Stefan Kunowski

Wydawnictwo Salezjańskie

Podstawy współczesnej pedagogiki

STEFAN KUNOWSKI

Podstawy współczesnej pedagogiki

WYDAWNICTWO SALEZJAŃSKIE W a r s z a w a 2004

Źródła pedagogiki i ich opracowanie 2. Ruchy społeczno-polityczne XIX wieku a kwestia robotnicza 3. PEDAGOGIKA PORÓWNAWCZA WSPÓŁCZESNE SYSTEMY WYCHOWANIA Rozdz. Podstawowe terminy i nazwy zjawisk 2. Warszawa Rozdz. Rozdział systemów wychowawczych 70 70 73 76 19 20 21 23 25 25 29 32 35 35 37 39 42 42 44 46 49 52 55 60 63 7 10 13 15 ISBN 83-85528-61-X . Humanistyczne metody badania w pedagogice Rozdz. III Budowa pedagogiki i jej miejsce w systemie nauk 1. Określenie charakteru naukowego pedagogiki Rozdz. Rola i funkcje wychowania 3. Roman Szpakowski sdb Maria D. Przyrodnicze metody badania w pedagogice 3. Nauki historyczne w pedagogice 2. . II Pojęcie pedagogiki jako nauki 1. IV Metody badań pedagogicznych 1. V Nauki współpracujące z pedagogiką 1. Nauki światopoglądowe w pedagogice Wskazówki bibliograficzne do części I CZĘŚĆ II. Rozwój kapitalizmu i jego skutki 2. Nauki empiryczne w pedagogice 3. . Zjawiska przemian w wychowaniu 2. WSTĘP DO PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Rozdz. I Geneza współczesnych systemów wychowawczych 1. Przedmiot i miejsce pedagogiki w systemie nauk © by Wydawnictwo Salezjańskie. I Znaczenie współczesne wychowania 1. Rozwój naukowy pedagogiki 2. Śpiewakowska SPIS T R E Ś C I Przedmowa do wydania drugiego Przedmowa do wydania pierwszego Wprowadzenie Wskazówki bibliograficzne CZĘŚĆ I. Wyrazy pochodne w pedagogice 3. Społeczne znaczenie wychowania Rozdz.Redakcja ks. Działy współczesnej pedagogiki 3.

. Widoczne są tu dwie główne tendencje. brak w naszej literaturze systematycznego i pełnego. PEDAGOGIKA TEORETYCZNA PROCES WYCHOWAWCZEGO ROZWOJU CZŁOWIEKA Rozdz. Pedagogika stoi dziś w obliczu zalewu literatury typu praktycznego. pedagodzy-praktycy.i trójczynnikowe teorie rozwoju Rozdz. kulturalnych czy wyznaniowych.Rozdz. Struktury rozwojowe człowieka Rozdz. . Określenie wychowania 3. Geneza i rozwój systemu 2. a nawet . Ideologia systemu wychowania socjalistycznego Wskazówki bibliograficzne do części II CZĘŚĆ III. dotyczy tzw. . Źródła zróżnicowania systemów wychowawczych Rozdz. Istnieje też inne niebezpieczeństwo. nowej lewicy. III Wychowanie jako rozwój biosu 1. Pojęcie nowoczesnego systemu wychowania i jego budowa 3. Drugi kierunek . Stąd też niekiedy nowe rozwiązania sprowadzają się w istocie do przyjmowania i powielenia wyeksploatowanych czy też nieskrystalizowanych podstaw myślenia o pedagogice. Założenia systemu wychowania socjalistycznego 3. Luki tej nie wypełniają spora- . Znaczenie środowiska w wychowaniu 2. postmodernizmu czy ruchu New Age. 80 80 83 88 94 94 98 104 108 108 . pedagogiki socjalistycznej i jej czołowych przedstawicieli. IV System wychowania liberalnego 1. działaniu obliczonym na tani. Czynniki rozwojowe człowieka 3. Pierwsza ma charakter rozliczeniowy. Widoczne są intensywne i . PRZEDMOWA DO WYDANIA DRUGIEGO Polska pedagogika początku lat 90-tych znajduje się w stanie kryzysu. Podstawy organizacyjne i zasady systemu liberalnego 3. . Morale sytuacji społecznych etosu . wychowawców. Doktryna wychowawcza Kościoła Rozdz.gorączkowe poszukiwania dróg wyjścia z istniejącej sytuacji. 164 164 166 171 181 181 185 187 194 194 203 215 228 228 237 240 245 245 253 256 260 Rozdz. a także przedstawiciele środowisk społecznych. Radami i gotowymi receptami służą w tej mierze zarówno liczne tłumaczenia obcych wydawnictw. V Wychowanie jako urabianie przez działanie agosu 1. Geneza i rozwój systemu 2. Rozwojowe formy życiowe 3. co gorsza . Składniki (dynamizmy) wychowania Rozdz. które występują na tym polu. IV Wychowanie jako wpływ sytuacji społecznych etosu 1.opiera się na płytkiej socjotechnice. Zjawisko rozwoju wychowawczego 2. . II Charakterystyka współczesnych systemów wychowania 1. I Pojęcie wychowania 1. szybki sukces praktyczny. poradnikowego. Ideologia systemu liberalnego wychowania Rozdz. jak i książki rodzimych autorów. Kokietuje nauczycieli. II Istota wychowania jako wytworu 1. Ideologia współczesnego wychowania chrześcijańskiego 3. organizatorów edukacji pozaszkolnej.by tak rzec . nie brak haseł tzw. na nowo opracowanego zarysu pedagogiki. Jak dotąd. Współpraca wychowawcza jako warunek skuteczności działania agosu Wskazówki bibliograficzne do części III . Założenia systemu chrześcijańskiego 2 . III System chrześcijański wychowania 1. Teoria warstwicowa rozwoju człowieka 2. Zasadnicze czynności wychowawcze 3. Konieczność nowej orientacji w wychowaniu 2. Wydawnictwa te koncentrują się na pytaniu: jak wychowywać? W przeważającej mierze odpowiedź na tę kwestię jest niepełna. Ta socjotechniczna propozycja zaadresowana jest do szerokiego grona odbiorców. V System socjalistyczny wychowania 1. Trzy możliwości w wychowaniu 2. neomarksizmu. . Sytuacje wychowawcze 3.to poszukiwanie teoretycznych i społecznych fundamentów dla „nowej pedagogiki". . Zadanie to prowadzi do „pytań pierwszych": jaki jest przedmiot. Wśród różnych orientacji i poglądów. jak i rodziców. Zadania i funkcje wychowawców 2.kandydatów do roli ojca czy matki.113 116 123 123 130 136 151 . Dwu. cel i rola nauk pedagogicznych w naszym kraju po upadku komunizmu? W dyskusji na ten temat udział biorą naukowcy-teoretycy.

w charakterystyce współczesnych systemów wychowania oraz w części poświęconej pedagogice teoretycznej. Wiesław Theiss . Tym bardziej niewystarczające są ciekawe skądinąd i wartościowe. ale przyczynkowe wypowiedzi o pedagogice i wychowaniu. publikowane na łamach fachowej prasy. Książka Stefana Kunowskiego Podstawy współczesnej pedagogiki prowadzi w świat takich wartości. W parze z tym idzie zwięzłość i jasność wywodu. szerokim zakresem i wyczerpującym charakterem książki oraz z jej mistrzostwem formalnym.we wstępie do pedagogiki.in. Nie brak tu liberałów. Autor w słowach pełnych taktu i tolerancji skupia uwagę na głównych reprezentantach opisywanej problematyki. I co ważniejsze. środowiskach i instytucjach zajmujących się nauką o wychowaniu. Obejmują .także literaturę filozoficzną.obejmują cały jego świat. prawda. rozwija istniejące siły i możliwości. co jest. albo wyrazem określonej. buduje nadzieję człowieka. psychologiczną oraz teksty z zakresu historii wychowania. jak m. Wyrastające z tych fundamentów wychowanie stawia przed pedagogiem poważne zadania. Dla Stefana Kunowskiego pedagogika jest przede wszystkim nauką o człowieku.etycznie ukazujące się książki. partykularnej ideologii. Mówi o ludziach.wspomaganiem rozwoju osoby ludzkiej. Zajęło ważne i trwałe miejsce w procesie kształcenia pedagogów na różnych szczeblach edukacji. które może być wzorem dla dzisiejszych twórców. Aktualność tego dzieła wiąże się głównie z prezentowanym przez Autora typem pedagogicznego myślenia. występują poza granicę dnia dzisiejszego . Wydawnictwo to było w swoim czasie bestselerem czytelniczym. wąskiej opcji teoretycznej. a wychowanie . Walory te pomyślnie przeszły próbę czasu. W tej sytuacji. Silnie wspierało niemarksistowskie przyczółki polskiej pedagogiki. Dr hab. nie narzuca swoich preferencji.obok prac pedagogicznych .kierują się w stronę przyszłych wymiarów życia. fragment trzeci . Przeprowadzone analizy opierają się na głębokiej znajomości zagadnienia. Dostrzega i dowartościowuje to. jak już zaznaczono. Rzeczowo i precyzyjnie przedstawia wybrane idee. Wykraczają one poza osobę wychowanka . Stefan Kunowski w żadnym miejscu swojej publikacji nie podsuwa Czytelnikowi określonych wyborów. O wysokiej wartości książki Stefana Kunowskiego wypowiadało się wielu specjalistów. marksistów czy przedstawicieli pedagogiki chrześcijańskiej. wolność i prawa człowieka oraz demokracja. miłość.to próba autorskiej prezentacji wychowania chrześcijańskiego. Pierwsze dwa fragmenty książki mają charakter analityczno-sprawozdawczy. stanowiska i teorie pedagogiczne. Ta podmiotowa perspektywa widoczna jest w każdej z trzech części prezentowanej książki: . Są one. nadal może i powinno pełnić to swoje zadanie. która trafnie bywa określana mianem „wychowania na rozdrożu". ze wszech miar uzasadniona jest propozycja wznowienia znanej książki Stefana Kunowskiego Podstawy współczesnej pedagogiki. albo też koncentrują się na wybranym fragmencie nauki o wychowaniu. Podkreślić wypada także niegdysiejszą elegancję tego pisarstwa. Jest to „pedagogika zaufania".

Dlatego jest ona dziełem unikalnym w pedagogice. logiczny i zwarty. opracowując szczegółowo rozwój struktury światopoglądowej i podkreślając chrystocentryzm jako naczelny cel wychowania. Profesor Kunowski znacznie rozbudowuje teorię warstwicową. a równocześnie oryginalne wyjaśnienia terminologiczne. Przyjmuje mianowicie założenia pedagogiki katolickiej. książka Profesora Kunowskiego stanowi cenny wkład w polską kulturę pedagogiczną. a następnie etosu i wreszcie agosu. merytoryczne bogactwo i konstruktywną analizę procesu wychowania. Koncepcja wychowania jako rozwój biosu. to oryginalne.integracja wszystkich działań wychowawczych do najwyższej funkcji Kościoła w duchu Chrystusa.losu" jako czynnika kształtującego człowieka. zasłużonego nauczyciela akademickiego. wielu przejęło się funkcją wychowania w rozwoju człowieka. psychologicznej. W interpretacji Autor stosuje metodę analityczno-krytyczną. liberalnego i socjalistycznego są przykładem kompetentnego i obiektywnego prezentowania różnych założeń. Zawarte w niej omówienie genezy współczesnych systemów wychowania oraz analiza systemów chrześcijańskiego. Tysiące studentów słuchało jego wykładów o kierunkach pedagogiki.wybitnego uczonego. Wykład zawarty w tej monografii jest tak systematyczny. teoria procesu wychowawczego rozwoju człowieka. Stanowi ona temat drugiej części książki. „Podstawy współczesnej pedagogiki" to synteza przemyśleń Profesora Stefana Kunowskiego (1909-1977) . Prezentuje jednak jasno swój pogląd naukowy. ojej celach i systemach. wzbogaconego o nową jego koncepcję. Jego ideałem jest . jakkolwiek rezygnuje z dyskusji i oceny różnych stanowisk i kierunków. Profesor Kunowski zakończył tę swoją pracę w roku 1972. wprowadzenie pojęcia . Punktem wyjścia jest tu oryginalna.jak pisze . poparta porównawczą i krytyczną analizą literatury filozoficznej. jakkolwiek treści w niej zawarte dotyczą podstaw współczesnej pedagogiki. mających istotne znaczenie dla poszczególnych ideologii wychowania i systemów pedagogicznych. socjologicznej.. naukoznawcze i metodologiczne Autora.rozwijając koncepcję wychowania chrześcijańskiego -jaką rolę spełniają poszczególne funkcje wychowania w perspektywie nadprzyrodzonej. Precyzyjne. Pedagogika porównawcza w ujęciu Profesora Kunowskiego jest opracowana w oparciu o źródła poparte faktami i stanowi zwartą całość. a nade wszystko łaski. podkreślając jej wartość moralną i społeczną. Ze względu na humanizm treści. a nawet dokumentalnym. Niektórzy z nich kontynuują badania Profesora Kunowskiego. Ogromna erudycja Autora.PRZEDMOWA DO WYDANIA PIERWSZEGO Z radością i poczuciem spełnionego obowiązku wobec niezapomnianego Profesora oddajemy do rąk czytelnika jego ostatnią książkę. Czy Profesor stworzył szkołę pedagogiki katolickiej? . to równocześnie zawierają informacje i materiały o charakterze historycznym. Z różnych przyczyn druk książki znacznie się opóźnił. że może być równocześnie uznany za podręcznik akademicki o dużej wartości dydaktycznej. pozwoliła mu na opracowanie obszernej monografii. poglądów i postaw. w świetle skutków grzechu pierworodnego. Wyjaśnia dalej . dotyczącej różnych systemów wychowawczych. twórcy teoretycznych koncepcji wychowania chrześcijańskiego. o strukturze procesu wychowawczego. pisząc o doktrynie wychowawczej Kościoła i o systemie wychowania chrześcijańskiego. podkreślenie współpracy wychowanka jako warunku skutecznego wychowania. nawiązująca do teorii warstwicowej Hessena. Autor przez 30 lat był kierownikiem Katedry Pedagogiki na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Książka „Podstawy współczesnej pedagogiki" stanowi cenny wkład do ubogiej biblioteki katolickiej pedagogiki. Stąd. są punktem wyjścia do szczegółowego opracowania pedagogiki porównawczej. W części trzeciej swojej pracy Autor rozwija bardziej szczegółowo koncepcję wychowania chrześcijańskiego. uzasadnione teoretycznie i płodne praktycznie poglądy Profesora. dającej wielostronny wgląd w strukturę i problemy naukowe pedagogiki.

bo nie miał po temu warunków. Dlatego rezygnując z definicji wychowania jako punktu wyjścia. w którym działanie się odbywa. a zwłaszcza córce Profesora M. mających zastosowanie w rzeczywistości. będziemy się starali indukcyjnie najpierw przyjrzeć się samej rzeczywistości i zjawiskom wychowania. antropos . aby studiującym to zagadnienie umożliwić zorientowanie się w całokształcie problemów współczesności. Szukamy Grec. rejestrujący instytucje i organizacje wychowania w poszczególnych krajach czy kontynentach świata. z których wyrasta współczesna pedagogika. Niestety na tej dedukcyjnej drodze od przyjętego z góry i często dowolnie pojęcia wychowania do jego szczegółów. czyli wiedzą o prowadzeniu człowieka ku jego wysokim przeznaczeniom. które dziś przerastają tradycyjny zakres wychowania oraz kształtowania dzieci i młodzieży. w istocie swej staje się antropagogiką1. a następnie sformułować. Kunowskiej-Porębnej za prace nad przygotowaniem książki do druku. lecz pozostawił liczne grono uczniów. zachowując swą historyczną nazwę. Dla dobrej więc roboty wychowawczej dobrze jest szerzej zrozumieć samą rzeczywistość. mających te zalecenia wykonać. same zjawiska i przedmiot.człowiek. co się rozumie przez wychowanie. Tradycyjnie najłatwiej byłoby zacząć od podania określenia pedagogiki jako nauki o wychowaniu.prowadzenie. Jednakże skuteczność praktycznego wychowania nie zależy tylko od wychowawców. wywodzącą się od wychowawczego prowadzenia dziecka. lecz o wewnętrzną charakterystykę współczesnych tendencji wychowawczych.prawdziwego uczonego i chrześcijanina*. W wykładach tych nie chodzi o zewnętrzny opis. Wykład więc ograniczy się do zarysowania podstaw. agogija . dochodzi się do praktycznych działań wychowawców. którzy przyczynili się do wydania tej pracy.Formalnie nie. WPROWADZENIE Postęp w dziedzinie wiedzy pedagogicznej wymaga próby usystematyzowania jej w taki sposób. 7-51. którzy pamiętają postać swojego Profesora . 4 s. Stąd to nowoczesna pedagogika.prowadzę. Należy się szczera wdzięczność wszystkim. Prof. by analizując je w procesie historycznego rozwoju zrozumieć ich sens i znaczenie. . dr Zofia Sękowska * Pierwsze opracowanie dorobku dydaktycznego i naukowego Profesora wraz z bibliografią Czytelnik znajdzie w Rocznikach Filozoficznych TN KUL 27: 1979 z. ago . a stają się prowadzeniem człowieka w ciągu całego jego życia do pełni rozwoju człowieczeństwa.

z franc). Pedagogika ogólna (W:) Encyklopedia Wychowania t. Rowid H. Rozwój pedagogiki zachodniej na przełomie XIX i XX wieku. z niem. Pedagogika (tłum. (red. Trzy pedagogiki.. Elementy nauk pedagogicznych.. Warszawa 1962 .). Warszawa 1946. Warszawa 19683. Podstawy współczesnej pedagogiki (tłum. Istota i cele wychowania. Warszawa 1927. Chmaj L. lecz o początki i podwaliny. 701-785. Woroniecki J.. Nawroczyński B. Warszawa 1967.. Suchodolski B. Na zakończenie wyjaśnień wprowadzających pragnę złożyć Prof.. Podstawy pedagogiki (tłum.. Warszawa 1970.. Sośnicki K. Warszawa 1964. Wprowadzenie do pedagogiki. na których zbudowany jest gmach nowoczesnej pedagogiki. Warszawa 1964. Lwów-Warszawa 19302. Nie chodzi więc ani o elementy. zagadnienia przemiany duchowej w człowieku. nasuwane przez palące problemy współczesnej sytuacji wychowawczej.. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. 1-2 Warszawa 1950. Kairów I. Warszawa 1947. światopoglądowych i filozoficznych. Podstawy i zasady wychowania.) Pedagogika. Podręcznik pedagogiczny. z franc). 1 Warszawa 1933 s. obejmują przede wszystkim charakter naukowy pedagogiki. Włocławek 1938. realizację praktyczną wszechstronnego rozwoju ludzi oraz trudności na drodze tej realizacji..). Lublin 1923. Autor WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE Obejmują dzieła ogólne. Stąd podstawy te w całości biorąc... Danysz A.). Kraków 1930. ani o problemy określonego kierunku wychowania. Kukulski Z.. Hessen S. t. (red. Wychowanie człowieka w zmiennej społeczności. Wstęp do pedagogiki.).. Warszawa 1968. Współczesne prądy pedagogiczne. Sośnicki K. Pięter J. De Hovre-Tochowicz... . z ros. Mysłakowski Z. Zasadnicze zagadnienia pedagogiczne (tłum... Ziemnowicz M. zróżnicowanie światopoglądowe jej ujęć. Wychowanie dla przyszłości. Warszawa 1970. Inowrocław 1946. Mysłakowski Z. Warszawa 1962.. Lwów-Warszawa 1922. Podoleński S. z których ona wyrasta. Wprowadzenie do pedagogiki (tłum. dotyczące podstaw wychowania. Katowice 1946.. Pedagogika ogólna. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli. Wychowanie człowieka. Suchodolski B. odbywającej się pod wpływem wychowania. w układzie chronologicznym: a) w języku polskim Krus F. Mialaret G. Warszawa 1914.. Główne momenty myśli i badań pedagogicznych.). szczególnie zaś skupimy uwagę na podstawach naukowych. O wychowaniu. (red. Kraków 1961. 1957. dr Kazimierzowi Sośnickiemu podziękowanie za życzliwe uwagi. Sośnicki K. Zarzecki L. które przyczyniły się do udoskonalenia niniejszej pracy. Warszawa 1931. z ros.bowiem podstaw współczesnej pedagogiki. Suchodolski B. nowoczesną teorię rozwoju człowieka i jego uwarunkowań. Problemy wychowania współczesnego. o podłoża. 2 Bieda W.

(red. Warszawa 1981. London 19559. London 1912.. . Kupisiewicz Cz. The Evolution of Educational Theory.. Warszawa 1974. Wyd. Schneider J. Woprosy piedagogiki... Miinchen 1927. Strategie wychowawcze.. Graz 1953. Warszawa 1992. Warszawa 1982. Katowice 1987.). Od filozofii sensu ku pedagogice ogólnej. Materiały Zjazdu Polskiego Towarzystwa Pedagogiki. Warszawa 1974.. Kwaśnica R. Bołdyriew N. Na przykładzie szkolnych systemów wychowania w Polsce. Podstawy teorii oddziaływań wychowawczych. The Foundation of Modern Education. (red. Araszkiewicz F. Warszawa 1990. Nowak S. Education. Kozielecki J. Lublin 1993. Potrzeby psychiczne dzieci i młodzieży. Warszawa 1978. Psychoterapia w wychowaniu.. Ross J. Wyd. Warszawa 1984. Wychowanie resocjalizujące. J. Wilds E. Toruń 1992. Olsztyn 1986. Planchard E. Łobocki M. 2. (red. Paris 1946. Braunschweig 1909.. Warszawa 1987. Stuttgart 19649.. Wychowanie seksualne i problemy seksuologiczne wieku rozwojowego.). Janowski A. Wynne J. Teoria wychowania fizycznego. Warszawa 1985. O. Kwieciński Z... Demel M. Barker Ph. Warszawa 1978.. Gogacz M. Wrocław 1991. Muszyński H. Czapów Cz. Funkcje pedagogiki społecznej. (red. Konarzewski K. Filipczuk H. Warszawa 1971. Łukaszewicz R. 19482. Br.). Brezinka W. Educational Theories. London 1928.. Rozwój i zdrowie ucznia.. Osobowość i jej kształtowanie przez dezintegrację pozytywną. Groundwork of Educational Theory.. Crow A. Wrocław 1980. Kultura polska w procesie przemian. 2.. W. Piedagogika. Kwieciński Z.. Osobowość: Struktura i funkcje regulacyjne. Humanizm i podmiotowość w wychowaniu. Osnowy kommunisticzeskogo wospitanija. Nieobecne dyskursy.. F. Koncepcje psychologiczne człowieka. Miąso J. Leipzig 1921. Górski S. Kraków 1992. Łobocki M. Warszawa 1974. Warszawa 1973... Psychologia i dylemat ludzki... Kraków 1991. K.. Lehrbuch der systematischen Padagogik. Didaktik als Bildungslehre nach ihren Beziehungen zur Sozialforschung und zur Geschichte der Bildung. Theories of Education. I. Introduction to Education. Folkierska A.. (oprać). Warszawa 1980. Ku pedagogii pogranicza.. (red.. Kwieciński Z. New York 1963. Wychowanie moralne w zespole. W poszukiwaniu tożsamości pedagogiki.. Wyd. Warszawa 1980. Muszyński H. New York 19662... Jaczewski A. Leuven-Paris 1963.b) w językach obcych Willmann O..). Gonczarow N. Łukaszewski W.. Podstawy wychowania. Radomski J. Korczak Z.). Dyczewski L. Allgemeine Pddagogik. Pedagogika zdrowia. Człowiek . Wychowanie w klasie szkolnej.. Podstawy dydaktyki ogólnej.. Pedagogie generale. Toruń 1990. Kuczkowski St. Dwie racjonalności.. Nalaskowski St... Adams J.. Gonczarow N.. Lublin 1993. Petzelt A. Jedlewski S. Metody badań pedagogicznych. T. Rozdroża i szansę wychowania...... Pytania o pedagogikę. 19603. Einfuhrung in die Erziehungswissenschaft. Psychologia społeczna a zagadnienia wychowania. Balcerek M. P. Pedagogika resocjalizacyjna. Wartości w kulturze polskiej.). Dąbrowski K. Paris 1937.. IV. New York 1961 3 . Introduction a la Pedagogie. Warszawa 1975. Ideał i cele wychowania. Louvain 1963. Br. Kamiński A.. Erziehung als Lebenshilfe.wychowanie -psychoterapia.. Grundlegung der Erziehung.. Aronson E. Wien 1963 3 .. Warszawa 1986. Moskwa 1969. 2 Warszawa 1987. De Hovre F. Skład A... Freiburg i. 1-2. Warszawa 1986.. Wrocław 1987. Demel M.. Warszawa 1980. K.... Edukacja dialektyczna i szkoła przyszłości. Popielarska A. Janowski A. Czapów Cz.. Rozwój opieki nad dzieckiem w Polsce w latach 1918-1939. Warszawa 1981. Socjopatologia edukacji. Niepokalanów 1993. Wstęp do dorosłości. 1967. Nowak J. Warszawa 1993. Crow L. Lester Smith W. Zarys teorii wychowania. Spór o wartości w kulturze i wychowaniu. Warszawa 1974. Warszawa 1985. Harmondsworth 1957..istota społeczna. Jaczewski A. Chejnicka-Bezwińska T. Witkowski L. Traite de pedagogie generale. Wiek XX. Die Elemente der Erziehungs . Poznawanie uczniów.. (red.). Bluszcz K. Adamski F. Podstawy psychiatrii dziecięcej. Miller R. An Introductory Survey. Cz. Kriekemens A. 1960 10 . Historia wychowania. Muszyński H.. 1961 2 .. Kraków 1986. Oświata i wychowanie w okresie cywilizacyjnego przełomu. System der Pddagogik. Warszawa 1989. Korolew F. Moskwa 1960.. 19524. Barth P.. Moskwa 1960. Socjalizacja . Warszawa 1980. S. Ideały wychowawcze Drugiej Rzeczypospolitej.. (red. May R. Ewolucja tożsamości pedagogiki.. Warszawa 1988. Warszawa 1988. Adams J. Warszawa 1991.. Pedagogika Drugiej Rzeczypospolitej. Flitner W. Warszawa 1985.. Les maitres de la pedagogie contemporaine. Drynda D. Kawula St.. Brecks L. Góttler J. Freiburg i. Bydgoszcz 1989. Henz H. Elementy metodyki i diagnostyki. 1965. Jaczewski A. Toruń 1991. Teorie postaw..und Unterrichtslehre. Świadomość teoretyczno-metodologiczna współczesnej pedagogiki polskiej (geneza i stan). Warszawa 1973. Warszawa 1980. Wyd. Dyczewski L.. Z zagadnień dynamiki grupowej. Zdobywanie informacji w pracy wychowawczej.). (red. Hubert R. Edukacja i wyzwolenie.

czyli funkcje wychowania... Dlatego działanie wychowawcze zawiera w sobie opiekę.. muzeum itd.)... umysłowe. Psychologia wychowawcza dla nauczycieli. Tarnowski J. teatr. Kraków 1991. przyjrzymy się najpierw wszystkim zjawiskom przemian zachodzących obecnie w wychowaniu. by na tej drodze zarejestrowania zmian zrozumieć pojawiające się nowe role. Kierowanie własnym rozwojem. Antypedagogika w dialogu. jak rodzina. społeczne. Suchodolski B. Tarnowski J. które przed ostatnią wojną mogły być nieznane lub mało upowszechnione. organizacja młodzieżowa. Spionek H. agitację itp. Relaks i autosugestia. Wychowanie jako wprowadzenie w życie wartościowe.. Rutkowiak J. 4. Przy tym działalność wychowawcza jest jakoś społecznie zorganizowana. które w języku polskim dzisiaj oznacza wszelkie celowe oddziaływanie ludzi dojrzałych (wychowawców) przede wszystkim na dzieci i młodzież (wychowanków).dialog .. (red. Edukacja równoległa.. 2. „Znak" 1993 nr 9/460/. Zaborowski Z. Próba zarysu encyklopedycznego.. reklamę. Psychologia dążeń ludzkich. Warszawa 1986. Schoenebeck H. popierana. uczucia... przygotowanie do różnych zadań. Dzieje oświaty polskiej 1795-1945.). estetyczne. Tomaszewski T.. Siek S. Wrocław 1986.Obuchowski K. Toruń 1993. Wroczyński. Warszawa 1986. Pytanie .. Strelau J. (red.).działanie.. Wroczyński R. aby w nich kształtować określone pojęcia. to dotykamy świeżo zachodzących zmian. Wychowanie a strategia życia. Temperament . Warszawa 1977. (red. (red. Warszawa 1974.. ale także zakłady społeczne. wychowanie. Wprowadzenie w rozmyślanie antypedagogiczne. Śliwierski B. „Znak" 1991 nr 9/436/. Zebrowska M. Słobodzian Z.). Wstęp do epistemologicznej analizy kontekstów edukacyjnych. wielokierunkowych działań wychowawczych. Warszawa 1985. Działanie jako droga poznania i rozwoju. Warszawa 1961. (red.). kształcenie w różnych kierunkach. postawy. Zaborowski Z. Warszawa 1988.wychowanie. Wychowanie mimo wszystko. Suchodolski B. Warszawa 1980. Dzieje oświaty polskiej do roku 1795. Suchodolski B.. Wrocław 1990. Wychowanie na rozdrożu... poradnictwo. Skórny Z. Psychologia rozwojowa. Bydgoszcz 1990. Warszawa 1970. Reykowski J. Psychospołeczne problemy pracy nauczyciela. szkolenie. Część I WSTĘP DO PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Rozdział I ZNACZENIE WSPÓŁCZESNE WYCHOWANIA Szukając współczesnego znaczenia wychowania. szkoła. Warszawa 1986.. oddziaływanie jednych ludzi na drugich. Warszawa 1992. Ruciński St. Tożsamość i zmiana. Warszawa 1983. Wyd. Alternatywna pedagogika humanistyczna.. Trempała E. Warszawa 1985... Wychowanie przez sztukę. Okoń W. (red. ideowe. Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży.). musimy początkowo posługiwać się potocznym rozumieniem wyrazu „wychowanie". Trening interpersonalny. które stają się instytucjami wychowującymi. Problem chrześcijańskiej pedagogiki egzystencjalnej. a obok tego nauczanie. Główne idee współczesnej psychologii. oświatę. dążenia. Warszawa 1972... do czego te zmiany służą i by wreszcie określić jakie społeczne znaczenie ma współcześnie wychowanie jako całokształt oddziaływań wychowawczych instytucji organizowanych przez społeczeństwo. Wyd. Szczepska-Pustkowska M. popularyzację. Warszawa 1986. aprobowana i odbywa się przez i w ramach życia określonych grup społecznych. Nauki o wychowaniu w Polsce w XX wieku. Wroczyński R. Warszawa 1986. Warszawa 1990. Warszawa 1987. .. Witkowski L. Wychowanie do pokoju z Bogiem i ludźmi. Wrocław 1985. Jeśli zaś do instytucji wychowujących zaliczamy dziś nie tylko dom rodzinny i szkoły. Toruń 1991. np. Zaborowski Z. Rodziewicz E. Wyd. 2. Pietrasiński Z.).osobowość . Warszawa 1985. Wyzwania pedagogiki krytycznej i anty pedagogiki. Warszawa 1980. wychowanie fizyczne. Psychologiczna analiza trudności i niepowodzeń szkolnych. Wojnar I. (red. zakład pracy. Warszawa 1987.. kształcenie. Makiełło-Jarża G. Szkoła. Rusakowska D. Przetacznikowa M. Warszawa 1982. Twórcza praca dziecka. Stosunki międzyludzkie. przysposobienie rolnicze. Szkudlarek T. Toruń 1988. Od pedagogiki ku pedagogii. Osobowość a społeczne zachowanie się ludzi... Pedagogika społeczna. Poznań 1984. Wprowadzenie do dydaktyki ogólnej. Warszawa 1983. Nauczyciel i innowacje pedagogiczne. Toteż dla znalezienia sensu wyżej wymienionych. Wołoszyn S. oświatowe i kulturalne. dostarczanie rozrywki i kultury. moralne. Warszawa 1992.

magnetofony). 3 Z. plakaty. czego wyrazem jest duszpasterski charakter II Soboru Watykańskiego. staje się wychowaniem „całożyciowym". młodzież pracującą i akademicką.). Wychowanie u ludów pierwotnych (tł. w opiece nad małym dzieckiem (żłobek. dlaczego wychowanie dziś stało się sprawą bardzo ważną i wywołało gwałtowne zmiany w zakresie i formach swego działania. w pracy kulturalnej i rozrywkowej (miasteczko dziecięce Podgrodzie k. jak np. Do najstarszych funkcji wychowawczych należą religijne. drużyna harcerska). radiu. jak szkoły. radio. moralne i społeczne cele wychowania. S z c z e r b a . wojsko. a nawet starców . sztuki i kultury masom społecznym4. dzięki czemu na całym świecie dokonuje się „rewolucja kulturalna". dotychczas tradycyjnie niewychowawczych. elektronowe maszyny uczące. aby udoskonalić oddziaływanie religii na współczesnego człowieka. S a l w a . opiekę nad matką. . nad dzieckiem opuszczonym (dom dziecka. jaką rolę i jakie zadanie ma do spełnienia wychowanie w życiu ludzkim. dom młodzieży. Zarys pedagogiki wojskowej. c) powstawanie nowych instytucji wychowawczych. 2 zawodowe wychowujące ludzi do pracy.tak. stara się wpłynąć na masy społeczne (np. Warszawa 1962. Szkice z teorii i praktyki szkolenia i wychowania żołnierzy radzieckich. ale obejmują niemowlęta. a nawet narody i działa w skali światowej przez Organizację Narodów Zjednoczonych (UNESCO). A 11. Wychowawcza rola prawa Polski Ludowej. opiekuńcze). uniwersytety. domy kultury). poprawczy). B a z a n o w. 216 n. trzeba poznać. co spowodowane jest tym. pałace młodzieży . f) pedagogizacja duszpasterstwa w Kościele. kino. że wychowanie dziś odnosi się do całego życia ludzkiego. Psychologia. czy wiernych w Kościele. Warszawa 1960 s. O wadze tych potrzeb świadczy szereg zjawisk w wychowaniu. Szczecina. które specjalizują się np. grafikę. związki E. Warszawa R. prasa (unikanie demoralizacji). do których należą: a) rozszerzanie się terenu oddziaływań wychowawczych w dół i w górę życia ludzkiego. Trudności z dziećmi i młodzieżą uczyniły z wychowania ważny problem na całym świecie. Zjawiska przemian w wychowaniu O sprawach wychowania słyszy się dzisiaj wszędzie w rozmowach. unowocześnione technicznie biblioteki (mikrofilmy. Już religie pierwotne. a równocześnie stało się ono palącą potrzebą społeczną. 5 S. W. mikrofisze. jak sądownictwo dla nieletnich 3 i prawo karne dla dorosłych . Problemy rewolucji kulturalnej w Polsce Ludowej. Mówimy tu o funkcjach wychowania. dzieciniec letni). poi. klasa szkolna. które obecnie musi działać psychologicz2 nie i pedagogicznie na żołnierzy . Moskwa 1964. prasie. b) zmiana charakteru wychowania z indywidualnego na grupowe. pogotowie opiekuńcze). Rola i funkcje wychowania Ażeby wyjaśnić sprawę. e) pedagogizacja starych instytucji wychowawczych. przedszkole. polegająca na zbliżeniu i udostępnieniu dzieł nauki.). domy akademickie. d) pedagogizacja wielu instytucji. G.Warszawa. 2. przygotowanie do małżeństwa i założenia rodziny. B o r i n g. zakład wychowawczy./. że nie wystarcza wychowanie jednostek. A. Piedagogika. Podręcznik sil zbrojnych Stanów Zjednoczonych (tł. ponieważ rodziców. ponieważ dotyczą one nie tylko dzieci w domu i uczniów w szkole. telewizję. pogańskie stworzyły pierwszy czyn wychowawczy . w którym wystawy mają wychować upodobania klienta. mikrokarty i czytniki) i muzea (obrotowe eksponaty. g) zastosowanie najnowocześniejszej techniki do oddziaływania masowego na ludzi przez prasę. Warszawa 1960. robotników). wśród których rozróżniamy dawniejsze i nowsze. nauczycieli i wychowawców społecznych trzeba na podstawach naukowych psychologii wychowawczej i pedagogiki uświadomić o ich zadaniach i ulepszać ich pracę. np. schronisko dla nieletnich. Wedy lub w mitologii greckiej. nad dzieckiem przestępczym (izba milicyjna. dostarczanie treści wychowawczej w „księgach świętych". dorosłych. a przez wyobrażenia bóstwa dawały człowiekowi ideał do 4 1953.„inicjacje" młodzieży do wierzeń magicznych5. rodzeństwo. potem szkoły przy świątyniach Babilonu czy Egiptu. ang. Warszawa 1963. jak też dokształcanie duchowieństwa w naukach pedagogicznych oraz wychowawcze kształcenie kleryków w seminariach duchownych. z niem. w pomocy szkole (komitety rodzicielskie. wychowanie masowe żołnierzy. korzystających z oświaty. a nawet handel. Pedagogika. Katowice. dokształcającą się inteligencję twórczą.). lecz musi się ono odbywać w zespołach (np. (tł. D y b o w s k i . Warszawa 1954. G.

Warszawa 1961. d) znaczenie psychologiczne. Wychowanie współczesne zmierza bowiem do wszechstronnego rozwoju ludzi. f) znaczenie ekonomiczne dla wyrobienia w społeczeństwie zmysłu oszczędności. S z c z e r b a . Wszystko. Leipzig 1923. aby szkoła wychowywała masy w duchu lojalności państwowej i zapobiegała rewolucjom. która niezależnie od wyznania dążyła do urabiania postaw etycznych u ludzi („imperatyw kategoryczny" sumienia u Kanta). Wychowanie więc współczesne przez szczęście jednostek w wyższym jeszcze stopniu stwarza szczęście narodów. Tak więc rozwój mowy i świadomości. a te z kolei desakralizując się miały wpływ na kształtowanie się późniejszej etyki laickiej. Społeczne znaczenie wychowania Bardziej aniżeli młodzi ludzie doceniają wartość wychowania narody i społeczeństwa. cybernetyki dla zautomatyzowania procesów produkcyjnych. Wychowanie przez pracę. że przez wychowanie. by przez pedagogikę pracy 6 móc szybciej rozwijać cywilizację techniczną. wyższej wydajności pracy. dając im wykształcenie i przygotowanie życiowe. rozwijać wolę. światopogląd i religijność. I. 3. stwarzając narody. Stąd też i Polska dąży do tego. N o w a c k i. ilość zdobytych nagród Nobla. a nawet zadatek wiecznego szczęścia. A. polegające na tym. g) wreszcie znaczenie polityczne. a współcześnie realizowane jest w każdym wojsku przez specjalnych oficerów wychowawczych. zadowolenie z pracy i miłości wzajemnej. rozwoju techniki. N o w a c k i . szkolnictwo i uniwersytety. S z a n i a w s k i . Humanizacja pracy a funkcja społeczna szkoły. muzyczne lub plastyczne. Warszawa 1966.naśladowania. S. D ó r s c h e l . Dopiero w XVI wieku protestantyzm od funkcji religijnej wychowania oddzielił jego funkcję moralną. kształtować zainteresowania i uzdolnienia. kulturę europejską. zwarte i silniejsze. Szkolą a postęp techniczny. rozwijanych przez nowoczesną pedagogikę gospodarczą7. O wychowaniu przez pracę. gdyż przez odpowiednie wychowanie narodu można go nastawić na agresję w stosunku do innych i imperializm lub też doprowadzić do pokojowego współżycia międzynarodowego. w czym jest niczym niezastąpionym narzędziem i jedyną drogą. zasady moralne i ludzkie postępowanie musi być przynajmniej w swoich początkach wypielęgnowane przez staranne wychowanie. gospodarności. e) znaczenie patriotyczne w wychowaniu ducha miłości Ojczyzny. większa efektywność kształcenia inżynierów i naukowców. np. Współczesne więc społeczne znaczenie wychowania powoduje to. B u r g e r . odkryte przez medycynę. „Zeszyty Naukowe SGPiS" 1959 nr 15. 6 R. Chrześcijaństwo w znacznym stopniu rozwinęło oddziaływanie wychowawcze. 147-158. Berlin 1960. jakie posiada i tłumaczą zjawiska jego upowszechniania. przenikając całość życia społecznego ideą religijną. ale osiąga swój rozwój uzdolnień twórczych w różnych dziedzinach kultury. wyobraźnię. radość kulturalnego spędzania wolnego czasu. Einfuhrung in die Wirtschaftspadagogik. powstaje jako dzieło wychowania. uczucia. Nowoczesna nauka rozpoznała jeszcze głębsze funkcje wychowawcze. upowszechnienie oświaty i szlachetność idei wychowawczych. lecz z scałkowania wszystkich znaczeń w rozwoju człowieka. politechnizacji i kształcenia zawodowego. dzięki czemu można w szkole i w procesie wychowania ćwiczyć myślenie. Problemy pedagogiki pracy. Arbeitspadagogik. Wreszcie w XIX wieku klasowe społeczeństwo odłączyło od wychowania moralnego funkcję społeczną. że wyrasta ono na naczelny problem epoki. Jednakże sekret masowego uznania dla wysiłków wychowawczych wynika nie z poszczególnych zastosowań. elektroniki. uspołecznienie i patriotyzm. bardziej przygotowane na niespodzianki historii. co po raz pierwszy w Polsce doceniła Komisja Edukacji Narodowej (1773-1794). Pedagogika gospodarcza. rozumienie świata i życia. W ten sposób wychowanie przez wszechstronny rozwój przyczynia się do zapewnienia maksymalnych warunków uszczęśliwienia jednostek ludzkich. W związku z tym państwo jako . które dzięki temu stają się mądrzejsze. T. b) znaczenie kulturotwórcze. D ą b r o w s k i . T. kształcenie i szkoły nie tylko następuje przekazanie dorobku kultury następnym pokoleniom. Warszawa 1962. „Ateneum Kapłańskie" 1962 nr 322 s. Te liczne funkcje współczesnego wychowania dowodzą olbrzymiego znaczenia. szlachetniejsze. Warszawa 1961. W tym współzawodnictwie decyduje wyższy poziom wykształcenia społeczeństwa. K u n o w s k i . wiedza i umiejętność zawodowa. 7 E. by być „krajem ludzi kształcących się". W. inteligencję. do których należą: a) znaczenie techniczne wychowania w zakresie przygotowania do pracy produkcyjnej. co człowiek wewnętrznie posiada. c) znaczenie biologiczne. kształcenie i szkolenie. ponieważ złe wychowanie w najwcześniejszym dzieciństwie odbija się na stanie zdrowia i powoduje nerwice. Między największymi potęgami świata rozgrywa się wyścig w dziedzinie opanowania kosmosu.

Podstawę planowania i racjonalizacji wychowawczego działania współcześnie tworzy specjalna nauka o wychowaniu. R a t y ń s k i . zebrania materiału i jego opracowania) tak teoretyczne (pojęciowo wyjaśniające dane zjawiska). Pawła wymaga od wiernych: „odnawiać się duchem w waszym umyśle i przyoblec człowieka nowego. znaczącego niewolnika w Grecji starożyt9 S. które wyjaśnia co to za nauka. gospodarczego i politycznego oraz przeobrażeń dokonanych w kulturze naukowej.12 szkiców na temat ducha nowego pokolenia (tł. czyli pedagogika.organizacja życia społecznego zmienia dziś swój charakter na całym świecie z państwa dawniej ekonomicznego. zanim określi się dokładniej jej przedmiot. Poszukiwanie nowego człowieka. telewizję dla planistycznego i racjonalizatorskiego przetwarzania wszystkich swych obywateli. d e L u b a c SJ. Wychowanie nowego człowieka. H u xl e y . J. Nowy człowiek . z niem. „Kierunki" 1957 nr 2. London 1946.). Płock 1937. Obydwa pochodzą od wyrazu greckiego paidagogos. jego przemiany wymagają wszechstronnych badań i studiów przede wszystkim obecnego stanu. czyli wychowanie. 214-215. część tłumaczona pt. w sposób przemyślany rozwiązuje problemy (pytania wymagające operacji poznawczych. Dlatego w metodologicznym poznaniu pedagogiki jako nauki będziemy zaczynali od jej podstawowego narzędzia. Stawianie problemów w naukach wymaga specjalnego języka naukowego. Warszawa 1951. sytuacji wychowawczej młodzieży i społeczeństwa.). wysiłki wychowania nowego człowieka współczesność podejmuje się tego samego zadania w zupełnie inny sposób. które stara się wychować własne społeczeństwo w duchu określonej ideologii. urzędy. sądy. artystycznej i moralnej. Budownictwo socjalizmu i narodziny nowego człowieka (tł. 8 Wielkie zadania przebudowy natury człowieka. La Recherche d'un homme nouveau. wojsko. ses buts et sa philosophie. M. która systematycznie stawia i metodycznie. środki masowej komunikacji. Współcześnie tylko notujemy podejmowane zamiary nowego wychowania. Wprawdzie samo hasło „stworzenie nowego człowieka" (patrz: Rz 8. /. H. 206. postaw życiowych i nawyków wszystkich ludzi w danym społeczeństwie utrwalić osiągnięcia rewolucyjnej przebudowy ustroju społecznego. ocenić i ulepszyć. Kraków 1935. R o z e n t h a l . radio. naukoznawstwo określa wszelką naukę jako społecznie zorganizowaną działalność poznawczą ludzi. Jednakże krytykując chrześcijaństwo za jego bezskuteczne. gdyż ma to być istotna droga do zapewnienia ludzkości lepszej przyszłości. prawo. 1 J 3. których wyniki i wartość przyszłość najbliższa będzie mogła ocenić. czy praktycznego danej nauki. jak praktyczne (skutecznie ułatwiające działanie)9. planowane programy..23-24). J. O wychowanie nowego człowieka. szkolnictwo. jak się wydaje. 216-217. jakim jest terminologia tak podstawowa jak i dalsza oraz próby określenia jej charakteru naukowego. L'UNESCO. którym się pedagogika zajmuje. R o z d z i a ł II POJĘCIE PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Poznanie pedagogiki jako nauki o wychowaniu wymaga najpierw podejścia metodologicznego. jaki jest jej charakter naukowy. z ros. stworzonego według (wzoru) Boga w sprawiedliwości i świętości. „Dydaktyka Szkoły Wyższej": 1970 z. „Tygodnik Powszechny" 1946 nr 33. P i w o w a r c z y k ks. konstruowane modele i ideologie wychowawcze. K u n o w s k i .2) nie błyszczy absolutną nowością. które w sformułowaniu św. E. kulturę. jak prasę. polegającej na prawdzie" (Ef 4. 3 s. ponieważ po raz pierwszy przynosi je chrześcijaństwo. dbającego o dobrobyt i potęgę gospodarczą (rynki zbytu. a następnie przeprowadzanych eksperymentów i reform działania różnych instytucji pedagogicznych. Praca wychowawcza w takiego typu państwach na całym świecie odbywa się pod naczelnym hasłem: „stworzenie nowego człowieka" 8 . F i e d 1 e r. . kolonie.21. „Etudes" 1947 [nr] 10. J. cła) na państwo wychowawcze. pedagogizując w tym kierunku wszystkie swoje instytucje. oświatę. Problematyka metodologiczna seminarium magisterskiego. Ta potrzeba naukowej pomocy ze strony pedagogiki przyspiesza jej dojrzewanie metodologiczne jako nauki. M. Ludzkość zatem stoi w obliczu nowych prób i eksperymentów pedagogicznych. Podstawowe terminy i nazwy zjawisk W naukowym traktowaniu spraw wychowania stosujemy dwa podstawowe terminy: pedagogia i pedagogika. aby przez osiągnięcie przemiany mentalności. czyli terminologii jako zespołu nazw o ściśle ustalonym znaczeniu w zależności od charakteru teoretycznego. Metodologia ogólna nauki. by ustalić obiektywnie ich wyniki.

Instytucja paidagogosów wynikała z właściwości kultu religijnego Greków. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli. imiesłów agagos = prowadzący. rzucie dyskiem i oszczepem oraz mocowaniu się1 J . ) . które z czasem wiązano z wyrazem logos. A n d r a g o g i k . socjologia). albo rzemieślniczym naśladowaniem wzorów postępowania.nej. co nazywano wyrażeniem paidagogike techne. początkowo fizycznie. 15 Gr. Całość tych zabiegów wokół osoby chłopca poczęto nazywać paidagogija. które rozwój przy pomocy działań wychowawców powinien osiągnąć. młodzieńcy zaś ćwiczyli na gimnazjonach pentathlon. np. 12 . geologia. B. dopełniacz . historiografia (gr. hebe . Chłopcy więc pod opieką paidagogosów przygotowywali się do takich zawodów religijnych. recytowania wyjątków z epopei narodowych Homera Iliady i Odysei. pais. Pedagogika współczesna zatrzymuje swą historyczną nazwę. (Wesen . chłopiec. dopełniacz gerontos . hebologia . polegającego na agonistyce. H a n s e l m a n n . logia od legein . wpojenie chłopcu zasad moralnych. 14 Gr. geron. zespół czynności i umiejętności wychowawczych.nauka o starości.Grenzen der Erwachsenenbildung). Kościoła. Od tego wyrażenia pochodzi w językach europejskich nazwa pedagogika na oznaczenie teoretycznej wiedzy i nauki o wychowaniu. Sport w starożytności. słowem wymagano jakiejś podstawowej wiedzy o wychowaniu. Natomiast przy kupnie paidagogosa żądano od niego znajomości swego zawodu. pięciobój w skoku. E.nauka o młodzieży. a nawet staje się „sztuką sztuk". Warszawa 1959 s. którą można przekazać innym w kształceniu kandydatów na wychowawców. Stąd podstawowy termin pedagogia oznacza samo dzieło wychowywania. Zurich 1951. zwane palestrą. gerontologia . którego zadaniem było odprowadzanie chłopców wolnych obywateli greckich na miejsce ćwiczeń fizycznych.Móglichkeiten . czyli wychowawczego prowadzenia dzieci. mówić) jak mitologia. następnie prowadzący go moralnie i duchowo. np. W związku z tym w pedagogice jako nauce zachodzi ścisły związek między teorią i praktyką.zbierać. gdy dotyczy treści działania wychowawczego i jego metod oraz środków zapewniających jej skuteczność 12 . A . Co cztery lata odbywały się ogólnogreckie zapasy olimpijskie na cześć Zeusa. Stąd pedagogia może być albo twórczym działaniem na dzieci i młodzież. 11 R. gdy rozważa całość zjawisk wychowawczych. Z rozwojem kultury. Warszawa 1970 s. Paidagogos etymologicznie oznacza „prowadzący chłopca" 1 0 . czy logika. teologia. pedagogia domowa. jego czynności obejmowały nie tylko opiekę fizyczną. stąd też obok pedagogiki jako działu dziecięcego. 13 Gr. Pedagogika dorosłych. albo też refleksja ta może stać się bardziej praktyczna. K. O . W a r s z a w a 1965. gdyż działa w trudnym materiale ludzkim. ponieważ ma swoje zastosowanie w działaniu. czyli wychowanie. poszanowania starców.mężczyzna. gramatyka. Andragogika. Paidagogos z opiekuna na boisku przemienił się w nauczyciela-wychowawcę. czyli współzawodnictwie w zapasach fizycznych (zwanych agone) ku czci bóstwa. techniką pedagogiczną. warunkami tego rozwoju oraz celami. ani nie była nauką opisującą tylko. młodzieży oraz oddziaływania na rozwój ludzi dorosłych. który przejawia dążenie do samodzielności.piszę) lecz w rzędzie takich nauk jak matematyka. płynącym z talentu wychowawcy. myśl (np. której przedmiot stanowi sprawa praktycznej pedagogii wszelkiego rodzaju (sztuki i techniki wychowania). graf o . Gdynia 1968. ale skuteczność rozwiązań teoretycznych wykazuje ostatecznie praktyka. Refleksja ta pochodzi z potrzeb działania. Pedagogika jest więc nauką. znaczyła refleksję nad działaniem w danym wypadku wychowawczym. 10 technice wychowywania. szkolna.czyli Por.dojrzałość płciowa.starzec.paidos = dziecko. jak geografia. związanych z rozwojem człowieka. U z i e m b ł o . trzeba wymieniać hebagogi13 14 kę jako dział o wychowaniu młodzieży oraz andragogikę . chociaż etymologicznie odnosi się właściwie do wychowania dzieci.dopełniaczandros-mąi. 112-113. W o j c i e c h o w s k i ( r e d . zależnym od nabytej wprawy i rutyny. ago = prowadzę. oznaczającym słowo. Pedagogika. Teoria rozwiązuje problemy dostarczone przez praktykę. ale także wraca do niego. biegu. ale także kształcenie umysłowe i prowadzenie duchowomoralne. w drugim natomiast jest techniką postępowania z dziećmi lub młodzieżą. G o s t k o w s k i . 58. obej15 mującą oświatę i wychowanie dorosłych wraz z gerontagogiką . zadaniem paidagogosa stało się nauczanie początków pisania i czytania. Refleksja więc występująca w pedagogice może być bardziej teoretyczna.aner. Wprawdzie w rozumieniu greckim pedagogika nie była nauką jako zbiór poglądów (gr. W pierwszym wypadku praktyczne wychowywanie graniczy ze sztuką.W ten sposób wychowanie fizyczne dało początek opiece pedagogicznej i wychowaniu u Greków. wiadomości o wskazówkach postępowania z dziećmi i o Gr. szczególnie w Atenach. S u c h o d o l s k i .

Pozostawałaby na uboczu jeszcze masa oddzielnych spraw pedagogiki praktycznej. a dotyczących działań wychowawczych. podprzeciwieństwo. Pedagogika podwórkowa. M i 1' e r . 76-78. Z tego przeglądu pojęć podstawowych w pedagogice. a nawet pedagogika podwórkowa 1 8 . do czego można posłużyć się terminem. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1966 nr 3 s. M. młodzieży. muzyki). a obok kształcenia samokształcenie. związanych ze specjalizacją pedagogiczną. własnej epoki. pedagogika rolnicza. czy nie. nauczanie i kształcenie. duchowej. który nigdy nie przestaje być przecież dzieckiem własnych rodziców. Jeśli się zaś weźmie pod 16 Patrz przypis 1. występuje również podstawowa terminologia. obejmujący jakby łącznie wychowanie. posługująca się wyrazami przejętymi z języka potocznego. 129-148. 84. tam próbuje się używać wyrazu edukacja. własnego narodu. ani 19 sprzeczność lub przeciwieństwo między nimi . Warszawa 1963. wobec tego pojęcia te nie dadzą się z uściślić jako terminy naukowe i trzeba je osobno analizować jako przedmiot pedagogiki w ramach praktycznych działań wychowawczych koniecznych dla prawidłowego rozwoju wychowanka. J. 19 F. L. I. 18 Np. zaszła potrzeba odróżnienia nazwowego praktyków od teoretyków. uwagę. chociaż w nich zachodzi) nie występuje jednak ani równoważność. gdy podkreśla się wpływy wychowawcze czegoś budujące duchowo wychowanków. jak pedagogika przedszkolna. jak wychowanie. gdzie chodzi o wychowanie do odbioru czegoś lub wychowanie przez przeżywanie czegoś (np. pedagogika zawodowa. 2. Wprawdzie próbuje się na Zachodzie wprowadzić ściślejszy termin formacja. B. Jednakże w języku polskim jeszcze przed wojną „pedagog" miał znaczenie nieco ironiczne w stosunku do zwykłego nauczyciela lub J. nauczanie i kształcenie mówiąc o formacji intelektualnej. M i r s k i [właśc. Edukacja filmowa (tł. K r e t z ] . 20 . czyli częściowe zachodzenie na siebie wychowania i nauczania oraz stosunek krzyżowania. jej stan oraz pilne potrzeby (W:) Pedagogika na usługach szkoły. np. używa się wyrazu apostolat. Jednakże znaczy to to samo. W dziedzinie praktycznego działania wychowawców. a przy tym zmieniający się rozwojowo tak. C h m i e l e ń s k a (red. edukacja teatralna lub muzyczna.). Wyrazy pochodne w pedagogice W dziedzictwie po kulturze greckiej pozostały jeszcze inne wyrazy pochodne. obejmując wszechstronny rozwój człowieka i jego życie od dzieciństwa i młodości po dojrzałość i starość. teatru. Warszawa 1964 s. 17 B. objętej także przez refleksję pedagologiczną (lub pedagogiczną).pedagogiką starszego wieku. filmu. Stąd też dla ściślejszego określenia nauki o całkowitym rozwoju człowieka można używać terminu antropagogia i antropagogika 16 . z franc). P e t e r s . W kategoriach ludzi. pedagogika pracy kulturalno-oświatowej. dz. Wychowanie i wychowawca. 118. Niewolnik-pedagog zapoczątkował nazwę praktycznych wychowawców. Warszawa 1936 s. Tam więc. Wychowanie na podwórku. Warszawa 1969. czy chce tego. pedagogika szkoły. W wychowaniu chrześcijańskim zaś. czy z szerszych stosunków międzyludzkich pedagogika społeczna. karności lub wychowanie do liturgii czy wychowanie przez liturgię. lecznicza. s. apostolat prasy. Terminologia w pedagogice.. Warszawa 1965. cyt. J. np. że obok wychowania w praktyce występuje samowychowanie. w nauczaniu zaś musimy się liczyć procesem uczenia się u ucznia. wojskowa. pedagogika wczasów 17 . drugi zaś wyraz znaczący całość czynności i skutków wychowawczych. J. pedagogika przemysłowa. K 1 i m a. że są one łatwe w użyciu praktycznym. S u c h o d o l s k i . wieloaspektowy. K o r n i s z e w s k i . dyscyplinarnej lub liturgicznej. Takie rozbicie współczesnej pedagogiki uważa się czasami za objaw jej kryzysu. szczególnie różnych instytucji. R. jak to czynią dokumenty soborowe. widać jak przedmiot jej badań jest złożony. Z rozważań nad edukacją teatralną. obejmującym całość pedagogiki rozwoju człowieka i pedagogiki stosowanej w instytucjach. żąda się jej scalenia. pierwszy na oznaczenie ludzi zawodowo zajmujących się sprawami wychowania. chociaż terminy te sumowałyby tylko odcinki rozwoju człowieka. ponieważ kształcenie jest niezależne od wychowania i nauczania. co wychowanie umysłowe. dorosłych czy emerytów. a także dzieckiem Boga. Okazuje się. a więc pedagogiki dzieci. mianowicie pedagologia jako nauka o całkowitym rozwoju człowieka. duchowe. ponieważ między nimi występują liczne stosunki międzyzakresowe tych pojęć (nadrzędność i podrzędność. że wychowanie nie nadaje się do prostego zdefiniowania. Pedagogika. jak pedagog i paideia. pedagogika uniwersytecka. Pedagogika obecnie bardzo się rozrosła. ale trudne do zdefiniowania. edukacja filmowa20.

honorowe dla podkreślenia godności studentów pedagogiki na uniwersytetach. że miarą człowieka zaś jest Bóg (W. Z. K a n i a . I.1969 nr 8/9. Dlatego też wyraz „pedagog" zdemokratyzował się i określa każdego praktyka nauczyciela-wychowawcę. że nauczyciel powinien być przede wszystkim wychowawcą. czyli towrzy tzw. wychowawcę młodzieży opuszczonej i twórcę systemu salezjańskiego zwanego zapobiegawczym. co oznacza ludzkość. dlatego też wyraz pedeuto21 22 23 log dotyczy teoretyka. 82. kształcących się do tego pięknego zawodu lub dokształcających się w nim. Warszawa 1960. 2. jak jąkanie (pediatria logopedyczna). M i r s k i [właśc. Proponowano naukę specjalną o pedagogu nazywać „pedagogologia" 23 . Już proponowana pedagologia czasami oznacza uniwersytecką naukę o pedagogice. twórca przedszkola. retoryce i dialektyce.). Wreszcie w kategorii różnych czynności. który potrzebuje przygotowania z praktycznej znajomości pedagogiki. tradycji. czego program obmyślili sami sofiści.nauczyciel). twórca szkoły ludowej. Lublin 1960 nr 1 . Mickiewicza. zawierających w swej budowie słowotwórczej rdzeń „ped".. związanych z wychowaniem.B y k o w s k i . jak np. a więc obejmuje czytelnictwo. J. s. M. 26 Por. 1964. Tamże. dz. Jaeger). K a c z m a r e k . Dopiero po drugiej wojnie światowej „pedagog" znaczy powszechnie każdego praktyka nauczyciela. a co rozwinęły dzieje kultury greckiej jako „organiczny rozwój duchowego życia narodu". Na serio natomiast nazwa „pedagog" odnosiła się tylko do twórców wielkich systemów pedagogicznych. ale poza tym tworzy swój fonetyczny skrót w wyrazie „pedia".słowo. Zarys i zadania pedagogiki bibliotecznej. Tak np. czemu najwybitniejszy przedstawiciel Protagoras dał wyraz w określeniu: „Miarą wszystkich rzeczy jest człowiek". podstawowym stał się wyraz paideia. Tak więc nauka o dziecku. Na określenie zaś naukowców. P o z n a ń 1936. jak np. S i n k o. Było to zgodne z duchem sofistów. Podobnie bibliopedia stanowi dział wychowania przy pomocy książki. Zagadnienia kultury żywego słowa. szukając łacińskiego wyrazu dla greckiej paidei. Warszawa. znaczył on całość wykształcenia w gramatyce. 15. Jan Bosko. literatury i wychowania24. deklamacja) 26 . logos . Niemiec Fróbel. posługującej się jakimiś czynnościami lub wpływami czegoś na rozwój ludzi. np. J. Do prawdziwych pedagogów zaliczano w tym czasie także wielkich wychowawców narodu. co ma podkreślać. Polska bibliografia logopedyczna. Stworzony przez sofistów. nauka) uprawiana jest przez badaczy rozwoju fizycznego i psychicznego dzieci młodszego wieku. T o r u ń 1956. Jednakże na szczęście termin ten nie przyjął się ze względu na sprzeczność z duchem języka polskiego. Obecnie więc grecka paideia odradza się jako idea humanizmu we współczesnym wychowaniu. pedagogikę biblioteczną27. jak w nazwie magik. gdy pedeutagog to praktyczny wychowawca nauczycieli. t. zajmującego się zagadnieniami kształcenia i dokształcania nauczycieli. zajmujący się teoretycznie wychowaniem w ogóle.. 25 24 L. koło naukowe nazywano Studenckim Kołem Pedagogów. Dopiero Platon dodał. Paideia (tł. związany z typem cywilizacji. W. 27 L. J a e g e r . t.ik. Ten związek zawodu nauczycielskiego z wychowaniem próbowano przed wojną wyrazić w nazwie „pedagogik" (idąc za niemieckim wyrazem Pddagogiker22)na oznaczenie zawodowca. . choćby ten był przeciętnym rzemieślnikiem w swoim zawodzie czy nawet belfrem. Od filantropii do humanitaryzmu ihumanizmu. P o s a d ź y. s. Działalność pedagogiczna bibliotekarza. cyt. których nazywa się pedologami. Warszawa 1970. człowieczeństwo i tworzy podstawę idei humanizmu i humanitaryzmu 25 . Logopedia. s. „logopedia" dotyczy wychowawczego rozwijania mowy tak przez usuwanie wad wymowy. wpływ wychowawczy literatury pięknej. Zarys logopedii. K r e t z ]. zajmujących się sprawami wychowania ukuto szereg wyrazów pochodnych. jak też przez estetyczne kształcenie kultury słowa (recytacja. W a l e n t y n o w i c z . których np. Warszawa 1938. czyli „pedologia" (gr. Poglądy pedagogiczne A. czy łazik. stąd pedagolog to naukowiec. Mianowicie Cycero. 1962. L. Lublin 1965. Szwajcar Pestalozzi. D o b r z a ń s k i . J. lecz utarł się lepszy termin „pedeutologia" (gr. wędrownych nauczycieli greckich na przełomie V i IV wieku przed Chr. paideutes . czy Polak Stanisław Konarski reformator szkoły pijarskiej i prekursor ducha Komisji Edukacji Narodowej. który tak szanowanego zawodu nie mógł ochrzcić wyrazem z nieco figlarnym przyrostkiem . J a x a . Wychowanie i wychowawca. czasopismo pt. przetłumaczył ją jako humanitas. 1. św. W. ale zawiera w sobie najwyższy ideał humanistycznego kształcenia. który służy do określania odrębnych dziedzin pedagogiki praktycznej. S t y c z e k. 9 1 . z niem. Mickiewicza 21 czy Matejkę oraz wychowawców w Kościele.Paideia określa nie tylko formację duchową człowieka pod wpływem całokształtu kultury narodowej.

wykształcenie). podobnie jak dla sklasyfikowania warsztatu. obowiązujących przy postępowaniu rodziców z dziećmi. Podobieństwa zaś ideałów. Podstawy pedagogiki (tł. związanej z pedagogiką. tak że w przedmiocie badań pedagogiki znalazły się wszelkie zjawiska. Rosjanin pracujący w Polsce. że zaginął wyraz hypnopedia. s.Pierwszym wyrazem tego typu była „encyklopedia" oznaczająca wydawnictwo alfabetycznego zbioru wiadomości ze wszystkich lub określonej dziedziny wiedzy (gr. niewiele mówi. Przeciwstawiając się temu ujęciu pedagogiki jako teorii normatywnej. czyli przygotowujące dziecko. który miał oznaczać naukę we śnie. stanu. są wszelkie zjawiska wychowawcze zachodzące w ciągu całożyciowego rozwoju człowieka oraz różnorodne czynności opracowane teoretycznie. co on produkuje i z jakiego materiału. 29 J. młodzieńca do przyszłego zawodu. Sergiusz Hessen. Philosophie der Erziehung.inne dla chłopców. po poznaniu samego warsztatu naukowego pedagogiki. Określenie charakteru naukowego pedagogiki Złożony przedmiot pedagogiki powoduje trudności w określeniu jej naukowego charakteru. Jena 1930. Na szczęście zdaje się. Spór rozpoczął socjolog francuski Emile Durkheim (zm.). wszechstronnego rozwoju ludzi. Dziś czasami wychowanie przez pracę nazywa się ergopedią (gr.tworzący krąg. Erziehungsphilosophie. Główne momenty myśli i badań pedagogicznych. Miinchen 1930. tak naturalnego. przez co pedagogika stawała się filozofią wychowania30. 26. Stąd pedagogika naukowo interesuje się wszystkimi rodzajami wychowania. miała badać stara pedagogika jako nauka norma- tywna. rozszerzali przedmiot pedagogiki na prafakt wzajemnego wpływu jednych ludzi na drugich oraz na wpływ rasy kształtujących ducha narodowego społeczeństwa. tworzące wielokierunkową pomoc wychowawczą dla doskonałego i pełnego. w nowoczesnym ujęciu. Paris 1922. Lubin 1923 s. aby móc głębiej zrozumieć pojęcie wytworzone przez doświadczenie praktyczne i naukę pedagogiczną. Podobnie rzecz ujmował prof. Warszawa 1935 s. trzeba ogólnie najpierw wiedzieć. Jak widzimy na podstawie przeglądu terminologii. J. Lwów 1936. Współcześnie ujmuje się te trzy rodzaje wychowania jako: 1°-wychowanie naturalne. Education et Sociologie. Zgodnie z postulatem współczesnej metodologii nauk szczegółowych nie będziemy zaczynali od przyjęcia z góry jakiejś dowolnej definicji wychowania. że każde społeczeństwo ma własny system wychowawczy. 2° . Przytoczone określenia pedagogiki jako nauki normatywnej czy opisowej. K r i e c k. Przeciwnie dążą do syntezy. społecznym. H e s s e n . 3. Z. 28 . wychowania. 81-82. Tenże. inne dla dziewcząt oraz E. np. czytanie książki lub oglądanie filmu. 1917). jak u zwierząt (zoopedagogika). określając pedagogikę jako stosowaną filozofię31. całkowity i paideia . opisującą socjologicznie narodowe systemy wychowawcze. podchodzących z tradycji kultury chrześcijańskiej. jaki tworzy pedagogika. z ros. ponieważ jak widzieliśmy. Dlatego też zaczniemy od próby scharakteryzowania rodzaju nauki. Jednakże i w tej sprawie istnieje rozbieżność zdań wśród naukowców. Wychowanie narodowopolityczne (tł. pracy czy walki. którym zależało na przekreśleniu wartości tradycyjnego wychowania zawodowego w szkole czy uniwersytecie. 31 S. z niem. Dlatego też teoretycy wychowania hitlerowskiego. ponieważ cała sprawa zależy od zrozumienia podstawowego dla danej nauki pojęcia „wychowanie". czyli uczestniczące w życiu rodzinnym. współczesne wychowanie znacznie rozszerzyło swój zakres. 25-28. nowicjat w zakonie lub wychowanie grupowe płci . że pedagogika jest nauką o wychowaniu. dz. przedmiotem jej badania. Wychowanie i wychowawca. praktycznej lub filozoficznej są zawsze cząstkowe i jednostronne. K u k u 1 s k i.sen). przez sen (gr. K r e t z ]. D u r k h e i m. czyli widział w niej naukę wyłącznie praktyczną o zawodowym wychowawstwie w szkole czy przedszkolu. hypnos . wychowanie rycerskie. ergon praca).). jednakże nie wykluczają się wzajemnie. jak tradycyjnego w rodzinie lub w społeczeństwie oraz wychowania zawodowo umiejętnego. np. Tenże. który pierwszy stwierdził. encyklios . w zbiorowej pracy lub w sytuacji kulturowej wolnego czasu. związane z rozwojem człowieka i z pomocą wychowawczą w tej dziedzinie. 30 E.. cyt. Dotychczasowe stwierdzenie. pedagolog polski Józef Mirski określał 29 pedagogikę jako „naukowy system wychowania umiejętnego" . terminowanie w rzemiośle. dostarczająca systemom narodowym naczelnych idei i ogólnych pojęć do kierowania wychowaniem28. złożony ze zwyczajów i praktyk. M i r s k i [właśc.wychowanie celowo zamierzone. wykluczając tym z przedmiotu pedagogiki wychowanie „nieumiejętne" w domu lub w społeczeństwie. Stąd Durkheim stwarza nową naukę o wychowaniu. Raczej jako uogólniające całokształt przedmiotu badań pojęcie w pedagogice wypadnie wychowanie omawiać znacznie później.

jak mówiliśmy. Znaniecki). konglomerat różnych nauk praktycznych i teoretycznych. jeśli nie jest biologiem .wychowanie organizowane programowo w specjalnych instytucjach wychowawczych. -Kwartalnik Pedagogiczny" 1956 nr 1/2 s. w której istotę stanowi całożyciowy rozwój człowieka oraz wszelkie tak dodatnie.nikt nie jest pedagogiem. poważniejszy problem. tak sądy teoretyczne o zjawiskach rozwojowych i o celach rozwoju człowieka. cyt. psychicznym i kulturalnym. że pedagogika jest częścią etyki (o. że sprawa jest bardziej złożona niż sugerowałyby powyższe roszczenia. która malowała utopię wychowania na łonie natury bez narzucania dziecku programu nauczania. K r e t z ] . J. Emil czyli o wychowaniu (1762). socjologii. rozwinęło zasady wychowawcze wychodząc z podstaw wiary religijnej. Die Autonomie der Padagogik. to tym bardziej człowiek musiał wychowywać dzieci i młodzież (inicjacja u ludów pierwotnych). dotyczący naukowości pedagogiki: czy jest ona nauką samodzielną. lub częścią socjologii (F. że w refleksji nad działaniem wychowawczym występują. seminarium duchowne itp. Spory o naukowy charakter pedagogiki przez zaliczenie jej do nauki praktycznej lub filozoficznej. G e i s s 1 e r. cyt. U c k o.. biologicznym. Dlatego przyjmując założenie niezależności pedagogiki od innych nauk. czy też stanowi zlepek. usystematyzował i oparł na dwu naukach pomocniczych: etyce filozoficznej. Arystoteles. Zmieniały się tylko formy wychowania z rozwojem życia społecznego i kultury. czyli do pedagogiki pretensje o swój udział i uważać pedagogikę tylko za swą część35. filozofii i ideologii normujących życie społeczne? I na to pytanie odpowiada się. publicys36 tyczny lub nawet literacki . społecznym. można to ukazać w pełni dopiero po zapoznaniu się z budową naukową pedagogiki. 32-41. Woroniecki). 34 M. jak szkoła. autonomiczną33. dz. myślenie pedagogiczne zjawiało się późno w historii zawsze w czasach przełomowych. która miała R. skoro zwierzęta instynktownie opiekują się potomstwem i uczą je sztuki życia. 3 2 Na tej podstawie dochodzimy do wniosku. 87. Powieść pedagogiczna i jej znaczenie dla teorii pedagogicznej.Dopiero naukowy charakter nadał pedagogice z początkiem XIX wieku niemiecki uczony. M i r s k i [właśc. K r e u t z. Epikur i inni) wyrażali poglądy na sprawę wychowania jako zastosowanie swych założeń filozoficznych. 2. z czego wynika. s.urodzenie czy też wychowanie decyduje o rozwoju człowieka. B. S. Natomiast refleksja nad wychowaniem. Ist die Padagogik noch eine autonome Wissenschaft? „International Review of E d u c a t i o n U N E S C O " 1959. jak i ujemne wpływy jednych ludzi na drugich oraz wpływy środowiska. religijny. M i 11 e r. iż współczesna pedagogika jest wszechstronną nauką o całej rzeczywistości wychowawczej. dz. obejmuje bowiem „pewien dział filozofii. „ N o w a S z k o ł a " 1959 nr 9 s. wnosząc nowe pojęcia i wartości. że wychowanie jest równocześnie zjawiskiem moralnym. z którymi ona współpracuje. Powiązanie obydwu tych aspektów myślenia wychowawczego i ustalenie stosunku między teorią i praktyką usuwa ten spór. Johann Friedrich Herbart (1776-1841). S u c h o d o l s k i . Tak właśnie sofiści pierwsi postawili problem pedagogiczny . ale występowało sporadycznie i miało zmienny charakter filozoficzny. a filzofowie greccy (Platon. Rozwój naukowy pedagogiki Sama pedagogia istnieje od początków ludzkości. wobec czego różne te nauki mogą zgłaszać do teorii wychowania.. Langensalza 1929. Por. z najgłośniejszą powieścią Jean Jacąues Rousseau pt. kiedy stare formy wychowania przeżywały kryzys. Potem chrześcijaństwo. jej metodami badań oraz z naukami. stających w obronie lub krytykujących wychowanie katolickie. biologii (homo pedagogus nisi biologus . 33 32 R o z d z i a ł III BUDOWA PEDAGOGIKI I JEJ MIEJSCE W SYSTEMIE NAUK 1. Okazuje się. uniwersytet. J. pierwszy habilitowany profesor pedagogiki w Getyndze i następca na katedrze filozoficznej po Kancie w Królewcu.S. Na szczęście inni oświadczają. normatywnej czy opisowej wynikają stąd. psychologii i historii" 34 . Ten „ojciec pedagogiki naukowej" oderwał ją od filozofii. Pedagogika. 35 J. ale wytwarza przez to inny. G. Z kolei protestantyzm w XVI wieku wywołał nową falę myśli pedagogicznej w postaci traktatów publicystycznych humanistów. s. 36 . 150-178.3° . jak też dyrektywy praktyczne o metodach i środkach działania wychowawczego. Dalej nowe myśli o wychowaniu pojawiły się w XVIII wieku (Oświecenie). że pedagogika jest nauką skonstruowaną z 4 działów należących do innych nauk. Hali). Tak więc myślenie pedagogiczne istniało od dawna. Wychowanie i wychowawca. W sprawie podniesienia poziomu pedagogiki.

prawdy. K o z ł o w s k i . co i jak dane" 4 2 . wywołał S. Z a r z e c k i . Jednakże nie doszło do zgody między pedagogami. lecz tym. teoretycznie niezależnej od z góry przyjętej filozofii wartości. Zajmując się nie tym. Lwów 1918. L. co jest (Sein). aksiia . Jednakże uczniowie Herbarta (Ziller. A. gdy socjologizm kładł nacisk na uspołecznienie uczniów w szkole. oraz na tworzonej przez siebie psychologii. Wrocław 1968. 40 . Husserla (gr. Wykłady pedagogiczne w zarysie (tł. R e i n . a na to miejsce zaczyna rozwijać się nowa pedagogika eksperymentalna 39 . z franc). N a w r o c z y ń s k i . Po pedagogice eksperymentalnej pozostała ważna dziedzina psychologii rozwojowej dzieci i młodzieży oraz psychologia wychowawcza. D a n y s z . Miinchen 1930. 39 M.B y k o w s k i . I tak okres herbartowskiej technologii szkolnego nauczania obdarzył pedagogikę praktycznym działem dydaktyki i metodyki nauczania wszelkich przedmiotów ogólnokształcących. zawodowych. L. w którym dziecko żyje. Stąd pedagogika w swej pierwszej fazie rozwoju jako nauka stała się technologią szkolnego uczenia. ponieważ zajmuje się tylko związkami przyczynowymi i ustala prawa rządzące zjawiskami. czyli kształcenie charakteru przez nauczanie. Leipzig 1918. rozwinął zagadnienie ideologii i światopoglądu jako podstawy celów i ideałów wychowawczych. co powinno być (Solleń) filozofia ta stała się aksjologią (od gr. metoda nauczania. Warszawa 1920. 43 B. Psychologia dziecka 1 pedagogika eksperymentalna (tł. Philosophie der Werte als Grundwissenschaft der Pddagogischen Zieltheorie. Warszawa 19363. Współczesna psychologia niemiecka (tł. Było to zastosowanie metod przyrodniczych (pierwsze laboratorium psychologii eksperymentalnej Wundta w Lipsku 1879 r. wyrażających się w ideach dobra. Trzeci etap pedagogiki normatywnej pozostawił po sobie teorię wartości wychowawczych wraz z teorią kultury. W początkach więc XX wieku nastąpił kryzys pedagogiki eksperymentalnej. z ang. H e r b a r t.wart coś). pedagogicznych czy artystycznych. R. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. R i b o t. B. Tenże. W wyniku tego rozwinęła się praktyczna dydaktyka szkoły herbartowskiej38.Na podstawie aksjologii pedagogika normatywna w okresie międzywojennym starała się naukowo i filozoficznie określić ceł i ideał wychowania.czwarte ujęcie naukowe wychowania jako „pedagogika czysta". Lublin 1976 s. Filozofia wartości a zadania pedagogiki. 41 L. J a k ób i e c ) . Pedagogika eksperymentalna (tł. C h m a j. L a y. Wstęp do filozofii. budowa lekcji. która zwróciła się do badania praw rozwojowych człowieka 43 . R u s k. Sporu nie dało się rozwiązać przez samą technologię szkolną. Leipzig 1939. z franc).zjawisko) jako metody poznania idącej od „oglądu do opisu tego. A. wysunęło się zaś nowe ujęcie naukowe pedagogiki normatywnej. R. który i obecnie nie stracił swego znaczenia w wychowaniu. 56-57. C l a p a r e d e .Pod koniec XIX wieku zjawiły się dwa kierunki w szkolnej pedagogice: indywidualizm pedagogiczny starał się rozwijać jednostkę umysłowo. 2. normującej cele wychowania. która zajęła się człowiekiem. A. a powstała prawdziwa „wieża Babel" sprzecznych ze sobą kierunków i prądów pedagogicznych41 . Pedagogika ogólna wyprowadzona z celu wychowania (tł. Wreszcie okres pedagogiki czystej. F. że metoda przyrodoznawcza nie może rozstrzygnąć zagadnienia celów wychowawczych. Dydaktyka ogólna. Z pomocą przyszła tu pokantowska filozofia. 38 W. Warszawa 1962. 42 Por. a nie tradycyjną metafizyką bytu. że na drodze eksperymentu da się rozwiązać całość zagadnień praktycznych i teoretycznych wychowania wyróżnionych przez herbartystów. na którą dziś składają się wielopiętrowe działy. piękna i świętości 40 . O s t e r l o f f ) . Warszawa 1913. R e g en e r. 224. a neguje istnienie celów. Grundlagen der Padagogik und Didaktik. B e h n. Po drugiej wojnie światowej pedagogika jako nauka dąży do swojej syntezy w budowie. Działy współczesnej pedagogiki Każdy etap historycznego rozwoju pedagogiki. która podawała środki do osiągnięcia celów 37 . Rein) w drugiej połowie XIX wieku zacieśnili przedmiot pedagogiki tylko do praktycznych spraw szkolnego nauczania jak: program. Fr. T. J. nauką o wartościach. dlatego też traci ona swe naukowe znaczenie.określić cele wychowania. Stoy. Warszawa 1901. która filozoficznie i od strony etyki zajęła się problemem celów wychowania. K. sądzono bowiem. badająca także stronę socjologiczną wpływów środowiska. 0 kształceniu. S t e r a ) . Lwów 1926. Warszawa 1912.). Zarys dydaktyki ogólnej (tł. J a x a .Dlatego też w latach 30-tych naszego stulecia pojawiło się na podstawie fenomenologii E. 37 J. Niedługo okazało się. E. dorzucił określony dorobek. S t ę p i e ń . Współczesne prądy pedagogiczne. Zasady pedagogiki doświadczalnej. phainomenon . dążącej do ustalenia swych podstaw naukowości. Lwów-Warszawa 1920.) do badania zjawisk pedagogicznych. Th. Warszawa 1947 2 s. Experimentelle Padagogik. Kraków 1937.

pedagogika normatywna. K o 11 o w s k i. aksjologii i teorii kultury bada naturę człowieka.pedagogika opisowa lub eksperymentalna jako dział naukowo uogólniający doświadczenie i badający eksperymentalnie prawa rządzące przebiegiem zjawisk biologicznych. w której występują obok siebie takie działy. która jako dział najwyższy. uwikłanych i związanych z wychowaniem. czyli ogólna. jakim jest doskonały stan człowieczeństwa. Należy dodać. eksperymentalny i normatywny. lecz realizujące się w przyszłości. nastawione ku przyszłości.). fizjologia. co nazywa się przedmiotem formalnym danej nauki. Pedagogika. Podstawowe prawidłowości pedagogiki. zajmująca się wszechstronnym rozwojem ludzi. że działy w pedagogice nie są poziomymi zgrupowaniami różnych zjawisk. Pedagogika. zjawiskach. psychologia.. cele. stara się proces rozwojowy doprowadzić do jego kresu. Ponie- K. pod kątem którego badają człowieka. obejmujący całość badanego przedmiotu. dostarczany przez wcześniejsze działy pedagogicznych badań. W działach pionowych główną rolę odgrywają sposoby uzyskiwania praw lub ich stosowania. pod kątem którego rozpatruje rzeczy badane. obserwująca. określa swój materialny i formalny przedmiot badania. wytwory jego kultury i na tym tle ustala wartości. . w której tradycyjnie rozróżnia się pedagogikę ogólną. która zależy od przedmiotu badania i jego miejsca wśród innych nauk. lecz wymagał ciągle dalszego pogłębiania i kontynuacji. w fizyce. 3° . wartościach lub pojęciach wychowania. Ale człowiekiem żywym i rozwijającym się zajmuje się wiele nauk. a równocześnie normą oceniającą.pedagogika praktyczna lub empiryczna. lecz mają budowę pionową. tym aspektem. czyli działy zróżnicowane zależnie od przedmiotów wychowania i dziedzin. do których należą: 1° . Każda z nauk posiada określony materialny przedmiot badania.. psychologicznych. zawodową. czy proces rozwoju przebiega właściwie. 4° . socjologicznych lub kulturowych. do stworzenia jednolitej teorii wszechstronnego rozwoju człowieka i jego uwarunkowań. mających do czynienia z dziećmi. mającą do czynienia z człowiekiem. ideały i normy. specjalną (tu znów występuje np. jak też swój aspekt. Ta skomplikowana budowa pedagogiki jako nauki wymaga omówienia jej strony metodologicznej. medycyna. 3. młodzieżą i człowiekiem dorosłym. wychowawców wszelkiego rodzaju. optyka. nauczycieli. lub też może poprzestać na zwykłej technice wychowawczej. czy też odbiega od celu. Narastający dorobek naukowy pedagogiki wprawdzie nie ogarniał nigdy całości problemów wychowawczych. jest nauką o złożonej budowie. dlatego też współczesna pedagogika w swojej budowie naukowej jako działalności metodycznie poznającej całą rzeczywistość zjawisk wychowawczych na podstawie doświadczenia opiera się o cztery działy. 44 jakby pawilonowa. moralne itp. jak mechanika. Wrocław 1964. termodynamika itd. jak np. opracowująca także doświadczenie dydaktyczne i metodyczne przy wszelkim nauczaniu i uczeniu się.pedagogika teoretyczna. jak wiemy. stąd odróżniają się one swym formalnym punktem widzenia. ale pedagogika. dąży w oparciu o materiał empiryczny. typhlos = ślepy .lub surdopedagogika głuchych itd. spełniając te warunki metodologiczne. Materialnie tym przedmiotem pedagogiki jest wszechstronny rozwój człowieka w ciągu całego jego życia. umysłowe. którymi powinno się kierować wychowanie. gr. socjologia itp. Przedmiot i miejsce pedagogiki w systemie nauk Pedagogia jako wychowanie. jak wychowanie fizyczne. jak mówiliśmy. która na podstawie filozofii człowieka (antropologia filozoficzna). teorii odtwarzającej obiektywnie całą rzeczywistość wychowawczą.dążenie do syntezy pedagogicznej. Obok tych działów występuje w pedagogice współczesnej także budowa pozioma. Dlatego też przedmiotem formalnym w pedagogice musi być dobro rozwojowe człowieka nie aktualnie pojęte. związanej z problemem prawidłowości wszechstronnego rozwoju człowieka 44 . zbierająca i badająca całość doświadczenia wychowawczego rodziców. dzięki czemu człowiek może się w pełni doskonalić i osiągnąć kres procesu rozwoju. a więc metody dochodzenia do prawdy o działaniach. może być trudną i delikatną „sztuką sztuk". 2° . jak embriologia. Ta pełnia człowieczeństwa staje się więc praktycznym celem do osiągnięcia przez wychowanie. inaczej mówiąc człowiek w trakcie rozwoju. tyflopedagogika niewidomych. która od najszerszej podstawy doświadczenia praktycznego wychowawców idzie w górę poprzez uogólnienia zjawisk wychowawczych i wartości aż do najogólniejszych pojęć ujmujących proces rozwojowy człowieka do jego pełni według ideału „nowego człowieka".

Świat człowieka a wychowanie. Logiczne podstawy nauczania. że wychowanie nie jest dziełem samej natury. dlatego pedagogika współczesna wiąże rozwój jednostek z rozwojem społeczeństwa jako całości i w związku z tym wychowanie kształtuje futurologicz45 nie dla przyszłości . Warszawa 1969. R o 1 b i e c k i. dotyczących rozwoju człowieka. Lublin 1970 2 s. Dlatego też od starożytności słusznie widzi się w wychowaniu edukację (łac. Warszawa-Wilno 1938 s . Warszawa 1970. Podbudowa przyrodnicza życia organizmu badana jest przez nauki nomotetyczne. A j d u k i e w i c z . Dział bowiem teoretyczny w niej nie tworzy oderwanej od rzeczywistości teorii rozwoju człowieka dla samej spekulacji i wiedzy akademickiej.71 n. W. 20-25. Pedagogika częściowo należy do jednych i drugich. konstatującą stan rzeczywisty.. z drugiej zaś jest to nauka normatywna. W ten sposób postęp pedagogiczny48 przyczynia się do budowania rzeczywistości lepiej odpowiadającej człowiekowi. Stanowi ona siłę napędową rozwoju człowieka. O postępie pedagogicznym. jak również nauką praktyczną. kultury masowej. 219-231. 46 45 kacje nauki od Platona i Arystotelesa aż do Comte'a i Wundta 4 9 . S i c i ń s k i. starające się wykryć konieczne. przyczynowe prawa rządzące przyrodą i stąd nazywane nomotetycznymi (gr. demograficznego itd. 4 6 odgrywa obecnie w pedagogice coraz większą rolę.wyprowadzam). poprzestaniemy na rozróżnieniu dwu zasadniczych przedmiotów badania w naukach szczegółowych: świata natury. ustanawiam). po drugie ponieważ zagadnienie celu i wartości jest decydujące w wychowaniu. B. zawsze oceniająca fakty opisane z punktu widzenia. dlatego też nazywane naukami idiograficznymi (gr. które starają się zrozumieć w ich strukturze i ocenić aksjologicznie. trzeba jeszcze zwrócić uwagę na podział nauk pod względem przedmiotów badań w ogóle. 49 . 95-103. S. Wychowanie dla przyszłości. Naturę badają nauki przyrodnicze. Tak więc działy poznane w pedagogice powodują to. Pomijając historyczne klasyfiB.. W. S u c h o d o l s k i . czyli wyprowadzenie dziecka ze stanu natury i barbarzyństwa do stanu kultury. Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. taka zaś ocena prowadzi do praktycznego działania.prawo. Warszawa 1970. organizacją społeczeństwa. A. Warszawa 1967 s. Pedagogika bowiem jest nie tylko nauką stwierdzającą. ulega jednakże w procesie wychowawczym humanistycznemu przeobrażeniu. dążące do opisu przeżytych. Z jednej strony będzie to nauka empiryczna o faktach. planowania przestrzennego. a nie jego strona przyrodnicza. produkcji. poznają nauki humanistyczne. Prognozy a nauka. prawodawstwem itd. niezależnej od człowieka oraz świata kultury jako wytworu ludzkiego. futurus = przyszły) co do kierunków zmian. Ma to swoje konsekwencje w metodach badań pedagogicznych.waż dobro rozwoju człowieka ma charakter społeczny. istniejący w wychowaniu. 47 Por. O k o ń . jakie one powinny być. że naukowy jej charakter mieszany łączy w sobie naukę empirycznonormatywną z nauką teoretycznopraktyczną.swoisty. które w swoich wytworach podlega ocenie aksjologicznej i wartościowaniu z punktu widzenia celów społecznych i wychowawczych. 48 Por. czyli trendów w dziedzinie przyszłej konsumpcji. odbitka z Encyklopedii Wychowania.piszę) 50 . która ulega jednak uspołecznieniu i ukulturalnieniu jako podstawie człowieczeństwa. Warszawa 1968 3 . lecz także przekształcającą rzeczywistość. Do jakiej z tych dwu grup nauk wypadnie zaliczyć pedagogikę? Miejsce pedagogiki wśród nauk przyrodniczych i humanistycznych wypada na centrum pomiędzy nimi. idios . dążące do zmatematyzowania swoich wyników. K a m i ń s k i ks. graf o . Futurologia jako naukowe przewidywanie przyszłości (łac. Jest ona nauką humanistyczną przede wszystkim dlatego. tithemi . jedyny. 50 K. S u c h o d o l s k i . Wobec takich właściwości przedmiotu badań pedagogiki jej naukowość jest złożona. Lublin 1961 s. lecz kultury społeczeństwa. ex duco . Dlatego też pedagogika jest równocześnie nauką teoretyczną. lecz ma pomóc w skonstruowaniu takich modeli wychowania. Ażeby jednakże dokładniej określić miejsce pedagogiki w systmie wszystkich nauk. niepowtarzalnych wartości jednostkowych. mającego na oku pokierowanie rozwojem do właściwego celu. które by udoskonalały praktykę pedagogiczną.stawiam. Przewidywania przyszłości. modelem i koncepcją „nowego człowieka" 47 . a nawet konstruującą nowy świat ludzi zgodnie z wizją. jest bowiem co do swego charakteru nauką humanistyczną z podbudową przyrodniczą. Natomiast świat kultury z jego sztuką. nomos . moralnością.

pamiętnikach. czy idei kultury i malarstwa. środkach wychowania i nauczania. d) natomiast teoria rozwoju człowieka nie tylko czerpie materiał z praktyki i empirii pedagogicznej. Stąd też najwyższą wartość poznawczą i praktyczną posiada wiedza naukowa. jak teorie bio- logiczne. ale najczęściej ma ona charakter subiektywny. ograniczony do przypadkowych i fragmentarycznych doświadczeń bezkrytycznie uogólnionych. zakładach opiekuńczych. Podobnie postępuje się w pedagogice. a jej mądrość ludowa. c) wiedzę normatywną o celach. światopoglądów. z których pedagogika współczesna korzysta. b) obok czynnej praktyki wypływa jako drugie źródło materiałów pedagogicznych bierne doświadczenie empiryczne. lecz korzystając także z ideologii wychowawczej musi posługiwać się materiałem. Jednakże wiedza potoczna o wychowaniu często zawiera przesądy i zabobony. dostarczanych przez obfite źródła praktyki i empirii pedagogicznej. dotyczące istoty. którym są wszystkie teorie. wykonywana w domach rodzinnych. listach. a badacze zjawisk. należą: a) przede wszystkim wszelkiego rodzaju praktyka wychowawcza z dziećmi. nauczycieli i wychowawców. dostarczanych z tego źródła pedagogice zaliczyć trzeba zwyczaje i obyczaje postępowania z wychowankami. metodach. na skutek czego mamy: a) wiedzę praktyczną o działaniach. z których formułuje się stwierdzenia faktów i ustala się związki między nimi. Opracowywanie faktów z materiałów. Pierwsza tworzona jest przez jednostki czasem o genialnej intuicji wychowawczej. jak skutecznie można wychowywać. „z kim przestajesz. wytwarzają doświadczenie naukowe. b) wiedzę empiryczną o zjawiskach. przyczynach oraz skutkach. przekazywane z pokolenia na pokolenie w środowiskach rodzinnych lub lokalnych. metody i techniki wychowawcze wraz z poglądami i opiniami. lecz polega na opracowaniu materiałów. odnoszące się do wychowania w postaci filozofii wartości. czyli o tym. bo zawsze prawie spotyka swe kontrprzysłowie. psychologiczne. czyli o tym. wartościach i ocenach wyników wychowania. szkołach. opisowej. obserwacją i badaniem zjawisk wychowawczych. aby z tego materiału teoretycznego zbudować zgodną z doświadczeniem i praktyką wychowawczą wiedzę o rozwoju wszechstronnym człowieka. Źródła pedagogiki i ich opracowanie Dotarcie do materialnego przedmiotu badania w naukach nie jest bezpośrednie. jest niepewna. dokumentach historycznych i badawczych. a więc znajomość tego. tak. z którego wiedza ta ma powstać. normatywnej i teoretycznej. które działają wśród rodziców. Każdy dział w pedagogice wytwarza właściwy sobie rodzaj wiedzy pedagogicznej. ponieważ wyraża pewną tradycję i doświadczenie zbiorowe. Dlatego też wiedza społeczna o wychowaniu może mieć większą wartość. że do materiałów. np. dzienniczkach młodzieży. podobnie nauczyciele posiadają doświadczenie zawodowe. składające się na całość empirii pedagogicznej. wyjaśniającą całą rzeczywistość wychowawczą. organizacjach i instytucjach wychowawczych. prowadzi i w pedagogice do gromadzenia całości wiedzy o wychowaniu i rozwoju człowieka.R o z d z i a ł IV METODY BADAŃ PEDAGOGICZNYCH 1. proces rozwoju człowieka i doskonałość. wydobywanego z różnych źródeł poznania pedagogicznego przy pomocy ściśle określonych metod badania. filozoficzne czy teologiczne. która zawiera się we wspomnieniach. natury i istnienia człowieka. na którą składają się działania wychowawców. aby opracować go dla swoich działów pedagogiki praktycznej. związane z przeżywaniem i refleksją. Niezależnie od rodzaju wiedzy pedagogicznej jej wartość użytkowa i prawdziwość poznawcza wynika zawsze ze sposobu opracowania materiału. Do tych licznych źródeł. związanych z wychowaniem. ideologii i teorii o naturze i życiu człowieka. Pod względem więc opracowania faktów należy odróżnić wiedzę jednostkową od społecznej oraz od wiedzy naukowej. takim się stajesz". socjologiczne. która dla ustalenia faktów wychowawczych musi czerpać swój materiał z różnych źródeł. która powstaje na drodze systematycznego i logicznie poprawnego opracowania materiału faktów. młodzieżą i dorosłymi. co się dzieje w procesach rozwoju i wychowania. zawarta w przysłowiach. stosunki i urządzenia. a złego kościół nie naprawi". w związku z czym każdy z ludzi wychowywany przez innych ma doświadczenie osobiste z własnego życia. ideałach. idei społecznopolitycznych. dostosowanych do właś- . jaką on ma osiągnąć. co powinno być zrealizowane we właściwie prowadzonym wychowaniu oraz d) wiedzę teoretyczną. c) w dziedzinie normatywnej pedagogika współczesna musi wykorzystać jako swe trzecie źródło materiałów ideologie wszelkiego rodzaju. zaczerpniętym z czwartego źródła. ich przebiegu. ale „dobrego karczma nie zepsuje.

nowej zabawy lub pracy (metoda sytuacyjna). dlatego też musi się posługiwać metodami badawczymi obydwu tych grup nauki. jak np. a głównie do humanistycznych. np. cyt. notujących dane i przeS. W zbiorowościach tych występuje zróżnicowanie naturalnych cech. albo też zliczenia wypadków pojawienia się tegoż zjawiska. Przy tym największy procent tej grupy przypada na średni wzrost. zadanie w postaci napisania wypowiedzi na jakiś temat lub danie na piśmie odpowiedzi na pytania kwestionariusza (metoda ankietowa i testowa badania inteligencji lub wiadomości). wówczas to stosuje się metody socjometryczne. c) Statystyczne zaś metody badania w pedagogice zmierzają do ujęcia strony ilościowej zjawisk. aby wykryć prawidłowości. albo celowego wywoływania zjawiska i powtarzania go. dz. Wszystko to zapewnia większą ścisłość wyników. dlatego też w badaniu psychopedagogicznych zjawisk stosujemy obserwację introspekcyjną. Najczęściej jednakże stosowane są metody obserwacji zachowania się jednostki badanej. np. lecz odnosi się do przebiegu zjawisk w pewien sposób zdeformowanych. Mamy stąd trzy ogólne grupy metod badania przyrodniczego: metody obserwacyjne. Co do przedmiotu eksperymentowania może on mieć także charakter eksperymentu introspekcyjnego. specto . W naturalnym eksperymencie pedagogicznym jako przeważającej metodzie stosuje się zadania nie odbiegające od zwykłych działań w szkole. b) Eksperymentalne metody badania w pedagogice dążą do celowego wywoływania zjawisk i zmiany ich warunków. a) Obserwacyjne metody w pedagogice dotyczą albo działań wychowawców. czasem w formie systematycznie prowadzonego dziennika lub arkusza obserwacji. Ponieważ pedagogika swą podbudową przyrodniczą należy częściowo tylko do nauk przyrodniczych. albo zjawisk nienormalnych (metoda kliniczna). określać jego rolę w grupie koleżeńskiej. Zewnętrzna obserwacja może dotyczyć albo opisu wypadków jednostkowych (metoda kazuistyczna). ekstra . Laboratoryjny natomiast eksperyment wymaga izolacji badanego. protokoły lekcyjne. S1 bieg faktów bez interpretacji własnej obserwatora. Podstawą każdego z nich jest wywoływanie reakcji przy pomocy bodźców w postaci dobranych zadań. czyli egzemplaryczny. ich uznanie przez kolegów lub też odrzucenie. określają postawy i potrzeby osobowości (metody projekcyjne). wprowadza pomiar przy pomocy instrumentów. rozróżnia się eksperyment naturalny. np. eksperymentalne oraz statystyczne 51 .na zewnątrz. laboratoryjny i środowiskowy. Natomiast pod względem warunków. K u n o w s k i . badające popularność jednostek w grupie. wzrostu dzieci tego samego wieku. umożliwiającą wgląd w siebie.. mających charakter powtarzalny. stwarza sztuczne warunki. klasę szkolną podczas lekcji. Wreszcie obserwacja może obejmować zespół dzieci. zwalczania lenistwa przez wychowanka (metoda tematyczna). zachodzące między nimi. a nie indywidualny. wprowadzenie nowej próbnej organizacji lekcji lub metody nauczania. Wreszcie eksperyment pedagogiczny może dotyczyć wpływu środowiska. Problematyka metodologiczna seminarium magisterskiego. gdy niski i wysoki wskazuje mniejsze od- . Mimo to eksperymenty laboratoryjne badają zainteresowania i uzdolnienia uczniów (metody psychotechniczne). typowy. albo zmian rozwojowych wychowanków w ich naturalnym przebiegu. bądź też poszczególnych procesów. czyli obserwacja ekstrospekcyjna (łac. systematyczna lub ciągła. 2. dążeń i wysiłków. s. którą jako przypuszczenia należy wyodrębnić od samego opisu zdarzenia. czy w domu. w jakich się może eksperyment pedagogiczny odbywać. zachowania się jednostki czy grupy może być dorywcza. mają więc charakter masowy (prawo wielkich liczb) i odnoszą się do jednorodnych zbiorowości. Przyrodnicze metody badania w pedagogice Metoda przyrodnicza odnosi się do bezpośredniego badania jakichś zjawisk lub ich śladów. czy to w postaci notatek obserwacyjnych. 216-219. ogranicza czas dawania odpowiedzi. Do każdego wypadku dobieramy inną technikę dokumentacyjną obserwacji. Wszelka obserwacja pedagogiczna samego siebie.patrzę).ciwego sobie przedmiotu badanego. Ponieważ nauczyciel lub wychowanek mogą obserwować samych siebie w zakresie przeżyć wewnętrznych. bądź też protokołów obserwacyjnych. ekstrospekcyjnego lub grupowego. wówczas taka obserwacja grupowa może zająć się zachowaniem się kilku jednostek w zespole lub stosunkiem grupy klasowej do jednostek. zapisujących w sposób ciągły wszystkie możliwe szczegóły zachowania się i wypowiedzi badanych. szkolnego na wychowanka. a więc np. np. Dlatego też badanie takich zjawisk także w wychowaniu i rozwoju człowieka wymaga albo przyglądania się ich przebiegowi.

87-101. pismo itp. osobiste. W tym wypadku poza zwykłą statystyką procentów promowanych i drugorocznych uczniów można badać nie tylko stopień zmienności w liczebnościach bardzo dobrych. T r z e ś n i o w s k i . Wychowanie przez sztukę. wieku czy orientacji politycznej przeprowadzić badanie sondażowe opinii publicznej. Miinchen 1962.setki. jak dzienniczki młodzieży. utwory literackie. J. London 1969. która w skali międzynarodowej bada podobieństwa i różnice w organizacji szkolnictwa. poza tym także wypowiedzi badanych. R. Wprowadzenie do pedagogiki porównawczej. ^ i 1 o c h. prace ręczne. M. N a w r o c z y ń s k i . H i l k e r . oceniających wartość zjawisk indywidualnych i niepowtarzalnych. Wrocław 1970. Kierowane zaś wypowiedzi badanych otrzymuje się podczas rozmowy psychologicznej (indagacji). zwracają się do strony treściowej i jakościowej zjawisk. 54 M. A. Dziecko i twórczość. „Kwartalnik Pedagog. dostatecznych i miernych uczniów. S z u m a n .. szkolne. „Kwartalnik Pedagog. Spontaniczne obejmują marzenia i projekty. Co to jest pedagogika porównawcza? (tł. Wreszcie drogą metody reprezentacyjnej można statystycznie na podstawie celowo dobranej próbki." 1960 nr 1 s. dotyczących pojmowania natury i istoty człowieka. Tak tedy przedmiotem metody wyjaśniającej są różnego rodzaju wytwory wyrażające ręcznie lub na piśmie przeżycia. 2) dokumenty tzw. ale także zależności liczbowe pomiędzy różnymi wielkościami. wywiadów środowiskowych. Pedagogika porównawcza. np.twórczość młodzieńcza) lub ze źródeł teoretycznych. to metody zaczerpnięte z nauk humanistycznych. E c k s t e i n . dobrych. H." 1962 nr 2 s. pamiętniki i listy. w teoriach pedagogicznych. Miernik sprawności fizycznej uczniów i uczennic w wieku 7-19 lat. porównawcze i analityczne. B. D e b e s s e. lekarskie itd. b) Metody porównawcze zaś w pedagogice wytworzyły odrębny dział nazywany właśnie pedagogiką porównawczą. układający się w krzywą zbliżoną do krzywej dzwonowej. Warszawa 1965.punkt wyznaczający połowę liczebności obserwacji. a nie tylko sposobem opracowania danych zebranych metodą obserwacji czy eksperymentu. Stąd też metody statystyczne są również metodami badawczymi. sztuka dziecięca53. T r o j a n o w s k a . Sztuka dziecka i jej naturalny rozwój. W ten sposób metoda przeciętnych (średnia arytmetyczna. które stają się normą dla określenia. bądź też rejestrujące fakty. Warszawa 1927. I. modalna . Yergleichende Pddagogik. które przy pomocy metody korelacji ujawniają istniejące związki funkcjonalne wśród badanych ilościowo zjawisk. Warszawa 1960. A. Sztuka dziecka. Warszawa 1970. stopni szkolnych od 5 (bardzo dobra odpowiedź) do 2 (niedostateczna). uwzględniającej procentowe rozwarstwienie zbiorowości co do płci. zestawiająca rozwój zjawisk pedagogicznych w czasie i przestrzeni. 29^47.Pomiar cech psychicznych lub wyników badań testowych wymaga ujęcia przy pomocy punktacji..K a c z m a r s k a . istniejące w różnych państwach 54 . zestawiająca różnice zjawisk rozwojowych w zależności od wieku i płci (psychologia rozS. którą ustala się na podstawie skali oceny. M. J. wyrażających przeżycia i zawarte w nich wartości ideowe (np. wolne wypracowania. metodach itp. 53 3. Wypowiedzi zaś mogą być spontaniczne lub kierowane. H a n s. z f r a n c ) . zbierania opinii kolegów.).punkt największej liczebności w rozkładzie) uzyskuje wskaźniki. lecz ze źródeł humanistycznych. Badanie więc wytworów przez wyjaśnianie ich treści i wartości obejmuje: 1) spontaniczne rysunki dzieci. rodziców czy nauczycieli o badanych. programach nauczania. odnoszące się do całej populacji. eksploracyjne). W o j n a r (red. Lam. pochodzących nie z praktyki pedagogicznej ani z empirii zjawisk psychopedagogicznych czy socjowychowawczych. L o n d o n 1958. a) Metody eksplikacyjne ogólnie polegają na krytyce materiałów. odkrywającymi nowe fakty zależności ilościowej. Toward a Science of Comparative Education. jak np. Warszawa 1963. N o a h. w której średnica arytmetyczna wielkości stanowi wskaźnik statystyczny charakteryzujący daną zbiorowość. 52 . Jednakże poza tym działem metoda porównawcza ma swoje zastosowanie w odmiennych formach jako metoda historycznoporównawcza. pytania wrzucane do skrzynki zapytań itp. Następuje więc w zbiorowości rozsiew cech od minimalnych do maksymalnych. stopnia rozwoju fizycznego chłopców czy dziewcząt 52 . F. Z tego zakresu w pedagogice spotyka się metody wyjaśniające (tzw. 3) dokumenty oficjalne. z której próbkę losowo dobrano. wyrażane przez dzieci lub młodzież. jako metoda genetycznoporównawcza. Comparative Education. mediana . Humanistyczne metody badania w pedagogice Gdy metody statystyczne badają stronę ilościową. jako wytworów. T.

wojowa), środowiska itp. (psychologia wychowawcza), wreszcie jako metoda grup równoległych (kontrolnych), która weryfikuje wyniki badań, otrzymywane innymi metodami, np. testowymi lub eksperymentu naturalnego przez zestawienie grup równoważnych, ale różniących się pod jakimś względem, np. młodzieży przestępczej i młodzieży normalnej, uczniów szkoły ogólnokształcącej a szkoły zawodowej itp. c) Do metod humanistycznych, badających materiały wytworzone przez kulturę ludzką jako dokumenty, wymagające zrozumienia treści, należą jeszcze metody analityczne. Ułatwiają one głębsze ujęcie treści dokumentów i źródeł historycznych czy literackich i filozoficznych, np. przez analizę filologiczną wszelkiego rodzaju tekstów, w której etymologia, zmiany znaczeniowe wyrazów, leksykografia pomagają w krytyce i ustaleniu autentycznych brzmień. Podobną rolę odgrywa analiza logicznosemantyczna w zakresie wnioskowania przy interpretacji tekstu, znaczeń i wyrażenia, definiowania pojęć i ich klasyfikacji. Dzięki temu badanie źródeł ideologicznych i filozoficznych, teoretycznych ma naukową podstawę. Kończąc schematyczny przegląd metod badania używanych w pedagogice współczesnej należy dodać, że przez metodę naukową rozumie się ustalony sposób dochodzenia do celu poznania. Sposób ten zależy od rodzaju myślenia, wyprowadzającego indukcyjnie z doświadczenia przez obserwację lub eksperyment nowe treści albo udowadniającego dedukcyjnie ich prawdziwość. Poza tymi rodzajami myślenia występują także inne jego typy. Dlatego ta metoda naukowa „nie jest ani jedna, ani prosta". Przeciwnie tworzy różne kombinacje podstawowych operacji naukowych, które dostosowują się do przedmiotu i celu badania 55 .Stąd mogą być stosowane metody przyrodnicze w humanistyce jak obserwacja typowego zachowania się ludzi, opracowanie wskaźników społecznych lub statystyka rozsiewu cech w populacji i odwrotnie metody humanistyczne mogą wystąpić w badaniach zjawisk przyrodniczych, jak grupowanie typologiczne podobnych zjawisk, porównywanie ich różnic jednostkowych lub analiza czynnikowa elementów zjawiska. Na skutek takiego przenikania się metod następuje zbliżenie między naukami różnych typów, czasami z pozytywistyczną tendencją do zacierania się granic i ujednolicenia modelu naukowości, jak też realizuje się współpraca między nimi i korzystanie z osiągniętego dorobku.
55

Rozdział V

NAUKI WSPÓŁPRACUJĄCE Z PEDAGOGIKĄ
Metody badania, jakimi posługuje się pedagogika dla opracowania swoich problemów praktycznych, empirycznych, normatywnych i teoretycznych, związanych z wychowaniem i wszechstronnym rozwojem człowieka muszą być wychowawczo przeprowadzone z punktu widzenia dobra rozwojowego wychowanka, a nie dobra samej nauki. Dlatego też wzgląd na to, by w niczym nie zaszkodzić badanemu człowiekowi w jego dalszym rozwoju, mocno ogranicza w pedagogice użycie metod badawczych, które by pociągały za sobą cierpienie, niebezpieczeństwo dla zdrowia czy życia, deprawację moralną, zgorszenie lub sugestię zła. Taka humanizacja metod w pedagogice promieniuje dziś na wszystkie inne nauki badające człowieka, prowadząc do humanizacji nauki w ogóle, która ma pracować dla dobra a nie na szkodę ludzi (np. zbrodnie ludobójstwa). Jednakże same metody badania nie są bezpośrednio wytworem pedagogiki, lecz często są przez nią zapożyczane od innych nauk, służących wzorami i gotową wiedzą, nazywanych dawniej naukami pomocniczymi. Jak już wiemy, pierwszy Herbart wprowadził dwie nauki tego rodzaju, etykę filozoficzną oraz psychologię ogólną. Obecny rozrost zagadnień pedagogicznych spowodował znaczny rozwój ilościowy i jakościowy nauk pomocniczo współdziałających ze sobą w pedagogice współczesnej. Jedne z nich stają się zastosowaniem metod określonej nauki podstawowej do wyodrębnionej części jakichś problemów wychowania. Są to nauki pedagogiczne, jak np. historia wychowania, socjologia wychowania lub psychologia wychowania z ich działami poszczególnych nauk składowych. Nauki pedagogiczne uzupełniające w sposób specjalistyczny problemy lub aspekty istotne dla pedagogiki same muszą korzystać z dorobku wiedzy właściwych dla siebie nauk pomocniczych. I tak historia wychowania czerpie gotowe informacje z historii politycznej, z historii społecznej, gospodarczej, z historii kultury itd., a socjologia wychowania, np. z socjologii pracy, zawodów, z socjologii miast i wsi, z socjologii przemysłu lub socjologii kultury masowej. Wreszcie istnieje trzecia grupa nauk współdziałających bezpośrednio z jakimiś dziedzinami wychowania (względnie działami poziomymi pedagogiki), jak nauki formalne, np. logika użytkowania w nauczaniu (dydaktyce), cybernetyka w organizacji nau-

S. K a m i ń s k i ks., Pojęcie nauki i klasyfikacji nauk, dz. cyt., s. 164-166.

czania, prakseologia w „dobrej robocie" wychowawców, etyka w wy-j chowaniu moralnym, estetyka w wychowaniu estetycznym56, a nauki realne, jak demografia, ekonomika kształcenia i oświaty oraz higie57 na z naukami medycznymi w organizacji szkolnictwa i w polityce szkolnej państwa. Tej trzeciej grupy nie nazywa się dziś naukami pomocniczymi pedagogiki, chociaż musi ona z nich czerpać wiedzę i dyrektywy, ponieważ pedagogika jako nauka samoistna nie tylko korzysta z ich usług, ale równocześnie im służy wiedzą o człowieku, który jest w określony sposób wychowywany. Tak socjologiczna wiedza o środowisku wiele znaczy dla pedagogiki, ale pedagogiczna wiedza 0 wychowaniu ludzi wyjaśnia ich rolę w środowisku i zakres ich możliwości działania. Podobnie nie tylko psycholog mówi pedagogowi, jak funkcjonuje psychika wychowanka, ale także odwrotnie pedagog informuje psychologa, jaki był wychowywany człowiek, którego on bada 5 8 . Ta obustronna współpraca między naukami pedagogicznymi a pedagogiką, korzystającą z pomocy w różnej formie, powoduje to, że w zależności od współdziałania z daną dyscypliną naukową wyodrębnia się w pedagogice określona problematyka, rozczłonkowują się w postaci gwiazdy jej dziedziny badawcze. Rozwijający się stan nauk współpracujących z pedagogiką można uzmysłowić w następującym schemacie, w którym wycinki w kole pedagogiki oznaczone wielkimi literami przedstawiają 1° - nauki pedagogiczne, jak: H - historia wychowania, K - kulturologia wychowania {stosunek dziedziny kultury do pedagogiki), A - antropologia wychowania (nauka o istocie, naturze i egzystencji człowieka), B - biologia wychowania (nauka o podstawach biologicznych wychowania), P - psychologia wychowania (nauka o rozwoju psychicznym oraz o funkcjonowaniu psychiki w procesie wychowania 1 nauczania), S - socjologia wychowania (nauka o zjawiskach społecznych w wychowaniu), F - filozofia wychowania (wyjśniająca je na gruncie teorii rzeczywistości, bytu, filozofii człowieka i filozofii wartości) oraz T - teologia wychowania (ujmująca wychowanie w świetle Objawienia i konieczna dla pedagogiki religijnej). Natomiast pola
B. S u c h o d o l s k i (red.), Nauki filozoficzne współdziałające z pedagogiką, W a r s z a w a 1966 s. 3-318. 57 Tenże, Nauki przyrodnicze i społeczne współdziałające z pedagogiką, W a r s z a w a 1966 s. 117-262, 371-420. 58 Tenże, Pedagogika. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli, Warszawa 1970 s. 115-116.
56

narożne, graniczące z naukami zasadniczymi i ogólnymi, jak historia, biologia, socjologia itd. w ogóle i będące na styku z dziedzinami wychowania (działami pedagogiki) oznaczone cyframi reprezentują 2° - nauki współdziałające z pedagogiką tak a) nauki realne, jak 1) - higiena z naukami medycznymi, 2) - Ekonomika oświaty i kształcenia, 3) - Demografia, dalej b) nauki formalne, związane z matematyzacją, jak 4) - Cybernetyka (nauka o kierowaniu i informowaniu), 5) - Prakseologia (nauka o działaniu), 6) - Logika z metodologią nauk i naukoznawstwem, wreszcie c) nauki aksjologiczne: 7) - Estetyka (nauka o pięknie), 8) - Etyka (nauka o moralności). W końcu pasy pomiędzy naukami współdziałającymi z pedagogiką obrazują nauki podstawowe wraz 3° - z naukami pomocniczymi, z których dorobku korzystają nauki pedagogiczne.

Wśród tej masy współpracujących z pedagogiką nauk najważniejsza rola przypada naukom pedagogicznym, które należy nieco szczegółowiej omówić. Jedne z nich badają sprawy wychowania w przeszłości, inne opisują je w teraźniejszości, jeszcze inne starają się ukształtować wychowanie w nadchodzącej przyszłości. Wyodrębniamy więc trzy grupy nauk pedagogicznych jako 1° - nauki historyczne, 2° - nauki deskryptywne, czyli opisujące obserwacyjnie lub eksperymentalnie zjawiska wychowawcze oraz 3° - nauki prospektywne, sięgające w przyszłość na podstawie światopoglądowej, dlatego też inaczej nazywane naukami światopoglądowymi. Każda z tych grup nauk wypracowała swoje odrębne badania -historyczne, empiryczne lub filozoficzne, które znajdują także zastosowanie w opracowaniu problemów, stanowiących podstawę dla autonomicznej problematyki pedagogicznej. Spróbujmy krótko zapoznać się z tymi problemami i dorobkiem poszczególnych nauk pedagogicznych, bez czego trudno jest zorientować się we współczesnej pedagogice lub szerzej pedagologii. 1. Nauki historyczne w pedagogice Zadaniem nauk historyczno-pedagogicznych jest badanie początków, czyli genezy, jak też rozwoju wszelkich zagadnień praktycznych i teoretycznych wychowania od czasów najdawniejszych aż do współczesnych. Ponieważ wychowanie jako wytwór życia społecznego i kultury zależy zawsze od tych dwu zmieniających się współczynników, dlatego też wychowanie w swych dziejach ulega przeobrażeniom, które nie zawsze w sposób bezpośredni tworzą postęp pedagogiczny, lecz są wyrazem walki, rozdzierającej życie społeczeństwa i kultury. Stąd też znajomość historii pedagogicznej wprowadza do studium pedagogiki, orientuje w działających dynamizmach wychowania oraz kształtuje myślenie pedagogiczne. Wszystkie nauki historyczne w pedagogice sprowadzają się do dwu dziedzin: historii szkolnictwa i wychowania oraz historii myśli i doktryn pedagogicznych. a) Historia szkolnictwa i wychowania na tle rozwijających się potrzeb życia społecznego i kultury tak materialnej (ekonomicznej), jak i duchowej w ramach historii politycznej poszczególnych epok dziejowych bada przede wszystkim instytucje powołane do wychowywania dzieci i młodzieży, następnie stosowane przez nie programy kształcenia,

środki i metody z wyrobionymi w tym czasie zwyczajami i sposobami postępowania pedagogicznego, tworzącymi razem system pedagogii, wreszce zajmuje się zawodem nauczycielsko-wychowawczym. Instytucje wychowujące rozwijały się od „szkoły leśnej" z inicjacją u ludów pierwotnych poprzez szkoły świątynne w Babilonie i Egipcie oraz szkoły ćwiczeń fizycznych (palestry i gimnazja) u Greków starożytnych aż do organizacji szkolnictwa ogólnokształcącego, obejmującego początkową naukę czytania i pisania u gramatysty, potem naukę na poziomie średnim u retora, aż do nauki wyższej u filozofów lub prawników, jak to było u Rzymian. Średniowiecze dla celów kościelnych utworzyło szkółki parafialne, katedralne i uniwersytety. Późniejsze przejęcie przez państwo szkolnictwa we własne ręce, wytworzenie ministerstwa oświecenia publicznego (pierwsze to Komisja Edukacji Narodowej - 1773) doprowadza do powstania obowiązkowej szkoły ludowej, laicyzacji szkolnictwa, szkoły zawodowej i innych przemian szkoły współczesnej. Obok instytucji kształcących i nauczających rozwijały się instytucje tzw. wychowania w domu obcym 5 9 , jak np. atałykat u ludów kaukaskich (oddawanie dzieci książęcych na wychowanie do piastuna-mentora), wychowanie rycerskie na dworze królewskim, termin u majstra cechowego, wychowanie nowicjusza w klasztorze. Inne instytucje miały na celu opiekę nad żakami, np. bursy, internaty, domy akademickie 60 . Systemy zaś wychowawcze zmieniały się historycznie zależnie od kultury duchowej i ideologii w swoich programach nauczania i działania wychowawczego (np. higiena, ćwiczenia fizyczne, teatr szkolny, kółka młodzieżowe), w środkach i metodach (np. kary chłosty, usunięcie kar, działanie na ambicję, współzawodnictwo itp.). Wreszcie historia zawodu pedagogicznego studiuje kształtowanie się funkcji paidagogosa, wędrownego nauczyciela sofisty, nauczyciela zakonnika, klechy w średniowieczu, nauczyciela ludowego aż do współczesnego nauczyciela związkowca, uwzględniając przy tym sposoby kształcenia nauczycieli61. Historia szkolnictwa uwzględnia także dzieje oświaty dorosłych, walki z analfabetyzmem, popularyzacji nauki, zajmuje się rozwojem czytelnictwa prasy i książek aż do

J. C h a ł a s i ń s k i. Wychowanie w domu obcym jako instytucja społeczna, Poznań 1928. 60 Z. T u r s k a , O kąt dla żaka, Warszawa 1960. 61 Ł. K u r d y b a c h a , Zawód nauczyciela w ciągu wieków, Łódź 1948.

59

Ciało (tł. U podJ. powietrza. Podstawę koordynacji fizjologicznej organizmu tworzy system hormonalny gruczołów dokrewnych. patrioty. wywołuje procesy i przeżycia psychiczne. Warszawa 1970.). krwionośnym. Z rozwojem ideologii społeczno-wychowawczej stoi blisko w związku ideał człowieka 6 4 . W tym celu przedstawia strukturę i funkcjonowanie organizmu jako zespołu komórek.). kai . pomysły. 63 M. związanej z układami genów w chromosomach komórek rozrodczych i prami genetyki klasycznej Mendla. dworzanina. projektów reform zawsze w związku z postępem innych nauk oraz z prądami polityczno-społecznymi. zorientowanych indywidualistycznie lub socjologicznie. 66 . w dziejach wychowania rozwija się wzór wychowawczy człowieka jako mędrca-retora. stresu życia jako odporności organizmu przeciw wyczerpaniu67. Ideologia zaś nacjonalistyczna i faszystowska doprowadzają aż do współczesnych walk światopoglądowych. jak też od stałych właściwości wewnętrznych organizmu w postaci konstytucji budowy ciała. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. postulaty i programy wychowania składają się na rozległą dziedzinę teorii pedagogicznej. gentelmana. radość. służba. światła. waga. M a r r o u. wprowadzając łączność ze środowiskiem. realizowane w postawach wychowawczych ludzi.nerwowy. 65 L. psychologię wychowania i socjologię wychowania. w której doktryny wypracowane przez twórców dają 65 obraz zawiłej mozaiki prądów i kierunków pedagogicznych . Te ostatnie warunki prowadzą do zagadnienia dziedziczności fizycznej i psychicznej. jak pokora. Poznań 1947. H. Stress życia (tł. reagujący na bodźce zmysłowe odruchami rdzenia pacierzowego.mówi o biologicznych podstawach życia organizmu. a) Pierwsza z nich . Tak więc pierwotna dzielność fizyczna staje się u Greków cnotą (arełe). Wreszcie różne założenia. A 11 m a n. N. Warszawa 1970.dobry). życiem wewnętrznym psychiki oraz życiem społecznym w środowisku z ludzkim. która w powiązaniu z mądrością stworzy podstawę greckiej paidei. S m i t h . Wymienione zjawiska życiowe uwikłane w wychowaniu są opisywane i badane głównie w sposób empiryczny.i. podobnie jak męstwo i sprawiedliwość w cnocie rzymskiej {virtus)6Z. Cechy fizyczne organizmu (wzrost. 62 2. miłość. Humanistyczną ideologię starożytności przewartościowała idea chrześcijańska.czemu zapobiega życzliwość. który przyświeca w działaniu wychowawczym.. tezy. Moralność mieszczańska. B o g d a n o w i e z. W o 1 a ń s k i. przynosząca w kulturze nowe wartości ewangeliczne. o czym szczegółowiej będzie mowa. telewizja. ideału człowieka oraz teorii pedagogicznych. radio. oddechowym. czyli człowieka pięknego fizycznie i szlachetnego moralnie. konstytucji nerwowej i konstytucji hormonalnej. J. Najważniejszy przedmiot tej nauki stanowi sprawa kształtowania się ideologii wychowawczej. Warszawa 1966.współczesnych zagadnień kultury masowej. b) Historia myśli i doktryn pedagogicznych zajmuje się rozwojem refleksji nad sprawami wychowania w postaci idei. tkanek i narządów. jako świętego. biologicznie lub kulturystycznie. doprowadzając do współczesnego stanu systemów wychowawczych. Idea człowieka we współczesnych prądach filozoficznych. wydalniczym i mięśniowym. jako rycerza chrześcijańskiego. cyt. S e 1 y e. dobrego obywatela aż do współczesnych ideałów „nowego człowieka". wygląd) i cechy psychiczne łącznie ze sposobami reakcji wyjaśnia biologia tak zależnością od warunków środowiskowych (ilość i jakość pokarmu.). z ang. Właściwości rozwojowe wieku dziecięcego. Potem w kulturze mieszczańskiej idea pracy i oszczędności wiąże się z ustrojem kapitalistycznym63. przekazywania życia i rozrodu oraz zaznajamia z organicznymi procesami wzrostu ciała i rozwoju mięśni 66 . Histoire de iEducation dans 1'Antiąuite. Nauki empiryczne w pedagogice Wychowawczy rozwój człowieka wiąże się z życiem jego organizmu. Reakcje nadnerczy. działających w koordynowanych systemach: trawiennym. A. 64 J. koordynuje działalność całego organizmu. Paris 1950. popędami centrów podkorowych oraz świadomymi i dobrowolnymi ruchami (praksjami) kory mózgowej. Warszawa 1971. 67 H. Rozwój biologiczny człowieka. pomysłów. z ang. I. ruchu i snu). C h m a j. grasicy i węzłów chłonnych na czynniki drażniące (stresory) stanowią podstawę tzw. szerzonej przez środki masowej informacji. dz. Począwszy od greckiego ideału kalokagatii (kalos . Łódź 1956. jak kino.piękny.biologia wychowania . religijnie lub materialistycznie. Ideologię w wychowaniu tworzą wartości. relaks. kulturalnymi i umysłowymi epok badanych. obserwacyjnie lub eksperymentalnie przez trzy nauki pedagogiczne: biologię wychowania. które pobudzają lub hamują działalność organizmu. Drugi system . wody. Warszawa 1962 2 . agathos . O s s o w s k a. P a s t u s z k a ks. z ang. Biologiczne podstawy zachowania (tł.

dz. Znaczenie psychologii dla pedagogiki (W:) Nauki przyrodnicze i społeczne współdziałające z pedagogiką.dziś ze względów wychowawczych określane jako lekki. S z c z e p a ń s k i . potem naiwnorealistyczny. T o m a s z e w s k i . a wreszcie psychologia szczegółowa w postaci psychodydaktyki o procesach nauczania i psychopedagogiki o procesach zachowania się 6 8 . inaczej upośledzenie umysłowe) 71 . z ang. anormalnych umysłowo (debilizm. Ż e b- S.).). Każdy z tych okresów ma właściwe sobie cechy umyslowości. Warszawa 1966 s. życiodajną grupą społeczną bezpośredniego kontaktu jest rodzina. Psychologia pomaga wychowaniu. Dorobek biologii wychowawczej stanowi dalej podstawę dla teorii wychowania fizycznego. organizacje i instytucje społeczne. psychopatologia dziecięca i młodocianych wraz z higieną psychiczną. i chorych psychicznie. M. że dziecko nie jest miniaturą dorosłego. który powoduje stałą syntezę białek w komórce. podstawiania nowych celów (kompensacja) itp. jako harcerza w drużynie itp. T. obyczaje. B. okres poniemowlęcy (do 4 r. Wybrane zagadnienia. 82-93. imbecylizm. J. który nie pozostawia śladu. uczuć i światopoglądowej postawy wobec rzeczywistości. Warszawa 1969 s. prowadzące do reakcji obronnych w formie agresji. F r a c z e k . Społeczeństwo. M. J. 110-135. niepowodzenie). C z a p ó w . Warszawa 1966. „Kwartalnik P e d a g o g . C1 a r k e. frustratio . J. w którym rozwój człowieka się odbywa. dziecięctwo przedszkolne (do 7 r. Warszawa 1966. Sprawa zaś dziedziczności wyjaśnia uzdolnienia lub trudności rozwojowe w postaci niedorozwoju umysłowego czy ograniczenia. woli. 70 Cz. 94-109. chłopcy 13-17).). s. znaczny i głęboki niedorozwój umysłowy. język. Psychologia jako jedna z podstaw teoretycznych pedagogiki (W:) Pedagogika na usługach szkoły. Psychologia rozwojowa ustaliła.) Pedagogika na usługach szkoły. B ł a c h o w s k i . Na to środowisko składają się zwyczaje. widza w kinie. 68 subiektywnonegatywny. Wstęp do socjologii systematycznej. poglądy. dopóki postawa ta nie zharmonizuje się u człowieka dojrzałego 69 . Warszawa 1960. dz. Spór o pojęcie frustracji. J. która w wieku przedszkolnym ma charakter magiczny. psychopatycznych. Elementarne pojęcia socjologii. która swym zdrowiem. chłopcy 18-24 r. P i ę t e r . w których specjalne znaczenie posiadają stany frustracji70 (łac. Upośledzenie umysłowe (tł. czytelnika książek.). Modyfikacje koncepcji frustracji. dz. jak psychologia wychowawcza o uwarunkowaniach psychiki dziecka w rodzinie. J. W i a t r . idealistyczny. ani bezduszną rzeczą czy stanem przejściowym. 1 A. dietetyki oraz higieny rozwojowej. wiek dorastania i dojrzewania płciowego (dziewczęta 12-15 r. Podstawę każdej grupy społecznej stanowią wartości szanowane przez członków i tworzące wspólnotę społeczną jako dobro wspólne. Warszawa 1948 2 . na które składają się interesy. s. " 1960 nr 4. szkolnej i społecznej.. Warszawa 1966. Dochodzą do nich jeszcze psychologia różnicowa wraz z charakterologią i typologią oraz diagnostyką szkolną o poznaniu uczniów. jak psychologia rozwojowa o rozwoju psychicznym u dzieci (pedologia) i młodzieży (hebologia) oraz dorosłych (andrologia). Podstawową. cyt. R e y k o w s k i. J. 157-262. wiek młodzieńczy (dziewczęta 16-20. cofnięcia się do pierwotnych form zachowania się jak płacz (regresja). nerwicowych.). S. Warszawa 1968.. która informuje o dzieciach trudnych. W o ł o s z y n o w a . dziecięctwo szkolne (do 12 r. Funkcjonowanie osobowości w warunkach stresu psychologicznego. Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. Warszawa 1970. jako ucznia w szkole. L. b) Drugą ważną nauką w dziale opisującym zjawiska w wychowaniu jest psychologia wychowania. wyobraźni. W o sk o w s k i. A. s. Zajmuje się ona badaniem zależności wychowania i jego wyników od środowiska społecznego. Z zagadnień psychologii uczenia się (W. trwałością i miłością zapewnia najlepsze środowisko wycho69 r o w s k a (red. 72 Por. 18-19.. c) Trzecią z kolei nauką opisującą zjawiska społeczne w wychowaniu stanowi socjologia wychowania. Ważną także dla pedagoga jest psychopatologia. jako zorganizowanego kompleksu grup społecznych. . Obejmuje ona szereg dyscyplin pokrewnych i graniczących ze sobą. jako przykre przeżycia pod wpływem zahamowania zasadniczych dążeń jednostki. „Psychologia Wychowawcza" 1966 nr 1. Rozwój psychiczny przechodzi określone fazy: niemowlęctwa (1 rok życia). jej stan i znaczenie dla pedagogiki (W':) Pedagogika na usługach szkoły. Psychologia zaś wychowawcza studiuje procesy uczenia się dzieci i młodzieży oraz procesy zachowania się. C 1 a r k e. idiotyzm . Środowiska wychowawcze są polem ścierania się różnych wpływów i sił dążeniowych całego społeczeństwa72. Socjologia. umiarkowany. Rozwój psychiczny dzieci i młodzieży. cyt. A. S.zawód. Szuman.staw zaś genicznego przekazywania cech leży działalność kwasów nukleinowych DNA (kwas dezoksyrybonukleinowy) zawartych w 23 parach chromosomów i przekazujących informacje geniczne do cytoplazmy przez RNA (kwas rybonukleinowy).. stosunki i oddziaływania między ludźmi. S z u m a n. Psychologia rozwojowa.). cyt.

bądź z posiadania lub panowania. duchowieństwo. Warszawa 1968. New York 1955. A Sociology of Education. Społeczeństwo i wychowanie. M. J. Warszawa 19582. Warszawa 1928. S u c h o d o l s k i . J. B . t. inteligencja. Socjalizacja wychowawcza zaś ma dwa główne zadania: 1° . Education e t sociologie. obecnie demokratyczny). dz. Struktura klasowa w społecznej świadomości. inteligencka. 79 J. K o w a l s k i . 77 F. Paris 1962. ono też wytwarza wychowanie i szkołę. Wprowadzenie do psychologii społecznej. R. W a r s z a w a 1968 s. W i s z n i e w s k i . sztuka. Tak właściwie w czasie zaborów w Polsce szkoła państwowa była narzędziem germanizacji lub rusyfikacji. W a r s z a w a 1969.wprowadzenie do aktualnego życia społeczeństwa przez kształcenie grupowe według płci lub kształcenie zawodowe. M e n e 1 i. W r o c z y ń s k i . Socjologia wychowania. 2° . Szkoła jako zjawisko społeczne. w XIX wieku mieszczański. oraz na różne warstwy i stany zróżnicowane zawodowo. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. cyt. 1. jak rodzina wiejska. Rola rodziny w wychowaniu młodzieży. dz. C h a ł a s i ń s k i . obyczaju. S. Społeczeństwo. zdemoralizowanej) oraz wpływy środowiska lokalnego na rodzinę i wychowanie w niej dzieci. 3-96. Klasy. E . Funkcjonowanie rodziny a zadanie opieki nad dzieckiem. C z a p ó w. Poza tym społeczeństwo jest zawsze rozwarstwione ekonomicznie na klasy 76 . od XVI wieku szlachecki. 286-309. dochodząca w pewnych warunkach do walki o władzę i znaczenie kulturotwórcze w całym społeczeństwie. rozsiane po całym kraju jak chłopi. W . W a r s z a w a 1965. Teoria klas społecznych. poglądów. s. Społeczeństwo i wychowanie. B y s t r o ń. Tak organizujące się i żyjące społeczeństwo jest nosicielem i współtwórcą kultury danego typu.6 3 . zwalczających polskie wychowanie rodzinne. Tenże.. literatura. Grupy społeczne rywalizują ze sobą o hegemonię polityczną i kulturalną w obrębie narodu jako historycznej organizacji pewnego typu kultury narodowej 7 4 (język. Bada ona typ rodziny (pełnej. Wrocław 1960. W . J. B.wawcze dzieciom 73 . zabytki. s. d z . Dlatego to socjologia wychowawcza określa wychowanie jako „przysposobienie wychowanka na pełnoprawnego członka grupy" {Durkheim). Traite de psychologie sociale. Odział socjologii w badaniach procesów wychowawczych (W:) Nauki przyrodnicze i społeczne współpracujące z pedagogiką. cyt. Poznawanie środowiska wychowawczego. 74 J. W i a t r . Łódź 1957. B a 1 e y. rozbitej. W związku z tymi zjawiskami w każdym społeczeństwie rozwijają się stale dwie tendencje. Z a b o r o w s k i . W i d e r s z p i l . D a v a 1. I z d e b s k a. zajęć itp. miejska. O z d o w s k i. Zarys encyklopedii prawa. t. Stosunki społeczne w klasie szkolnej. 76 S.Ponad rodzicami powstają szersze grupy społeczne pośrednich kontaktów między członkami. rezultatem czego jest przygotowanie do życia praktycznego i produkcyjnego oraz zróżnicowanie się społeczne zależnie od wybranego zawodu. 78 . cyt. H. 9 . O funkcjach państwa. cyt. zreorganizowanej.wprowadzenie wychowanków do świata kultury narodowej i ogólnoludzkiej poprzez kształcenie ogólne. D u r k h e i m . S . dzieje. w której bada się socjometrycznie80 stosunki między jednostką a grupą koleżeńską. ważna jest socjologia wychowawcza środowisk rodzinnych 81 . B r o o k o v e r .. 171-201. proletariacka. charakter. W e s o ł o w s k i . O s s o w s k i. J. Edukacja narodu 1918-1968. warstwy i władza. W a r s z a w a 1966. P i ę t e r . W związku z tym szkoła spełnia dwie funkcje: asymilacyjną pod względem typu kulturalnego i selekcyjną pod względem uzdolnień pracowniczych 79 . druga tendencja życia społecznego polega na procesach różnicujących klasowo lub stanowo społeczeństwo. J. 81 J. Rodzina a wychowanie. ponieważ od tych czynników zależy rozwój wychowawczy dzieci i młodzieży. pierwszą tworzy proces jednoczący wszystkie grupy społeczne w jeden kulturalnie naród (w średniowieczu naród chrześcijański. Z n a n i e c k i . 75 P o r . a Poza socjologią wychowawczą szkoły i klasy szkolnej. 73 często służą za narzędzie polityczne do urabiania stosunków społecznych w interesie klas panujących. pogląd na świat) oraz w ramach organizacji państwa 7 5 jako suwerennej władzy nad określonym terytorium z jego skarbami naturalnymi. Warszawa 1959 s. Warszawa 1966. R. Lwów 1934. 2. dz. czerpiące środki utrzymania bądź z pracy własnej. W ten sposób istotą wychowania jest przystosowanie się wychowanka do żądań grup społecznych przez włączenie się do wspólnoty języka. Warszawa 1966. Studia i szkice. Stąd wychowanie i szkolnictwo są zakorzenione w ustroju społecznym 77 . C h a ł a s i ń s k i . robotnicy. „Zeszyty Naukowe KUL" 1969 nr 3. Całość zaś procesu rozwojowego polega w tym ujęciu na socjalizacji78. wynikiem czego następuje asymilacja kulturalna wychowanka do wspólnoty społecznej i upodobnienie się psychiczne. W. Cz. 80 Z. co doprowadza do okresowego zaostrzania się walki klas o panowanie. Warszawa 1964. Wrocław 1967. Pomiędzy tymi szerszymi grupami społeczeństwa istnieje rywalizacja. W a r s z a w a 1970. Kultura i naród. czyli uspołecznieniu się wychowanka. S.. władzy regulującej przy pomocy prawa i siły stosunki pomiędzy ścierającymi się grupami społecznymi.

Ideologie grup społecznych oraz teazje filozoficznego myślenia mogą wpływać na tworzenie się światopoglądu osobistego. dlatego w takim łańcuszku pytań wybiegają aż do jakiejś przyczyny życia. Pytania poznawcze wreszcie. co jest prawdziwe. dobre moralnie. Czynią to dopiero nauki filozoficzne. b) światopogląd społeczny. ale nie dyktują. które z tych postaw powinny być realizowane w wychowaniu. Sam wyraz światopogląd jest wieloznaczny. theasis . różniące się od sądów wyuczonych i zapamiętanych tym. w jakim celu?"). że wiążą się one z własnym przeświadczeniem o ich prawdziwości (asercja). Nauki. Nauki humanistyczne więc mówiące o życiu i czynach człowieka służą pomocą w kształceniu światopoglądu młodzieży i dorosłych. których podstawą powinien być prawdziwy światopogląd godny człowieka.3. Dlatego też światopoglądy szukają elementów prawdziwych i wiecznych. Zagadnienie celu bowiem nie występuje na terenie nauk przyrodniczych. jak logika. zdrowym rozsądkiem. filozoficzne i teologiczne. Wreszcie nauki teologiczne o Bogu żywym i stosunku religijnym człowieka do Boga konkretyzują ideał wychowawczy człowieka. ale mimo relatywizmu każdy z nich uważa się za jedyny prawdziwy i niezmienny. mają więc zabarwienie uczuciowe i wskutek tego stają się motywem pobudzającym wolę do działania. co nazywamy ideologią oraz c) światopogląd filozoficzny jako system poglądów jakiejś szkoły filozoficznej. rozwoju i wychowania płyną z potrzeb i dążeń człowieka. wyznawany przez jakąś grupę społeczeństwa jako obowiązujący jej członków. rozwijają się w życiu ludzkim następująco: najwcześniej pojawiają się u dziecka przedszkolnego pytania wyjaśniające typu „co to jest?" lub „jak się coś odbywa?" Są to pytania. wyrażanych w historii narodów. w ich sztuce i literaturze poetyckiej czy dramatycznej. dlaczego coś się dzieje? Pytania o przyczyny wychodzą z empirii. piękne i godnego rozumnego człowieka. nazywamy naukami światopoglądowymi. ale wyjaśniwszy najbliższą przyczynę zjawiska pytają o przyczynę przyczyny i przyczyny dalsze. to znaczy przenikają w głąb poznawanej rzeczy przez pytania o dalsze szczegóły zjawisk i dlatego wiedza zaspokajająca je pochodzi z nauk szczegółowych tak przyrodniczych. mają charakter schodkowy. która jest wiedzą metafizyczną o bycie i jego właściwościach. Odpowiedzi na pytania 0 przyczyny ostateczne udzielić może tylko filozofia. który musi się kierować rozumem. bytu i istnienia rzeczy w ogóle. w którą stronę należy wychowanie prowadzić. Poznają one wielkość siły wybuchu atomowego. zdrada. Światopogląd osobisty bowiem jest to zespół własnych przekonań. które na podstawie filozofii ogólnej. ich warunków i zależności przyczynowych. nurtujące wszystkich normalnych ludzi. właściwy. estetyka. do jakiego celu pokojowego. tak że krytyka ich podstaw powoduje upadek wielu fałszywych obrazów świata. Światopogląd nowoczesny musi być więc budowany i sprawdzalny naukowo. ale one nie rozstrzygają normatywnie. Wprawdzie światopoglądy historyczne się zmieniają. dającą pewność poznania oraz zaspakajającą samorzutne pytania poznawcze. jak też humanistycznych. decydują najwyższe wartości i ideały. który sięga ku niewiadomej przyszłości.pogląd). oparty o wiedzę jakiegoś rodzaju. który wytwarza się w ciągu rozwoju człowieka. jak bohaterstwo. Przekonania zaś są to sądy poznawcze. mające szczególne znaczenie dla budowy prawdziwego poglądu na świat. miłość. a nie wskazuje. Podobnie dokładna znajomość praw rozwojowych. Pierwsze dostarczają surowego materiału do poznania ideałów i postaw ludzkich. Nauki światopoglądowe w pedagogice Znajomość faktów z przeszłości. lecz nie mogą zdecydować. etyka. mimo że historia jest nauczycielką życia. na które odpowiedzi jako cząstki wiedzy dostarczają materiału przekonaniowego. Wszystkie więc wymienione nauki przyczyniają się swoim wkładem do rozbudowy prawdziwego światopoglądu. czy wojennego powinno się go użyć. ale narzucane pod przymusem i przyjmowane bez przekonania przez wychowanków są tylko namiastką prawdziwego światopoglądu. tchórzostwo. by nie ulec swoim namiętnościom i przez nie nie zginąć. co nazywamy teazją (gr. wynikające z doświadczenia i praktyki życiowej. Cele życia. obejmując: a) światopogląd osobisty. normatywnie przynajmniej. poznanie stanu teraźniejszego w wychowaniu nic jeszcze nie mówi o celu wychowawczym. wyjaśnia zaledwie „genealogię współczesności". W wieku szkolnym pojawia się z pełnym zrozumieniem wyższy typ pytania przyczynowego. kryteria tego. Należą do nich nauki humanistyczne. ponieważ te stanowią miernik wartości i trwałości światopoglądów. O celu więc wychowania.. nienawiść itd. które jakby omawiają dokładnie cały rozkład jazdy. . metafizyki i epistemologii ustalają. Na koniec w okresie dorastania i w młodzieńczym pojawiają się dręczące pytania problemowe o celowości i sensie wszystkich zjawisk („po co. jakiego człowieka mamy wychowywać.

Warszawa 1965. „Studia Warmińskie". Góttingen 1958. O pedagogicznym kształceniu rodziców. Keilhacker M. Jugend in der Industńekultur. Mity i rzeczywistość. Por. ks. 3-15. The Crisis of Western Education.Pytania celowościowe (teleologiczne . Kościół w świetle Soboru.obrazu świata i źródeł absolutnych jego bytu (niem.). przynosi przede wszystkim wiedza teologiczna. ks.. Brubacher J. Dlatego też na budowę całkowitego światopoglądu składają się trzy kręgi zagadnień: a) naukowych. telos . Kotłowski K. ograniczający się tylko do nauk szczegółowych (czysto naukowy). Pedagogizacja rodziców. Kozakiewicz M. Guardini R. London 1961. (red. szczęścia i cierpienia. Bremen 1958.. Wien 1932. Wychowanie do chrześcijańskiego uniwersalizmu.. Teen-age Terror. 1969. Padagogische Orientierung im Zeitalter der Technik. W innym wypadku może wystąpić niepełny światopogląd. 4 Pfliegler M. Brown W.. Keilhacker M... Bader J. Warszawa 1965. Koln 1958. interesując się własnym życiem.. Nowa młodzież. Die padagogische Situation. Bogucki K. Erziehungsformen in ihrer Bedeutung fur die padagogische Lagę der Gegenwart.. Hamburg 1946. jaki jest sens życia. Paris 1947.. S. I ZNACZENIE WSPÓŁCZESNE WYCHOWANIA Arendt H. ale także serce ludzkie i dążenia woli do nieśmiertelności i absolutnego szczęścia. Wszystkie one dotyczą dwu zasadniczych części światopoglądu: 1° . Warszawa 1968. London 1940. Warszawa 1967.... Die industrielle Revolution. Das Ende der Neuzeit.. Wien 1956 . Poręba P. Der rechte Augenblick. Isambert A. „Znak" 1961 nr 84.. Odpowiedź pełną na te pytania. UEducation a la croisee des chemins.. Te dwie części powinny być zgodne ze sobą na podstawie wspólnej idei światopoglądowej. mającą zadowolić nie tylko rozum.. WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE DO CZĘŚCI I Wstęp do pedagogiki jako nauki Rozdz. Modern Philosophies of Education. Jugend im Wandel.). walki. Morin E.gr. która ma harmonijnie wyjaśnić świat przyrody i na jego tle świat człowieka. Człowiek w warunkach cywilizacji współczesnej. rozwiązywanych pozytywnie lub negatywnie (nawet ateistycznie)... Pfliegler M. Poznań 1968. idei miłości. Munchen 1963. Dyonisiak R... Pietsch M. Bilan de la civilisation technicienne. Wien 1961. Blatiner F.cel) także mają! charakter łańcuszkowy i docierają do pytań eschatologicznych o rzeczach ostatecznych.. np.. Schleswig 19552. Duch czasu (tł. Przy tym pytania te stawia się osobowo. Clark B. pomieszanych z przesądami i zabobonami z dzieciństwa. Pfliegler M... Moysa S. Warszawa 1962. Nowacki T. sądy motywujące je filozoficznie i sądy oceniające ideowo tworzą harmonijnie zbudowany światopogląd osobisty. śmierci. Die Gegenwartige Lagę Padagogik. Duchet R. Berkeley 1958. Maritain J. pracy lub twórczości. Stuttgart 1950. Szkoła a postęp techniczny. łącząc w sobie wiedzę naukową z filozoficzną i teologiczną według zasady jednej prawdy pochodzącej od Boga 8 2 .. Pomykało W. Erziehung in der Zeit. Adult Education in Transition.. Revision der Erziehung. Kunowski S. Greenwich 1958. Móbus G. z franc).. świata. b) filozoficznych oraz c) teologicznych. Diagnostic of our Time.). Wiirzburg 1951. Die religióse Situation. ks. Stuttgart 1958. szczęściem czy śmiercią. Baumert G. Darmstadt 1952. Jugendprobleme unserer Zeit. Młodzież epoki przemian. Paris 1960. Kraków 1965. jak po co żyjemy. K u n o w s k i . Wówczas to sądy wyjaśniające rzeczy naukowo. (red. Die Kriese in der Erziehung. Toulouse 1955. tylko do filozofii (czysto filozoficzny) lub wyłącznie do teologii (czysto religijny). 3 Kroch O. (red. Heidelberg 1957 . Jugend der Nachkriegzeit. UEducation des parents.). Natomiast światopogląd katolicki musi być uniwersalistyczny.. (red.pogląd na człowieka i jego życie (niem. Weltanschauung) oraz 2° . W rzeczywistości natomiast często światopogląd jest zwichnięty i może stanowić niezborny konglomerat poglądów wyuczonych z książek. „Zeszyty . Proces emancypacji współczesnej młodzieży. New York 1963 3 . Muchow H.. Dawson Chr. Bornemann E. Mannheim K. Wien 1948. 82 Naukowe KUL" 1969 nr 1 s. Lebensanschauung).

Dielthey W. Teddy Boys. Praca naukowa. Warszawa 1967. Źródła pedagogiki i ich opracowanie Rozdz. Wissenschaftsstruktur der Padagogik. Ratingen 1957. 217-258. Eksperymenty pedagogiczne w Polsce w latach 1900-1939. Sorokin P. Warszawa 1933. Korniszewski F. 3 s. Okoń W. Podstawowe prawidłowości pedagogiki.. Kretz J.. Warszawa 19252. Warszawa 1964. z franc). 2 Pięter J. Katowice 1960 .. Nowacki T.. Warszawa 1968. Obiektywizm i subiektywizm w pedagogice współczesnej.). Diisseldorf 19583. Nauka i wiedza. „Roczniki Humanistyczne K U L " 1954 z. II POJĘCIE PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Claparede E. Warszawa 1933.. 2. Psychologia pedagogiczna w ćwiczeniach. Przecławski K.. Warszawa 1960. 101 n. Librachowa M. Warszawa 1918 s.. Rozdz. Kraków 1968. Komarowski B. The Language of Education. Lwów-Warszawa 1922.. Wrocław 1963. O uzasadnianiu norm pedagogicznych..). Kerschensteiner G... Warszawa 1936 s. Pedagogika.. Dobrowolski S.. Sękowska Z. Ryman E. New York 1954.. Einfuhrung in die Andragogik. Englewood Cliffs 1959. Die skeptische Generation. Okoń W. B. Wagner J. Padagogische Perspektńen. Przed trzecim przyspieszeniem. z ang. dz... s. 101-123. Badania psychologiczne w szkole. Praca badawcza na terenie szkoły (tł. Mysłakowski Z. Warszawa 1963. 79-97. L'Education des adultes. (red. Źródła pedagogiki.. Mirski J. Buckingham B. Moskwa 1969. „Przegląd Filozoficzny" 1949 nr 3/4. Disciplines of Education. Mirski J.. z niem. The American Sex Rewlution. . Jak obserwować dzieci. Berlin 1925. Praca badawcza nauczyciela. Dusza wychowawcy i zagadnienie kształcenia nauczycieli (tł. 1958. Psychologia dziecka i pedagogika eksperymentalna (tł. Szkoły eksperymentalne w świecie w latach 1900-1960. jej stan oraz pilne potrzeby (W:) Pedagogika na usługach szkoły. t. O przedmiocie i metodzie badań pedagogicznych (W:) Podstawy pedagogiki. Rozdz. [właśc.]. Filozofia pedagogiki (tł. Warszawa 1966. Zasady pedagogiki doświadczalnej ze szczególnym uwzględnieniem szkoły polskiej. Warszawa 1936..)..). Metody badania w pedagogice Anastasi A. pianchard E. London 1967. Petersen P.. I. Hoene-Wroński J.. I. z ang. Scheffler I. B. Łubnicki N. Ratingen 1957. Paris 1910. Pedagogizm nowoczesny i jego przejawy (W:) Wychowanie i wychowawca. L. Nawroczyński B.... Louvain 1968. Russkaja piedagogiczeskaja tierminologia. Kretz J. Psychological Testing. cyt. Beveridge W... Mirski J.. Langensalza 1929. Sośnicki K. Szuman S. Spranger E. Kotłowski K. Warszawa 1971. Berlin 1924. P.. Projekt nauki o nauczycielu (W:) Wychowanie i wychowawca. „Ruch Pedagogiczny" 1959 nr 2.. Ogólna metodologia pracy naukowej. s.. Pięter J. Znaczenie terminologii pedagogicznej (W:) Wychowanie i wychowawca... Metody psychologii pedagogicznej (W:) Encyklopedia Wychowania. dz. Warszawa 1933.. Heidelberg 19627.. Hónigwald R.].. Research im Education. Pięter J.... Warszawa 1968..Póggeler Fr. Uber die Grundlagen der Padagogik. jej metody i miejsce w systemie nauk (W:) Encyklopedia Wychowania. 1971.. 9-15. Przecławski K. 1 s. Leipzig 1927. Uber die Móglichkeit einer allgemein gultigen padagogischen Wissenschaft. Warszawa 1064. Die Autonomie der Padagogik. Die zweite technische Revolution und die padagogische Theorie und \ Wirkiichkeit. Ałlgemeine Erziehungswissenschaft. Morrish I.. Szkoły eksperymentalne i wiodące.. Warszawa 1966. Lwów 1920. Esąuisse d'une science pedagogiąue. Instytucja wychowania w wielkim mieście. Geissler G. Kretz J. Schneider Fr. M. [właśc. peters G.)... (red. M. Terminologia w pedagogice. Paris 1950. R. cyt. Wrocław 1964.]. London 1958. Wrocław 1967. Jaxa-Bykowski L. La pedagogie scolaire contemporaine.. Warszawa 1933 2 . IV METODY BADAŃ PEDAGOGICZNYCH 1. Okoń W. Zaczyński W. Wołoszyn S. t.. Best J. Lwów-Warszawa 1931. 312-348. III BUDOWA PEDAGOGIKI I JEJ MIEJSCE W SYSTEMIE NAUKI Cellerier J. Warszawa 1963. z franc). W. The Concept of Education. New York 1956. s. Nauka poprawnego myślenia.. 195-213. Studencki S. UNESCO. London 1969. Sztuka badań naukowych (tł. Szkoły eksperymentalne w Polsce w latach 1900-1964. Wielowieyski A.). (red. Miasto i wychowanie. Berlin 1888. [właśc. Jaroszyński T. Springield 1962. Schelsky H.

1-2. St. La pedagogie et les grands courants philosophiąues. A Guide to Mental Testing. Lwów 1938. A Short History of Educational Ideas... z ang. Rozwój fizyczny dziecka.. (tł.. Brescia 1953. (red. M.. Lwów 1930. Podręcznik ćwiczeń z psychologii wychowawczej (tł. Zarys psychologii w związku z rozwojem psychiki dziecka. Panorama delia pedagogia d'oggi.). D.. Curtis S. Mialaret G. P. Geschichte der Erziehung von Anfang bis auf unsere Zeit. Historia wychowania. Warszawa 1966. Historyczne Agazzi A. Gerstmann S.... Suchodolski B. Riboulet L. Warszawa 1969. Kurdybacha Ł. Metody współczesnej psychologii. „Nowa Szkoła" 1948 nr 4. Les Techniąues sociometriąues... Piloch T.. t. Meili R.). Bystroń J. Baley S. Wrocław 1966. Landmarks in the History of Education.. Piaget J. A History ofthe Problems of Education. J. Compayre G. Paris 1961 4 . Zieleniewski J. Suchodolski B. Paris 1960. Histoire de la pedagogie. Gal R.. Właściwości rozwojowe wieku dziecięcego. Historia wychowania. Warszawa 1970. Paris 1948. Bern 1956. An Introduction to Educational Research.). Tyler L. Podręcznik metod badania rozwoju dziecka (tł. Paris 1917 26 .. Brubacher J. Testy w szkole. Grzywak-Kaczyńska M. z ang. Warszawa 1960. Warszawa 3 1968 . Skórny Z. Psychologische Diagnostik. Historia wychowania w starożytności. Dzieje wychowania i myśli pedagogicznej w zarysie.. Warszawa 1966.. Efektywność badań naukowych... E. z niem. Leipzig 1932. Introduction a la recherche pedagogiąue.Catell L. Paris 1963.. La recherche en pedagogie. Palmade G. Busemann A.. Choynowski M. H.).. Wroczyński R. Meili R. Historie de la pedagogie. Berlin 1961.). Szkoła jako zjawisko społeczne. Bystroń J. Bolltwood M.. Podręcznik diagnostyki psychologicznej (tł. Góttingen 1957. Zaczyński W. Lublin 1957. Collard F.. Z. (red. Hubert R. Berlin 19622. Rozdz. 2... Histoire de l'education...).). Butts F. London 1947 . Warszawa 1965-1966. interpretacje i charakterystyki psychologiczne. Schmid K. 1-3.. London 1963 2 . Skórny Z. Boyd W. London 1948. Liege et Paris 1964. Warszawa J 1970. A. Zarys dziejów wychowania jako funkcji społecznej. Bogdanowicz J. Warszawa j 1967. Warszawa 19472. A. Warszawa 1967. Experimental Psychology: its scope and method. Padagogische Psychologie. Marrou H. Wrocław 19462. 1-2.... S. Skórny Z. Polska myśl pedagogiczna. 4 . Nawroczyński B. I History and method (english translation). Warszawa 1962. Konstantinow N. Geschichte der Padagogik. Warszawa 1964.. t. Histoire de la pedagogie.. O przedmiocie i metodzie badań dydaktycznych (tł. Testy i pomiary w psychologii (tł. Jarman T. Pięter J.. Psychologia wychowawcza w zarysie. A Cultural History of Western Education. Guilford J.. New York 1955... Obserwacje. 12 Weimer H. Wrocław 1960. Wołoszyn S.. Kreutz M. Warszawa 1960. Paris 1954. J.). Warszawa 1961. Empiryczne L'Adolescence. 1-2. London 1968. Warszawa 1958 .. t. Smirnow W. (red. Kot S. E. Wprowadzenie do psychologii społecznej. Paris 1962. O nowy typ historii wychowania. W. Planchard E. Kraków 1949.. Paris-Lyon 1941 1 1 . Współczesne metody badań psychologicznych.... Berlin 1956 . Baley S. z niem.. New York 19642. Main Currents in the History of Education. The History of Western Education.. poi. Schmidt H. Bruxelles 1920. Histoire de 1'Education dans l'Antiquite.. „Przegląd Psychologiczny" 1959 nr 3... Metodologia środowiskowych badań pedagogicznych... S. Paris 1949. Źródła do historii wychowania. Kot S. Nouvelle pedagogie scientifiąue. z franc). t. Paris 1969. Bastin G.. Warszawa 1933. Mussen B. Kot S. Lwów 19342. Obserwacja psychologiczna dziecka. Barycz H. z niem. Stuttgart 1884-1902. Istorija piedagogiki. Warszawa 1960. Wołoszyn S. Warszawa 1965-67. z ang.. Fraisse P. Warszawa 1967..)... Louvain 1967.). 4 Baley S. Warszawa 1960 . Fischer H. Rozwój historii oświaty.). Warszawa 1970. Warszawa 1959. Histoire de la pedagogie. z ang. R. New York 1962. Szkoła i społeczeństwo. Les methodes en pedagogie. Geschichte der Erziehung.. Empirische Forchungsmethoden der Pddogogik. Biologiczne podstawy zachowania (tł.. Die modernen padagogischen und psychologischen Forschungsmethoden. V NAUKI WSPÓŁPRACUJĄCE Z PEDAGOGIKĄ 1. Rozwój metody eksperymentalnej i jej zastosowanie w dydaktyce^ Warszawa 1967. Rozmowa i wywiad w psychologii wychowawczej. Źródła do dziejów wychowania i myśli pedagogicznej. Power E. wychowania i kultury w Polsce. Zankow L. Warszawa 1929-30. Travers R. Altman J. St. J. Podstawowe metody statystyczne w psychologii i pedagogice (tł. New York 1947.. Moskwa 19592. Warszawa 1934. Biihler Ch„ Dziecięctwo i młodość (tł.. London 19562. Poznawanie środowiska wychowawczego. 1-5 B. Fraisse P. De Landsheere G.. P.. 3 Bogdanowicz J. Elementy teorii testów psychologicznych.. A..

3. Miinchen 1959. Green D. Education for a World Adrift. Hornowski B. Kształtowanie przekonań moralnych. t... Padagogische Psychologie fur hóhere Schulen. ks. Znaniecki F. D. J. Światopogląd jako fakt psychologiczny. J..). Selye H. 1. Warszawa 1965.w.. New Jersey 19605. „Siemja i Szkoła" 1951 nr 8.). Ideologia i wychowanie. Socjologia. Higiena psychiczna. Kasprzak M. Klimke F. Warszawa 1946. Skowron S. Poniatowski Z. Dąbrowski K. Góttingen 19592. Hessen S.). Światopogląd katolicki. Paris 19222. Higiena dziecka w wieku szkolnym. Ateizm. „Przewodnik Społeczny" 1934 nr 7. Ideologia w ujęciu Mannheima. z ang. Warszawa 1923. Padogogische Psychologie... Warszawa 1947.. Rowid H. Socjologiczne podstawy wychowania (W:) Encyklopedia Wychowania.. Warszawa 1963. Przihoda V. Debesse M. Hurlock E. Fleming C. Warszawa 1964. Warszawa 1965.. Gottlieb W. Rozwój młodzieży (tł... Warszawa 1955 s. z ang. Rozwój biologiczny człowieka. Idee.). 1... Warszawa 1933..).Clarke A. Radwiłowicz R. Hetzer H. Niesiołowski A. Socjologia wychowania.). R. Lublin 19622. Wizje ludzkiego świata.r..). (tł. Warszawa 1933.. 13—80. odb.. M. Upośledzenie umysłowe (tł. Spionek H. ks. Warszawa 1961. Dziedziczność Warszawa 19622. Psychologia światopoglądu młodzieży. z ang. (red. ideały. Rola Kościoła w kształceniu światopoglądu. Paris 1963. z ang. Sociometry and Education. Szuman S. Reykowski J. ideologie. Zaburzenia psychoruchowego rozwoju dziecka. z ang. Żebrowska M. Wolański N. (red. 1-2 . Warszawa 1962. Psychologia wychowawcza w szkole (tł... Istota i zadania światopoglądu. Rozwój dziecka (tł... Stress życia (tł. z ang.. Lublin 1930. Skinner Ch. Warszawa 1936.. Szuman S„ Pięter J.. Okoń W. Warszawa 1965. Przekonania.). „Kwartalnik Pedagog. M. Higiena szkolna. Warszawa 1965. Szulc Z. Warszawa 1958. Warszawa 1960. SJ. Warszawa 1969. Kołakowski L. O światopoglądzie i wychowaniu. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. Behn S... Munchen 1930. Zaborowski Z. E. ks. London 1957.. ks.. Pedagogie sociologiąue: les influences du milieu en education.. Moreno J. t.. Kraków 1937 19382. z „Prądu".. Warszawa 1958. Warszawa 1960. Lwów 1938. Warszawa 1971. Educational Psychology. 149-194. Chojnacki P. Warszawa 1970. Warszawa 1963. Organizm a życie psychiczne.. Wall W. Nowicki A.. Kozakiewicz M. Child Psychology. t. New York 19594.. Psychologiczne podstawy kształcenia poglądu na świat dzieci i młodzieży. Wiatr J. Warszawa 1959. Światopogląd i edukacja. Chmieleńska J.. Bauman Z.. Clarke A. Paris 1914.). Chałasiński J. Warszawa 1958. M. . Warszawa 1933. Cambridge 1943. Warszawa 1960. Strunz K. The Social Psycholog}' of Education. Weryński H. Socjologiczne zagadnienia wyższego wykształcenia. Szczepański J. Hurlock E. Pięter J.. Psychologia dziecka od urodzenia do wieku młodzieńczego (tł. Charakter człowieka. Pastuszka J. Psychologia społeczna a wychowanie. Evans R.. Hessen S. Rouma G." 1957 nr 1. Cathrein V. Wrocław 1968.. O rozwoju i kształtowaniu światopoglądu. Wroczyński R. Wstęp do psychologii pedagogicznej (tł. „Euhemer" 1958 nr 5/6.. Livingstone R. Warszawa 1962.). z franc). Lindgren H. Społeczna funkcja wychowania.. Warszawa 1967. (Hrsg). Warszawa 1970..... Suchodolski B. O sprzecznościach i jedności wychowania. Fondements de la sociometrie. B. Szuman S.). Pedagogie et socjologie. Przyrodoznawstwo a światopogląd. Warszawa 1966... B.. O ideologiach polityczno-spolecznych.. Pogląd na świat a wychowanie... O niektórych błędach w wychowaniu postawy ideowej dzieci. Warszawa 1968. Warszawa 1959. (red. „Kultura i Wychowanie" 1934/35 nr 3... z franc). Warszawa 1961.... Dybowski W. Jersild A.. Psychologia pomaga wychowaniu. Warszawa 1963. poi. Wołoszynowa L.. Englewood Cliffs. Czy zmierzch ery ideologii? Warszawa 1961.. 2 Chałasiński J. „Kultura i Wychowanie" 1933/34 nr 1. Warszawa 1964. Schaff A. z czesk. Diekalolische Wełtanschauungin ihren Grundlinien. Poznań (b.. Psychologia pedagogiczna. Z psychologii światopoglądu chrześcijańskiego. Durkheim E. Psychologia wychowawcza wieku szkolnego. Warszawa 1962. Społeczeństwo i wychowanie. Warszawa 1958 . Fizjologiczne podstawy wychowania (W:) Encyklopedia Wychowania. Rozwój problematyki i metod. Warszawa 1957. Warszawa 1965... O formirowanii kommunisticzeskogo mirowozrenija... Philosophie der Werte als Grundwissenschaft der padagogischen Zieltheorie. Kopczyńska J.. Psychologia szkolna (tł. Światopoglądowe Bauman Z. Warszawa 1966. Wiatr J. L. Skatkin M. Wychowanie i zdrowie psychiczne (tł. Szuman S. Podstawy filozofii chrześcijańskiej. Światopogląd a życie u Diltheya. Pastuszka J. Munclien 1921 6 . Lwów 1939 s. Warszawa 19622. C. Skowron S. T. Psychologia rozwoju dzieci i młodzieży.). Kuderowicz Z. Szkoła w społeczeństwie amerykańskim... Warszawa 1934. Światopogląd i życie codzienne. Szczepański J. Szaciłło T. B. Psychologia wychowawcza wieku dziecięcego.. Warszawa 1928-30.. London 1962. Chojnacki P.

obowiązująca wszystkich ludzi. Ponieważ zaś 2 B. który zniszczył dotychczasowy ustrój stanowy społeczeństwa. odkrywają coraz więcej faktów pedagogicznych. giełdy). jeszcze nie istnieje. jak też poznające wpływy środowiska społecznego. badające rozwój fizyczny i psychiczny dzieci. Coraz liczniejsze pedagogiki światopoglądowe są wyrazem współczesnego pluralizmu społeczeństw i mimo rozwiązywania podobnych problemów i zaspokajania tych samych potrzeb wychowawczych przyczyniają się do tworzenia różnych rozwiązań i modeli. Ricardo). które wychodzą z własnych założeń ideologicznych. dlatego też współcześnie działają odrębne pedagogiki światopoglądowe. Warszawa 1963. kopalnictwo i kolejnictwo.kapitalizmu. czwartym z kolei nowym stanem byli robotnicy. młodzieży oraz dorosłych. stanowiące jako klasa panująca własny ustrój społeczno-ekonomiczny i porządek prawny oraz reguluGrupy te historycznie nazywano stanami. Dla uruchomienia przemysłu konieczna była koncentracja kapitału (spółki akcyjne.). jego ideologią wychowawczą (idee. Rozwój przedsiębiorstwa opierał się obecnie o dwie zasady: wolnej konkurencji (czyli swobody właścicieli w walce z innymi producentami o najwyższy zysk przez zniszczenie konkurenta) oraz żelaznego prawa popytu i podaży. Te narastające fakty stanowią bazę. zadania stawiane wychowaniu) i działaniem zespołu instytucji oświatowo-pedagogicznych. jak np. Wynalazki te przyczyniły się do powstania wielkiego przemysłu fabrycznego. z ang. „trzeci stan" tworzyli mieszczanie. jak np. jałmużna). które stają się powszechnie uznane. np. w której dobro ekonomiczne przedsiębiorstwa zostało uwolnione od obowiązku stosowania się do zasad moralnych (czego wyrazem w średniowieczu było potępienie zysku za procent i walka z lichwą) oraz od ciężarów społecznych (np. D. szczególnie technicy (technokracja) lub ostatnio naukowcy. prowadzących dziś do ery atomowej. że dziecko w wieku przedszkolnym potrzebuje opowiadania mu bajek. Najgłębszą przyczyną obecnego rozbicia systemów wychowawczych był rozwój nowego ustroju ekonomiczno-społecznego . ponieważ poprzednie wieki zawsze wypracowywały jakąś syntezę wychowawczą swojego czasu. maszyny i historia (tł. cele. matematyka czy fizyka. 1 jące potrzeby i stosunki oświatowo-wychowawcze przy pomocy instytucjiwychowujących w ustalony sposób. Szybki rozwój kapitalizmu uzasadniała nowa nauka ekonomiki liberalnej (A. ukształtowany w średniowieczu jako ustrój feudalny. uzasadnianych filozoficznie zostały przyjęte za obowiązujące ideologie przez poszczególne wielkie grupy społeczeństw1. Rozwój kapitalizmu i jego skutki Współcześnie jednolita pedagogika naukowa. Te właśnie odrębne koncepcje. L i 11 e y. Stan tego rozbicia na przeciwstawne sobie systemy wychowania w krajach zachodnich. Pedagogika światopoglądowa jest więc nauką przedstawiającą konkretny system wychowania. czyli ujęcia rzeczywistości w postaci zespołu określonych idei. . Liczne nauki pomocnicze współdziałające z pedagogiką. banki. rozwinęły hutnictwo. a młodzież starsza dąży do samodzielności. Ludzie. w którym odbija się i ustala związek między ustrojem społeczeństwa. wschodnich czy neutralnych ukształtował się wyjątkowo w obecnym stuleciu. który staje się podstawą nowego ustroju.C z ę ś ć II PEDAGOGIKA PORÓWNAWCZA WSPÓŁCZESNE SYSTEMY WYCHOWANIA Rozdziali GENEZA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWAWCZYCH 1. wsparcia ubogich. to. potem Jacąuarda oraz maszyny parowej Watta już w drugiej połowie XVIII wieku zapoczątkowały pierwszą nowożytną rewolucję przemysłową2 „wieku pary i elektryczności". Smith. które reguluje sezonowe ceny za towar zależnie od ilości towaru na rynku (podaż) i liczba ludzi chcących go nabyć (popyt). w wieku XX lokalnie podobną rolę odgrywało wojsko (ustrój faszystowski) lub inteligencja. na której w przyszłości ukształtuje się jednolita dla wszystkich pedagogika naukowa. Pierwsze wielkie wynalazki maszyny tkackiej Cartwrighta. Tymczasem w sprawie celów i ideałów wychowania „nowego człowieka" istnieją wciąż zasadnicze rozbieżności.

wyzyskiwany przez mieszczaństwo i kapitalistów. a) Demokratyzm nie był produktem rewolucji mieszczańskiej. zmusił do pracy matkę rodziny i małoletnie dzieci. potem kobiet i najtańszej siły dzieci. ściągający masowo w poszukiwaniu zarobku do przeludnionych miast (urbanizacja). Proklamacja niepodległości Stanów Zjednoczonych Am. czyniąc to wszystko pod hasłem gospodarczego leseferyzmu (franc. gdy właściciele fabryk mogli stosować lokauty.zasadnicza wartość każdego towaru zależna jest od kosztu surowca i wynagrodzenia za pracę przy jego produkcji. R. równość i braterstwo. wreszcie Kodeks Napoleoński wprowadziły stopniowo formalną równość obywateli wobec prawa.pozwólcie działać). rozdzieliły od siebie trzy władze: ustawodawczą. Z a n i e w s k i . natomiast dziś arbitraż państwowy jest daleko posunięty w stosunku do strajków legalnych. zamykanie przedsiębiorstwa i zwalnianie robotników z pracy. Tak organizowana produkcja fabryczna szybko eliminowała produkcję rzemieślniczą. ogłaszanych prawnie przez związki zawodowe. w przeciwieństwie do strajków „dzikich". 2. Zjawia się masowa przestępczość nieletnich. UOrigine du proletariat romain et contemporain. do urlopu.z drugiej. Wreszcie zaostrzająca się walka klas została około połowy XIX wieku przejęta przez ruchy społeczno-polityczne. dążące do programowego rozwiązana sprawy robotniczej bądź to z pozycji ustroju kapitalistycznego z jednej strony barykady. które rozpoczęły walkę parlamentarną (ruch czartystów 1836-1848) o prawa 3 robotników do ograniczania czasu pracy (8 godzin). która w państwach uprzemysławiających się szybko wzrasta.potomstwo). nadały prawa wyborcze (ale tylko mężczyznom posiadającym własność). suteryn. Wielka Rewolucja Francuska (1789). ulżenia w pracy kobiet i dzieci. posiadający tylko dzieci na własność (łac. kooperatywy (pierwsza Sprawiedliwych Tkaczy w Rochdale 1844) broniące przed wyzyskiem handlu detalicznego i szerzące oświatę przez zakładane biblioteki. zorganizowaną w średniowiecznych cechach. wywołał i zaognił kwestię robotniczą. mansard. Z dawnych zaś cechów wytworzyły się najpierw na terenie Anglii związki robotnicze (tradeunions). obalającego monarchię absolutną i ustrój feudalny stanów uprzywilejowanych pod hasłami: wolność. Louvain . parlamentaryzm w Anglii (od 1265. Powstaje w związku z tym nowoczesny proletariat 3 . Nastąpiła gwałtowna pauperyzacja. sądowniczą i wykonawczą. dzieci proletariackie pozbawione opieki pracującej matki spędzały czas na ulicach. pilnującego majątku przed złodziejami. ekonomicznej działalności nieskrępowanej przez interwencję państwa. gnieżdżący się w niezdrowych warunkach nędzy mieszkaniowej. proles . zaopatrzenia emerytalnego. bawiąc się nad rynsztokami. łamanych przy 1957 2 . pozbawił praw do życia. trzeciego stanu. laisser faire . Dom rodzinny stracił siłę wychowawczą. zebrań. rozszerzały prawa obywatelskie (wolności słowa. Niesprawiedliwość społeczna wywołała rychło próby ratunku i obrony ze strony robotników. które utraciły swe dotychczasowe źródła utrzymania z warsztatu lub roli i szukały pracy najemnej w fabrykach. (1776) i ich Konstytucja (1787). nadały stopniowo formalną równość obywateli wobec prawa. w dzielnicach slumsów. co doprowadziło do szalonej eksploatacji robotników pracujących od 12 do 14 godzin na dobę za najlichszą opłatę. stowarzyszeń) głównie jednakże dla właścicieli jakiegoś kapitału. zubożenie mas społecznych. Ruchy społeczno-polityczne XIX wieku a kwestia robotnicza W ramach rozwijającego się ustroju kapitalistycznego od końca XVIII stulecia ukształtowały się dwa ruchy społeczno-polityczne: demokratyzm i nacjonalizm. Dziewczynka z zapałkami). Pociągnęło to skutki wychowawcze. Powstaje problem „dziecka ulicy". spowodował emigrację zarobkową. Płn. które sprowadzono do roli stróża nocnego. wobec tego potanienie towaru celem pobicia konkurencji wymagało szukania tanich surowców (co rozpętało w XIX wieku walkę państw o kolonie i ich wyzysk ekonomiczny) oraz taniej siły roboczej najpierw niewykwalifikowanych robotników. Państwo początkowo nie wtrącało się do przebiegu walk klasowych. Habeas Corpus Act 1679). Demokratyzm więc burżuazyjny w sprawie walki klasowej przyznawał robotnikom prawa do strajku. opisywany ze współczuciem przez Dickensa czy Andersena {Dawid Cooperfield. Przede wszystkim powstały spółdzielnie spożywców. ubezpieczenia od wypadków i choroby. bądź też z pozycji obrony pokrzywdzonych . Ustrój kapitalistyczny wyrósł więc na krzywdzie społecznej mas pracujących. sumienia.

żąda dla siebie przywilejów. podsycany przez towarzystwa gimnastyczne przygotowujące do walki. szerzy nienawiść do obcych narodowości (prześladowanie i germanizacja Polaków za Bismarcka. Zlikwidowanie klęski bezrobocia przez inwestycje państwowe i odpowiednią politykę monetarną przyczyniło się do podreperowania kapitalizmu po drugiej wojnie światowej. procentu i pieniądza (1936) w celu przezwyciężenia stagnacji i kryzysu ekonomicznego. Ogłoszony w r. naiwnie marzący o idealnym społeczeństwie ludzi wolnych i pracujących dla siebie. język i kulturę niemiecką ponad wszystko. rywalizujący na morzu z imperializmem brytyjskim. 1871 kanclerz Bismarck ogłasza Cesarstwo Niemieckie. Pokonany traktatem wersalskim (1918) nacjonalizm niemiecki odrodził się jeszcze w postaci faszyzmu w ruchu narodowo-socjalistycznym Hitlera. w wyniku czego tworzy się III Międzynarodówka komunistyczna w 1919 r. Pierwotny socjalizm utopijny (Saint-Simon. Ten interwencjonizm państwowy we współczesnym kapitalizmie był opracowany przez angielskiego ekonomistę J. Inaczej do sprawy społecznej robotników podchodził drugi ruch w społeczeństwach o ustroju kapitalistycznym . został wyparty przez socjalizm naukowy Karola Marksa i Fryderyka Engelsa. wytwarzanej przez robotników ponad to. Od tego czasu zaczął się potęgować imperializm niemiecki. co otrzymują jako wynagrodzenie za pracę. przekreślając tym międzynarodową solidarność ludzi pracy. założony w 1809 r.pomocy siły i prawa. które po bitwie z Napoleonem pod Jena w 1808 r. czy przyczynia się do okresowej utraty równowagi bilansu płatniczego i do inflacji. że źródłem wyzysku jest przywłaszczanie przez kapitalistę tzw. 1971. W ten sposób czasowe zlikwidowanie bezrobocia przez interwencjonizm państwowy powoduje wzrost cen i odbija się niekorzystnie na najmniej zarabiających. zmuszają ją do kapitulacji i zapłacenia olbrzymiej kontrybucji wojennej. w tym celu rozwijają militaryzm. W wyniku wzrostu potęgi militarnej i ekonomicznej w r.wzór Filaretów). Nacjonalizm zaczął więc wychowywać społeczeństwo w duchu patriotyzmu.nacjonalizm. że wynosi on własny naród ponad inne (szowinizm). W sprawie robotniczej zaś nacjonalizm z motywów patriotycznych stara się zapewnić możliwy dobrobyt swoim własnym robotnikom. wolności narodowej (rozbiory Polski 1772-1795) i będących pod okupacją obcej władzy (Serbia. Kształtował się on początkowo od końca XVIII wieku w krajach pozbawionych niepodległości. Pierwszy z nich rozwinął się jako ruch proletariacki samych robotników w postaci socjalizmu i komunizmu. Socjalizm naukowy i komunizm w oparciu o solidarność klasową. Grecja. Jednakże pełny proces rozwoju nacjonalizmu wystąpił dopiero na terenie Niemiec. czyli wzrostu cen z powodu spadku wartości pieniądza. rozbijają Francję pod Sedanem (1870). b) W obronie zaś wyzyskiwanych robotników wystąpiły dwa ruchy: rewolucyjny i reformistyczny. ale który w czasie I wojny światowej przeszedł przez oportunistyczny rozłam. Fourier. w którym wydatkowanie na nowe modele produkcji przewyższa oszczędzanie. znalazły się pod ciężką okupacją francuską z wyjątkiem Prus. uzyskując to kosztem wyzysku kolonii lub robotników w krajach gospodarczo zależnych. tworzą sztab generalny. Po pokonaniu Napoleona Prusy dążą dalej do zjednoczenia politycznego państewek Rzeszy.. którego pierwszy rektor. Keynesa (1833-1946) w Ogólnej teorii zatrudnienia. 1848 przez Marksa i Engelsa Manifest komunistyczny pod hasłem Proletariusze wszystkich krajów łączcie się stwarza 10-punktowy program rewolucji proletariackiej obalenia ustroju kapitalistycznego i wprowadzenia dyktatury proletariatu dla budowy społeczeństwa bezklasowego. którą obrócono na rozwój zagłębia przemysłowego Ruhry. M. Owen). Węgry. który podczas II Międzynarodówki (Paryż 1889) proklamował dzień 1 maja jako święto międzynarodowego proletariatu walczącego z kapitalizmem. Wyrazem tych zjawisk społeczeństwa konsumpcyjnego stał się kryzys dolarowy z r. antysemityzm). przez studenckie Tugenbundy (Związki Cnoty . zdobywający kolonie i sfery wpływów. przeprowadzają wojny z Danią i Austrią. filozof Fichte w Mowach do narodu niemieckiego wynosi historię. opartego na uspołecznionej własności środków produkcji i na pracy wszystkich według ich zdolności i możliwości. dążącym do zapanowania nad światem. Włochy) jako ruch wolnościowy dążący do walki o niezależność narodową. ale wytworzyło społeczeństwo konsumpcyjne. co pośrednio doprowadziło do wybuchu I wojny światowej (1914). Z nacjonalizmem więc zawsze wiąże się to. wartości dodatkowej. Następnie utworzenie I Międzynarodówki (Genewa 1864) rozpoczęło historię nowoczesnego ruchu robotniczego. którzy zanalizowali ekonomikę kapitalizmu wykrywając. internacjonalizm starały się rewolucyjnie usunąć wyzysk kapitalis- . gdzie począł budzić się duch narodowego oporu. nawet przez Uniwersytet Berliński.

który w pierwszej encyklice społecznej Leona XIII Rerum novarum (1891) zalecał rozszerzenie własności prywatnej na możliwie największą ilość ludzi.katolickiego. prawicowego socjalisty (od 1936 r. W tym samym roku Wiosny Ludów 1848 w Kolonii został zwołany przez późniejszego biskupa Moguncji. który rozwinął chrześcijańskie związki zawodowe. wychowując masy społeczne w duchu moralności chrześcijańskiej. które zależnie od programu podzieliły się na prawicowe (nacjonalistyczne i demokratyczne. Emanuela Kettelera. W Polsce natomiast po odzyskaniu niepodległości i uwolnieniu się od zaborców w 1918 r. opieka nad robotnikami przekształca się w program korporacjonizmu. W tym celu rozwijano oświatę i wychowanie mas robotniczych w duchu świadomości klasowej. chłopskie) oraz na centrowe (chrześcijańskie . opanowując swą doktryną całe społeczeństwo. . Ruch społeczno-katolicki miał charakter reformistyczny i przeciwstawiał się tak kapitalistycznemu liberalizmowi. Rozdział systemów wychowawczych Walka o sprawiedliwość społeczną dla klas uciskanych (robotników i chłopów) pomiędzy czterema ruchami społeczno-politycznymi począt- kowo rozgrywała się na płaszczyźnie ustawodawczej. Mussolini stworzył partię faszystowską. Praktyczne zdobycze ruchu społeczno-katolickiego znalazły potwierdzenie w dokumentach Kościoła. polegający na łączeniu się w korporacjach zawodowych wszystkich pracujących w danym zawodzie tak robotników. Dalsze pogłębianie ruchu nastąpiło po drugiej wojnie światowej. zainicjował ubezpieczenia społeczne i prawodawstwo pracy. wprowadzenia swej dyktatury. która odnowę ustroju społecznego opierała na prawie miłości i sprawiedliwości społecznej. jak i socjalistycznej rewolucji.). pod wodzą Lenina. który przemieniał się w państwo wychowawcze. liberalne) i lewicowe (socjalistyczne.). Pierwszą z nich była Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji (bolszewików. kasy zapomogowe i pożyczkowe. czyli większości). tj. komunistyczne. których rywalizacja o imperium światowe Niemiec i Anglii doprowadziła do wybuchu I wojny światowej (1914-1918). jak inżynierów i kierowników oraz właścicieli przedsiębiorstw. Dalszy rozwój ruchu przyniósł drugą encyklikę społeczną Piusa XI Quadragesimo anno (1931). 3. następnie starały się o wprowadzenie swej ideologii w całym kraju. po wielkim kryzysie ekonomicznym kapitalizmu (od 1929 r. W wyniku wojny na tle wrzenia społecznego wytworzyły się partie nowego typu. rozpędzenia parlamentu i zniszczenia partii opozycyjnych. przeprowadziła w Rosji rewolucję październikową (7 XI 1917 r. wprowadził udział robotników w zyskach przedsiębiorstwa. według nowego kalendarza). działająca od 1905 r.tyczny człowieka przez człowieka i wprowadzić nową sprawiedliwość społeczną dla ludzi pracy. która od 1922 r. początkowy okres sejmokracji kończy się dyktaturą Józefa Piłsudskiego (od 1926-1935) i wzrostem faszyzującej polityki mocarstwowej sanacji z programem „wychowania państwowego" wszystkich obywateli razem z wieloma mniejszościami narodowościowymi. wywołującym olbrzymią klęskę bezrobocia. Rozproszkowanie stronnictw nie dawało żadnej partii opozycyjnej przewagi w stosunku do nacjonalizmu lub liberalizmu burżuazyjnego. po raz pierwszy poza murami kościoła wiec robotników chrześcijańskich dla zorganizowania środków poprawy sytuacji gospodarczej w duchu miłości i sprawiedliwości ewangelicznej. nienawiści i zemsty za krzywdy oraz w duchu bojowości rewolucyjnej. miłości Boga i bliźniego. Podobnie nacjonalistyczna partia Narodowego Socjalizmu Hitlera dochodzi w Niemczech do władzy w 1932 r. W odpowiedzi na hitleryzm we Francji dochodzi do stworzenia Frontu Ludowego pod wodzą Leona Bluma. wprowadza autarkię (samowystarczalność) gospodarczą i przygotowuje wojnę w odwet za traktat wersalski. wprowadziła dyktaturę wojskową. Inne natomiast o charakterze faszystowsko-socjalistycznym dążyły do opanowania władzy na drodze zamachu w państwie. ustanowiła dykataturę proletariatu i utworzyła pierwsze państwo socjalistyczne.). Początkowy paternalizm. przyznawał robotnikom prawo do zrzeszania się i głosił zasadę ograniczonej interwencji państwa w sprawy społeczne. zakończonej klęską cesarskich Niemiec i Austrii. wystarczającej na utrzymanie całej rodziny robotnika i robienie oszczędności. akcjonariat pracy. ruchu społecznego . czyli tzw. Był to początek czwartego w XIX w. Na terenie Włoch od 1919 r. c) Natomiast ruch reformistyczny ukształtował się wśród katolików.Centrum katolickie w Niemczech od 1870 r. tj. Na drodze upowszechniania się prawa wyborczego posłów w parlamentach powstawały coraz liczniejsze partie polityczne. domagał się płacy sprawiedliwej. dzięki czemu demokratyzm francuski dąży do stworzenia własnego państwa wychowawczego.

Dalsze zaś encykliki społeczne ukazywały cele nowoczesnego świata. demokratyzm zaś bronił ustroju kapitalistycznego i posiadanych kolonii. Nastąpiło więc po I wojnie światowej ożywienie katolicyzmu w postaci ruchu misyjnego.wychowania chrześcijańskiego.). 1903-1914). Idea korporacjonizmu chrześcijańskiego natomiast została poza Włochami Mussoliniego przejęta przez gen. T u r o w s k i . 1° . nauki i uniwersytetów katolickich (wyrazem tego stał się m.) oraz Salazara w Portugalii.Tak więc w okresie międzywojennym nacjonalizm wytworzył faszystowskie państwo wychowawcze {Erziehungsstaat). Węgry. rozwinął się w kierunku odnowy całego ustroju społecznogospodarczego na zasadach ewangelicznych sprawiedliwości i miłości społecznej. rozpoczęła się rywalizacja pokojowa na skalę światową trzech pozostałych systemów wychowania. lecz dążył do chrystianizacji świata przez „odnowienie wszystkiego w Chrystusie" (instaurare omnia in Christo . Bułgaria i Jugosławia.wychowania socjalistycznego w Związku Radzieckim i w krajach demokracji ludowej (od 1945 r. postępu gospodarczo-społecznego narodów dla wzrostu dobrobytu zamiast wydatków na zbrojenia4. jak skutki urbanizacji. a hitlerowski system wychowania 6 nacjonalistycznego potępiony jako nieludzki przez Trybunał Międzynarodowy w Norymberdze. płci lub religii. Francja i inne kraje Zachodu) oraz 3° . Czwarty zaś system Ks. Pacem in terris Jana XXIII z 1963 r.) zajął się rozwiązywaniem w duchu Konstytucji soborowej o Kościele w świeK. W. Jedynie ruch społeczno-katolicki nie miał celów politycznych. 20-47. 6 K. odrodzenia literatury i sztuki katolickiej. Po drugiej wojnie światowej kwestia społeczna w enc. rozwoju gospodarczego zróżnicowanych regionów w kraju. Kongresów Eucharystycznych.). J.Dziecko w systemie hitlerowskim. postęp kulturalny i rozwój gospodarczy narodów jako jedynego sposobu dojścia do pokoju. chorych. Rumunia. Warszawa 1962 s. W ten sposób ruch społeczno-katolicki. NRD i Chińska Republika Ludowa). Po drugiej wojnie światowej więc od 1946 r. obowiązku współpracy i pomocy międzynarodowej. pochodzenia. w wyniku której siłami koalicyjnymi demokracji burżuazyjnej i demokracji radzieckiej został rozbity faszyzm. Katolicki Uniwersytet Lubelski). niedorozwojem gospodarczym młodych narodów. ale uległa wypaczeniu przez wojskową dyktaturę faszystowską. Akcji Katolickiej jako apostolstwa świeckich pod przewodnictwem hierarchii (Pius XI1922). a od 1949 r. „Zeszyty Naukowe KUL" 1971 nr 2 s.św. Pius X. wywołanej emigracją zarobkową. Katolicka nauka społeczna akcentowała wyzwolenie proletariatu na drodze uwłaszczenia oraz postulowała ustrój samorządu społeczno-gospodarczego według zasady pomocniczości ogłoszonej przez Piusa XI w encyklice Quadragesimo anno (1931 r. co pokój" (enc.wychowania liberalnego w demokracjach państw kapitalistycznych (USA. jak spychanie na margines społeczny nowej kategorii ludzi „biednych" (starych. Chrześcijanie wobec nowych problemów społecznych. a po soborze Watykańskim II (1962-1965) unowocześnił się przez włączenie do programu chrześcijańskiego działania wszystkich wyłaniających się problemów społecznych współczesnego świata dla ich rozwiązania w duchu pokoju. nadużywaniem środków masowego przekazu. Czechosłowacja. Mater et Magistra Jana XXIII wyszła poza sprawę robotniczą i objęła zasadami ewangelicznymi problemy ludności wiejskiej. uzależnieniem państw od międzynarodowych przedsiębiorstw5. 4-5. tj. 4 cie współczesnym {Gaudium et spes 1965) nowych problemów społecznych. komunizm doprowadził do powstania radzieckiego państwa socjalistycznego. 3-13. nie tworzył swego państwa. kultury. jak przejawy krzywdy społecznej spowodowanej dyskryminacją za różnice rasy. których ofiarami są buntująca się młodzież oraz kobiety. S o s n o w s k i .in. Populorum progressio Pawła VI z 1967 r. psychicznie upośledzonych. gdyż „rozwój oznacza to samo.). M a j k a . Franco w Hiszpanii (od 1938 r. zmieniających się problemów współczesnego świata i człowieka. odwetu i imperializmu w państwach faszystowskich przyspieszyło wybuch II wojny światowej (1939-1945). „Tygodnik Powszechny" 1971 nr 24 s. Prowadziło to do przebudowy ustroju społecznego i jego odnowy na zasadzie sprawiedliwości i miłości społecznej.) oraz rozwój wszystkich narodów łącznie z zacofanymi na drodze rozwijania każdego człowieka przez wychowanie. czyniąc początkowo sprawę robotniczą kwestią moralną. Od encykliki Rerum novarum do Mater et Magistra. Ohne Mitleid. sądzący zbrodniarzy wojennych. sprawiedliwości i miłości. społecznie niedostosowanych itp. 2° . dla których nie ma miejsca w społeczeństwie uprzemysłowionym. Tymczasem w okresie międzywojennym wychowanie prowadzone w duchu militaryzmu. 5 . Polska. Brytania. prowadzonego przez Kościół katolicki w dostosowaniu się do aktualnych. od 1918 r. jak pokój między narodami (enc. Wreszcie list apostolski Octoąesima adveniens Pawła VI (1971 r. 1.

osoba). równości i wzajemnego szacunku ludzi". 2) wiara w prawa zasadnicze człowieka. walka z nędzą. które Karta Narodów Zjednoczonych przyznaje wszystkim narodom świata bez różnicy rasy. w równe prawa płci i wielkich czy też małych narodów. głoszącej nierówność ludzi i ras. by pokój nie 8 I s o c o i I c i r o H a t a n o . mowy lub religii". rezultaty których poszerzają pole badania pedagogiki porównawczej. a także Międzynarodowy Katolicki Komitet Koordynacyjny. C . 7. jak socjalistycznych (od 1954 r. rozdział i rozbicie ideowe współczesnych systemów wychowawczych nie wyklucza możliwości porozumienia i współpracy na terenie przyjaźni i zbliżenia między narodami. W związku z tymi celami Statut UNESCO ustawia jakby pięć drogowskazów dla wychowania współczesnych ludzi. głoszonego przez II Sobór Watykański. do czego zmierzają prowadzone w różnych krajach eksperymentalne szkoły UNESCO.współpracy narodów dla zapewnienia ogólnego poszanowania sprawiedliwości. Warszawa 1963. persona . stąd też naczelny kierunek nowej orientacji w wychowaniu wskazuje idea pokoju międzynarodowego jako konieczność wychowania w ideologii pacyfizmu lub irenizmu. Konieczność nowej orientacji w wychowaniu Tragedia II wojny powszechnej zakończona atomową zagładą Hirosimy i Nagasaki 7 podyktowała konieczność zapobieżenia przyszłej katastrofie całej ludzkości. Warszawa 1962. Czwarty kierunek nakazuje „szerokie rozpowszechnianie kultury i wychowania ludzkości" jako „święty obowiązek. więc i ochrona pokoju w umysłach ludzi musi być zbudowana". Veronese był dyrektorem naczelnym UNESCO. Ghana . Tworzy to postulat wychowania w poczuciu poszanowania praw należnych człowiekowi jako osobie. Pierwszy z nich brzmi: „Ponieważ wojny biorą początek w umysłach ludzi. . B e r e z o w s k i . która w zagadnieniach religijnych staje się też ideologią ekumenizmu. 3) ustalenie warunków sprawiedliwości i poszanowania umów międzynarodowych. nauki i kultury . Dała temu wyraz deklaracja UNESCO. Lublin 1946 s.Organizacja Narodów Zjednoczonych dla Spraw Wychowania. w godność i wartość jednostki. z ramienia którego w latach 1959-1961 przewodniczący Akcji Katolickiej we Włoszech D. Organizacja Narodów Zjednoczonych. chorobami. krajach arabskich oraz w obozie państw neutralnych wyzwolonych z ucisku kolonialnego (India 1947. Tak tedy wychowanie poczucia ludzkości {humanitas) wobec innych ludzi w celu społecznego niesienia im pomocy wszelkiego rodzaju także pomocy przez rozpowszechnianie oświaty i kultury wraz z troską o zaspokojenie ludzkich potrzeb fizycznych i duchowych (np.1962). Jak widzimy. który wszystkie narody muszą wypełnić w duchu wzajemnej pomocy i troski". analfabetyzmem) stanowi podstawową ideę współczesnego humanizmu. R o z d z i a ł II CHARAKTERYSTYKA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWANIA 1. Dziecko Hirosimy (tł. Wreszcie piąty kierunek wychowania UNESCO zaleca. w Egipcie. przystąpił Związek Radziecki) i neutralnych.wychowania nacjonalistycznego zaczął się odradzać od 1949 w RFN. do których należą: 1) ochrona przed wojną. Rywalizacja kulturalna wszystkich współczesnych systemów wychowania rozwija się od 1945 w ramach UNESCO . a po wojnie sueskiej od 1956 r. zabezpieczenia pokoju i realizacji celów ONZ 8 .1957. Jest to kierunek wychowania moralnego ludzkości w „duchu sprawiedliwości. Nauki i Kultury (z siedzibą w Paryżu). Algeria . Ciekawa historia ONZ. praworządności oraz praw człowieka i podstawowych swobód. Trzeci kierunek wskazań to obalenie doktryny rasizmu. która głosi: „Celem organizacji jest przyczynić się do utrzymania pokoju i bezpieczeństwa przez pogłębienie . 4) popieranie postępu i lepszego poziomu życiowego z uwzględnieniem większej wolności9. co współcześnie nazywa się personalizmem (łac. Drugi kierunek dotyczy wzajemnej znajomości dążeń i życia narodów celem usunięcia różnic między nimi jako źródła podejrzliwości i nieufności. z franc). Wychowanie narodów w powiązaniu z rozwojem wiedzy naukowej i kultury stało się 7 więc tu środkiem naprawy. wolności i pokoju". w której bierze udział tak blok państw kapitalistycznych. głodem. O s m a ń c z y k . pojednania religijnego. 9 E. a przywrócenie „zasad godności.za pomocą wychowania.

według której ludzie nie są sobie równi. która stała się elitą społeczeństwa i tworzyła grupy nacisku. Proces emancypacji młodzieży współczesnej. podwójnej moralności. pochodzących z lumpenproletariatu. Łódź 1956. Demoralizacja młodzieży warstw wyższych społecznie przejawiła się w seksualizmie. władza finansjery. pogardy dla człowieka i nierówności stanowych jako winnych współczynników katastrofy wojennej zmusiła do zmiany orientacji wychowania we współczesnych systemach wychowawczych. teorii rasizmu. Zdechrystianizowana moralność mieszczańska11. ale także w tzw. Przeniesione na człowieka prawa walki podbudowały teorię rasizmu. Interpretowany przez nią ewolucjonizm zatarł zasadni10 11 12 czą różnicę między człowiekiem a zwierzęciem. Wreszcie poza przyczynami moralnymi i światopoglądowymi do upadku kultury europejskiej przyczynił się sam ustrój klasowy.Statut. spekulacje i migracje. że pierwsza i druga wojna światowa były nie tylko spowodowane przyczynami spoleczno-politycznymi. G. którzy powinni inne „podłe" rasy wytępić (prawodawstwo antysemickie) lub uczynić niewolnikami. Został on wykorzystany przez ideologię faszystowsko-nacjonalistyczną do stworzenia m. małżeństw koleżeńskich. np. W okresie międzywojennym w tzw. UNESCO . co wyraziło się nie tylko we wzroście w krajach cywilizowanych XIX wieku przestępczości nieletnich. które łatwo było skierować do bratobójczej walki i rewolty przeciwko ustalonemu „nieporządkowi". lecz „musi opierać się o intelektualną i moralną solidarność 10 ludzkości" . 83-84. kierujące polityką i życiem. Przede wszystkim rozwój kapitalizmu z jego niesprawiedliwością społeczną przyczynił się do demoralizacji społeczeństw.in. Konieczność więc wyeliminowania rozkładu moralnego. w epidemii samobójstw. typu nordyckiego długogłowych blondynów. w których piece krematoryjne kończyły naukowo opracowany proces wyniszczenia ludności okupowanej. Moralność mieszczańska. rozdzielało ludzi od siebie dystansem nie do pokonania. O s s o w s k a . buncie obyczajowym młodzieży najpierw amerykańskiej po I wojnie. S. Do zmian ocen w kategoriach norm światopoglądowo-moralnych XIX stulecia. ale także postawami moralno-światopoglądowymi ludzi. „Nowa Szkoła" 1946 nr 6-9 s. zewnętrznie pozornie solidnej i wypłacalnej. s. K u n o w s k i. wewnętrznie zaś i po cichu. w narkomanii morfinizmu czy alkoholizmu. „czasach pogardy" hitleryzm podeptał wartość i godność osoby ludzkiej i doprowadził w czasie wojny do zbrodni ludobójstwa w obozach zagłady (Oświęcim. Miejsce dawnej arystokracji rodowej w tym ustroju zajęła plutokracja. a przymusowości szkoły elementarnej i prywatnej zawodowej dla ludu i drobnomieszczaństwa.opierał się wyłącznie na politycznych i ekonomicznych układach rządów. Treblinka i wiele innych). W takich warunkach szczególnie młodzież deprawowała się. ustalający kierunki działania wychowawczego dla utrzymania pokoju na przyszłość jest wyznaniem wiary . oparta na sile pieniądza i na przewadze prawnej mężczyzny nad kobietą doprowadziła do tzw. w gangach chuligańskich. Posiadanie więc bogactwa stało się miernikiem wartości ludzi. w perwersji płciowej (np. a masy pozostające w nędzy pozbawiało prawa do życia. M. Majdanek. Zapolskiej: Moralność pani Dulskiej). Z kolei falę rozkładu moralnego społeczeństw i ich młodzieży spotęgowały wojny. trzeba zwrócić uwagę na to. przyczynił się również ewolucjonizm. skoro człowiek miał być tylko wyższym rozwojowo gatunkiem zoologicznym jako produkt ewolucji kierowanej prawem walki o byt. homoseksualizm w organizacji młodzieży niemieckiej np. panujące oraz klasy pariasów społecznych i nowoczesnego niewolnictwa pracy. Pojęcie nowoczesnego systemu wychowania i jego budowa Poznany statut UNESCO. różnicowało społeczeństwo. miała być z natury rasą panów. małżeństw na próbę jako należnego jej prawa moralnego. Wyraziło się to dobitnie nawet w klasowości szkoły wyższej i średniej. który podzielił społeczeństwa na klasy oświecone i wyższe. W takich warunkach dyskryminacji i nieludzkiego bytu gromadziły się siły rozpaczy i nienawiści. a odejście od tradycyjnej moralności chrześcijańskiej nie było równoznaczne z wpojeniem społecznie skutecznych motywów laickiej etyki. Najwyższa rasa biała. byle bez wywoływania skandalu. „Znak" 1961 nr 84 2. odpowiedzialnej za zobowiązania firmy. przeznaczonej dla młodzieży warstw uprzywilejowanych i dobrze sytuowanych. Wandervogel 12 ). 774. okupacje i nędza. Szukając przyczyn takiej właśnie nowej orientacji wychowania w świecie powojennym. zgniłej i niemoralnej (Por. która walcząc z filisterstwem dorosłych dążyła do usankcjonowania.

nieposzanowania praw człowieka. to znaczy wyznawanego przez państwo światopoglądu. społecznym i kulturalno-oświatowym do praktycznej realizacji. wychowania organizacyjnego w instytucjach (np. wychowawczych. Każda z tych czterech składowych instytucji szkolnych. czyli kształcenia tak młodych. lecz wymaga inspiracji światopoglądowej i transmisji ruchu danego przez napęd ideologiczny. który powinien wskazywać drogę i przyświecać w realizacji praktycznej każdego systemu państwowego w dziedzinie publicznej oświaty i wychowania. dostosowanego do zagadnień rozwijania i wychowywania ludzi. oraz cele kształcenia przez kulturę masową. cele oświaty pozaszkolnej 13 Por. film. który uzasadnia i ustala cele nauczania systematycznego w szkole. nauczania i przekazywania kultury. internat. teorii i praktyki wychowawczej dla skutecznego oddziaływania wszystkich instytucji szkolno-wychowawczych i oświatowo-kulturalnych nie odbywa się wprost przez zazębianie się i ścieranie jakby trzech trybów. bursy. szkoła przyzakładowa) i szkolnictwa specjalnego wraz z instytucjami wychowującymi. Jednakże zasady te w nowoczesnym państwie wychowawczym nie wynikają już z aktualnie układających się konfiguracji społecznych i gry sił politycznych. radio. Warszawa 1962 2 t. pomocniczymi. zakłady poprawcze itp. średnia i wyższa. studia podyplomowe). które płynie z instytucji oświatowych pozaszkolnych jak biblioteka. samorząd szkolny. toteż jak gdyby pasem transmisyjnym są tutaj zasady polityki oświatowej i wychowawczej. 1 s. jak internaty. Kształtująca się więc ideologia pedagogiczna daje napęd. cele wychowania w instytucjach pomocniczych. opracowane naukowo i ze znawstwem przez właściwą pedagogikę światopoglądową. oświaty powszechnej i kultury masowej. 292. technikum. Stąd zadaniem takiej pedagogiki światopoglądowej staje się ukazanie: 1° . Współcześnie systemy oświatowe bardzo się skomplikowały. klub sportowy. stanowiących system oświatowy wraz z ich pedagogizacją. wychowanie równoległe. które z jednej strony obejmują wychowanie instytucjonalne zawarte w całokształcie organizacji szkolnictwa ogólnokształcącego (szkoła podstawowa. które tworzą określony system pedagogiczny. co razem wytwarza ideologię pedagogiczną przyjętą przez przodującą grupę społeczeństwa za obowiązującą normę życia. lecz kształtowany jest pod wpływem potrzeb. służących do realizacji wychowania. W postulatach wychowawczych więc UNESCO zawarte są podstawowe idee. oświatowych i kulturalnych w systemie oświatowym ma własne treści i programy oddziaływania na wychowanków młodocianych i dorosłych. domy młodzieżowe lub akademickie. brak równości i wolności wśród ludzi. organizacja młodzieżowa. porusza system wychowawczy idei i celów. System oświatowy tworzy całość szkolnictwa od przedszkola do uniwersytetu oraz wszelkich innych instytucji oświatowo-wychowawczych. które założenia ideologii pedagogicznej przenoszą dla uruchomienia systemu wychowawczego celów. telewizja. by te właściwie funkcjonowały w instytucjach systemu szkolno-oświatowego. wiedzy i przekonań społeczeństwa danego czasu. S. Oczywiście system wychowawczy jako zespół idei i celów wychowawczych. Żeby zapewnić zgodność harmonijnego a nie konkurencyjnego działania tych składowych systemu oświatowego muszą być one osadzone jakby na tej samej osi i funkcjonować zgodnie z ideami systemu wychowawczego. muzeum. jak upadek moralności. a więc szkolnictwa. Dlatego też pedagogika światopoglądowa w całości systemu współczesnego wychowania od- . która jest przekazywaniem całego dorobku pedagogiki światopoglądowo zorientowanej wychowawcom szkolnym. W o ł o s z y n . przychodnie. za pośrednictwem pedagogizacji tych instytucji. dom kultury itd. z drugiej zaś strony tzw. Pojęcie systemu oświatowego (W:) Zasady pedagogiki. oraz z kultury masowej za pośrednictwem środków społecznego przekazywania myśli jak: prasa. którzy mają osiągnąć wyznaczone cele. organizacje młodzieży. harcerstwo itp. lecz pochodzą właśnie z przyjętej ideologii pedagogicznej. przy tym całość taka jest zorganizowana jednolicie na zasadach polityki oświatowej określonego państwa 1 3 . zasad i norm postępowania wychowawców regulujących działanie systemu oświatowego nie powstaje przypadkowo.w skuteczność wychowania w określonym duchu.zespołu instytucji wychowujących. W związku z tym należy odróżniać pojęcie systemu oświatowego od systemu wychowawczego w danym państwie. stając się systemami szkolno-oświatowymi. doświadczenia. które znów powinny działać i praktycznie realizować się w treściach i programach systemu oświatowego.ideologii pedagogicznej danego społeczeństwa z powiązaniem jej z systemem wychowawczym celów za pomocą zasad polityki oświatowo-wychowawczej oraz 2° . aby zapobiec takim przyczynom wojen. zawodowego (zasadnicza szkoła zawodowa. Współdziałanie ze sobą tych trzech elementów współczesnego wychowania: ideologii.).. sanatoria. jak i dorosłych obywateli.

która naukowo bada i opisuje całość systemu. jak to się stało u nas w Polsce w latach 1971-1972. 2° . W związku z tym system wychowawczy konstruuje ideał człowieka doskonałego jako cel realizacyjny wychowania oraz określa 14 15 Por. Dzięki temu każdy współczesny system wychowania jest idealnym modelem i prototypowym wzorem do urzeczywistnienia w życiu społecznym. Por. który jako zasadniczy plan działania wychowawców ma być realizowany przez system oświatowy i jako kryterium oceny użyty przez pedagogikę światopoglądową dla określenia efektywności i wyników wychowania. A. stwierdzającą naukowo strukturę i stan tak części składowych. teoretycznych i praktycznych. 3° . że celem charakterystyki porównawczej współczesnych systemów wychowania można się ograniczyć do analizy głównie zespołu idei wychowawczych nie wchodząc głębiej w system oświatowy czy tezy pedagogiki światopoglądowej. Współczesna nauka o modelach (modelistyka) rozróżnia kilka ich typów: a) modele . wynikające z układu stosunków logicznych odwzorowanych w teoriach poszczególnych struktur rzeczywistości.koncepcji życia społecznego. który ma być odtworzony i powielony w systemie oświatowym państwa. lecz tę rzeczywistość wychowawczą konstruuje. Z tego ostatniego stwierdzenia wynika. młodzież i dorosłych danego społeczeństwa. których pedagogika światopoglądowa zmieniać nie może. które dotyczą: 1° .wzory wychowawcze dane do naśladowania (np. począwszy od skali narodowej a kończąc na lokalnych systemach wychowania pojedynczych placówek szkolnych lub oświatowo-wychowawczych14. model mędrca lub świętego) oraz b) modele . W całości biorąc pojęcie współczesnego systemu wychowania w określonym światopoglądzie jest złożone. System wychowawczy bowiem jako układ ideowy ukierunkowuje i kształtuje pozostałe układy (teoretyczny i praktyczny) danego sposobu wychowania w społeczeństwie i państwie. nie deklaratywno-werbalny). Dwa studia z teorii naukowego poznania. pedagogika światopoglądowa odbija tylko stan faktyczny. Otóż każdy nowoczesny system wychowania jest takim twórczym modelem-konstrukcją. Jako nauka konstatująca i przedstawiająca rzeczywisty stan (tzw. kontroluje i udoskonala tak strukturę.badawczą. jak np. miniatura wieży Eiffla lub model maszyny parowej). L e w i n. chociaż tworzy wzór idealny do naśladowania. Przy tym miernikiem oceny są założenia ideologii pedagogicznej danego systemu wychowawczego. instytucji społeczno-wychowawczych. przekształcająca funkcja nauki pedagogicznej występuje szczególnie wyraźnie. gdy jest ona powołana do opracowania raportu o stanie oświaty dla władz państwowych.odwzorowania. O systemie wychowania. jak i całości systemu wychowania. Warszawa 1970 s. a po drugie . stawia wnioski i postulaty. Trzeci układ teoretyczny tworzy pedagogika światopoglądowa całego systemu wychowania. tym samym włącza się jako ważne ogniwo pośrednie w całość systemu wychowania. jak i funkcjonowanie całości. W jego budowie należy wyróżnić trzy układy elementów: ideowych. Toruń 1962 s. że głowicą wyróżniającą dla określonego systemu współczesnego wychowania jest jego system wychowawczy idei i celów. . 14—18. oceniającą prawidłowość działania systemu i jego efektywność. Przy tym system wychowania. W związku z tym twórcze modele-konstrukcje mogą kontrolować prawidłowość ich od15 wzorowywania jako prototypu .interpretacji całej rzeczywistości. I. stając się czynnikiem usprawniającym i doskonalącym. Taka decydująca funkcja systemu wychowawczego idei i celów powoduje to.kontrolną. służące dydaktycznie do uzmysłowienia czegoś lub jako pomoc przy poznawaniu zjawisk (np. Ale poza tym są c) modele jako idealne konstrukcje. 21-31. Modele takie. D ą b s k a. a więc wydajność i jakość wyników wychowawczych. a więc zespół całego szkolnictwa. Ta tworząca.koncepcji człowieka. ale także ocenia.koncepcji życia moralnego ludzi oraz 4° . które powinny realizować założenia światopoglądowe danej ideologii pedagogicznej. modele atomu Bohra mają w nowoczesnej nauce charakter odkrywczy i uzasadniający. oświatowych i kulturalnych ośrodków masowego przekazu. stają się bowiem punktem wyjścia do hipotezy teoretycznej a następnie konkretnego planu złożonego działania. system wychowawczy celów oraz istniejący system oświatowy instytucji pracujących w danym systemie współczesnego wychowania. modeluje futurologicznie konstrukcje. to przecież sam nie naśladuje i nie odtwarza istniejącej rzeczywistości.grywa podwójną rolę: po pierwsze . Dlatego też w istocie system wychowania jest zespołem idei. lecz oceniając funkcjonowanie systemu i jego efektywność przyczynia się do wykrycia błędów i usterek. który to system uruchamia jak gdyby drugi system oświatowy wszelkich instytucji wychowujących dzieci. Układ ideowy tworzy pierwszy system wychowawczy idei i celów wychowania wraz z zasadami polityki oświatowo-wychowawczej.

C h a b a 1. W. jest miłością darzącą 17 i tworzącą dobro.1 J 4. 3° . która zabarwia całość systemu jakby na jednolity kolor.idea kierownicza moralizmu. 66-67. zróżnicowały się w kulturze europejskiej w trzech kierunkach: miłości. trzeba podkreślić ich wielokształtność. a równocześnie człowiek o postawie otwartej 17 18 Ks. Miłość ta rozlewa się na cały świat. C. Paris 1968.zespół warunków. vol. ujmujących podstawowe aspekty rzeczywistości na podstawie zracjonalizowanego i uogólnionego doświadczenia. naśladujący Chrystusa 18 . antropologii filozoficznej16. P i u s XI.idea kierownicza personalizmu. Drugie zaś założenia filozoficzne mają charakter zintelektualizowanych twierdzeń. jest więc wyższa ponad miłość cielesnego upodobania i pożądania. Vers une anthropologie philosophiąue. Miłość przetwarzająca. Idee te tworzą syntezę. jak wiemy z historii.). Encyklika o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży (tł. nawet nieprzyjaciela. określająca społeczną realizację zaspokojenia podstawowych potrzeb człowieka. ujmująca człowieka jako osobę wraz z należnymi jej prawami oraz 4° . Kim jestem ja . ukierunkowujących działanie pedagogiczne. R. Pierwsze chrześcijaństwo głosi Boga miłości („Bóg jest miłością" . zawiera się w miłości Boga i bliźniego. Pierwsze 16 W. Taka miłość ma charakter duchowy i osobowy. składający się z pięciu postulatów. a pochodzą z najgłębszej intuicji poznawczej. W oparciu o te teorie elementów wychowawczej rzeczywistości w każdym współczesnym systemie wychowania tworzy się: 1° . Miłość ta jednoczy społecznie i daje pokój. L o c h . a) Idee światopoglądowe. celu i ideału człowieka) oraz w rozwiązywaniu takich samych problemów w odmienny sposób płyną z dwu źródeł: z założeń światopoglądowych oraz z założeń filozoficznych. według prawa Bożego. dotyczą naczelnej idei określonego poglądu na świat. że hasła te są lepsze. 2° . którego należy wychować. W ten sposób powstawały hasła. pomijając jako mniej wykształcony system wychowania nacjonalistycznego. Miłość ta jest zawsze gotowa do ofiary ze siebie na rzecz dobra innych. wychowawczych . „równość" jako cel walki lub „niepodległość" jako konkretyzacja wolności. Źródła zróżnicowania systemów wychowawczych Różnice w ujęciu tych samych elementów konstrukcyjnych w modelach wychowania (np. czyli człowiek święty życiem. ujmujących świat i rzeczywistość w jednolitą całość oraz pochodzący z danych wiedzy naukowej o człowieku tzw. Miłość chrześcijańska wzoruje się na Miłości najwyższej. Jednakże realizacja problemów wychowania obecnie na świecie nie jest jednolita. Każdy z tych systemów tworzy odrębny model wychowania „nowego człowieka". Zanim jednak przejdziemy do scharakteryzowania tych trzech idei naczelnych w poszczególnych światopoglądach. . liberalny i socjalistyczny. Kielce 1947 s. Paris 1964. Sądzono przy tym. dobra i zła. z ang. praktyczniejsze. 1-2. najpierw przyjrzymy się tym źródłom. jak np. Antropologia filozoficzna (tł. szczyt doskonałości i najwyższy cel dążeń i duchowych pragnień ludzi. normę i typ określonego poglądu na świat. wolność i walka dały podstawy różnym światopoglądom.miłość. R. Tak właśnie poznany statut UNESCO zawiera w sobie ogólny model problemów współczesnego wychowania. miłością życzliwości i przyjaźni . wolności i walki. ujmującej ostateczne źródła rzeczywistości (bytu) jako Absolut. Essen 1963.idea kierownicza humanizmu. gdyż można było je rozumieć w sensie religijnym lub tylko świeckim. A. Dlatego też ideał „nowego człowieka" w wychowaniu katolickim stanowi doskonały chrześcijanin. z franc).8). Warszawa 1971. nauka o istocie człowieka jako osobie ludzkiej oraz nauka o prawdziwie ludzkich stosunkach między ludźmi. 3. Tymczasem naczelna idea światopoglądu tworzy ideał. „Znak" 1951 nr 30. Le T r o c ą u e r . W tej ostatniej zasadniczą rolę odgrywa nauka o dobrym moralnie postępowaniu i życiu człowieka. służących do urzeczywistnienia celu. Dlatego też zanim zanalizujemy właściwości każdego z nich. z których wypływają zasadnicze różnice w interpetacji tych samych problemów do rozwiązania w nowoczesnym wychowaniu. Dlatego też jako wielokształtne źródła inspiracji celów społecznych. że próbowano konkretyzować ich cele.idea nowego człowieka. lecz rozbita światopoglądowo na 3 zasadnicze systemy wychowania: chrześcijański. „braterstwo" zamiast miłości. politycznych. a równocześnie nie da się przez nie wyczerpać i zastąpić. dotycząca pojmowania moralności. wobec tego zawiera w sobie wszelkie zastosowanie konkretne. G r a n a t . a wynikających z założeń światopoglądowych i uzasadnień filozoficznych. Rozumienie każdego z nich było tak różnorodne.człowiek? Zarys antropologu chrześcijańskiej (tł. V a n P e u r s e n . Die anthropologische Dimension der Padagogik. z łac).

Ideał wychowawczy w Deklaracji. P o r ę b a . Dlatego też z założeniami świa- . 19 tu płomienny i nieugięty rewolucjonista. Nie przyszedłem przynieść pokoju ale miecz" (Mt 10. obejmująca całą rzeczywistość. Ideał szczerego demokraty-liberała tolerancyjnego wobec wszystkich. nawet nieprzyjaźnie nastawionych. Stąd „nowy człowiek" socjalizmu to indywidualność świadoma klasowo 2 ^poświęcająca swe życie dziełu rewolucji. stanowi zewnętrzne ograniczenie wolności. których chce wyzwolić z niesprawiedliwości społecznej. R. ponieważ duch ten to siła twórcza. przeciw pierwiastkom duchowym zła w niebieskich przestworzach" . lecz walka zorganizowanych mas. Warszawa 1950. Sobór Watykański II. który dokonuje się ewolucyjnie.Berlin 1923. Życie duchowe . Dlatego „nowy człowiek" w liberalizmie to jednostka twórcza. albo też z wiary w człowieka i konieczność światowej rewolucji dla jego dobra. G a r a u d y . W ten sposób zawsze z naczelną ideą światopoglądu występują pozostałe dwie. walka klasowa . 406-413. F re y e r. Paweł (1 Kor 10. wreszcie jako całe życie duchowe tworzące wszystkie dzieła kultury 2 0 . nowego ze starym. ks. wolność i walka nie wykluczają się całkowicie. dotyczących całej rzeczywistości: a więc albo z wiary religijnej w Boga. zwalczającego tylko przymus. liber . albo z wiary w nieograniczony postęp kulturalny wolnej twórczości. totalitaryzm stanowi tu najwyższy cel wychowania. Tak samo idea walki rewolucyjnej rezerwuje miłość dla współwalczących i dla sprzymierzeńców. energię. P. Theorie des objektiven Geistes. lecz dobra bliźniego" . którzy nie są twórczy i aktywni w kulturze. walka rewolucyjna o sprawiedliwość społeczną. do działania i twórczości. Paweł (Ef6. uzupełnianie się. pewna komplementarność. Podobnie w liberalizmie wolność jako idea naczelna dopuszcza dyskryminację i zwalczanie innych.poucza św. ani walka przeciwko wszelkiej władzy (anarchizm). Nawet w świecie atomów panuje indeterminizm i zasada nieokreśloności {Heisenberg). Konstytucje. W człowieku zaś występuje jako duch subiektywny.zarys filozofii kultury. reprodukcji. który powołuje ludzi do budowania swego Królestwa. chociaż istotę wolności rozumie jako „uleganie konieczności" (Fr. Tekst polski. kierowanych przez przodującą klasę robotniczą (dyktatura proletariatu).wolny). Głosi więc także wolność od ucisku. zdarzeń. Ideałem wychowania jest Por. ludzi. choćby to był kicz lub pornografia. 20 Por. wolność indywidualizmu. Niech nikt nie szuka własnego dobra. Należy przy tym zaznaczyć. N a w r o c z y ń s k i . Deklaracja o wychowaniu chrześcijańskim. Warszawa 1947. a także jako popęd do samoodtwarzania się. które by ograniczały twórczość kulturalną. H. powszechne formy. całą przyrodę. deklaracje. istot. Marksizm a osobowość (tl. jej nowość i oryginalność. B. 21 Por. Najbardziej widoczne jest to w uniwersalistycznym światopoglądzie chrześcijaństwa. lecz są sobie podporządkowane i ograniczają się. że mimo ekskluzywności w naczelnej pozycji idei światopoglądowych istnieje między nimi konieczne współwystępowanie. Wreszcie miłość chrześcijańska jest bezkompromisowa i nakazuje walkę z grzechem: „Nie toczymy bowiem walki przeciw krwi i ciału. aktywna i samodzielna. którzy są tej samej ideologii. Naczelna idea miłości Boga i bliźniego jako duchowa i nadprzyrodzona wymaga wolności osobowej człowieka. Tylko masa podobnych atomów. która wyłania z siebie materię. Nie jest to walka wszystkich przeciwko wszystkim.wobec współczesnego świata.23-24). co też zacieśnia miłość tylko do tych ludzi. Warunkiem takiego wylewu twórczości ducha jest absolutna wolność.. Miłość. Inny ideał „nowego człowieka" płynie z naczelnej idei wolności. dającej w nim świadectwo o Chrystusie. powszechnych zasad moralności czy religii. ale nie wszystko buduje. w których występuje idea naczelna. Engels). lecz.oto podstawowe. Leipzig . Wreszcie socjalizm postawił ideę walki na szczycie swego poglądu na świat. dzięki czemu taki człowiek ofiarnie współtworzy dobro z Bogiem 19 i doskonali dzieło Stworzenia zgodnie ze swymi talentami .12). Różnice światopoglądowe więc między nowoczesnymi systemami wychowawczymi wynikają z odmiennych koncepcji. walczący razem z całą klasą robotniczą o zniesienie ucisku przyrody i jej niszczycielskich żywiołów dla powszechnego dobrobytu. gwałt. działającej w liberalizmie (łac.34). Równocześnie miłość bliźniego wymusza nałożenie ograniczeń swojej wolności. który w sposób wolny daje odpowiedź swoją miłością na miłość Bożą i wyraża ją w miłości bliźnich. tworzy prawa (emergencja). 313-324. Absolut pojęty jako duch obiektywny. ale w postaci zinterpretowanej przez ideę naczelną. a więc walka życia ze śmiercią. „Wszystko wolno. dekrety. Walka sprzeczności leży u podstaw wszelkich rzeczy. a równocześnie wolna od wszelkich więzów tradycji.powiada św. rozlany jest w całej naturze. jako świadomość. „Ateneum K a p ł a ń s k i e " 1968 nr 359 s. dopuszczając ich do braterstwa i równości. z franc). że przyszedłem pokój przynieść na ziemię. a Chrystus zaś zapowiedział: „Nie sądźcie. Poznań 1968 s. co nie jest łatwe i musi być przez człowieka wywalczone w samym sobie..

W związku z omówionymi różnicami myśli filozoficznej kształtują się odmiene bazy każdego z systemów wychowania. Łaska bowiem nie niszczy natury człowieka. drugich do natury zawsze jednak z wykluczaniem nadprzyrodzoności. w ten sposób interakcja powoduje wpływ ciała na duszę i odwrotnie. prawa nimi rządzące oraz ich harmonia. Berkeley). Natomiast bazą dla wychowania chrześcijańskiego zgodnie z realizmem filozoficznym staje się nadnatura. Zdając zaś sobie sprawę z istnienia tych różnic. przetwarzającej i uszlachetniającej przyrodę i materię. czyli monizm materialistyczny sprowadza świat duchowy do działania materii. Poznań 1958 2 . aby zdobyć jeszcze większe zasoby energii. przyjmuje się także dualizm niezależnych od siebie materii i ducha. czyli monizm idealistyczny sprowadza cały świat zewnętrzny do treści świadomości ludzkiej. Jednakże od Kartezjusza (XVII w. b) Natomiast założenia filozoficzne jako drugie źródło różnic we współczesnych systemach wychowania polegają na racjonalizacji podstawowej intuicji ideowej miłości. paralelnie. a także dąży do przezwyciężenia materii przez anihilację jej i przez antymaterię. W y s z y ń s k i . Duch pracy ludzkiej. Myślenie realistyczne zgodnie ze zdrowym rozsądkiem i poczuciem rzeczywistości stwierdza w bycie podwójność. S. Takie jedynie duchowe pojmowanie bytu. to też wytwarza myślenie i świadomość jako funkcję mózgu. skoro dziś już potrafi wywołać wybuchy jądrowe. Takie wyłącznie materialne pojmowanie bytu. obok czynnika biernego materii istnieje czynnik twórczy ducha. albo też przeciwnie polegają na uniwersalnym ogarnięciu całej natury i kultury przez nadnaturę. które opiera się na naturze i kulturze ludzkiej. Realizm filozoficzny przenosi dualizm na stosunek świata stworzonego do Boga Stwórcy. Pierwszy typ zakłada istnienie świata duchowego idei. twierdząc czasami nawet. techniki i sztuki jako duch zobiektywizowany. jak i życia społecznego. Ponieważ zaś materia jest jedynie czynna. Dla wychowania socjalistycznego bazą wyjściową jest materialna natura. rozumowy. od którego pochodzi tak duch. czyli życie nadprzyrodzone w Bogu. produkować sztuczne tworzywa. a nawet myśl naukowa szuka obecnie drogi do przezwyciężenia siły grawitacji przez wynalezienie pola antygrawitacyjnego dla dalszych podbojów kosmosu. perfecit. W realizmie filozoficznym przeważa pogląd. które muszą być ujarzmione i opanowane zespołowo przez pracę produkcyjną i przez myśl naukową dla dobra ludzi.). że istnieć to znaczy być postrzeganym (esse = percipi. elevat eam. Jak widzimy. jak i materia. utrwalony w dziełach kulturalnych przeciwstawia się naturze i przewyższa ją. 22 Kard. tj. tak w postaci przyrody. Różnice w tym zakresie wynikają z odmiennego myślenia filozoficznego. różnice istotne filozoficznie między systemami współczesnego wychowania sprowadzają się do ograniczania jednych do kultury. równolegle działających na siebie. Wychowanie zaś liberalne opiera się na kulturze jako wytworach duchowej energii i twórczości wynalazczej człowieka. że byt składa się z atomów i jest wyłącznie materialny (Demokryt). że pierwiastek duchowy formy organizuje bierną materię. lecz przeciwnie uzupełnia ją i doskonali zgodnie z adagium teologicznym: Gratia non tollit naturam. sed safoat. powodując przy tym przemianę wewnętrzną człowieka i jego uświęcenie jako dziecka Bożego 22 . Kultura właśnie w swoim dorobku nauki. czyli dualizm pierwiastków. Drugi natomiast typ myślenia materialistycznego utrzymuje przeciwnie do idealizmu. . tworzący formę ciała (Arystoteles). dopiero teraz można przystąpić do omówienia szczegółów w ramach charakterystyki tych systemów. wolności lub walki oraz dążą do rozumowego uzasadnienia podstaw danego światopoglądu. czyli stwarzać zjawiska nie istniejące normalnie w przyrodzie ziemskiej. stanowiący więzienie dla ducha (Platon). dlatego też ma wyższość nad nią (spirytualizm tomistyczny).topoglądowymi występują zasady interpretacji mające charakter filozoficzny. wyzwalać energię atomu. które powodują odmienną interpretację tych samych problemów wychowawczych we wszystkich systemach współczesnego wychowania. a nie intuicyjny jak idee naczelne. Krańcowe przeciwieństwa idealizmu i materializmu stara się pogodzić trzeci typ filozofowania realistycznego. który jest jedynie czynny i wyłania ze siebie bierny świat materii. jak sformułował G. Od głębokiej starożytności począwszy występują dwa przeciwstawne sobie typy myślenia idealistycznego i materialistycznego.

poziomej. przez Boga Ojca świat stworzył. przebłagał gniew Boży i pojednał człowieka z Bogiem. Dogmat o uświęceniu wreszcie wskazuje na to. od24 kupienia i uświęcenia . Ks. który w Kościele jako jego Dusza działa uświęcająco przez łaskę. Propedeutyka teologii katolickiej. W i t k o w i a k. że odwiecznie istniejący Bóg („Jestem. istniejącego świata mówi o darach stwórczych. Stąd też celem całego wychowania chrześcijańskiego według encykliki Piusa XI (Divini Illius Magistri z 1929 r. w tym także o darach uświęcających człowieka.i eklezjocentryczny25. wśród których naczelne miejsce zajmuje nauka o istnieniu i życiu Boga Trójosobowego. R a t z i n g e r . Tak z dogmatu trynitarnego wynikają dalsze dogmaty podstawowe dla wychowania chrześcijańskiego. Maryi (fiat . a przez Ducha Świętego świat uświęca. sa Pedagogie. ale odchodząc od sformułowań scholastycznych nie może naruszyć zespołu prawd Credo. który w jedności Trójcy Św. polegająca na dopuszczeniu człowieka do udziału w życiu nadprzyrodzonym. K r a k ó w 1970. a) Podstawę światopoglądową jego tworzy religia objawiona przez Jezusa Chrystusa.R o z d z i a ł III SYSTEM CHRZEŚCIJAŃSKI WYCHOWANIA 1. Teologia posoborowa stara się przybliżyć ludziom współczesnym głębsze rozumienie prawd wiary.Wj 3. cyt. a w płaszczyźnie wertykalnej.. Jednakże próby nowego ujęcia nie są jeszcze ustalone. że Syn Boży przez Wcielenie w naturę ludzką za przyzwoleniem swej Matki. posiadającą rozum i wolną wolą.Hbr 9. Dlatego używa nowych określeń dla treści dogmatycznych.niech się stanie). stało się aż do czasów nowożytnych podstawą tradycji wychowania europejskiego w ogóle. Le Catholicisme. I tak w płaszczyźnie horyzontalnej. oparte na tych dogmatach wychowanie chrześcijańskie-ma charakter teo. da się w skrócie przedstawić w tradycyjnym języku teologicznym. przez Jego Syna Chrystusa świat zbawił.14) swoją Wszechmocą i Wolą stworzył z nicości (ex nihilo) aniołów. że Chrystus Zmartwychwstały zesłał Ducha Św. nadprzyrodzonego życia Bożego łaski o darach zbawczych.27).Chrysto. świat i człowieka jako wyraz swej Mądrości. a mianowicie: dogmat stworzenia. o zmartwychwstaniu ciał i życiu wiecznym w szczęściu lub w odrzuceniu od Boga stwarzają ważne motywy dla kształtowania życia i moralnego postępowania chrześcijańskiego. dokonał drogą Ofiary krzyżowej odkupienia ludzkości z grzechu pierworodnego. Człowiek stworzony na „obraz i podobieństwo" Boże został obdarzony duszą. 23 24 Dogmat o stworzeniu głosi. a przez teologię usystematyzowane w postaci dogmatów wiary. W całości biorąc. utracił łaskę Bożą i stan nadprzyrodzonej szczęśliwości. Encyklika III dz. a potem sąd" . Dobroci i Miłości. który jestem" . 26 P i u s XI. Bruxellees 1930 s. d e H o v r e. stąd treść dogmatyczną wiary.. którą ma nowa teologia bez uszczerbku ująć. Prawdy objawione przez Chrystusa i przekazane przez Kolegium apostołów Kościołowi jako wybranemu Ludowi Bożemu zostały ujęte w symbol apostolski Credo („Wierzę" 23 ). osłabienie rozumu i skłonność do F r. czyli konieczną pomoc Bożą do zbawienia udzieloną przez 7 Sakramentów św. 420-423. odpowiadających potrzebom rozwojowym człowieka.. regulująca stosunek osobowy człowieka do Boga na podstawie wiary jako rozumnego posłuszeństwa prawdom ogłoszonym przez Boga (teizm).Osią centralną jest tu łaska Boża. dlatego też musi być poznane na początku. wskazując na istniejące rozdarcie w naturze ludzkiej. aby móc zrozumieć. pionowej. Wiara zaś jest ufnością i wiernością Bogu objawionemu jako dobrowolna odpowiedź człowieka na nadprzyrodzone wezwanie Boże. Dogmat o grzechu pierworodnym uzasadnia bliżej ten cel. przywracając mu dziecięctwo Boże. . dlaczego jest często atakowane przez inne systemy. Wprowadzenie w chrześcijaństwo. skłócenie jej namiętności. A. 66 n. toteż pozostałe dogmaty eschatologiczne o rzeczach ostatecznych: o sądzie za dobre lub złe życie. s. Ponieważ dramat życia ludzkiego kończy się śmiercią („A jak postanowione ludziom raz umrzeć.. Założenia systemu chrześcijańskiego Wychowanie chrześcijańskie rozwijające się w ciągu prawie 2000 lat. ses Pedagogues. P o z n a ń 1959. J. wysłużona przez Chrystusa i udzielana przez Ducha Św.) jest współdziałanie człowieka z łaską nad urobieniem doskonałego chrześcijanina jako człowieka nadprzyrodzonego naśladującego Chrystusa i żyjącego Jego mocą sakramentalną 26 . Jednakże pierwszy człowiek zgrzeszył nie usłuchawszy nakazu Bożego. Dogmat o odkupieniu mówi. 25 Por.

dz. F. S. zapoczątkowane przez E. który ujmuje rzeczywistość jako istnienie lub teilhardyzm. Uwagi św. a konieczna współpraca z łaską uświęca i udoskonala człowieka jako istotę upadłą. począwszy od królestwa materii nieożywionej minerałów. toteż cała rzeczywistość tworzy pluralizm bytów. tj. jak też czynnej formy substancjalnej. materii obdarzonej czuciem zmysłowym u zwierząt. Każda forma kształtuje sobie w krótszym lub dłuższym procesie przyporządkowaną materię. ponieważ każdy byt stworzony przechodzi od swojej potencji. ustopniowanych hierarchicznie (gradualizm) w odręb27 ne królestwa. niezależnie od ich pochodzenia. 35. 86-93. głoszącego. Obecnie musi więc uwzględnić dorobek. a nie całość jego poglądów. czystych inteligencji zależnie od coraz wyższego stopnia dusz. aż do całkowitego rozwoju jego natury. Poznań 1966 s. Ponieważ jest wielość form. wyznaczający przez swoje Wcielenie kierunek historii. „ Z n a k " 1950 nr 23. że każdy byt pochodny. zachodzące w wychowaniu człowieka. głoszący ewolucję kosmiczną (kosmogeneza) przez powstanie życia (biogeneza) i pojawienie się świadomości refleksyjnej człowieka (noogeneza). czyli odkrywania cech istotnych dla tworzenia pojęć. Pius XI. Problem dynamicznego rozwoju i postępu w związku z historią zbawienia więc musi być włączony do filozoficznej syntezy w światopoglądzie chrześcijańskim współczesności. czyli duszy jakiegoś rodzaju kształtującej materię. lecz jest dynamiczna w procesie stawania się. W tym procesie rozwoju cielesnego i postępu Por. Stąd św. por. natomiast porządek istnieniowy. „Zeszyty Naukowe KUL" nr 3 s. filozofii egzystencjalizmu.realistyczna teoria poznania i możliwości u człowieka obiektywnego i prawdziwego poznawania całego świata na drodze wrażeń zmysłowych i abstrakcji umysłowej.ideał. Boga-Absolutu. lecz także do jego rozwoju i postępu aż do stanu doskonałego człowieczeństwa. B e d n a r s k i OP. I. tomizmu egzystencjalnego. co pozwala rozumieć głębiej procesy rozwojowe. czyli swojej realizacji. która jest czystą możnością. hile . Z założeń filozoficznych tomizmu najważniejsze dla wychowania w systemie chrześcijańskim są: 1° . do którego urzeczywistnienia rzecz zdąża. Tomasza z Akwinu o młodzieży i jej wychowaniu. A. cyt. a 1. b) Rozumowe wyjaśnienie celów religijnych wychowania chrześcijańskiego oraz procesu rozwoju człowieka pochodzą z filozofii wieczystej {philosophia perennis) arystotelesowsko-tomistycznej. Uniwersalizm Tomaszowy dąży do stworzenia jednolitej syntezy prawd o rzeczywistości.złego. 43. przy czym porządek istotowy. ale odkupioną przez Chrystusa.odróżnienie w rzeczywistości dwu porządków: istoty rzeczy i ich istnienia. która dąży nie tylko do wydania na świat potomstwa. materii ożywionej duszą rozumną człowieka aż do królestwa duchów. B o c h e ń s k i OP. łaska więc Chrystusa leczy zranioną naturę człowieka. Teilharda de Chardin (1881-1955) jezuity francuskiego. np. materii ożywionej roślin. który to stan jest stanem cnoty 2 9 . stanowi bowiem podstawę do odrodzenia wewnętrznego (mełanoia). Tomasza z Akwinu (1225-1274). Współcześnie szczególne znaczenie mają właśnie zasady filozofii św. Gilsona. zmierzającą do „punktu Omega". Podstawą tego stosunku istnienia (egzystencji) do istoty rzeczy (esencji) w tomizmie jest teza. s. że rzeczywistość nie jest czymś statycznym i gotowym. W zastosowaniu do wychowania tezy filozofii tomistycznej ujmują je dynamicznie jako proces rozwojowy coraz pełniejszego stawania się człowiekiem. III q 41. K r ą p i e c OP.kształt). zależny składa się z organicznie powiązanej materii z formą. w którym dostrzega się realną różnicę w bytach przygodnych między 27 ich istotą i istnieniem . 29 28 M. stworzonych przez czysto duchowy Byt sam w sobie istniejący. czyli esencjalny stanowi . przez które rzecz w procesie rozwojowym przechodzi aż do osiągnięcia pełni swej natury jako celu (entelechia). prowadzi do poglądu hilemorfizmu (gr. Th. Metafizyka. 416-448. . Filozofia wieczysta jest więc otwarta na wszelkie prawdziwe stwierdzenia i nie może kostnieć w zamkniętym kręgu terminologii.. Wyrazem zastosowania zasad filozofii Akwinaty jest opracowywanie. którym jest Chrystus. co wyjaśnia proces nauczania konieczny dła rozwijania rozumu człowieka oraz 2° . o czym należy jeszcze dopowiedzieć w odpowiednim tematycznie miejscu. pogląd P. Suppl. podkreślający istnienie tak pierwiastka biernej materii. p.jako pełnia natury przysługującej danej rzeczy . której podstawowe założenia już są nam znane. tj. Tomasz z Akwinu pierwszy określił proces wychowania jako dzieło natury. morfe . Encyklika. czystej możności bycia do aktu. czyli egzystencjalny tworzy stan rzeczywistego istnienia. który jest „ruchem nieporuszonym" i Stwórcą wszechrzeczy z niczego 28 . W tym gradualizmie tkwi podstawa celowej ewolucji stwórczej jak to ujmuje teilhardyzm.tworzywo. ABC tomizmu. Dualizm.

przyczyna wzorcza. jest dość złożony.21). przyoblekliście się w Chrystusa" (Gal 3. To właśnie Chrystus Pan objawił najgłębsze prawdy o Bogu jako Jego Syn. jako nauka filozoficzna o moralnym postępowaniu człowieka. na czym wychowanie chrześcijańskie polega. c) moralności i d) ludzkości. Etyka ta ma charakter teleologiczny (gr. wejdzie do królestwa niebieskiego. Zasady takie w postaci kierowniczych idei opracowuje odrębny dział ideologii jako nauki o ideach. a w innym liście wyjaśniał. Wszystkie te idee kierownicze występują w wychowaniu katolickim w postaci Chrystocentryzmu. 196-198. 2). a) Urobienie doskonałego chrześcijanina naśladującego Chrystusa wymaga nastawienia całej swej orientacji w działaniu wychowawczym ku Chrystusowi. lecz ten.3-7). 30. który mi mówi: Panie. moralnemu.przyczyna celowa wytyczająca kierunek rozwoju. Katechetik. . On dał wzniosłą naukę moralną i zostawił przykłady stosunku do godności człowieka oraz do potrzeb ludzkich. 4° . Na podstawie teologii moralnej zaczerpniętej z Pisma św. 2° . nie może wejść do Królestwa Bożego". Chrystocentryzm więc oznacza drogę chrześcijanina przez Chrystusa za pośrednictwem Jego Matki i świętych do Boga.poznanie).27).przyczyna sprawcza powodująca przez działanie wychowawców stawanie się rozwoju wychowanka oraz 5° . J u n g m a n n .6). duchowemu. ale we wszystkich elementach składowych religii chrześcijańskiej. meta .duchowego współdziała ze sobą 5 przyczyn: 1° . która przez stawianie przykładów dobrych i wzorów doskonałych. co św. który żąda dobrych owoców życia i dobrych uczynków zasługujących na zbawienie „Nie każdy. neosis . iż „jeden jest tylko wasz Mistrz . model konstruujący wychowanie chrześcijańskie. aby mógł dokładnie wyjaśnić. On też wezwał wszystkich do odrodzenia wewnętrznego. 30 J. J u n g m a n n. których rozwiązanie wyczerpują: a) ideał nowego człowieka. który pomija pośrednictwo zbawcze Chrystusa i zamyka się 31 w Nim jako celu . co obecnie nazywane jest Chrystocentryzmem i stano30 wi punkt przebudowy nie tylko w katechetyce . Katechetyka. J.przyczyna formalna. rozum.przyczyna materialna. umysłowemu. gdy rzekł do Nikodema „Zaprawdę. Freiburg 1939. 3° .10). J. natomiast nie może być pojmowany jako panchrystyzm występujący w protestantyzmie. praktyki kultowe (liturgia). A. który jest w niebie" (Mt 7. b) określenie jego osoby. „Trzeba wam się powtórnie narodzić" (J 3. Panie. moralność (etyka) czy przynależność do wspólnoty Kościoła (eklezjologia). kto spełnia wolę mojego Ojca. którzy zostaliście ochrzczeni w Chrystusie.22-24). 117 przyp. Jednakże w praktycznym działaniu to skomplikowanie wychowania wymaga określenia zasad wychowawczych. powtórnego narodzenia przez chrzest i działania Ducha Świętego. który też rzekł o sobie „Ja jestem Droga i Prawda i Życie" (J 14.prze-/miana/. jeśli się ktoś nie narodzi powtórnie. że każdy współczesny system wychowania stoi przed takimi samymi problemami wychowawczymi epoki. czyli podłoże cielesnoduchowe zmian samego wychowania. noos . Ideologia współczesnego wychowania chrześcijańskiego Pamiętamy (cz. z którego wynikają moralizm. społecznemu. wyznawanych przez społeczeństwo wiernych. że tym nowym człowiekiem jest Chrystus: „Bo wy wszyscy. rozwinęła się w tomizmie etyka normatywna. II p. które by naprowadziły na skuteczną drogę realizacji celu wychowania. Wien 1955 s. D a j c z a k . jeśli się ktoś nie narodzi z wody i z Ducha. Warszawa 1956 s. Paweł nazwał metanoią (gr. nadająca treść wychowawczą rozwojowi fizycznemu. gdy pisał „Trzeba porzucić dawnego człowieka. wypływający z istoty natury ludzkiej. A. Chrzest więc zapoczątkowuje pod wpływem współdziałania człowieka z łaską Chrystusową proces wychowawczy odrodzenia się wewnętrznego począwszy od zmiany sposobu myślenia i przemiany stylu życia na nowy.myśl. Chrystocentryzm w wychowaniu opiera się na stwierdzeniu w Ewangelii. Jak widzimy. zaprawdę mówię Tobie. b) Druga idea kierownicza moralizmu chrześcijańskiego w wychowaniu wynika z nauki Chrystusa. Razem działanie wymienionych przyczyn stanowi metodologię chrześcijańską naukowego badania procesu rozwoju wychowanka od strony filozoficznej bytu człowieka. który ulega zepsuciu na skutek żądz polegających na fałszu. ks. II rozdz. personalizm i humanizm chrześcijański. jak wierzenia (dogmat). a odnawiać się duchem w waszym umyśle i przyoblec człowieka nowego" (Ef 4. duch. zaprawdę powiadam ci. świętych ludzi dopomaga w naśladowaniu Chrystusa i Boga. teolos 31 2.Chrystus" (Mt 23. Christus als Mittelpunkt religibser Erziehung. wynikający z założeń teologicznych i filozoficznych. nie może ujrzeć Królestwa Bożego" i wyjaśnił „Zaprawdę.

zawartego w dekalogu. co najdoskonalsze wśród wszystkich rzeczy stworzonych {persona significat id ąuod est perfectissimum in tota natura . umiarkowania (dotyczącego władzy pożądawczej) oraz męstwa (w zakresie władzy popędliwej. Celowi temu podporządkowane są cele doczesne życia i kultury. czyli głosi. a to: roztropności (usprawnienie rozumu praktycznego. że istnieje cel ostateczny życia ludzkiego. b) dobrowolny a nie przymuszony oraz c) zgodny z prawem moralnym jako prawem naturalnym. założyciel zakonu polskich Zmartwychwstańców. to jego »ja«.. czyli bojowej.S. a mianowicie jest trwaniem rozumnej natury 3 3 . ciało daje cechy indywidualne. gdy nikt tego nie widzi i nie dowie się o sprawcy.cel). określający człowieka jako osobę (persona). Etyka katolicka jest z gruntu religijna. Takie usprawnienie duchowe władz człowieka pod kierunkiem rozumu tworzy 4 cnoty kardynalne. czyli z natury istoty rozumnej i wolnej. Określenie to przyjął św. ale istotę osoby ludzkiej stanowi substancjalna dusza z jej rozumnością. Osoba człowieka jest poza naturą ludzką. łamiącej przeszkody w wykonaniu dobrego czynu). na człowieka. Dopiero w XIX wieku pogłębiono naukę o osobie ludzkiej. a nie wyłącznie przy kształceniu duchowym powołania kapłańskiego czy zakonnego. Pierwszy o. zawierającego w sobie „obraz i podobieństwo Boże" i określił osobę jako „indywidualną substancję rozumną" (persona est rationalis naturae individua substantia). czyli wlane: wiary. W dobie posoborowej moralizm chrześcijański staje się jeszcze bardziej aktywny jako zastosowanie Chrystocentryzmu. c) Trzecia idea kierownicza personalizmu jako podstawa moralności i wychowania chrześcijańskiego wywodzi się także z Ewangelii i opiera się na przykładach stosunku Chrystusa do osoby człowieka. gdy czyn ma być spełniony wtedy. które wynikają z całej natury człowieka. przeciwnie dziś ma charakter pozytywny i maksymalistyczny. opiera się na religii i na prawie natury wspólnym wszystkim ludziom i dostępnym w ich głosie sumienia. Grundlage und Ausbildung des Charakters nach dem hl.Znak" 1950 nr 26. 1. Współczesne wychowanie moralne w systemie chrześcijańskim kładzie nacisk na kształtowanie cnót i charakteru chrześcijanina w każdym wychowanku. jak w wieku XIX. szczególnie moralnie ważnym. Boecjusz w VI wieku po Chr. co mamy. 3 2 pierwszy przeniósł pojęcie osoby z Osób Boskich Trójcy Św. ale realizują się w dążeniu woli do dobra pod wskazaniami i kierownictwem rozumu. czyli główne. kaleki czy upośledzonego ze względu na cenę duszy ludzkiej. Malewską w powieści pt. Freiburg 1920. kiedy Kościół był w defensywie i cofał się z życia do zakrystii. M a u s b a c h. 29. istniejącym w człowieku w postaci głosu sumienia. który jest subiektywnym kryterium moralnym według określenia św. jedynie do minimalnego programu walki z grzechem w konfesjonale lub na ambonie. 33 J. Definicja ta podkreślała. pisał: „Natura jest tym. co się czyni niezgodnie z przekonaniem. Świadome i dobrowolne więc naruszenie prawa Bożego. Etyka więc katolicka. jest grzechem" (Rz 14. Przemija postać świata. Osoba ludzka -jej natura i zadania. Tomasz z Akwinu i włączył do swej syntezy filozoficznej podkreślając. . która przewyższa wszelkie skarby: „Bo cóż za korzyść odniesie człowiek. w którym istotne są rozwijające się na gruncie natury ludzkiej cnoty teologiczne. Thomas von Aąuin. czym jesteśmy. a na swej duszy szkodę poniósł? Albo co da człowiek w zamian za swoją duszę?" (Mt 16. Pawła: „Wszystko bowiem. nie tylko dorosłego mężczyzny. ale i kobiety. stanowi grzech. . Th. wymaga od wiernych udziału w budowaniu dobra wspólnego razem z innymi w społeczności i wyraża się w apostolacie świeckich przez przekształcanie świata na bardziej ludzki. rozsądku). Personalizm ten polega na podkreślaniu wielkiej godności i wartości każdego człowieka jako osoby. Cele te człowiek osiąga świadomie i dobrowolnie. którym jest Dobro Nieskończone. Wymaga od wiernych ciągłego doskonalenia się moralnego przez usprawnianie władz duchowych rozumu i woli oraz władz zmysłowych pożądania i popędliwości do łatwego i przyjemnego spełniania uczynków moralnie dobrych. jednakże jest realistyczna i wymaga moralnie dobrych czynów. odwrócenie się od Boga. inaczej prawości (usprawnienie woli). dziecka. ponieważ etykę indywidualną uzupełnia nastawieniem społecznym. że osoba jest tym.3). osoba jest tym. S.23).. sam człowiek w 32 Przyjaciel Kassjodora ministra Teodoryka Wielkiego opisany na tle swej epoki przez H. Współczesny moralizm katolicki nie ogranicza się.26). chociaż liczy się z dobrą intencją. choćby wszystek świat pozyskał. nadziei i miłości. Na tej podstawie rozwinął się personalizm chrześcijański. Piotr Semeneńko. niepowtarzalne człowiekowi. Ś w i e ż a w s k i . Zespół tych cnót kardynalnych tworzy naturalną podstawę charakteru chrześcijańskiego. że człowiek jest złożonością (compositum) duszy i ciała. sprawiedliwości. Czyn moralnie dobry musi być więc: a) rozumny i świadomy.

odzież. „Więź" 1963 nr 3 s. przede wszystkim twórca ruchu personalistycznego Emanuel Mounier (zm. do migracji. a równocześnie wspólnotowy charakter nosi personalizm słynnego filozofa francuskiego J.. kto w niego wierzy. Z a b ł o c k i. Głosił. że Syna swego Jednorodzonego dał. K a ł u ż a i W. 2° .. do działalności gospodarczej wraz z posiadaniem na własność dóbr i środków ich wytwarzania oraz 6° .pouczać nieumiejętnych . jest humanizmem miłości i ofiary ogólnoludzkiej.cx-y oraz wymiary wszerz . Personalizm mounierowski a polski .wcielenie się w organizm ludzki.katolicyzm otwarty". ale miał życie wieczne" (J 3.odwiedzać chorych .przyodziać nagich .. Deklaracja praw dziecka (1959). Z u 1 i ń s k a. powinna przeto rozwijać się równocześnie we wszystkich trzech wymiarach. jak i pojęciu osobowości. Piotr Semeneńko jako filozof. Personalizm Maritaina i współczesna myśl katolicka. toteż w społeczności osoba ma swoje prawa i obowiązki i nie może być traktowana jako środek do osiągnięcia nawet najwyższych celów. dobra i piękna. Podstawowe prawa osoby ludzkiej jako istoty obdarzonej rozumem i wolną wolą zbiera nauka Kościoła w 6-ciu grupach: 1° . ażeby każdy.pocieszać więźniów . wolność poszukiwania prawdy. 30-48.Seneka).] Bóg umiłował świat. ściśle związana z moralizmem i personalizmem. Jacąues Maritain w Polsce.caritas . z prawami osoby ludzkiej. Ku zmartwychwstaniu.prawo do korzystania z wartości moralnych i kulturalnych (jak szacunek. 34 in terris (1963). a w dalszej historii Kościoła wyraziła się dziełami charytatywnymi nawet specjalnych zgromadzeń zakonnych dla realizacji siedmiu uczynków miłosiernych co do duszy (upominać grzeszących . Osoba u Mouniera przeciwstawia się tak indywidualności. wypoczynek. może się stać albo wybitną indywidualnością jak Luter.27). M r ó w c z y ń s k i . s. Dlatego też miłość chrześcijańska . gdyż „Szabat ustanowiony został dla człowieka. ale wtedy niebezpiecznie zagraża innym ludziom. wypowiadania poglądów. 37 J a n XXIII.dobrze radzić wątpiącym . Podobnie antyindywidualistyczny.przyjąć do domu podróżujących . d) Idea humanizmu chrześcijańskiego. Stąd humanizm chrześcijański jest humanizmem Wcielenia i Krzyża. 36 Z. że osoba posiada trzy wymiary: w dół . T. 38-56. a najbardziej potrzebujących. jak Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (1948). dobra opinia. z łac). T o r o n t o 1950 s. także bezpośrednio pochodzi od Chrystusa. Chicago 1921. Sformułowania te zostały wykorzystane przez ONZ w ogłoszonych dokumentach międzynarodowych. udziału w życiu publicznym i do ochrony swych praw 3 7 . Personalizm chrześcijański przyniósł więc owoce praktyczne. Pacem in terris (tł. Osoba jest więc jednością i obecnością jej w nas. Religia objawiona jest więc dla dobra ludzi. obejmującej wszystkich.grzebać umarłych). Osoba ludzka w rozwoju według Maritaina ma dwie drogi przed sobą. „Więź" 1963 nr 2 s. W wieku XX filozofię osoby rozwinęli praktycznie katolicy francuscy. Najbardziej rozwiniętą naukę o prawach osoby ludzkiej podał papież Jan XXIII w swych encyklikach społecznych: Mater et Magistra (1961) oraz Pacem Ks. Maritain w związku z tym opracował prawa należne osobie ludzkiej. 5° . B.zaangażowanie się w aktualnej społeczności.napoić spragnionych . albo też rozwinie się jako prawdziwa osobowość na drodze coraz pełniejszego poznania całego bytu oraz na drodze miłości poznanej prawdy. mieszkanie.modlić się za żywych i umarłych) jak też co do ciała (nakarmić głodnych . Osoba ludzka więc w ujęciu tomistycznym Maritaina ma naturę rozumną i społeczną zarazem.prawa w dziedzinie gospodarczej do odpowiedniej pracy zarobkowej.prawo do wolnego wyboru stanu i do swobody życia rodzinnego wraz z wychowaniem dzieci. która szuka samej siebie i wyraziła się w faszystowskiej idei wodzostwa 35 .pocieszać strapionych . 193. T k a c z u k. .prawa obywatelskie do zrzeszania się.16). w górę . Kraków 1963 s.chętnie darować urazy . człowiekowi pracy. nie zginął. kobiecie. 1950). S m o l i k o w s k i .odniosła praktyczne zwycięstwo nad deklaracjami humanitarnymi starożytnej kultury {sacra res miser . 3° . który przyszedł na ziemię dla dobra ludzi. asceta i mistyk. 4° . opieka zdrowotna i ubezpieczenia społeczne). miłości Boga i ludzi aż do mistycznego zjednoczenia z Bogiem w Trójcy Św.problemy pedagogiczne. a szczególnie przez szerokie zaangażowanie się społeczne. Ks. a nie człowiek dla szabatu" (Mk 2.sobie" 3 4 . 9-13.prawo do oddawania czci Bogu prywatnie i publicznie zgodnie z wymaganiami prawego sumienia. 35 J.prawo do życia i środków na poziomie godnym człowieka (żywność. aby odkupić świat z grzechu. Maritaina 3 6 . Albowiem „Tak [. dziecku i młodzieży. nędznych i upośledzonych przez los. Warszawa 1964. swobodna twórczość artystyczna).cierpliwie znosić krzywdy .powołanie duchowe do wyższych X7£.

tak to Pius XII w swoich pouczeniach obejmował wszystkie potrzeby i bolączki człowieka upośledzonego. z alkoholizmem. szacunek dla człowieka oraz apostolską aktywność wraz z czynnym miłosierdziem i współczuciem dla ludzkich potrzeb. Równocześnie widzimy.15). zorganizowanym jako państwo. ale także problemów życia gospodarczego.. Wychowanie takie przeobraża naturalnie egoistycznego człowieka i rozwija najlepsze strony jego istoty wewnętrznej. następnie wzrasta i znajduje swe miejsce w społeczeństwie. ale potrzebna jest jeszcze organizacja działania wychowawczego. prawo to jest wcześniejsze od prawa państwa. Zwraca ona uwagę na to. że wychowanie jest dziełem społecznym. sierocińcami i różnymi zakładami charytatywnymi. prawu naturalnemu i boskiemu. przez które każdy wychowanek przechodzi. Zajmuje się tą stroną organizacyjną specjalna nauka. Człowiek rodzi się najpierw w rodzinie. Tymi społecznościami są rodzina. Doktryna wychowawcza kościoła Założenia światopoglądowe i filozoficzne konstruują zaledwie model teoretyczny wychowania chrześcijanina. jak np. słusznie nazywana jego kartą konstytucyjną. ani prawami wychowawczymi rodziny i Kościoła. małżeństwa i rodziny oraz kultury. której podstawy nakreśliła encyklika Piusa XI o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży. W związku z tymi faktami potrzebne są koniecznie trzy społeczności w wychowaniu. obywatelskiego. bezbolesne porody.. walka z hałasem wielkich miast.). Prawo rodziców do stanowienia o dziecku trwa do czasu osiągnięcia samodzielności życiowej i społecznej dzieci i nie może być despotyczne.Program humanizmu chrześcijańskiego stanowi realizację hasła św. ciwą dla tego celu orientację i skuteczność wychowania. •. lecz także rozwijania fizycznego. pokoju i współpracy międzynarodowej. jeśli rodzice żyją i mogą odpowiedzialnie sprawować opiekę nad dziećmi. wspólnoty politycznej. Ukonkretnienie tych prac przynosi list apostolski Pawła VI Octogesima adveniens. przygotowania religijnego i moralnego. odpowiedniego wykształcenia umysłowego. byle nie sprzecznych z prawem naturalnym. jak też zła fizycznego (choroby. Pawła: „Żyjąc prawdziwie w miłości" (Ef 4. która określa instytucje. by razem przepajać wszystkie dokumenty soborowe. a nie jednostki. poradnictwo psychologiczne itp. Wyrazem wymownym humanizmu była stała opieka Kościoła nad szpitalami. zleconej przez 3. Kościół bowiem ma prawa nadprzyrodzone do wychowywania swych wiernych z dwu tytułów: 1° . Humanizm chrześcijański współcześnie jest społeczną realizacją dobra i zaspokajania wszelkich potrzeb ludzkich z miłości Boga i bliźniego. ideologia wychowania chrześcijańskiego wprowadza w kształtowaniu i rozwijaniu ludzi ducha Chrystusowego. obowiązane do realizacji całej koncepcji. Równocześnie państwo ma prawo wymagać od obywateli określonego stopnia kultury i poziomu wykształcenia przez obowiązkowość szkoły ogólnokształcącej i zawodowej. Wspaniałym dokumentem humanizmu chrześcijańskiego jest Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes. Równocześnie humanizm chrześcijański dostosowuje się do aktualnych potrzeb epoki. które nie pochodzą z ustanowienia społecznego. do zastąpienia rodziny w razie potrzeby. walka z rakiem i chorobami społecznymi.. Rodzina ma prawo naturalne do wychowania dzieci. Prawo to ma charakter społeczny. nędzy. państwo i Kościół jako odrębne władze wychowawcze. nie tylko problemów naruszenia godności człowieka. dlatego też dąży do stworzenia wszelkiego dobra i wybawienia ludzi od każdego zła tak duchowego (grzechu). czyli doktryna wychowawcza Kościoła. walka z wypadkami drogowymi. jak humanizm chrześcijański wypływa z Chrystocentryzmu i ściśle wiąże się z moralizmem i personalizmem.. opuszczenia itd. wojskowego i prawo do własnej polityki kulturalno-oświatowej. ideologia zapewnia właś- . szkołami. prowadzenia wychowania patriotycznego. dlatego też polega na obowiązku pomocy rodzicom wielodzietnym. Obowiązki rodziców w związku z daniem życia dziecku dotyczą nie tylko pielęgnacji. W całości biorąc. która włącza Kościół do pracy nad rozwiązaniem palących problemów współczesności. aby móc rozwinąć się wszechstronnie pod względem fizycznym. umysłowym i duchowym. Państwo natomiast posiada prawa wychowawcze wobec swych obywateli z tytułu dobra wspólnego. które powinno rodzinie pomóc w jej zadaniach. gdyż jest podporządkowane celowi ostatecznemu życia ludzkiego. wspólnoty ludzkiej. miłość dobra w powiązaniu ze wstrętem do zła. ale nie może jej zastępować.misji nauczycielskiej. a do życia nadnaturalnego rodzi się przez chrzest w Kościele. mające na celu odnowę chrześcijaństwa i lepsze przystosowanie duszpasterskie do warunków współczesnego świata.

uczcie je zachowywać wszystko. które kształtowały się w szeregu koncepcji wychowawczych do dziś żywotnych w Kościele. przez organizację ich pracy i wypoczynku. wyrasta z wielowiekowego doświadczenia i mądrości. Jana Bosko (XIX w. szkole i w Kościele i do wykolejenia młodzieży. żądająca harmonijnej współpracy wszystkich instytucji zainteresowanych wychowaniem ludzi. którą ponadto w atmosferze ewangelicznego ducha wolności i miłości uczy skutecznego pomnażania dobra ogólnego i przygotowuje do apostolskiej służby w rozszerzaniu Królestwa Bożego (n.misji zbawiania dusz.został rozszerzony i rozbudowany.). Jana De la Salle (XVII w. Ignacego Loyoli (XVI w. łaski w sakramentach św.prawa ochrzczonych jako „nowego stworzenia dzięki odrodzeniu z wody i z Ducha Święte- . gdyż prowadzi to do dezorientacji wychowanków. różnicą płci. stała się pewnym centrum. państwa. ruchu. a nawet przyczynia się do samowoli. jej cywilizacji technicznej i kultury masowej.). hippiesi). która niezależnie od stopnia podstawowego. będzie potępiony" (Mk 16. Szkoła katolicka zaś prowadzona pod kierownictwem Kościoła także ma cele kulturalne i dąży do prawdziwie ludzkiej formacji młodzieży ochrzczonej. które zalecały adorowanie Eucharystii z daleka bez komunikowania) przez ułatwienie spowiedzi i Komunii św.). czyli jego nauczanie jest nieomylne w zakresie prawd objawionych oraz praw moralności. Doktryna wychowawcza Kościoła. czyli stałe przebywanie i współżycie z wychowankami.. dostosowując do psychiki dziecka i jej potrzeb radości. Uzupełnia go przede wszystkim szkoła. zabawy. przez rozwijanie jej aktywności.) czy salezjanie św. kulturalnego. będzie zbawiony. państwo i Kościół ma według encykliki Piusa XI swój własny teren działania i obowiązków. jak jezuici św. Św. przez kształcenie zawodowe lub ogólne dostosowane do zainteresowań młodzieży. w czym na wiele lat wyprzedził znacznie późniejszych nowatorów i twórców tzw. średniego czy wyższego.. Józefa Kalasantego (XVII w. czyli macierzyństwo duchowe.. 5). Kościoła .rodziny. dlatego też dla dobra wychowywanych ludzi powinny one współpracować harmonijnie ze sobą. i Ducha Świętego. Magisterium Kościoła. nauczyciele i różnego rodzaju organizacje społeczne (n.. zawodowego i społecznego. gdyż „Kto uwierzy i przyjmie chrzest. przy dobrej woli wszystkich władz harmonia współdziałania może być osiągnięta.Chrystusa w słowach: „Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody udzielając im chrztu w imię Ojca i Syna. a prowadzonych przez znane zakony wychowujące. wycieczek. W związku z tym model trzech instytucji wychowania chrześcijańskiego . a kto nie uwierzy. rozciąga się na całą ludzkość i nadaje Mu prawo misyjnego działania i rozkrzewiania wiary Chrystusowej tak. dostarczających siły do wytrwania w dobrym. do czego jedynie Kościół posiada nadprzyrodzone środki. spsychologizował je. Ponieważ nie ma obiektywnych sprzeczności między nimi.16). czyli system zapobiegania złu przez szereg środków naturalnych. nowego wychowania. 1) oraz 2° .prawa powszechnego wszystkich ludzi obdarzonych godnością osoby do prawdziwego wychowania jako pełnego rozwijania osobowości zgodnie z ich cechami indywidualnymi. 8). kultury i tradycji ojczystych (n. Nie powinno więc być kolizji i walki pomiędzy nimi. w wyniku obrad i uchwał II Soboru Watykańskiego (od 1965 r. by Ewangelia była znana na całym świecie. śpiewu. pijarzy św. W ten sposób społeczeństwo obywatelskie przez swoje organizacje bierze udział w modelu instytucji wychowawczych. a przede wszystkim przez kierowanie jej samowychowaniem przy pomocy łaski sakramentalnej na co dzień (wbrew panującym tendencjom jansenistycznym. Szczególnie genialny pedagog św.19) oraz 2° . rozproszone po całej kuli ziemskiej. co wam przekazałem" (A/7 28. Każda z omówionych władz wychowawczych: rodzina. To apostolskie zadanie szkoły katolickiej wypływa z rozróżnienia przez Deklarację 1° . Jan Bosko stworzył więc przez wniknięcie w mądrość wychowawczą Kościoła oryginalny system prewencyjny wychowania. czyli macierzyństwa duchowego. w którego wysiłkach biorą udział rodziny. Jana Bosko unowocześnił wychowanie chrześcijańskie. co dziś stało się powszechną plagą na całym świecie (chuligani. którą Kościół katolicki obejmuje w jej pełni. Zbawienie zaś dusz przez Kościół. wychowania moralnego. Powołaniem nauczycielstwa i szkoły jest pomaganie rodzicom i zastępowanie społeczności w wypełnianiu ich obowiązków przez podejmowanie zadań wychowawczych: kształcenia umysłowego młodzieży. Obowiązek nauczania daje Kościołowi prawo zakładania szkół i uniwersytetów katolickich wraz z koniecznością oceny wszelkiej nauki ludzkiej co do zgodności jej z prawdami wiary. jak asystencję. w soborowej Deklaracji o wychowaniu chrześcijańskim Gravissimum educationis (1965) uzyskała miejsce centralne. samodzielności i zespołowego życia. przedwczesnej emancypacji spod autorytetu wychowawców w domu. Obecnie wychowanie chrześcijańskie.) dostosowuje się do problemów współczesności. bracia szkół chrześcijańskich św.

nie mówiąc już o pospolitych wyzwiskach od dardanelskich osłów. nieliczenie się z zainteresowaniami uczniów. Dlatego też szkoła XIX wieku stała się szkołą książkową. ale osiągalnym tylko przez zapamiętywanie szkolnych wiadomości. Schulerjahre. Warszawa 1937.go". Uniwersytet katolicki w świetle uchwal Soboru Watykańskiego II. rózgą.B y k o w s k i . „Kwartalnik Psychologiczny" 1933. wreszcie apostolsko będą dawać świadectwo Chrystusowi. niemiecki nauczyciel Haberle w swoim pamiętniku wyliczył. czyli licząc w bilansie kar szkolnych około 13 tysięcy dni nauki (po 250 rocznie) przeciętnie wypada 178 kar dziennie! Gdy tak surowo karano w szkole. kozą. pomagać w chrześcijańskim kształtowaniu świata przez przyczynianie się do dobra całej społeczności (n.9 8 6 . ponieważ jedynym ich zadaniem było słuchać. // decreto sulla formazione sacerdotale. a więc jako dzieci Bożych nie tylko do pełnego rozwoju osoby ludzkiej. G o m u 1 i c k i. 42 . z założonymi w tył lub wyłożonymi przed sobą rękami. że w ciągu 51 lat i 7 miesięcy szkolnego żywota wymierzył 1 175 250 uderzeń kijem. idiotów. karcerem) lub wymyślano specjalne kary szkolne (jak przepisywanie setki razy sentencji umoralniających. 211-241. nauczą się chwalić Boga liturgicznie. byli całkowicie unieruchomieni i bierni. Łempickiego. 409. Początkiem jego realizacji była reforma szkoły pod głośną nazwą „szkoły nowej" lub „nowego wychowania". „La D o c u m e n t a t i o n C a t o l i ą u e " 1969 n r 1550 s . 1). nauka przed i po południu. kojarzeniu (asocjacji) powstają w psychice tzw. 9 7 6 . Torino 1967. a) Była to reakcja przeciwko dotychczasowej. 18 200 policzków i wytargania za uszy oraz 8 082 kary klęczenia lub trzymania pręta w podniesionych rękach 4 4 . w którym zdobędą świadomość wiary. co nauczyciel mówi i trwale zapamiętać. staną się ludźmi doskonałymi. Elementy pedagogiczne teorii seminarium duchownego jako instytucji wychowawczej. wyrazem czego były słynne „psie figle" uczniów43. 39 Msgr A. O z d o w s k i. prowadzącej często do samobójstw szkolnych. W. 41 Ks. Uciekano się do kar fizycznych (kijem. w domu A. które przyciągają się i kojarzą. G r a f . W. Całość połączonych ze sobą mas apercepcyjnych stanowiła treść charakteru moralnego. 17-32. Te właśnie ukazane dwa zadania: pełne rozwijanie osobowości wychowanka jako człowieka i apostolskie dawanie świadectwa chrześcijańskiego w rodzinie 38 . bez ruchu. I rozdz. Roma 1970. sankcjami i karami. który był celem nauczania. w szkołach katolickich 39 . Erlebnisse und Urteile namhafter Zeitgenossen. Zdarzali się nauczyciele sadyści. Figle i psoty młodzieży szkolnej. atmosferę nudy i cichej walki z dokuczliwymi belframi 42 . G r a n a t . rózgą. 2). 3 s. III p. L'Education chretienne dans la lumiere du Concile.). Stalky i S-ka. 40 S. jak np. Uczenie się więc polega na włączaniu nowych idei-wyobrażeń w system starych idei. Dusza ludzka według Herbarta składa się z atomów psychicznych wyobrażeń. F . A n c e l . 3/4 s. zwany także materializmem dydaktycznym. klęczenie na grochu itp. surowość nauczycieli-dziwaków. Wspomnienia niebieskiego mundurka. program nauczania i podręcznik lub erudycja nauczyciela były jej ośrodkiem. liniałem i ręką. 1 115 800 uderzeń po głowie nawet przy pomocy Biblii i katechizmu. W klasie wszystko było urządzone do słuchania. moc ćwiczeń. Geneza i rozwój systemu Znacznie młodszy od chrześcijańskiego system liberalny wychowania rodzi się na przełomie XIX i XX stulecia. „Zeszyty Naukowe K U L " 1969 z. a nawet w uniwersytetach katolickich41R o z d z i a ł IV SYSTEM WYCHOWANIA LIBERALNEGO 1. t. 44 Encyklopedia Wychowania pod red. Uczenie się na pamięć niezrozumiałych treści. Podstawę szkoły starej stanowiło wyłącznie nauczanie przez podawanie masy wiadomości do wykucia na pamięć. wynikał z założeń atomistycznych herbartyzmu. . 29-41. kretynów. „Colloąuium Salutis" 1970 s. K u n o w s k i. „Zeszyty Naukowe KUL" 1968 z.Posłuszeństwo stara szkoła starała się osiągnąć zaostrzającymi się ciągle nakazami. nieznajomość ich psychiki -wszystko to stwarzało atmosferę udręki. 3 s. ale także do wychowania chrześcijańskiego. w seminariach duchownych 40 . L. opisywanej potem w pamiętnikach. St. Berlin-Schónenberg 1912. J a x a . L'Educazione dei giovani alla luce del Concilio Yaticano II. lubujący się w zadawaniu kar. B e d n a r s k i O P . masy apercepcyjne tych wyobrażeń zdolne do przyswajania (apercepcji) sobie nowych wiadomości. A . zaprawią się do moralnego życia. Uczniowie w rzędach ciasnych ławek siedzieli sztywno. Taki program encyklopedyzmu. 43 Por. przestarzałej szkole herbartowskiej XIX wieku (patrz cz. R. Dzięki temu 38 J. K i p 1 i n g. Rola rodziny w wychowaniu młodzieży.

F. Przylądek Dobrej Nadziei. poczęto szukać drogi reformy. wzruszył ziemię". gramatyka łacińska. Pracę rzemieślniczą obróbki drewna. że człowiek to przede wszystkim istota działająca. działanie). Zamiast więc szkoły biernej i pamięciowej herbatyzmu powstała nowa szkoła oparta na aktywności i samodzielności dziecka. lecz przeciwnie myślimy po to. Szkolą i charakter (tł. który nie tylko jest istotą myślącą (homo sapiens . Zmienił on pogląd tradycyjny na człowieka. które stale się porusza. a dziecko jako satelita musiało się dostosować do wymagań szkolnych. pragma . jak utrzymywali starożytni i chrześcijaństwo. potem kino). Instrumentalizm głosi więc. oszustwach. lecz przez samo działanie dziecka (learning by doing). Zmianę tę nazwał Dewey „kopernikańską rewolucją" w szkole. manipuluje przedmiotami i na skutek tego samodzielnie nabywa doświadczenia. a nawet była prowadzona przez ojców buchalteria za 45 odrobione dodatkowo zadania i potrącanie z należności za złe stopnie . wykazał. metryka). szkła w warsztatach szkolnych uczynił on podstawą nauczania i wychowania. 1895 psycholog amerykański John Dewey (zm. .człowiek mądry). Warszawa 1957.) s.słowo) bez zrozumienia rzeczy. 2. hedone . Tak jak Kopernik „wstrzymał słońce. objaśniane na drodze samodzielnego poszukiwania wiadomości pod kierunkiem nauczyciela. nabyta zaś wiedza była nieprzydatna w życiu (np. J. co jest użyteczne i skuteczne w działaniu.). Wkuwanie na pamięć prowadziło do werbalizmu. by lepiej żyć. aby myśleć. 1952) wystąpił z artykułem o wysiłku woli. Nauka powinna opierać się na zainteresowaniu dziecka. Szkoła bowiem ma być dalszym ciągiem nabywania doświadczeń z własnego zainteresowania dziecka przez działanie. w której opracował nowy sposób nauczania nie przez podawanie wiadomości. do czego wychowawca w swej pomocy ma się przystosować. Nauka pracy ręcznej w zakresie robót praktycznych stała się w „szkole pracy" Kerschensteinera nowym przedmiotem nauczania po to. 25-65. W Hamburgu nauczyciele zwrócili uwagę na znaczenie samorzutnej twórczości dzieci w dziedzinie rysunku. W trakcie pracy ręcznej równocześnie uczeń rozwijał swój charakter moralny przez wyrobienie w sobie szacunku dla pracy fizycznej. Pragmatyzm głosił. Stanowisko Deweya wynikało z nowej filozofii amerykańskiej pragmatyzmu Jamesa (gr. Wyniki takiej szkoły były ze wszech miar opłakane. b) W r. D e w e y .). wówczas to w umyśle pojawia się problem. czyli znajomości jedynie słów (łac. c) Podobne tendencje reformatorskie pojawiły się pod koniec XIX w. W latach 1896-1903 Dewey prowadził uniwersytecką Eksperymentalną Szkołę Ćwiczeń w Chicago. a nie rozmyślająca. ani pogoń za przyjemnostkami nie są dobrymi motywami uczenia się. że nie żyjemy po to. modelowania i lepienia dla ich rozwoju. N o w a k o w s k i . W. Dawniej ogniskiem centralnym był nauczyciel i program nauczania. opinia publiczna zaczęła potępiać szkoły. Jak myślimy (tł.przyjemność) nie pobudzają woli w sposób właściwy. że myślenie stanowi pomocnicze narzędzie działania i gdy działanie człowieka natrafia na trudności. ukształtowanie cech sumienności. dokład- 45 46 47 Por. najłatwiej jest na małym dziecku. Udowodnić tezę. i na terenie Europy. Kierunek ten rozwinął w „szkołę pracy" znany pedagog niemiecki Georg Kerschensteiner (zm. że ani rygoryzm w szkole. ile istotą działającą (homofaber . alkoholizmie i seksualizmie46. Warszawa (brw.czyny. hazardzie. verbum . a rozwiązanie umysłowe problemu przez postawiene trafnej hipotezy 47 roboczej pomaga w usunięciu praktycznych trudności w działaniu . brak wreszcie kształcenia woli i charakteru powodował demoralizację młodzieży w rozpowszechnionym kłamstwie szkolnym. F o e r s t e r . Stąd też Dewey rozwinął pogląd instrumentalizmu. ani hedonizm pedagogiczny w domu (gr. by uczeń zużytkowywał nabyte umiejętności przy wykonywaniu modeli i pomocy poglądowych dla wszystkich innych przedmiotów nauki dla uzmysłowienia i ilustracji wiadomości. z niem. lecz subiektywnie jest twórcą prawdy przez swe skuteczne działanie. Jako istota działająca człowiek według pragmatyzmu nie poznaje umysłem prawdy o rzeczach istniejących poza nim obiektywnie.człowiek rzemieślnik Bergsona).natomiast zachęcano do nauki przyjemnostkami (łakocie. 1935). metalu. twierdzący. spacer. Ukształtował się z tego kierunek zwany „wychowaniem przez sztukę". obecnie zaś centrum zawierało się w swobodnym rozwoju zainteresowań dziecka. z ang. W ten sposób coraz bardziej pogłębiał się rozdział między szkołą a życiem. że prawdziwe jest tylko to. ponieważ ono dopiero dopinguje wolę do największego nawet wysiłku. jest czynne i aktywnie się bawi. w którym chodziło o swobodny rozwój osobowości dziecka jako przeciwwagę dla biernego nauczania innych przedmiotów szkolnych. podobnie i przewrót Deweya polega na przemieszczeniu centrów nauczania w szkole. Ani lęk przed karą.

. W r. a wprowadzić gabinety przedmiotowe. przygotowanych zawodowo do życia społecznego. do której dziecko w przedszkolu ma się przygotować. planu i kosztorysu rzeczy. Dziecko w systemie hitlerowskim.ności. który był już całkowitym zaprzeczeniem szkoły tradycyjnej. Warszawa 1962. którą zamierzał wykonać. Okazało się wkrótce. W związku z tym ruchem w r. a nawet prawo dobierania sobie rodziców. wychowującymi je fizycznie. dostaje zadanie miesięczne i zaopatrzone we wskazówki pracy. a potem zaliczyć przez zdanie sprawy z wykonania i egzamin z nabytych wiadomości. Zabawy takie żywo zajmowały i interesowały dzieci. by dziecko ćwiczyło się w odróżnianiu odcieni barw. wprowadziła niskie mebelki dostosowane do wzrostu i sił małych dzieci. czyli pedagogiki wychodzącej „od dziecka". następnie samodzielnie realizował zatwierdzony projekt i wreszcie samodzielnie oceniał swoje wykonanie. „dary natury" Fróbla) zastosowała tzw. że uczeń zaczynał pracę od samodzielnego projektu. lekcje. przyznając mu najskrajniejszą swobodę w rozwoju. Zamiast tradycyjnych zabawek. a przede wszystkim ćwiczyły inteligencję. np. Podstawy organizacyjne i zasady systemu liberalnego Mnożące się strumyki reform i nowych pomysłów połączyły się w jeden nurt „nowego wychowania" na zjeździe pedagogów w Hadze w 1912 r. Postanowiono na nim zorganizować towarzystwo dla przeprowadzenia reformy szkolnictwa. zwany inaczej planem pracy laboratoryjnej. wytrwałości. Wojna przeszkodziła wyznaczo- 48 K. 1907 w osiedlu robotniczym Turynu lekarka włoska dr Maria Montessori urządziła po raz pierwszy prawdziwy „Dom Dziecka" (Casa dei bambini). podział godzin. ciężarki. dzwonki. W swej egzaltowanej książce rozwinęła prawdziwy kult dziecka. „Szkoła pracy" po klęsce I wojny światowej miała wychowywać Niemców na pożytecznych obywateli. o jego rozwoju fizycznym i psychicznym (pedologia). np. Pomysły nowatorskie „nowego wychowania" zaczęły się mnożyć (np. toteż wpadła na pomysł. Z czasem doprowadziło to do wzmożenia objawów samowoli młodzieży tzw. S o s n o w s k i. bajek i fantazji dziecka przedszkolnego było u Montessori programem zbyt pozytywistycznym i sztucznym. 1900 pisarka szwedzka Ellen Key powitała nadchodzące XX stulecie pod hasłem „wieku dziecka". ale od tego czasu idea istotna samodzielności małego dziecka utrzymała się we współczesnym przedszkolu. który wprowadził do zajęć gry wychowawcze. wiejskie szkoły internatowe w Anglii. jak lalka i klocków w formie brył geometrycznych (tzw. Był to nowy kierunek pedagogiczny pajdocentryzmu. Inny system tego wychowania stworzył lekarz belgijski Owidiusz Decroly. pojawiła się nowa nauka o dziecku. jaką w faszyzmie cierpiały eksterminowane dzieci żydowskie i polskie 48 . czyli rządów i górowania dziecka nad dorosłymi. z których bawiące się dziecko miało złożyć całość lub też w postaci obrazkowych kart do gry. W ten sposób powstał głośny plan daltoński. 2. rozwijały spostrzegawczość i uwagę. którą ma samodzielnie wykonać przy pewnej pomocy ze strony nauczyciela. Zakazała natomiast bawienia się dzieci lalkami i opowiadania bajek. Fróbla od 1839) były ochronkami dla dzieci. w postaci kolorowych obrazków pociętych na części. siedmiobarwną piłkę jako ptaszkiem latającym oraz przez opowiadanie bajek. pajdokracji. pracownie. zaopatrzyła w małe narzędzia pracy. Niemczech). materiał dydaktyczny. że rugowanie naturalnej zabawy. Francji. Pod wpływem Deweya Kerschensteiner wprowadził do swego systemu ideę samodzielności w ten sposób. dzwoneczki. cymbałki. miała uczyć wielką gromadę dzieci bez żadnej pomocy. a przez obserwację i doświadczenia przygotowywało się do przyszłej poważnej pracy i do nauki szkolnej czytania i pisania. Dotychczasowe freblówki („ogródki dziecięce" F. Niedługo też „wiek dziecka" ukazał dno niedoli. wprowadzając poprawki. w których dziecko ma zgromadzone pomoce i lekturę. by dzieci same mogły się obsługiwać i mogły pracować w ogródku przy hodowli kwiatów i królików. by znieść tradycyjne klasy szkolne. Najliczniej pojawiły się reformy na polu wychowania przedszkolnego. jak kolorowe włóczki. ażeby nie rozwijać fantazji dziecięcej i nie wypaczać zmyśleniami poglądów na rzeczywistość. umysłowo i moralnie głównie przez fantazyjne zabawy dzieci. Nauczycielka amerykańska Helena Parkhurst w miasteczku Dalton (USA) stanęła przed trudnym zadaniem. a nie jak dotąd skierowanej „na dziecko" celem jego urobienia do posłuszeństwa wobec autorytetu wychowawców. tonów czy ciężaru (program zaostrzenia zmysłów dziecka). Zasada aktywizmu i samodzielności została wkrótce przeniesiona na teren szkoły średniej.

dopóki Niemcy nie zostały przyjęte do Ligi Narodów. Określenie to nie było rozumiane tradycyjnie jako rozwijanie i ćwiczenie sił intelektualnych i moralnych dziecka. będące centralą na skalę światową.wymagał koniecznie koedukacji jako wspólnego nauczania i wychowania obu płci. nie tylko przez wspólną naukę. Istotą więc systemu liberalnego wychowania. objawianych w pracy ręcznej.nauczania opartego na wrodzonych. 3° -pobudzać i rozwijać je.rozwijać zdolności twórcze. Działał w tym programie ezoteryczny mistycyzm propagowany przez teozofię (gr. jak siła nadzwyczajna woli.bóg. walcząc z chrześcijaństwem. sofia . 5° . organizując światowe zjazdy co dwa lata. C h a t e l a i n . jasnowidzenie. 3° . Międzynarodowa Liga Nowego Wychowania. 4° . 2° -mobilizować aktywność dziecka. Równocześnie zasady przybrały pod wpływem rozwijającej się nauki (psychologia funkcjonalna E. Liga Nowego Wychowania poza twórcami systemów pedagogicznych obejmowała jako zasadniczych członków rządy państw. 5° . by 1° . artystycznej i społecznej. które deklarowały wprowadzenie w swoim kraju reformy szkoły według określonego programu. by 1° . . 8° . hipnotyzerstwo.zastępować karność zewnętrzną wolnością wewnętrzną51. Całość więc była wyrazem mistycznego idealizmu. Piageta i inne) nieco inny charakter. by dziecko samoopanowywało się moralnie przy pomocy jedynie samorządu szkolnego jako instytucji demokratycznej bez potrzeby poznawania zasad etycznych i uznawania autorytetu wychowawczego.patrzeć właściwie na dziecko jako na istotę odrębną i bogatą (szacunek dla dziecięctwa).zastąpienie współzawodnictwa między uczniami współpracą indywidualności na usługach zbiorowości. U podstaw zaś całości programu leżała utopijna wiara w spontaniczną wrodzoną popędowość zainteresowań twórczych wszystkich dzieci. 2° . 6° . Obowiązywało tu bezwzględne odrzucenie wszelkich kar tak fizycznych. ale także wychowanie prowadzące teraz do maskulinizacji dziewcząt i odwrotnie do feminizacji chłopców jako wpływów „niezmiernie pożądanych". a nie nauczać.zaprowadzenie samoopanowania i samorządu jako postaw karności. Rein) byli za „impresją" 51 J. Liga Nowego Wychowania działała w duchu pacyfizmu i rozwijała się bez przeszkód do 1932 r. wschodni mistyczny pogląd na świat jako podstawę reformy wychowania. przyjmujących za podstawę laickiej moralności i etyki naukę jogów hinduskich w opanowaniu ciała przez spotęgowaną ćwiczeniami świadomość jaźni i siłę woli 5 0 . metoda kliniczna poznawania dziecka przedszkolnego J. aby oswobodzić wewnętrzne siły dziecka. 6° . 5 0 A t h a r v a n . Z nowych założeń wypływał program sprzecznej z tradycją europejską koedukacji. Po drugiej wojnie powszechnej Liga Nowego Wychowania weszła w skład UNESCO jako jeden z członków. Paris 1951.stwarzać z klasy społeczność dziecięcą. o charakterze metapsychicznym. spontanicznych zainteresowaniach.indywidualizować według właściwej każdemu dziecku miary. Teozofia a wychowanie. chodziło bowiem w pierwszym rzędzie o „oswobodzenie wewnętrznych sił dziecka" 4 9 .uwzględniać głębsze zainteresowania dziecka. Warszawa 1913. Polska świeżo po odzyskaniu niepodległości stała się członkiem Ligi i początkowo miała pewne sukcesy propagandowe szczególnie w dziedzinie samorządu szkolnego.nemu na 1914 r..poszanowanie indywidualności.mądrość) Heleny Bławatskiej i antropozofię (gr. by umożliwić im wzajemne wywieranie wpływów „niezmiernie pożądanych". dopiero kryzys ekonomiczny kapitalizmu i faszyzacja Europy położyła kres jej żywotności i ekspansji. mediumizm i okultyzm. lecz pojmowano pod tym wydobywanie specjalnych sił duchowych. co pozwalało na odrzucenie wszelkiego z góry ustalonego programu i planu nauczania. A.angażować je do pełnego życia. żądają bowiem. który odbył się dopiero w 1921 r. antropos . Program Międzynarodowy Ligi Nowego Wychowania wymagał. jak wskazuje nazwa.łączyć aktywność ręczną z pracą umysłową.celem wychowania było zachowanie i potęgowanie sił duchowych dziecka. wciąż pozostaje ta sama swoboda dziecka. Les Principles de 1'Education Nouwlle. organizacyjnemu zjazdowi. Utworzono wówczas Międzynarodową Ligę Nowego Wychowania pod egidą Ligi Narodów w Genewie. 4° . czyli wychowawczego zrównania płci. dokąd przeniesiono Międzynarodowe Biuro Nowego Wychowania. telepatia. uzasadniana teorią ekspresji i przeciwstawiana praktyce represyjnej starej szkoły. „Ruch Pedagogiczny" 1926 nr 3 s. chociaż teoretycznie herbartyści (W. 49 W ten sposób Międzynarodowa Liga Nowego Wychowania jako ekspozytura masonerii wprowadzała. 9° . Koedukcację uzupełniał postulat.człowiek) Rudolfa Steinera jako światopogląd towarzystw masońskich. raczej pedologiczny aniżeli teozoficzny. w Calais. umysłowej. 7° . 65-66. jak i psychicznych. 10° . teos . Claparede'a. indywidualizmu i liberalizmu. O d e r f e l d ó w n a .

a zastosowana częściowo najpierw do wolności 52 53 religijnej. co przyniosło nędzę i wyzysk proletariatu. pisząc: tajemnicę J. co im się podoba .a nie przyswajanie podawanego mu materiału. jak sam to określa. np.umożliwienie spotanicznego wyrażania siebie . 30-31.1) została wyizolowana i oderwana od swej pełni duchowej. Ażeby więc rozwinąć naturalną świętość dziecka. gdyż wychodzi z rąk Stworzyciela jako natura pełna szlachetności i ulega zepsuciu dopiero pod wpływem ludzi.zaspakajanie potrzeb i zainteresowań dziecka dla obecnego życia . zasadą naczelną pozostaje idea wolności dziecka. . a wychowawca Emila ma być tylko obserwatorem psychiki dziecka. wychowywać na łonie natury nieskażonej kulturą i w otoczeniu ludzi wiejskich. gdy odczuje potrzebę korespondowania z rodzicami. by stać się pomocnikiem dopiero wtedy. 1925 na terenie Ameryki następująco: . 1950.a nie przystosowywanie dziecka do niego. Gansberg. co w XVI w. 1940)52. . New York 1963 s.tłoczyć. a zakończyło się zasadą podporządkowania religii władzy państwowej według hasła: cuius regio./ 8. zm.a nie przygotowywanie go do życia dorosłych w przyszłości. by po II wojnie światowej dojść ostatecznie do całkowitej wolności moralnej od wszelkich zasad ogólnoludzkiej etyki w głoszonej tzw. który pierwszy głosił konieczność samorzutnego rozwijania się dziecka. Theories of Education. wreszcie wolność pedagogiczna oswobodziła dziecko od kontroli i autorytetu wychowawców. .rozwijanie własnego doświadczenia dziecka . J. gdy dziecko samo czymś się zainteresuje i będzie zapytywało. zm. głoszącej wolność rozumienia Pisma św. P.rozwijanie dziecka od wewnątrz .Gal 5. Ideologia systemu liberalnego wychowania Stwierdziliśmy.32. co wychodzi z rąk Stwórcy natury jest dobre. J. natomiast psuje się w rękach człowieka. W y n n e. przyniesiona w kulturze europejskiej przez chrześcijaństwo pierwotne („I poznacie prawdę. że wszystko. wolność społeczno-polityczna obywatela od władzy pochodzącej od Boga (rewolucja francuska).jako stopniowym wtłaczaniem wiadomości (łac. Rousseau (1712-1778). 3.budzenie niezadowolenia z istniejącego porządku społecznego . by się dowiedzieć czegoś lub gdy zapragnie uczyć się. eius religio oraz przymusem wyznaniowym poddanych. . Rousseau więc przeciwstawia się dogmatowi grzechu pierworodnego. H. B e c k e r. Idea wolności. Przeciwieństwa te pomiędzy wolnością a autorytetem ujęto jako postęp wychowawczy w r. . w Emilu.a nie przekazywanie dotychczasowego dorobku kultury. jedynie cywilizacja wielkomiejska i kultura dworska deprawują go moralnie. o zdrowej z natury moralności. Rousseau głosi więc hasła wychowania negatywnego. A s c h a f f e n b u r g 1913. etyce sytuacyjnej egzystencjalizmu Sartre'a. imprimere . Człowiek z natury jest dobry i szlachetny. M. W dalszych wiekach triumfalny pochód idei wolności negatywnej z programem uwalniania zawsze od czegoś obejmował coraz dalsze dziedziny życia. wolność ekonomiczna od wszelkich zasad moralno-społecznych (kapitalizm).angażowanie się dziecka w czynnościach spontanicznych . którą trzeba bliżej wyjaśnić. Scharrelmann. w XX w. . jak się komu podoba. Przy tym Emilowi należy zostawić swobodę ruchu i rozwoju. a prawda was wyzwoli" . czyli powieści o wychowaniu z r. niezależnej od władzy nauczającej Kościoła. Tak więc pomimo pewnej ewolucji widocznej w orientacji światopoglądowej od teozofii poprzez pedologię do teorii twórczej ekspresji.a nie zmuszanie do metodycznego opanowania programu nauki.a nie narzucanie karności zewnętrznej 53 . pisania. 1762 Rousseau wyszedł z założenia. iż istotą systemu liberalnego jest zastosowanie idei wolności w dziedzinie nauczania i wychowania. „Ku wolności wyswobodził nas Chrystus" . człowiek według niego nie rodzi się ze skłonnościami do zła i nie potrzebuje nawrócenia do Boga.dyscyplinowanie dzieci przez pozwalanie na działanie tego.a nie formowanie go od zewnątrz. . trzeba trzymać je zdała od cywilizacji. Idea swobody rozwoju dziecka bez kierowania nim przez władzę wychowawczą była nawiązaniem do idei J. Padagogischer Impressionismus. w XVIII w. w XIX w. jako realizacji „powrotu do natury". wyraziło się w reformacji protestanckiej. a więc w XVII wieku wolność nauki (Galileusz) i systemu filozoficznego (Kartezjusz) od związku światopoglądowego z prawdą religijną. naciskać) i stali daleko od późniejszego impresjonizmu pedagogicznego zadowalającego się w swobodnej czynności ucznia wrażeniami i nastrojami jak w wychowaniu estetycznym (F.

ale natrafia na cenzurę świadomości jaźni (Ich . dziś powiedzielibyśmy frustracji. tworzący zdaniem. odrzucił wprawdzie panseksualizm libido jako jedyne źródło psychiki. Rzeczywiście omówiony proces sublimacji działa w rozwoju człowie54 ka i jest znany nawet już św. Th. ale przyjął działanie instynktu mocy lub postawienia się. twórca psychologii indywidualnej. gdy energia popędowa wiąże się z wyższymi celami kulturalnymi. gdy żyje zgodnie ze swymi popędami. w której powstaje kompleks. sztukę i wszelkie dzieła kultury w ogóle. do S. tzn. Tak np. Freuda religię. Utopijność idei Rousseau najbardziej uwidacznia się w teorii kary naturalnej.Ego) w postaci zasad etycznych sumienia jako nadjaźni (Uber . a) Moralizm idealistyczny.a praktykowany przez świętych („do wyższych rzeczy jestem stworzony". Nie dochodzi do powstania kompleksu tylko wtedy. u dziewcząt zaś kompleks Elektry jako zawiść o ojca wobec wobec matki. Idea Rousseau zawiera w sobie także racjonalne jądro poszanowania wolności dziecka.dzieci arystokracji oddawano do odchowania mamkom. 1937). zabarwionych uczuciowo nienawiścią i powodujących zaburzenia nerwicowe. którą rozwijając rozum ku prawdzie. z powodu kalectwa lub brzydoty. a przynajmniej w kibicowaniu zawodom lub też w walce szachowej. Lekarz austriacki. w której występuje szczyt sublimacji w postaci platonizacji instynktu. a nie przez narzucanie siłą czegoś co dziecka nie interesuje. a przede wszystkim nie narzucać z góry określonego celu i programu nauczania oraz nie stosować kar. W końcu XIX stulecia psychoanaliza Z.. Tak więc proces sublimacji lub kompensacji stał się w psychologii głębi podstawą moralności. gdy natura sama ukarze dziecko konsekwencją dokonanego czynu. Tomaszowi z Akwinu . trzeba bowiem dziecko uchronić od wypadku. Idea Rousseau przyniosła wiele dobrego. np. a nawet odstraszyć karą od istniejącego zagrożenia. Zygmunt Freud na podstawie obserwacji osób nerwowych doszedł do przekonania. 28.wychowania jest nie wychowywać. psychoanalityk szwajcarski. ks. jak mawiał św. a wolę ku dobremu. Freuda (zm. Jednakże praktyczna realizacja idei Rousseau długo nie dochodziła do skutku. „Angelicum" 1937 fasc. gdyż nie można absolutnie czekać do chwili aż natura-matka surowo ukarze dziecko.ich . na przykład zachęciła matki do karmienia niemowląt własną piersią. w walce sportowej z naturą lub ze sobą. na drodze kompensacji Napoleon. 54 . tworząc kompleks niższości lub poczucia małowartościowości. który także może ulec w niekorzystnym środowisku zahamowaniu. 4. Kompleks taki da się usunąć tylko na drodze kompensacji. czyli wywołuje proces sublimacji instynktu. 1/2. postępować inaczej niż zwykle. Takie przekierunkowanie energii popędowej powoduje uszlachetnienie jej. Jedynie dopuszczalną karą u Rousseau jest kara naturalna. skierowane na cele kulturalne. jak np. austriacki psychiatra Alfred Adler (zm. którą trzeba umiejętnie pokierować przez porozumienie i współdziałanie z dzieckiem.. 1939) stała się naukową podbudową moralności liberalnej. Popęd ten rozwija się w dziecku od niemowlęctwa jako sfera nieświadomego Ono (Es lub w łacinie Id). kapral małego wzrostu. co nastąpiło dopiero pod koniec XIX w. np. W związku z tym Piotr Bovet. Uczeń Freuda. Wówczas to libido zostaje zepchnięte do podświadomości. Tak np. utopieniem się w studni. I—II. personalizmu i humanizmu. do sprawy samowoli dziecka itp. moralność. u chłopców tworzy się kompleks Edypa jako zazdrość o matkę wobec ojca. co w kulturze dworskiej Oświecenia uchodziło za prostackie i wstydliwe . K. gdyż wymagała jeszcze rozwiązania wielu problemów. jako wiązka skojarzonych wyobrażeń. Stanisław Kostka). która polega na tym. by nie tłumić popędów. czyli pojmowanie moralności w liberalizmie wywodzi się z założenia Rousseau'a. M i c h a 1 s k i. La sublimation thomiste. nie tworzyć kompleksów przez kolizję działania z zasadami etyki. a nie wyładowuje się wprost w celach biologicznych. stał się genialnym wodzem. że człowiek jest z natury dobry. którzy zamiast krwawych bójek pomiędzy sobą znajdą upust energii w alpinizmie. gdyż jest moralnie obojętny. może popędy zużytkować dla dobrego lub złego celu. np. lecz szlachetnieje sam człowiek jako osoba. lecz doprowadzić instynkty do sublimacji i uszlachetniania przez wyładowanie czynne popędu. opracował program sublimacji instynktu walki u chłopców. ale w ujęciu chrześcijańskim nie instynkt samorzutnie się uwzniośla. krótkowidz Matejko wielkim malarzem narodowym. przez zastąpienie pierwotnego celu dążenia do mocy nowymi wartościowymi celami. iż popęd seksualny (libido) stanowi jedyne źródło życia psychicznego i kieruje postępowaniem człowieka. kiedy to ukształtowały się liberalne zasady moralizmu. stosunku wolności dziecka do moralności. a każda „brzydula" może szukać kompensacji bądź to w intelektualizmie bądź w dobroci serca.Super Ego). a więc postępuje moralnie tylko wtedy.

Warszawa 1936 s. nie ma charakteru ani fizycznego. estetyczną. Ideotelia zaś (gr. Jednakże w masach młodzieży samodzielna sublimacja nie daje spodziewanych wyników. bakteria. słowem każda istota żywa. 1938).obcy) stanowi przejęcie celów obcych od osób nadrzędnych za własne (np. W tym celu przeciwstawił dwa pojęcia: rzeczy i osoby. heteros . kształt) to droga rozwoju osobowości przez realizację najwyższych idei ludzkości. Rzecz każda jest sumą części składowych (np. roślina. Oprócz typów czystych Spranger wymienił trzy typy mieszane osobowości: osobowość techniczną. naukowca dążącego do wartości prawdy. 1). cele sympatii. dotyczących warunków dobrego rozwoju osobowości. osobowość religijną. estetyki. łączącą w sobie orientację teoretyczną i ekonomiczną równocześnie. Rozwinął on typologię osobowości. a także osoby zbiorowe. w którym dokonuje się skrzyżowanie nauczania z wychowaniem. np. Osoba rośliny czy zwierzęcia. poety realizujących piękno. ale jest ich jednością i całością.cel) to realizacja celów własnych osoby w stosunku do osób równorzędnych (np. Heterotelia (gr. ani psychicznego. ekonomiki. Osoba to unitas multiplex. Dlatego też należało wprowadzić pojęcie różniące człowieka od innych osób. partii. np. człowiek). ponieważ jednością celowo działającą jest nie tylko człowiek. czyli aksjologii (patrz rozdz. Dusza wychowawcy i zagadnienie kształcenia nauczycieli (tł. heterotelia i ideotelia. wyjaśnia Stern. Osobowość jest to więc taka osoba. Pod kształceniem rozumie on samodzielne dorabianie się przez wychowanka własnej struktury duchowej osobowości drogą przeżywania wartości. lecz jest „neutralna psychofizycznie". państwa). z niem. skoro zamiast przystosowania (adjustment) pojawia się chuligaństwo i przestępczość nieletnich. Piękna i Świętości. stół). telos . 3. Typ osobowości powstaje więc w kontakcie z określoną sferą wartości nauki. czy duszą. Natomiast człowiek zmierza do celów wyższych i dlatego może stać się osobowością. Przy tym według Sterna jedność w osobie nie jest substancją jednoczącą. np. społeczną. 5. Autotelia (gr. czyli władczą. Stern wskazuje trzy drogi rozwoju osobowości: autotelia. rodziny. np. generała sprawującego władzę w państwie oraz 6. osobowość prawniczą. pochodzącego od wewnątrz tej całości. Eduard Spranger (ur. naród. polityki czy religii. np. Dobra. III pkt. osobowość teoretyczna. która wiąże postawę społeczną z innymi typami zależnie od specjalności nauczania. Pojęciem tym stała się osobowość (Persónlichkeit). gdy w drugiej fazie swej twórczości włączył się do pedagogiki kultury. czyli jedność wielości (wielojednia). osoba zaś także składa się z części (np. jak rodzina. 1882) na podstawie filozofii wartości. Kerschensteiner. które razem tworzą hierarchiczne układy w kulturze. dąży tylko do celów minimalnych . b) Personalizm w systemie liberalnym wychowania nosi nazwę krytycznego. np. np. . niemieckiego psychologa i pedagoga. a u polonisty z estetyczną. 16. lekarza społecznika kierującego się ku dobru społecznemu zdrowia ludzi. narodu. Mimo to idealizm w systemie liberalnym każe widzieć moralność jako samorozwinięcie się wrodzonej szlachetności natury człowieka przez swobodne działanie popędów drogą samorzutnej ich sublimacji. u matematyka z teoretyczną. a tworzy całość w sensie logicznym.idea. Stern chciał się odciąć od tradycyjnego pojmowania osoby. 2.sam. która dąży do maksymalnego samorozwoju. eidos . która pochodzi z połączenia teoretycznej i społecznej oraz osobowość pedagogiczną. nadaną mu przez twórcę. kapłana rozpatrującego życie w związku z Bogiem. przeniesiona z poezji niemieckiej (Goethe) i filozofii (Kant). Proces przejęcia celów obcych za własne nazywa Stern introcepcją celów i uważa go za podstawę wszelkiego wychowania. ale i zwierzę. jakie miało chrześcijaństwo. Takie krytyczne pojęcie osoby uległo znacznemu rozszerzeniu. Williama Sterna (zm. która umożliwia dobre przystosowanie się wychowanka do wzorców społecznych postępowania. jak idea Prawdy. Teorię osobowości pogłębił następnie twórca pedagogiki kultury. przemysłowca kierującego się zyskiem. ekonomiczną. muzyka. ludzkość. czym zajęła się idea personalizmu.). bliżej określił samo pojęcie wychowania następująco: „Świadome urzeczywistnianie wartości w kimś jest wychowywaniem innych" 5 S oraz przedstawił drogę tworzenia się typu osobowości jako proces kształcenia. wyróżniając 6 czystych typów: 1. obejmująca coraz szersze kręgi jako wynik złego przystosowania (maladjustment). to znaczy. 4.samoutrzymania się przy życiu oraz utrzymania gatunku. 55 G. Moralizm liberalny przeto i mało skuteczna teoria sublimacji wymagają dalszych wyjaśnień. miłości lub walki i nienawiści). W związku z tym G.małżeństwa lub do wolnej miłości. które również tworzą pewną całość i dążą do jakichś celów. autos. K e r s c h e n s t e i n e r . która wyraża się na zewnątrz w postaci celowego dążenia. która wybitnie rozwinęła się wśród młodzieży współczesnej pod wpływem teorii psychoanalitycznych. polityczną. socjonomiki.

Theorie der Bildung. Taka jednakże oświata i nauka stępiały ostrą świadomość klasową i hamowały bojowość rewolucyjną. c) Humanizm w systemie liberalnym także nosi na sobie piętno idealizmu i występuje jako humanizm naukowy i technokratyczny. W rzeczywistości natomiast osoba ludzka. Personalizm więc wymaga swego uzupełnienia w idei humanizmu. Początek tego rodzaju dążeń wystąpił w Anglii. Stąd konkretna osobowość zawsze pod wpływem warunków zewnętrznych środowiska społecznego tworzy się. Początki tego humanizmu sięgają okresu międzywojennego. jak np. chorobami. Humanizm rządów nauki i techniki nad ludzkością. Zawiera on w sobie wizję wszechświatowego rządu dla uzyskania pokoju między narodami w oparciu o spotęgowaną na drodze ewolucji biologicznej twórczość naukową i techniczną. uczucia i postawy dążeniowe człowieka. potrzebnych naturze człowieka. głównie socjalistyczny i chrześcijański. Mimo to idealizm w systemie liberalnym wychowania szuka wciąż radykalnych rozwiązań kwestii przeludnienia świata. przeciwstawiające się dyskryminacji rasowej. . poematu. nadmierną płodnością ras kolorowych. pomijając możliwe nienormalności. W r. biolog angielski Julian Huxley wystąpił w r. ses buts et sa philosophie. szczególnie zaś kierowników wielkiego przemysłu zautomatyzowanego. Das Grundaxiom des Bildungsprozesses. nędzą. był długi czas oficjalnym programem UNESCO. predystynującym do rozwoju określonego typu osobowości. H u x 1 e y. nastawioną na walkę z głodem. ale wyzwolenie się polityczne spod panowania kolonializmu ludów kolorowych Afryki i Azji wymusza na UNESCO. powstał nowy typ uniwersytetu w postaci zjednoczonego Uniwersytetu Londyńskiego o celach oświatowo-społecznych.drogą wyboru -jakiegoś systemu wartości nad innymi systemami. koncertu muzycznego czy pomnika architektury jest przyswajaniem ich wartości. J. Tak właśnie Ruskin College było kolegium przygotowującym robotników ze związków zawodowych do egzaminów. analfabetyzmem i. w stosunku do których. walka rasistów w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej przeciw równouprawnieniu Murzynów w latach 1963-64). 1866 Marks w opracowanej instrukcji dla delegatów na Tenże. Tenże. 1946 z programem humanizmu ewolucyjnego czyli naukowego 58 . stąd też nie rezygnuje łatwo z przywilejów historycznych białego człowieka (np. W takim ujęciu założona z góry struktura duchowa jednostki byłaby wrodzonym warunkiem. wskazującej na to. rozprawy. ale są konieczne do wszechstronnego rozwoju jako zasadniczej potrzeby i dobra człowieka. staje się przez przewagę . gdzie w 1836 r. dopóki nie zaktywizowały się w nim inne humanizmy. Przy tym kształcenie odbywa się według podstawowego aksjomatu Kerschensteinera tylko wtedy. jakie dobra ma system wychowania liberalnego zrealizować. sztuki i kultury przed narastającym faszyzmem i jego barbarzyństwem.. który pierwszy umożliwiał uzyskiwanie stopni naukowych poza przygotowaniem w uczelni. Dlatego też Karol Marks z Fryderykiem Engelsem już w Manifeście Komunistycznym (1848) przeciwstawili ruch proletariacki społeczeństwu burżuazyjnemu kapitalizmu i drobnomieszczaństwa oraz jego zakłamanej moralności. Po drugiej wojnie światowej pierwszy dyrektor generalny UNESCO. To właśnie zrozumienie sensu obrazu.zawartych jako energię rozwojowe w dziełach kulturowych 56 . kiedy to znana nam Międzynarodowa Liga Nowego Wychowania wystąpiła z ideą powrotu do humanizmu europejskiego jako idei pacyfistycznej i broniącej wartości nauki. by rozszerzyło program swego humanizmu stworzenia dobrobytu na podstawach nowoczesnej nauki i techniki na wszystkie narody świata i oczyściło się z resztek rasowego anty humanizmu. Leipzig 1926. Geneza i rozwój systemu Ruch robotniczy w drugiej połowie XIX wieku rozwinął prace oświatowe dla podniesienia poziomu kultury mas robotników oraz dla przygotowania przywódców partyjnych. L'UNESCO. zwykle jest bogato wyposażona w zadatki odczuwania wszystkich zasadniczych wartości. Rozdział V SYSTEM SOCJALISTYCZNY WYCHOWANIA 1.. London 1946. które rozwijają umysł. Berlin 1917. w Japonii zastosowano 56 57 58 biologiczną kontrolę urodzeń. gdy między duchową strukturą dobra kulturalnego a wewnętrzną strukturą jednostki zachodzi całkowita lub częściowa zgodność 57 . opartej o władzę pieniądza. które mogą mniejszą odgrywać rolę. wojennego i atomowego (technokracja).

krytycznie opanować wiedzę tak. 284-285.Punkty wniosły do programu nauczania dwie rzeczy zupełnie nowe. W celu zbudowania nowego społeczeństwa komunistycznego cała młodzież związkowa dostała wytyczone następujące zadania: I. 522. nauczanie politechniczne i technologiczne. W. 2. Tenże. wycieczki i prace pozaszkolne. maturę. zakaz pracy do lat 16. Ten zalążek politechnizacji nauczania rozwinął się już w Kapitale Marksa. F r. jak zwalczanie analfabetyzmu. a nie pamięć znajomością wszystkich faktów. Lenin. L e n i n . M a r k s . obowiązkowe wykształcenie wszystkich dzieci obojga płci do lat 16. egzaminy wstępne i końcowe. (bezpłatna nauka w języku ojczystym. 62 61 . 6° . E n g e l s . „Kwartalnik Pedagogiczny" 1965 nr 2 s. co było jarzmem dla ucznia. czego w starej szkole zupełnie nie znano. 7° . Tenże.odrzucić wszystko to ze szkoły. M a r k s . 49-62. a mianowicie . wychowanie umysłowe. które są potrzebne dla wykształcenia człowieka. przyjmowano nowinki pedagogiczne z Ameryki. O wychowaniu. I. Warszawa 1949. 4° . O oświacie i wychowaniu. 1 s. Por. K u r d y . pierwsze mające dać tężyznę. co nagromadziła wiedza ludzka. Wrocław 1965 s. N a w r o c z y ń s k i .). by wzbogacić umysł. z ros. 3. b a c h a (red. rozwijano inicjatywę i samodzielność uczniów. 63 B. 59 1° . a więc stopnie. Kapitał (tł. drugie przygotowanie do pracy produkcyjnej. tj. Tymczasem na terenie szkoły radzieckiej działo się nieco inaczej niż postulował przywódca rewolucji. Lenin więc rozwinął dalej teorię klasowości szkoły.wiązać swoje wykształcenie.uczyć się komunizmu nie z broszurek. K. uprawa ogródków. S z a n i a w s k i .pomijając podkreślenie wychowania umysłowego. technikę i elektryczność. które wiąże nauczanie z wychowaniem moralnym . Kształcenie politechniczne wobec zasady poglądowości. Zadania związków młodzieży (tł. J.. na połączeniu półpracy i półszkoły) kiełkuje zarodek wychowania przyszłości. 438^440. wychowanie fizyczne. Z kolei lata 1920 do 1930 były okresem eksperymentatorskim. O młodzieży. stosowano pomysły Deweya.). Marks tu pisał: „Pod wychowaniem rozumiemy trzy rzeczy: 1. 2° . Wybór pism. zacieśnionym do przygotowania młodzieży do określonych funkcji zawodowych przy minimum oświaty ogólnej w interesie ustroju kapitalistycznego. który pisał: „W systemie fabrycznym (polegającym. lecz jako jedyną metodę wytwarzania wszechstronnie rozwiniętych ludzi" 6 0 . powiązał wychowanie z polityką. a bardziej wszechstronnym wychowaniem człowieka dla celów klasy robotniczej. ale 63 po uwagach krytycznych zmieniono radykalnie stosunek do niego . 2 s. rozdział cerkwi od państwa i szkoły. w oparciu o naukę. które zaznajamia z podstawowymi zasadami wszelkich procesów wytwórczych i jednocześnie wdraża dzieci i młodzież do posługiwania się najprostszymi narzędziami wszelkiej wytwórczości" 59 . zaproszono go z wizytą do szkół radzieckich w 1928 r. dbałość o higienę osiedli itp. 5° . stypendia państwowe dla uczniów. Warszawa 1955. K w i a t e k . Historia wychowawania.). 3° -uczyć się.). Warszawa 1951 t. by przyswoić wszystko to. wychowania moralnego i walki z religijnymi przeżytkami.kongres genewski głębiej ukazał przeciwieństwo między dotychczasowym wychowaniem mieszczańskim. Lenin a wychowanie. nie tylko jako metodę zwiększania produkcji społecznej. Ł. Warszawa 1967 t.tworzyć kulturę proletariacką jako dalsze rozwinięcie zasobów wiedzy. łączącego dla wszystkich dzieci powyżej pewnego wieku pracę produkcyjną z nauką i gimnastyką. z ros. Wprowadzono za to rady uczniowskie przy kierowaniu szkolą. Najbardziej posunął naprzód rozwój systemu wychowania socjalistycznego twórca rewolucji Włodzimierz I. który nie tylko opracował program oświatowy w 1903 r. 8° . „Problemy" 1955 nr 2. „ R u c h Pedagogiczny" 1960 nr 5. Tuż po zwycięstwie nad caratem i kapitalizmem w okresie wojny domowej i interwencji mocarstw 1918-1920 z radosnym entuzjazmem zniesiono w szkole wszystko to. oceny. określił wartości światopoglądowe wykształcenia ogólnego. sformułował teorię rewolucji kulturalnej. zorganizowanie żłobków przyfabrycznych itp. które ludzkość wytworzyła. takie. John Dewey w ZSRR i USA. co było klasowe i służyło interesom burżuazji. kształcenia politechnicznego. naukę i wychowanie ze wspólną pracą proletariatu 6 1 . 60 K. ale nakreślił podstawy systemu wychowawczego na III Zjeździe Związku Młodzieży Komunistycznej (Komsomoł) z 1920 r. jakie dają szkoły gimnastyczne i ćwiczenia wojskowe.stosować zdobytą wiedzę w pracy nad rozwijaniem przemysłu i rolnictwa na nowoczesnej podstawie technicznej. których moralność jest podporządkowana interesom walki klasowej. podręczniki i systematyczną naukę według programu. jak u Owena.wychowywać się na komunistów.. zideologizował wykształcenie. nadał przy tym związkowi młodzieży nowy charakter awangardowy i szturmowy w walce o cele partii robotniczej 62 . Warszawa 1962.wychowanie fizyczne oraz nauczanie praktyczne. lecz w praktyce życiowej przez realizację zadań partyjnych.

wojennizacja. Napad Hitlera na Związek Radziecki w r. Toteż rozporządzenie władz oświatowych „o organizacji pedologicznej pracy w republice" z 1931 r. obowiązku dyscypliny. a wiadomości i umiejętności miały dzieci nabywać podczas zajęć w produkcji. zdyscyplinowanie. rozwijano organizację pionierską.). stopniowo przywrócono jednolite podręczniki (1932) oraz program nauczania (1933). Okazało się jednakże wkrótce. W Moskwie zaś utworzono Akademię Nauk Pedagogicznych (1944 r.Zamiast stałego programu nauczania wprowadzono w tym czasie tzw. który od 1920 r. do którego trzeba było wykształcić ludzi politechnicznie i ogólnie przez opanowanie naukowych podstaw produkcji. wsi. z czasem przywrócono maturę i egzaminy nie tylko wstępne. wszystko to razem zaprzeczało nastawieniu pedagogicznemu i doprowadziło do potępienia działalności Makarenki jako niezgodnej z duchem komunizmu. Przyczyną tego powrotu do systematycznej nauki klasowo-lekcyjnej w szkole była pierwsza pięciolatka stalinowska (1929-1932). Podstawę naukową tego stanu rzeczy tworzyły dwie teorie pedagogiczne. następnie w ramach 10-klasowej szkoły odbudowano szkołę średnią (1931). przenikniętej ideologią czystego marksizmu. do dymisji w 1928 r. Gorkiego pod Charkowem swój oryginalny system wychowania komunistycznego. a wydany opis jego w Poemacie pedagogicznym (1933-1935) wzbudził powszechne uznanie. Odbudowa szkoły programowej dała zwycięstwo nad teorią obumierania szkoły i teorią szkoły pracy produkcyjnej nauce o fizycznym i psychicznym rozwoju dziecka. 1936 jako pseudonauka i oportunistyczne odchylenie prawicowe od marksizmu-leninizmu64. wydano Przepisy uczniowskie. wprowadzono legitymację szkolną ucznia. czyli pedolog. zroś. Druga zaś teoria „szkoły pracy produkcyjnej" Pawła Błońskiego wskazywała. Tymczasem w r. oceniać nauczanie. Po klęsce zadanej Niemcom pod Stalingradem rozpoczęła się dalsza praca wychowawcza nad odbudową autorytetu pedagogicznego nauczyciela i szkoły. prowadzić poradnictwo zawodowe. czyli wzorowanie się na wojsku w tym systemie. który wespół z wychowawcą urabiał członków w poczuciu odpowiedzialności za pracę. systemem oddziałów i dowódców oraz z perspektywicznością celów sięgających aż do włączenia życia wychowanka w życie społeczeństwa radzieckiego. Warszawa 1954 s. wyrabianie tradycji. 1931. uchwała partii wprowadziła powszechny obowiązek nauczania w zakresie 7-letniej szkoły początkowej. czyli pedologii. naukę kompleksową praktycznego poznawania środowisk przyrody. która rzuciła hasło „technika decyduje o wszystkim" i szybko rozbudowała nowoczesny przemysł. selekcjonować dzieci trudne. 126-131. uporządkowanie zajęć. ujętego w podręcz64 50 lat walki KPZR o oświatę. N. 1941 i wojna narodowa przerwały chwilowo dalszy proces przemiany szkoły. że w trakcie rozwoju społeczeństwa bezklasowego szkoła jako narzędzie ucisku kapitalistycznego będzie zanikała aż obumrze całkowicie. miasta. niedorozwinięte itd. W ten sposób pedologia wprowadzona do szkoły jeszcze bardziej pogłębiła chaos w systemie szkolnym. 1930 nastąpił zwrot w polityce szkolnej. Oparł go o zasadę kolektywu wychowawczego. wychowanie natomiast będzie polegało na uczestnictwie dzieci w życiu społecznym. Nauczanie systematyczne jako zbyt oderwane od praktyki stawało się więc zbędne. że nauczanie i wychowanie najlepiej realizuje się w praktyce lub na roli przy bezpośredniej pracy produkcyjnej. zbyt odchylone na lewo i antyleninowskie w r. która na podstawie obserwacji swobodnego rozwoju dzieci oraz selekcji ich poziomu inteligencji przy pomocy testów starała się zorganizować życie odnowionej szkoły. wypracował w Kolonii im. że tego rodzaju eksperymenty nie dawały ludzi prawdziwie wykształconych. produkcyjnym i kulturalnym. W r. W związku z tym stanowisko pedologiczne władz przyczyniło się do usunięcia z pracy kierownika zakładu wychowawczego najwybitniejszego pedagoga młodzieży bezdomnej i wykolejonej Antona Siemionowicza Makarenki. Obydwie przeto te teorie zostały potępione przez Komitet Centralny Partii jako lewackie. zapewniającego także dziecku wyzwolenie spod wyzysku kapitalistycznego. Pierwsza z nich tzw. jak też żądał Lenin. która miała się zasadniczo różnić od skautingu (Nadieżda Krupskaja). . teoria obumierania szkoły W. wskutek czego została także odrzucona przez partię w r. ale i promocyjne z klasy do klasy.) odrębną od Akademii Nauk. aby zajęła się stroną naukową i popularyzatorską rozbudowy konsekwentnego systemu wychowania socjalistycznego. Na skutek tego w tym okresie badacz dziecka. 1943 zaostrzono dyscyplinę szkolną. nakazywało pedologom przy pomocy testowania dobierać klasy. Zespołowość.Od tego czasu nastąpiła rehabilitacja systemu Makarenki jako wychowania prawdziwie komunistycznego. Szulgina głosiła. brał górę nad pedagogiem w szkole. ustalać przyczyny braków postępu w nauce. Wybór tekstów {M. honoru w powiązaniu z zasadą pracy produkcyjnej.

niku uniwersyteckim pod redakcją Iwana Kairowa (1948 r.) jako prezesa Akademii Nauk Pedagogicznych. Podręcznik ten stał się wzorem dla organizacji wychowania i szkolnictwa w krajach demokracji ludowej po zakończonej w 1945 r. wojnie. Równocześnie zadaniem Akademii Nauk Pedagogicznych w Moskwie była krytyka i ocena przez tę centralę wszystkich teorii pedagogicznych zachodniego świata. Po śmierci Stalina (1953) okazało się także, że czasy „kultu jednostki" doprowadziły do przeintelektualizowania szkoły radzieckiej tak, że nawet politechnizacji uczono tylko teoretycznie, a brak potępionej psychologii wychowawczej oraz pedologii spowodował całkowitą nieznajomość dzieci i młodzieży, na skutek tego nastąpiło oderwanie się szkoły od życia społecznego, a szkoła stała się „bezdzietną", pozbawioną znajomości psychiki dziecka. Krytyka tego stanu wyraziła się w uchwale „o zacieśnieniu więzi szkoły z życiem" (1958) i w zapowiedzi premiera Nikity Chruszczowa o przebudowie ustroju szkoły w kierunku powiązania nauki z pracą. W wyniku eksperymentów, przeprowadzonych w latach 1958-1961, dotychczasową szkołę średnią ogólnokształcącą zmieniono w „średnią ogólnokształcącą politechniczną szkołę pracy z nauczaniem produkcyjnym". Od klasy IX do XI młodzież dwa dni w tygodniu uczyła się pracy produkcyjnej w fabrykach lub gospodarstwach rolnych. W ten sposób szkoła zyskała nachylenie politechniczne i zawodowe, a teoria pracy produkcyjnej Błońskiego zaktualizowała się w postaci łączącej naukę systematyczną z pracą uprodukcyjnioną65. Wreszcie czwarta zasadnicza reforma szkolna nastąpiła w 1970 r. na podstawie Statutu ogólnokształcącej szkoły średniej. Szkoła w ZSRR jest 10-letnią jednolitą, politechniczną szkołą pracy. Jednolitość zapewniają zasady pracy dydaktyczno-wychowawczej jak powszechność nauczania wszystkich dzieci w wieku szkolnym, bezpłatność nauki w języku ojczystym, koedukacyjność i wolność szkoły od wpływów religijnych. Politechniczność zaś i przygotowanie do pracy realizuje się w procesie nauczania i w społecznie użytecznej pracy uczniów. Osobno są prowadzone szkoły z nauczaniem produkcyjnym oraz szkoły z pogłębionym poznawaniem przedmiotów nauczania. W ten sposób szkoła radziecka wyzbywa się sztywnej 66 jednolitości i dostosowuje się do potrzeb i możliwości dzieci i młodzieży .
W. Ł u b n i e w s k i, Błoński i jego szkoła pracy, Warszawa 1965, s. 190-196. I. S z a n i a w s k i, Wprowadzenie do nowego statutu radzieckiej szkoły ogólnokształcącej, „Ruch Pedagogiczny" 1971 nr 1 s. 31-45.
66 65

Ostatecznie więc zostały zrealizowane podstawowe zasady systemu wychowawczego: 1° - komunistyczna partyjność w nauce, kulturze, wychowaniu i moralności, 2° - zasada powiązania szkoły i wychowania z ideologią naukowego poglądu na świat (marksizmu-leninizmu), 3° - zasada powiązania teorii z praktyką na drodze wychowania przez pracę społecznie użyteczną, 4° - zasada wychowania w kolektywie i przez kolektyw (Makarenko), 5° - zasada wszechstronnego rozwoju ucznia zgodnie z jego indywidualnymi cechami i właściwościami wieku rozwojowego67. Mają one zastosowanie w treści i programach wszystkich instytucji szkolnych i przedszkolnych systemu oświatowego, którego organizacja rządzi się własnymi zasadami, jak 1° - zasada jednolitości (jednakowe kształcenie dziewcząt i chłopców - koedukacja oraz zrównanie szkoły wiejskiej i miejskiej), 2° - zasada powszechności (obowiązkowość, bezpłatność nauczania i dostępność szkoły średniej i wyższej dla opanowujących program wiedzy), 3° - zasada autonomii kulturalnej i regionalizmu (nauczanie podstawowe w języku ojczystym, rozwijanie rodzinnej kultury przez likwidację różnic i adoptowanie dorobku kultury światowej), 4° - zasada związku szkoły z życiem kraju (wychowanie obywatelskie, praca społecznie użyteczna, politechnizacja)68 oraz 5° - zasada nauczania świeckiego (oddzielenie szkoły od Kościoła i pozbawienie religii jakiegokolwiek wpływu na wychowanie i kształcenie młodego pokolenia, ponieważ nauczanie opiera się na materialistycznych podstawach na69 ukowych) . Zasady te wynikają z określonych założeń światopoglądowych i filozoficznych, opierają się o nauczanie szkolne jako proces naukowego poznania świata, co stanowi o naukowości tego światopoglądu. Zasada naukowości nauczania zaś oznacza, że uczniom podaje się do przyswojenia wiadomości dokładnie ustalone przez współczesną naukę, że nauczanie wymaga ścisłego stosowania terminów przyjętych w nauce i że zaznajamia uczniów z ważniejszymi teoriami naukowymi, ze współczesnymi poglądami nauki i techPor. S. W o ł o s z y n, Rozwój pedagogiki socjalistycznej w Związku Radzieckim (W:) Zarys pedagogiki, Warszawa 1962, t. 1 s. 251-253. 68 J. T. W i 1 o c h. Radziecki system oświatowo-wychowawczy. Warszawa 1962 s. 22-91. 69 I. O g o r o d n i k o w , P. S z i m b i r i o w , Pedagogika (tł. z ros.), Warszawa 1953 s. 72.
61

niki, ponieważ naukowe teorie doprowadzają uczniów do światopoglądu dialektyczno-materialistycznego7 °.

2. Założenia systemu wychowania socjalistycznego Jak pamiętamy, podstawy światopoglądowe stanowi tu idea walki rewolucyjnej (patrz cz. II rozdz. VII p. 3 c), dążącej do obalenia ustroju klasowego w kapitalizmie wraz z jego imperalizmem, kolonializmem czy neokolonializmem oraz do zbudowania społeczeństwa bezklasowego ludzi pracujących nad opanowaniem przyrody i stworzeniem postępu i dobrobytu („raj na ziemi"). Rewolucja więc obejmuje wszystko, jest rewolucją polityczną, społeczną i kulturalną, wnoszącą nowe treści wychowawcze i moralne. Stąd najdalszym, ideowym celem wychowania socjalistycznego jest „przygotowanie dorastających pokoleń do aktywnego udziału w budowie społeczeństwa komunistycznego i obronie państwa radzieckiego, budującego to społeczeństwo"71.Późniejsze sformułowania celów wychowania są rozbudowane pod względem zadań szkoły, ale koncentrują się wokół wychowania budowniczych społeczeństwa komunistycznego, stąd ostateczne wskazanie brzmi: „Szkoła wiąże pracę dydaktyczno-wychowawczą z praktyką komunistycznego budownictwa i prowadzi moralne wychowanie uczniów w duchu wymagań kodeksu moralnego budowniczego komunizmu" 7 2 . Szczegóły tego kodeksu moralnego będą wyjaśnione niżej, ponieważ przedtem trzeba zarysować koncepcję społeczeństwa budującego komunizm. Otóż model społeczeństwa i człowieka nowego, którego narzędzie realizacji stanowi wychowanie socjalistyczne, stworzony jest przez całość założeń marksizmu-leninizmu, na którą składają się: 1° - materializm dialektyczny i historyczny, 2° - ekonomia polityczna (społeczeństwa opartego o pracę i własność społeczną środków produkcji) oraz 3° - strategia i taktyka rewolucji (historia ruchów robotniczych i zwycięstwa proletariatu). Dla zrozumienia systemu wychowawczego socjalizmu największe znaczenie posiada filozofia materializmu dialektycznego i historyczM. D a n i ł o w i B. J e s i p o w, Dydaktyka (tł. z ros.), Warszawa 1962 s. 142-144. 71 I. K a i r ó w (red.), Pedagogika (tł. z ros.), Warszawa 1950 t. 1, s. 23. 72 Ustaw średniej obszczeobrazowatelnoj szkoły, „Uczitielskaja Gazieta" 1970 nr 110.
70

nego, składająca się z trzech części: materializmu, dialektyki i teorii rozwoju społeczeństwa. Części te są ściśle związane w system, dlatego nie wolno ich rozdzielać, jak to czyniła interpretacja stalinowska 73 ,na skutek czego w podręcznikach diamatu (filozofii dialektycznego materializmu) starego typu 7 4 pojawiły się różne ujęcia bardziej dotyczące bytu materialnego, czyli „ontologiczne" lub bardziej zagadnień dialektycznego poznania, czyli „gnozeologiczne". Stąd też w latach sześćdziesiątych pojawiły się przedstawienia szerokie marksizmu, rozwijające filozofię materializmu dialektycznego i historycznego na tle współczesnych nauk, nowoczesnych problemów cywilizacji oraz krytyki współczesnych kierunków filozofii niemarksistowskiej75. Pomimo rozwinięcia i pogłębienia problemów rozwiązanie pozostaje zgodne z rdzeniem filozofii materializmu dialektycznego i historycznego, które w skrócie należy przypomnieć. a) Materializm filozoficzny zakłada, że istnieje tylko odwieczna materia, będąca w nieustannym ruchu, na skutek czego stale się rozwija w coraz subtelniej sze stany materialne aż do świadomości i duchowości człowieka. Zjawiska duchowe więc istnieją, ale są materialne, ponieważ wiążą się z funkcjonalnymi stanami najwyżej zorganizowanej materii mózgowej w wyższych ośrodkach systemu nerwowego. Świadomość ludzka zdolna jest do odbicia w sobie rzeczywistości, czyli według teorii odbicia, stworzonej przez Lenina, świadomość może poznać obiektywną rzeczywistość przez jej odzwierciedlenie we wrażeniach zmysłowych, wyobrażeniach, pojęciach i teoriach. Jednakże nie zawsze odbicie w świadomości jest prawdziwe, czyli zgodne z istniejącym obiektywnie stanem rzeczy. Przeto warunki prawdy w poznaniu stanowią: 1° - związek myślenia z działalnością praktyczną, gdyż w przeciwnym razie odbicie w świadomości staje się abstraktem oderwanym od prak73

J. S t a l i n , O materializmie dialektycznym i historycznym (tł. z ros.), Warszawa

1946.

N p . A. S c h a f f, Wstęp do teorii marksizmu. Wyd. 5 p o p r a w i o n e i uzupełnione, Warszawa 1950; Podstawy filozofii marksistowskiej, Warszawa 1960; Główne zagadnienia i kierunki filozofii. Cz. I: A. S c h a f f , Teoria poznania, Warszawa 1966 7 ; Cz. II: 7 W . K r a j e w s k i , Ontologia, Warszawa 1966 . 75 J. L e g o w i c z (red.) Propedeutyka filozofii, Warszawa 1965; Z. C a c k o w4 s k i , Główne zagadnienia i kierunki filozofii, Warszawa 1970 ; K. K a s p r z y k , A. W ę g r z e c k i , Wprowadzenie do filozofii. Warszawa 1970; Filozofia marksistowska. Podręcznik akademicki, Warszawa 1970.

74

tyki, która jest nie tylko źródłem poznania, ale i kryterium, miernikiem jego prawdziwości oraz 2° - łączność człowieka poznającego z innymi ludźmi prawidłowo odbijającymi rzeczywistość, czyli łączność z klasą pracującą i jej celami rewolucyjnymi, w przeciwnym bowiem wypadku myślenie pozostające w służbie klasy kapitalistycznej ulega deformacji, złudzeniom i mistyfikacji. Tak więc materializm marksistowski ma swą odrębną teorię poznania, która wytycza drogi myślenia, nauce i nauczaniu, a równocześnie się sama pogłębia 76 . b) Dialektyka zaś tworzy w materializmie marksistowskim metodę obiektywnego poznania przyrody bez wszelkich dodatków interpretacyjnych i klasowej mistyfikacji. Opiera się ona o cztery prawa: 1° - prawo wszechzwiązku zjawisk i jedności przyrody głosi, że cała natura i kosmos, składają się z tych samych pierwiastków chemicznych, w tej samej materii, w związku z czym wszystkie zjawiska jako materialne wiążą się ze sobą i wzajemnie na siebie wpływają. Stąd badając zjawiska wychowania, trzeba brać pod uwagę wpływ kultury, ustroju społecznego, gospodarki, ich powiązania i oddziaływania na psychikę wychowywanego człowieka; 2° - prawo ruchu i zmian stwierdza, że wszystkie zjawiska są w ciągłym, różnopostaciowym ruchu i podlegają zmianom. Wszystko więc przechodzi z jednych stanów w drugie, przez to ulega rozwojowi lub rozkładowi i śmierci. Tak tedy w wychowaniu i kulturze ruchy postępowe przyczyniają się do rozwijania i doskonalenia, natomiast ruchy wsteczne, konserwatywne stanowią warunek upadku i zacofania. Wszystkie zjawiska, a więc i wychowawcze, należy z punktu widzenia metodologii dialektycznej rozpatrywać w ruchu i oceniać zmiany ze względu na postęp społeczny w kierunku demokratyzacji (np. oświaty) lub uwstecznienie; 3° - prawo przechodzenia ilości w jakość w sposób skokowy wyjaśnia dokładniej proces rozwoju, który od drobnych zmian ilościowych (jak stopniowe podgrzewanie wody), w sposób nagły, skokowo zmienia swój charakter w zjawiska nowej jakości (wrzenie wody przy 100°C). Tak samo przez drobne zmiany ilościowe pod wpływem nauczania wiadomości i wychowania nawyków w świadomości ludzkiej wytwarza się nowa jakość, która wyraża się w światopoglądzie naukowym jednostki i zbiorowości.
W. K r a j e w s k i , O wieczności materii i jej ruchu, Warszawa 1956; Z. C a c k o w s k i , O teorii poznania i poznawania, Warszawa 1968; A. K o r s z u n o w , Od wrażenia do poznania naukowego (tł. z ros.), Warszawa 1969.
76

Przy tym nie chodzi o stopniowe zmiany ewolucyjne o charakterze ilościowym, lecz o nowe jakości tworzące się skokowo, czyli rewolucyjnie; 4° - prawo jedności i walki przeciwieństw wreszcie tłumaczy proces rozwoju tym, że tkwiące u podstaw każdego zjawiska przeciwieństwa zwalczają się, tworząc motor rozwoju, przebiegającego przez tezę, antytezę, syntezę i odnawiającego się dalej na coraz wyższym poziomie 7 7 . W dziedzinie wychowania decydujące znaczenie ma według marksizmu walka klasowa, która doprowadza do uwydatnienia sprzeczności antagonistycznych, tkwiących w wychowaniu, np. między indywidualnością i społecznością, między umysłem a wolą, wolnością a przymusem, a dopiero przez postęp sprowadza je do jedności i syntezy w postaci wszechstronnego rozwoju jednostki wychowywanej w łączności kolektywnej z całym postępowym społeczeństwem, budującym ustrój bezklasowy. Rozwój dialektyczny i walka sprzeczności odbywa się zawsze w konkretnej przestrzeni i w czasie, czyli podlega procesowi historycznemu, którego teorię wypracowała trzecia część materializmu marksistowskiego. c) Materializm historyczny stanowi teorię rozwoju społeczeństwa ludzkiego, zbudowaną na podstawie materializmu filozoficznego i dialektyki. Zasada podstawowa materializmu historycznego głosi, że „byt społeczny określa świadomość", czyli treści świadomości, nazywane tu „nadbudową ideologiczną", zależne są od bytu społecznego, tzn. sytuacji społeczno-ekonomicznej jednostek, jak też całej klasy, co w terminolgii ściślejszej nazywa się „bazą ekonomiczną". Bazę ekonomiczną tworzy każdorazowy sposób produkcji dóbr materialnych, który zależy od: a) sił wytwórczych, jakie stanowią narzędzia i ludzie posługujący się nimi oraz b) stosunków produkcji, czyli stosunków własnościowych, które określają, do kogo będą należały wytwory produkcji - do właścicieli narzędzi, czy też do ludzi pracujących tymi narzędziami. Najbardziej zmiennym elementem w materializmie historycznym są narzędzia wytwórcze, jako to wynalazki maszyn, materiałów i źródeł energii, które z kolei powodują zmiany w stosunkach społecznych własności. Tak np. wprowadzenie koła wodnego zamiast żarn obPor. J. F. A l e k s a n d r ó w (red.), Materializm dialektyczny (tł. z ros.), Warszawa 1956; M. C o m f o r t h, Materializm dialektyczny (tł. z ang.), t. 1 Warszawa 1964; J. Ł a d o s z , Materializm dialektyczny. Warszawa 1969.
77

w bazie ekonomicznej. albo też do zahamowania zmian zachodzących w bazie. dz. Por. jej treści są aktywne i mogą przyczyniać się do przyśpieszenia. Ludzie.komunizmu (obfitość produkcji. J. cyt. W ramach tej periodyzacji ustrojowej rozwijały się treści nadbudowy. przy pomocy tabliczki mnożenia. czy też na naukę. Warszawa 1964. zajmiemy się już tylko ideami pedagogicznymi tego okresu. uproszczony. ze zmianą bazy ekonomicznej zmienia się także treść świadomości. naukowe. umożliwiających dziś całkowitą automatyzację i pozbawiających ludzi zwykłej pracy. 78 . Przeciwnie związek bazy i nadbudowy w materializmie historycznym jest dialektyczny. J. Mogą w świadomości działać tzw. jak to ujmuje marksizm-leninizm jako filozofia klasy robotniczej. a nie pracujących przy niej młynarzy. Warszawa 1963. lecz rozwijają się w dalszym ciągu i muszą być jako trwały dorobek ludzkości dziedziczone i opanowywane przez ludzi w zmienionej bazie ekonomicznej i przekształconej świadomości. przeżytki w postaci przesądów czy zabobonów nie koniecznie religijnych. J. jak mitologicznych i religioznawczych. filozoficzne. L i 11 e y. Charakteryzując system wychowania socjalistycznego. Społeczeństwo. jak tego chciał tzw. związanych z odrębnymi formacjami społeczno-ekonomicznymi. W i a t r . językową czy nawet ogólnoludzką zasadę moralną chce się zaliczyć do nadbudowy ideologicznej i potraktować jako przeżytek przeszłych epok i baz ekonomicznych w świadomości ludzi. 79 Por. feudalizm (użytkowanie ziemi przez chłopów poddańczo zależnych od panów). ponieważ nie są całkowicie zmieniane po obaleniu bazy dotychczasowej. że historia społeczeństwa ludzkiego to przede wszystkim historia rozwoju produkcji. zastosowanie zaś później maszyny parowej do napędu spowodowało wzrost stosunków kapitalistycznej własności na rzecz właścicieli maszyny. Studia o marksistowskiej teorii społeczeństwa. S z o 1 g i n i a. religijne. niewolnictwo (podział na ludzi wolnych i pracujących fizycznie niewolników). S. dorobek sztuki czy wiedza naukowa. Tak więc i w socjalizmie trzeba uczyć się i opanowywać podstawy kultury przy pomocy języka narodowego i obcych. a to dlatego. Są to wspólnota pierwotna (wspólne narzędzia i praca w myślistwie i pasterstwie). Cuda techniki na przestrzeni dziejów. materializm wulgarny. chociaż nadbudowa nie wyczerpuje całej kultury ludzkiej. W problemach tych decydującą rolę odgrywały zmieniające się zależnie od formacji społeczno-ekonomicznych poglądy na moralność. do której wchodzą wszelkie poglądy i teorie polityczne. czyli dwustronny. logarytmów i całek. Pomimo wielkiej ważności walki ideologicznej materializm historyczny utrzymuje. Związek więc między bazą ekonomiczną i nadbudową ideologiczną nie jest nigdy jednostronny. H o c h f e 1 d. Warszawa 1964. przy pomocy pojęć tak filozoficznych. B a u m a n . ułamków. ale także nadbudowa. gdy jakąś zasadę logiczną. która dziś w dobie rewolucji naukowo-technicznej przechodzi jak gdyby do bazy i swoim poziomem oraz ilością twórczych naukowców decyduje o warunkach życia społeczeństwa. estetyczne. prawne. młodzieży i dorosłych. zostaje z czasem obalona poprzednia nadbudowa ideologiczna. na człowieka oraz na życie w społeczeństwie. jak tego domagał się Lenin. Stąd też obecnie w materializmie historycznym nie liczy się na automatycznie zachodzące zmiany w świadomości ludzkiej pod wpływem zmian rewolucyjnych w bazie ekonomicznej. Tak np.sługiwanych pracą ręczną niewolników przyczyniło się do powstania indywidualnej własności młynarza. Warszawa 1961. głosi materializm historyczny. społeczne. Tak więc. wywołującej określony skutek. lecz przywiązuje się wielkie znaczenie do walki ideologicznej nad usuwaniem przeżytków i przekształcaniem świadomości w kierunku naukowego poglądu na świat. Z.. maszyny i historia. w której odkrycia i wynalazki grają pierwszoplanową rolę 7 8 oraz związana z nią historia mas pracujących i ich rozwijającej się walki klasowej z właścicielami coraz potężniejszych środków produkcji. wyjaśniający mechanicznie procesy zmian w jednokierunkowym działaniu określonej przyczyny materialnej. Przekształcenia więc świadomości społecznej opóźniają się w stosunku do zaszłych przemian w bycie społecznym. dzieł sztuki antycznej i romantycznej. stąd też bardzo łatwo tu o omyłkę. związane także z problemami wychowania dzieci. Zarys marksistowskiej teorii społeczeństwa. aby być człowiekiem prawdziwie wykształconym. W. do nadbudowy ideologicznej nie należy sam system językowy. Całość historii społeczeństwa ludzkiego dzieli materializm historyczny na pięć okresów. Nie tylko zmiany bazy ekonomicznej powodują przekształcenie w nadbudowie ideologicznej. kapitalizm (prywatne środki produkcji i wyzyskiwana wolna siła najemna) oraz ustrój bezklasowy na niższym etapie socjalizmu (podział dochodu narodowego wedle pracy) oraz na wyższym . podział dochodu wedle potrzeb) 7 9 .

M i e d y n s k i j . W dawnej szkole uczono religii. Inna kwestia.wytworem każdorazowej sytuacji ekonomicznej społeczeństwa. toteż nią się nie zajmowano. 15. [W tegoż aut. że socjalizm nie potrzebuje opracowania systemu swojej etyki.. chociaż Makarenko pierwszy dopominał się o teorię moralną dla ułatwienia wychowania pisząc: „W naszej szkole nie ma teorii moralności. zło zaś jej przeszkadza lub hamuje. analogicznie .). W swojej praktyce doszedłem do przekonania. Ogólnie więc biorąc. polega na posłuszeństwie i oddaniu się partii. ma więc charakter zjawiska społecznego. Warszawa 1950 s. 93. służąca do przyśpieszenia walki o przebudowę ustroju w kierunku bezklasowości i opanowanie produkcyjne przyrody. wzajemna pomoc i współpraca.poszanowanie osoby ludzkiej (idea personalizmu) oraz 3° . osoby człowieka i stosunków międzyludzkich w myśl założeń światopoglądowych marksizmu-leninizmu80. że również nam są bezwzględnie potrzebne wykłady z teorii moralności" 8 2 . obowiązujące normy moralne postępowania jak solidarność. Toteż obecnie istnieją w uniwersytecie katedry etyki marksistowskiej. 83 A. które w interesie burżuazji podbudowano mistyfikacją metafizyczną i religijną. S. że „cała dotychczasowa teoria moralności jest . Anty-During (tł. M o s k w a 1947. określone idee. II rozdz. s. że moralność nie jest ani wrodzona. z ros.w ostatniej instancji . które wytworzyły się w społeczeństwie ludzkim na tym czy innym etapie rozwoju historycznego i są charakterystyczne dla danej klasy społecznej" 83 .3. ani osoby. 82 . Dobro jest więc tym. które wprowadziły powszechnie występujące problemy wychowania i skłoniły do szukania rozwiązań problemu moralności. niezmiennego odtąd prawa moralnego" twierdzi. czy też nie. Także w systemie wychowania socjalistycznego pomimo początkowych oporów i trudności pryncypialnych rozwój dziejowy musiał doprowadzić do procesów wyrównawczych. równocześnie bronili się przed zarzutem amoralności. nie ma ani takiego przedmiotu. co pomaga sprawie rewolucji. zawierającej zasady lub normy postępowania ludzi. E. Z analizy sytuacji wychowawczej po II wojnie światowej (patrz cz. zrodziła się w procesie współpracy produkcyjnej. Istoryja piedagogiki.w chrześcijaństwie człowieka chrystocentrycznie budującego Królestwo Boże) na czoło wysunęły się trzy palące sprawy formułujące tego nowego człowieka.. wierność towarzyszom itp. określając ją jako „jedną z form świadomości społecznej. czy ta nauka dawała wyniki dodatnie. która by go wykładała lub której obowiązkiem byłoby zaznajamianie dzieci z zagadnieniami tej moralności według pewnego programu. 2° .realizacja właściwych ludzkich stosunków (idea humanizmu). 81 moralność była zawsze moralnością klasową" . Geschichte der Erźiehung. A że społeczeństwo rozwijało się dotąd poprzez przeciwieństwa klasowe. 130-131. N. Problem wychowania w szkole radzieckiej. 81 F. Berlin 1960. A l e k s a n d r ó w . że także moralność socjalistyczna jest moralnością histoA. VII p. W o ło s z y n . Oblicze moralne człowieka radzieckiego (tł. Stąd Engels odrzucając wszelką dogmatykę moralną „w chrakterze wiecznego. ale w pewnym stopniu problematykę moralną przedstawiano uczniom w ujęciu teoretycznym. Warszawa 1949 s. że pomijając naczelną sprawę modelu „nowego człowieka" (w socjalizmie budowniczego nowego ustroju według nauki Marksa i Lenina. w którym jego twórcy. lecz jest tworzona przez ludzi dla ich interesów. Warszawa 1964 s.]: Dzieła. z niem. W praktyce zaś ruchów robotniczych zaczęły się tworzyć nowe. które opracowują jej problemy teoretyczne. Stąd rozwojowo najwyższą formą moralności jest moralność komunistyczna jako świadomość społeczna. 7. stwierdzono. Warszawa 1957. atakując moralność mieszczańską. ostatecznego. jak wiemy. t. dostosowanych do problemów epoki i społeczeństwa. Jeden z pierwszych etyków marksizmu Aleksandrów powiązał moralność z nadbudową ideologiczną. a mianowicie: 1° .). 1) wiemy. 80 W związku z tym ogłoszeniem relatywizmu zasad moralnych długo sądzono. M a k a r e n k o . które w zetknięciu z potrzebami wychowania przybierają postać kierowniczych idei pedagogicznych. a) Moralizm socjalistyczny kształtował się od wystąpienia Marksa i Engelsa w Manifeście komunistycznym. wobec tego moralność komunistyczna nosi cechę partyjności. Ideologia systemu wychowania socjalistycznego Z założeń światopoglądowych i filozoficznych płyną. 5. E n g e l s . ani objawiona przez Boga. Dzieje wychowania i myśli pedagogicznej w zarysie. Dlatego też wyjaśniano dalej. Ponieważ o walce rewolucyjnej decyduje polityka partii komunistycznej.konieczność wychowania moralnego dla odnowy moralności publicznej (idea moralizmu). rozwijała się historycznie i ulegała rozbiciu klasowemu.

łączących jednostkę z innymi ludźmi i z przyrodą. Moralność socjalistyczna. metod i podstaw teoretycznych wychowania moralnego w szkole socjalistycznej94. . Warszawa 1961. społeczną (dotyczy norm postępowania wobec zbiorowości). Szkice z etyki. Warszawa 1971.. 20.). ppłk mgr M. dz. dane przez K.. Garaudy.. to na to. Warszawa 1950 s. Żołnierski kodeks obyczajowy. Stąd wnioskuje Garaudy: „jeżeli indywidualność. K r a w c z y k . 95 R. traktowane dotychczas jako sprawy ściśle prywatne. niepłacenie alimentów na dzieci pozamałżeńskie. dotyczące okresu błędów i wypaczeń ideologicznych85. Warszawa 1965. 1 s. 87 J. b) „Personalizm" socjalistyczny jako rozwinięta teoria jeszcze nie istnieje. z włos. O programie świeckiego wychowania moralnego. J u r e k .skoro sama zasada partyjnego posłuszeństwa okazała się niewystarczająca. zasada „szanuj ojca i matkę" 8 6 . 91 N p .ryczną (zmienną zależnie od potrzeb epoki). S c h a f f . demoralizowanie dzieci przez rodziców 87 . Warszawa 1948. J a n k o w s k i . 86 M. Za punkt wyjściowy posłużyło mu określenie człowieka. Zasady etyki kadry Ludowego Wojska Polskiego. co zmienić całokształt tych stosunków" . niespłacanie rat za meble itp. z ros. Uczynił to pierwszy francuski filozof-marksista Roger Garaudy. Zasady wychowania moralnego. Warszawa 1969. S t ę p n i o w s k i. S a r a p a t a (red. A. 96 Tamże s. Wyrazem tej potrzeby moralizmu socjalistycznego jest kodeks wojskowy pt. 88 B. cyt. Po roku 1956 w Polsce Ludowej rozwinęła się dyskusja na tematy etyczne. 27-^1. 85 A. Poznań 1965. dz. Spór o zagadnienie moralności. O przyczynach demoralizacji młodzieży (W:) Moralność i wychowanie. Klasowy charakter moralności. S u c h o d o l s k i . moralno-etycznej i obywatelskiej. Warszawa 1965 . z franc). 97 A. G r a m s c i . H. postawy ideowej. Świadomość tę zdobywa się. Podobnie określał osobowość w marksizmie włoski komunista A. Nauczyciele o etyce swojego zawodu. M i c h a 1 i k. W ten sposób ostatnio proces rozwijania etyki socjalistycznej wkroczył na nowe tory wynalezienia świeckich uzasadnień dla znanych powszechnie zasad moralnych.). klasową (służy dobru klas społecznych). cyt. Warszawa 1971. z franc). Marksizm a moralność (W:) Moralność i wychowanie. Płk mgr Fr. H. Por. 24-42. Warszawa 1960 2 . B o ł d y r i e w. 89 „Żołnierz Wolności" z dnia 20 lipca 1971 r. w strajku) i w pracy produkcyjnej razem z innymi pod wodzą klasy robotniczej (np. 90 84 R. stały się plagami społecznymi. wreszcie c) przez szukanie naukowej motywacji dla etyki laickiej88. dz. K o w a l e w s k a (red. b) rozciągnięciem zasad etyki społecznej na etykę prywatną. Warszawa 1958. które brzmi: „Istota ludzka nie jest żadną abstrakcją tkwiącą w poszczególnej jednostce. mające znaczenie ogólnospołeczne dla wszystkich obywateli jak też znaczenie dla kadry zawodowej. w tym także etyki nauczycielskiej93. żeby stać się osobowością. M u s z y ń s k i . 330 n. H .. cyt. Jest ona w swojej rzeczywistości całokształtem stosunków społecznych" (6 teza o Feuerbachu). Marksa. J e z i e r s k i . wyrażonych w obyczajach społecznych lub zwyczajowych ceremoniach. 93 A . która podobnie jak język nie wchodzi w całości do nadbudowy i może być przyjęta nawet przez klasy antagonistyczne (jak np. Etyka zawodowa. F r i t z h a n d . która jest wychowawcą młodzieży wojskowej i ma dać przykład ofiarnej i wiernej służby narodowi 9 0 . a w ten sposób wielkość i godność człowieka nie potrzebuje uzasadnień metafizycznych i religijnych96. stając się osobowością komunistyczną. s. Równocześnie odbywa się praca nad określeniem zasad. Warszawa 1955. S o k o ł o w s k a. 40-41. R. G a r a u d y . B l o n d . Natomiast w etologii marksistowskiej91 dyskusja nad problemami moralnymi społeczeństwa socjalistycznego w walce z etyką religijną92 szuka drogi do sformułowań etyki zawodowej. Moralność i wychowanie. Komunizm i moralność (tł. trzeba zdobyć świadomość tych stosunków" 9 5 . Gramsci pisząc: „stworzyć własną osobowość znaczy . M. M. Marksizm a osobowość (tł. Warszawa 1961 t. a zmienić swą 97 osobowość to tyle. w walce politycznej (np.). w wyniku której sformułowano postulaty uzupełnienia etyki marksistowskiej: a) zasadami moralności ogólnoludzkiej.uświadomić sobie swoje sto stosunki.). s. Dokumenty te podejmują problemy wychowania społecznego. partyjną (uzgodnioną z linią polityczną) i laicką (bez uzasadnień metafizycznych i religijnych)84. dyskusja nad dalszym uzupełnieniem pt. Obyczaje i zwyczaje kadry Ludowego Woj69 ska Polskiego oraz Ceremoniał wojskowy. ponieważ znęcanie się pijaków nad rodzinami. Praca wychowawcy klasowego nad kształtowaniem komunistycznej moralności uczniów (tł. Pisma wybrane (tł. to ogół aktywnych stosunków. 92 2 Por. Teoretyczne problemy wychowania moralnego. w związku zawodowym). chociaż treść związana z godnością człowieka jako osoby występuje pod nazwą „antropologii filozoficznej". a pojęcie „osobowości" człowieka zostało już wprowadzone. „Trybuna L u d u " z dnia 8 sierpnia 1971 r. 94 N.

ale do fabrykanta. Wówczas to „gdy wieje wiatr historii ludziom. krytykując idealizm Hegla. depersonalizują i dehumanizują go. będą wolne od błędów ulegania temu. czyli wyobcowania się człowieka.wyobcowuje się w stosunku do samego procesu pracy. lecz daje szansę wyboru i zmusza ludzi do decyzji. jak to zobrazował Konstanty Ildefons Gałczyński. tu natomiast praca jest środkiem zarobku. Tak np. bądź też w warunkach ustroju B. Jednakże w warunkach kapitalistycznych następuje alienacja pracy przez to. gdyż rzeczy wytworzone zaczynają się przeciwstawiać człowiekowi i to zjawisko nazwał Entfremdung (wyobcowanie). dziś nazywane alienacją. lecz poprzez własną próbę tworzenia antyhistorii.wreszcie człowiek pracujący staje się obcy innym ludziom. Rozwój osobowości człowieka nie zawsze jest pozytywny. „Historyczna teoria osobowości wskazuje więc. aby tworzyć. pomimo nawet trafnego wyboru historycznego. dz.człowiek staje się obcy wytworom własnej pracy. gdyż zrywa z nimi ideową łączność i przeciwstawia się tym. upodobania i ocenę świata. które nie należą do niego.Wprawdzie K. Wychowanie dla przyszłości. Stąd też „historyczny kostium" ludzi staje się ich naturą. „Tylko w ten sposób decyzje będą słuszne. choćby nawet za cenę walki z istniejącymi »faktami dokonanymi«.staje się obcy własnej istocie człowieczeństwa. że osobowość ludzi jest kształtowana przez czynniki historyczne. kształtując życie i formę osoby. czemu ulegać nie należy i od błędów walki z tym. ale nie zawsze historia liczy się z godnością człowieka. że 1° . cyt. Tak więc w teorii historycznej wychowania osobowości ostateczną rolę gra nie obiektywne rozpoznawanie zasadniczego w przyszłości zwycięskiego nurtu dziejowego. posiadanie pieniędzy lub ich brak nie tylko warunkuje życie. jak to było w czasach pogardy za faszyzmu. Pierwszy Hegel w swej filozofii dialektycznej zwrócił uwagę na to. Marks zaś w pierwszych latach swej twórczości. społeczne i polityczne. Wówczas to prawdziwa osobowość człowieka nie jest tworzona przez historię. dzięki któremu człowiek pozostawałby w przymierzu z zasadniczym nurtem dziejowym rozwoju cywilizacji. 192. B. Marksistowska „antropologia filozoficzna" jako nauka 0 całym człowieku zna przecież możliwość alienacji (łac. co mu zaprzecza. która w etyce i antropologii marksistowskiej nie zostały jeszcze ze względu na relatywizm historyczny zdecydowane i zamknięte. jak pięknym ptakom. by żyć i rozwijać się. która żyje po to. K. którzy korzystają z jego pracy. tworzy materialistyczne pojęcie Entfremdung. a „rzeka historii" przepływa przez wnętrze ludzkie. alienus . że „ludzie tworzą sami swoją historię". lecz także przekształca człowieka. Dlatego też u nas prof. wyznaczające dziejowy rozwój narodu i świata przez układające się sytuacje i warunki materialne. ale tworzy potrzeby. Tenże. dlatego też dowolne tworzenie swej osobowości przez samo uświadomienie stosunków klasowych. prawda i piękno lub też nienawidzone jako zło. pragnienia. Według Marksa praca ludzka nie tylko przetwarza świat zewnętrzny. Kształcenie osobowości wobec tego polegałoby na przygotowaniu do rozumnego wyboru drogi życiowej przez uzasadnione rozeznanie w każdej sytuacji zasadniczego nurtu rozwoju i tego. Jednakże są to już zasadnicze sprawy aksjologii. jak było w ruchach oporu nie zawsze zwycięskiego (powstanie warszawskie). Wprawdzie przystosowanie się do właściwego nurtu historii ułatwia orientację. co powinno być miłowane jako dobro. a nie przyjemności twórczej. bądź też zmienianie jej przez zmianę stosunków może budzić poważne wątpliwości. W ten sposób własność prywatna 1 pieniądz alienują człowieka. Jednakże „wyrok historii" nie dyktuje fatalistycznie drogi życia. gdyż można dobro uznać za zło i odwrotnie. z czym walczyć nie trzeba" 10 ". lecz sama ocena wartości nurtów ze względu na to. Problem wychowania osobowości w społeczeństwie socjalistycznym (W:) Moralność i wychowanie. S u c h o d o l s k i . Zniesienie więc własności prywatnej według Marksa przezwycięży alienację człowieka i umożliwi mu powrót do samego siebie jako człowieka społecznego i człowieka ludzkiego zara- . filozofii wartości. rosną skrzydła. kłamstwo i brzydota. czyli odczłowieczają. za cenę ofiar w tej walce ponoszonej" 9 9 . jak też donkiszoterii. 99 98 kapitalistycznego. 2° . który staje się tylko środkiem marnej egzystencji. 100 Tamże s. iż rozwój osobowości przebiega zawsze w konkretnych warunkach historycznych i polega w gruncie rzeczy na takim wyborze drogi życia. do którego trzeba się dostosować. Suchodolski tworzy własną tzw.. ale zawsze w pracy i kolektywie. Marks głosi. głosząc. historyczną teorię osobowości 98 . 3° . 4° . Warszawa 1959. że człowiek wytwarzając rzeczy staje się im obcy. 192. wybierającej życiowe rozwiązania sytuacji.obcy).Słowem będzie to pożytkiem dla rozwoju osobowości przez uniknięcie tak krótkowzrocznego oportunizmu. natomiast trzęsą się portki pętakom".

13-80.426 r.). który nienawidzi sam siebie. 291-578. która od antyku poprzez chrześcijaństwo. ale przez otwarcie możliwości dalszego świadomego rozwoju osobowości 1 0 2 .Mt 19. a w socjalizmie już ma być wyeliminowane. 102 Tamże. jak czynił to opętany z Gerazy (Mk 5. Suchodolski głosi. chociaż same problemy w zasadzie są znane kulturze chrześcijańskiej. czyli tymi możliwościami rozwoju struktury osobowości. ale ulega przekształceniu w swej strukturze i nie zawsze zgodnie z ideałem wychowawczym.pedagogika kształcenia osobowości. J a r o s z e w s k i. 101 P.4). Stąd alienacja wyraża się w wynaturzeniu człowieka.przeciwstawiając się także strukturalizmowi i egzystencjalizmowi.pedagogika przygotowania do życia społecznego starożytności.Pedagogika więc socjalistyczna rozbudowując własny system oświatowy powszechnego kształcenia integruje w sobie dialektycznie tak wszechstronny rozwój osobowości. demokracji lub nacjonalizmu. która nie istnieje. niż bogatemu wejść do królestwa niebieskiego" . . z zakorzenieniem ich w życiu autentycznej wspólnoty" 1 0 4 . s. zasadnicze znaczenie dla wyzwolenia człowieka. B. w której subiektywnie odbija się świat zewnętrzny i ku któremu osobowość dynamicznie wychodzi w procesie życiowym. 31-34. ideologia marksizmu omija termin „personalizm". chociaż notuje się trudności w procesie formowania się współczesnej młodzieży. Ja was pokrzepię" . Tenże. Alienacja zaś w ujęciu socjalistycznym jest wyłącznie zjawiskiem historycznym i społecznym. w encyklikach społecznych. jakim ma być człowiek. Opracowanie teoretyczne tego procesu rozwijania się i dorastania osobowości do świata współczesnego zgodnie z założeniami Marksa jest jeszcze trudne. jednakże przezwyciężenie alienacji według Marksa nie dokonuje się przez filozoficzną krytykę. że historycznie wytworzyły się trzy nurty w pedagogice. feudalizmu. Maritaina. 100-109. Augustyna De civitate Dei .Alienacja pracy i pieniądza ma więc. jak i przygotowanie do życia społecznego. ujmującej walkę ciritas Dei z civitas terrena (św. S u c h o d o l s k i . 104 Tenże. które powstało w warunkach ustroju kapitalistycznego. W Nowym Testamencie bowiem występuje pojęcie „pełni czasu" (kajros). Warszawa 1965. Warszawa 1970. jak też przebudowuje teologię pastoralną w kierunku badania historii urzeczywistniania się Kościoła z uwzględnieniem jego reakcji na sytuacje historyczne. którzy utrudzeni i obciążeni jesteście. 135-137. Osobowość i własność. Warszawa 1970 s. Osobowość i wspólnota.pedagogika kształtowania systemu powszechnego w naszym wieku. humanizm renesansu. Teilharda de Chardin103. w filozofii J. Przeciwnie wysuwa własną materialistyczną koncepcję osobowości dynamicznej. a to jako 1 ° . Wykazuje to próba rozumienia osobowości jako struktury jednostki wytworzonej przez historię życia i historię pokolenia. Osobowość i wspólnota.zem101. jakich sytuacja historyczna w teraźniejszości dostarcza jako „możliwość ku przyszłości". który gwałtownie krytykuje za chrześcijańskie ujęcie osobowości w tomizmie. 2° . powodującą deprawację moralną człowieka przez siłę rozkładową bogactwa („Łatwiej jest wielbłądowi przejść przez ucho igielne. Historyczne zaś przekształcenie życia społecznego w socjalizmie wymaga od rozwijającej się osobowości odpowiedniego dorastania do zadań wynikających z sytuacji społecznych. Ogólnie biorąc. J. s. S u c h o d o l s k i . Poza tym chrześcijaństwo pierwsze zwróciło uwagę na alienację pieniądza i pracy. Jak więc widzimy. jako problem humanistyczny i pedagogiczny. Mouniera oraz za uświęcanie rzeczywistości ziemskich u B. U podstaw materialisty'cznej teorii wychowania. nie odbywa się więc przez powrót do stałej treści istoty ludzkiej. E. naturalizm i idealizm XIX w. Warszawa 1957 s. s.Mt 11. ideologia wychowania socjalistycznego pogłębia znacznie zagadnienie wpływu historii na rozwój osobowości ludzi i jej alienację. „czas nawiedzenia".28). Warszawa 1970 s. a rozgoryczenie i zniechęcenie do życia przez uciążliwą pracę („Pójdźcie do mnie wszyscy.2-15). lecz wymaga równoczesnej przemiany warunków życia i ludzi. Trzy pedagogiki. by w społeczeństwie przyszłości „dążenie do wszechstronnego rozwoju osobowości zharmonizowane byłoby z uspołecznieniem postaw jednostek. która obejmuje całe życie ludzkie i szybko rozwija organizacje i planową instytucjonalizację wychowania 105 . „poznawanie znaków czasu" (Mt 16. Ten skomplikowany model rozwoju osobowości 103 T.24). 44. wskazująca co ma robić człowiek w swej rzeczywistości i świecie oraz 3° . aż do psychoanalizy i egzystencjalizmu odpowiadała na pytanie. innych ludzi oraz Boga. w której „dialektyczny stosunek między światem osobowym a społecznością" postuluje. i przemiany ich świadomości. 105 B. W związku z tym prof. co współcześnie odbija się w rozwoju nowej teologii historii. Gilsona i E.

do wypoczynku. wyzwalającą się z alienacji rewolucyjnie w procesie powrotu do siebie. S o ś n i c k i . 422. 2° . której naczelna dewiza po zbudowaniu wielkiego przemysłu głosiła: „Kadry decydują o wszystkim". ujmowane w permanentnie kształtującej się i zanikającej treściowo kategorii braku i przeniknięte dynamiczną emocją. posiadających moc przeobrażającą wobec struktury" 1 0 6 . O programmie kommunisticzeskoj Partii Sowietskiego Sojuza. a przed pomyłkami w tej dziedzinie powinni ostrzegać wychowawcy. A. T i e p ł o w. świadoma dyscyplina pracy. Psychologia (tł. 3° . do nauki i do kultury. odwaga).). lecz jako istotę świadomie przekształcającą świat i siebie..). dlaczego ideologia marksizmu unika terminu „personalizm" i nie uznała jeszcze żadnej teorii osobowości za własną i wystarczającą. Moskwa 1961 s. Istota i cele wychowania. wreszcie jest regulatorem stosunków międzyludzkich. C h r u s z c z o w . socjalistyczny stosunek do obowiązku pracy i własności społecznej. W tej „burzy" słów pozostają w dalszym ciągu niedomówienia w sprawie. Tym właśnie niedostatkiem wiedzy możemy tłumaczyć. ukształtowaną przez ustrój kapitalistyczny jako istoty egoistycznej.wychowanie moralne (wyrabianie cech charakteru takich. siła woli. która równocześnie jest wyjściem ku światu i włączeniem dzięki temu nowych treści. regulującą stosunek do najbliższego otoczenia 107 . Dlatego też początkowo treść humanizmu socjalistycznego określano w kategoriach psychologicznych jako „najwyższe poszanowanie osobowości każdego pracownika.S. Warszawa 1950 s.ujmuje się w następującą formułę „będziemy traktować osobowość jako mikrokosmos. 219-220. szacunek dla mas. skąd bierze się subiektywność odbicia świata w osobowości z jego poczuciem braku i emocji niepokoju. jak też kwestii. 110 N. S. leniwej. dlaczego moc świata przeobrażająca strukturę osobowości nie zawsze realizuje ideał wychowawczy i osobowość nie korzysta z możliwości najlepszego dorastania do zadań epoki? W sprawę więc rozwoju osobowości wchodzi rozumienie subiektywne dobra jako potrzeby człowieka. a więc w procesie humanizacji. 210-212. 1 s. w prawie zaś wszystkich do nauki zapewnił wszechstronny rozwój dzieci i młodzieży w 5 dziedzinach jako: 1° . z ros. jak patriotyzm z internacjonalizmem.stanowi drogę wychowania osobowości i charakteru człowieka socjalizmu. w ich siły twórcze" 1 0 8 . w którym załamują się podmiotowo zdeformowane układy świata przedmiotowego. narodu i wszystkich pracujących na świecie.) jedynie wówczas. 109 108 H. kolektywizm. W praktyce natomiast troska o ludzi pracy i ich potrzeby wyraziła się w postanowieniach Konstytucji w postaci prawa obywateli radzieckich do pracy. wyzyskującej innych. K a i r ó w (red.Ten szacunek dla człowieka pracy począł tworzyć troskę o ludzi i ich potrzeby. inicjatywa. czynną miłość do ludzi. do swego człowieczeństwa. dla dobra człowieka" 110 . narodu czy szczęśliwej przyszłości 109 . Wrocław 1970 s. dz. 106 107 Chodziło więc nie tylko o szybkie wykształcenie. . c) Idea humanizmu socjalistycznego staje się przeto ideą naczelną całego systemu wychowania. Ważnym wydarzeniem dla rozwoju wychowania socjalistycznego był XXII Zjazd KPZR w r.to brzmi dumnie". który sformułował piękne zdanie: „Człowiek .wychowanie fizyczne (zdrowie i tężyzna dla wydajności pracy i obrony państwa) oraz 5° .wychowanie estetyczne (przetwarzanie świadomości w oparciu o dzieła sztuki.kształcenie politechniczne (znajomość podstaw produkcji i opanowanie narzędzi). Wychowanie takie ma przebudować naturę człowieka. K . Hasło humanizmu socjalistycznego pojawiło się w twórczości Maksyma Gorkiego. B. Zjazd ten odbył się pod znamiennym hasłem humanizmu „wszystko w imię człowieka. Humanizm socjalistyczny rozwinął się w okresie drugiej pięciolatki radzieckiej (1933-1937). oraz w sprawie zmienności losu w procesie życia. Będzie możliwa (ona. 4° . Osobowość jako problem pedagogiki. kolektywistycznie zwracał się do mas ludowych. w którym humanizm ma decydujące znaczenie. cyt. rozwijanie myślenia i wykształcenie światopoglądu naukowego). ponieważ tworzy tu najwyższą normę moralności. o którym się mówi w tekście. Woli ona szerzej traktować człowieka niejako osobę z natury. W ten sposób humanizm socjalistyczny zyskał charakter społeczny. literatury pięknej i filmu). ale i o powiększenie kadr wykwalifikowanych fachowców do prowadzenia nowoczesnego przemysłu. Pedagogika. miłość do dzieci. gdy proces życia rozumieć będziemy jako twórczą realizację wewnętrznej struktury sensów. 1961. t. do ochrony zdrowia.wychowanie umysłowe (danie podstaw wiedzy. Warszawa 1964 s. 22. bezgraniczna wiara w ich olbrzymią rolę i znaczenie. ale zawsze w połączeniu z nienawiścią do wrogów klasowych ludzi pracy. który uchwalił program przejścia do wyższego etapu budowy podstaw komunizmu w Związku Radzieckim. 59. Ś w i d a.Sformułowano tu cel noweI. K.

troska każdego o zachowanie i pomnożenie społecznego dorobku. b) wychowanie przez pracę. . 115 T. świadomą koniecznością. d) rozwój proletariackiego internacjonalizmu i socjalistycznego patriotyzmu. czystość moralna. w którym utrwali się społeczna samorządność. . W związku z tym rozszerzyły się zadania z zakresu wychowania komunistycznej świadomości przez: a) kształtowanie naukowego światopoglądu. jak próżniactwo i pasożytnictwo.wzajemny szacunek w rodzinie. .. elektroniki. szachrajstwo i zachłanność. 1971 r. 111 112 .) w następujących słowach: „Wychowanie nowego człowieka to proces skomplikowany i długotrwały.według potrzeb".. poi. nieprzejednanie dla narodowościowej i rasowej wrogości.przyjaźń i braterstwo wszystkich narodów ZSRR. które ciągle jeszcze nie pozwalają poszczególnym obywatelom radzieckim na przejawianie w całej pełni ich sił twórczych. miłość do socjalistycznej Ojczyzny. . z pełną społeczną równością wszystkich członków społeczeństwa. do krajów socjalizmu. „Ruch Pedagogiczny" 1961 nr 5 s. Komunistyczne wychowanie zakłada wyzwolenie świadomości z religijnych przesądów i zabobonów. N o w a c k i . f) przezwyciężenie przeżytków kapitalistycznych w świadomości i postępowaniu ludzi. biurokratyzmu. wszyscy za jednego.. Warszawa 1962.nieprzejednany stosunek do niesprawiedliwości. kosmonautyki. s. nieuczciwości. To wydobycie humanizmu jako idei naczelnej wychowania socjalistycznego miało ważne konsekwencje.uczciwość i szczerość.). każdemu . technologiczne i produkcyjne. praca dla dobra społeczeństwa stanie się dla wszystkich pierwszą życiową potrzebą. Wychowanie a cywilizacja techniczna. a w wychowaniu umysłowym wchłaniając podstawy nukleoniki. pasożytnictwa. . Programma. e) wszechstronny i harmonijny rozwój osobowości.nieprzejednany stosunek do wrogów komunizmu. Warszawa 1964.go wychowania komunistycznego jako tworzenie budowniczych komunizmu przez włączenie w nurt jego budowy. obejmując kształcenie naukowo-ateistyczne. niewłaściwego stosunku do kobiety i in. w którym z wszechstronnym rozwijaniem ludzi rosną i siły produkcyjne na podstawie wciąż rozwijającej się nauki i techniki.oddanie sprawie komunizmu.kolektywizm i obywatelska pomoc wzajemna: jeden za wszystkich. zwłaszcza wśród dzieci i młodzieży" . który obejmowałby wszystkie warstwy i grupy ludności i zapobiegał rozpowszech114 nianiu się poglądów religijnych. . Uzasadnienie całości programu dał komentarz premiera Związku Radzieckiego Nikity Chruszczowa (zm. g) demaskowanie burżuazyjnej ideologii 112 . chemii tworzyw sztucznych oraz agrotechniki 115 . Moskwa 1961 s. towarzysz i brat. Najbardziej rozwinięto kodeks moralny budowniczego komunizmu. cybernetyki.humanitarne stosunki i wzajemny szacunek między ludźmi: człowiek człowiekowi . pijaństwo i chuligaństwo. Zaś „komunizm .wysoka świadomość społecznej powinności. Szkoła a postęp techniczny. jw. troska o wychowanie dzieci. a możliwości każdego będą się rozwijać z największą korzyścią dla narodu" 1 1 1 . . 63. prostota i skromność w życiu społecznym i osobistym.1961. sprawy pokoju i wolności narodów. karierowiczostwa.. nieprzejednanie wobec naruszania społecznych interesów. 114 113 Programma kommunisticzeskoj Partii Sowietskogo Sojuza. Konieczne jest wprowadzenie przemyślanego i harmonijnego systemu wychowania naukowo-ateistycznego. Na obecnym etapie budownictwa komunistycznego jest rzeczą konieczną prowadzenie jeszcze bardziej zdecydowanej walki z takimi przeżytkami kapitalizmu. . Tenże. (tł. walki z możliwością recydywy wielkomocarstwowego szowinizmu i lokalnego nacjonalizmu. Walentyna Tiereszkowa . c) utwierdzenie komunistycznej moralności. . wszystkie czynniki społecznego bogactwa wleją się pełnym potokiem i urzeczywistni się wielka zasada „od każdego . politechniczne. 1957) i pierwszych kosmonautów (Jurij Gagarin . zawierający następujące zasady moralności: .przyjaciel. ze wszystkimi narodami 1 1 3 .1963) rozszerzyła się znacznie.według możności.braterska solidarność z pracującymi.rzetelna praca dla dobra społeczeństwa: kto nie pracuje. . Komunizm to wysoko zorganizowane społeczeństwo wolnych i świadomych pracowników.. automatyki. 118-123.to bezklasowy ustrój społeczny z jedyną ogólnonarodową własnością dla rozwoju wytwórczości. . „Glos Nauczycielski" 1961 nr 44. Przede wszystkim rozbudowało Programma jw. ten nie je. . W związku z wyłożonym programem wychowawczym i treść kształcenia dostosowana do ery sputników (od r. 2-6.

H . 126 Por. K r z y s z t o s z e k . jak też systemu wychowawczego.olbrzymi problem badawczy pedagogiki radzieckiej116. Warszawa 1965 s. 120 . 108-122. poglądy ideologiczne panujące w społeczeństwie (czyli nadbudowę). G m u r m a n. 11-12. zmierzając tym samym do unaukowienia pedagogiki 124 . że światopoglądowa pedagogika specjalistyczna wprowadza przyszłego nauczyciela w krąg podstawowych problemów wychowawczych. Metodologiczne problemy pedagogiki. harmonijnego rozwoju. sytuacje życiowe ludzi (a więc byt.). idącego swoistymi drogami tradycji krajowych do realizacji podstawowej. s. 128. uściślić problemy. jak się wyraził A. 121 Z. choćby dlatego. B a n a s i e w i c z . K.mają charakter klasowy i proletariacki i zwracają się z krytyką ideowej obojętności ludzi. świadomego wyboru zawodu. Dalszą konsekwencją wyższego etapu rozwoju pedagogiki radzieckiej było odejście od jednolitego modelu pedagogiki socjalistycznej. cyt.25-26. wskazując jak są one rozwiązywane na gruncie pedagogiki radzieckiej. hipotezy badawczej i strategie badań w pedagogice i to głównie przy pomocy języka psychologii. b) wychowania ideowego („kształtowanie w młodym pokoleniu światopoglądu marksistowsko-leninowskiego. Warszawa 1967. 124 Tamże s. K r z y s z t o s z e k . musiała wystąpić różnica w pedagogice tak systemów szkolnooświatowych. fizycznego i estetycznego) we wszechstronnym rozwijaniu ucznia. I l j i n a . Metodologiczne podstawy pedagogiki marksistowskiej. bazę). K o r o l e w i W. F. wychowywania uczniów w duchu wysokiego patriotyzmu radzieckiego .. Pierwsze z nich za podstawowe czynniki wychowania szkolno-oświatowego uważają rozwój stosunków produkcji i walkę klas (tj. T r o j n a r s k a . „Ruch Pedagogiczny" 1971 nr 1 s. s. dz. wzmocnienie ich zdrowia. Tenże. Wrocław 1967. Oczy wiście szablonowej jednolitości między nimi nie ma. tej samej dla wszystkich ideologii marksizmu-leninizmu. F. Mimo więc podziału metodologów pedagogiki socjalistycznej na „scientystów" inaczej „instrumentalistów" lub „antropologów" i „filozofów" ze względu na różną interpretację marksizmu 125 . S u c h o d o 1 s k i. politechnicznego. Schaff „solidnie »naumieli się« marksizmu" 1 2 2 . 117 Status ogólnokształcącej szkoły średniej. by uczniowie zdobyli trwałą znajomość podstaw nauk wraz z umiejętnością samodzielnego jej uzupełniania"). który określa świadomość) oraz dodają zasady kierowania własnymi możliwościami człowieka121. a zadania szkoły ujęła w trzy grupy: a) nauczania ogólnego („wyposażenie uczniów w średnie wykształcenie ogólne. 99-101. „Człowiek i Światopogląd" 1971 nr 5 s. z ros. Warszawa 1967. 122 Tamże s. Podstawy wychowania socjalistycznego. Wstęp do metodologii pedagogiki. H. T . 13-129. 118 Z. Wrocław 1964. „Ruch Pedagogiczny" 1970 nr 5 s.. A. ideał i normy telogii wychowania. Rola wychowania w społeczeństwie socjalistycznym.humanizm socjalistyczny dopuszcza ścieranie się różnych koncepcji naukowych oraz krytyczne zużytkowanie literatury naukowej krajów kapitalistycznych. W wyniku opracowywania teoretycznego tych różnic w pedagogice socjalistycznej pojawiły się także i u nas dzieła z zakresu metodologii 118 pedagogicznej . dążących dopiero do zbudowania podstaw socjalizmu. M u s z y ń s k i (red. M u s z y ń s k i . aktywnej działalności zawodowej i społecznej") 117 . O radzieckich podręcznikach pedagogiki. Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego oraz w duchu gotowości do obrony socjalistycznej Ojczyzny") oraz c) kształcenie wszechstronnego rozwoju („zapewnienie uczniom wszechstronnego. A . jak również specyficzne dla pedagogiki socjalistycznej . 125 Por.w wyniku którego ustawa o szkole średniej ogólnokształcącej odstąpiła od schematu pięciu kierunków wychowania (umysłowego. 623-624. Ta ostatnia współpraca i dialog naukowy powoduje to. W. Jedność nauczania i wychowania. Materiały z dyskusji sejmowej. cyt. 123 H. lecz pragnie B. wspólne dla całej pedagogiki 126 światowej. Obszcze osnowy piedagogiki. 119 Ustawa o rozwoju systemu oświaty i wychowania.). K a i r ó w . Metodologiczne podstawy.Moskwa 1969s. 33. Drugi zaś kierunek metodologiczny stara się usystematyzować naukowe twierdzenia pedagogiki. W krajach demokracji ludowej. swego narodu. Nowy program KPZR a zadania pedagogiki (tł. Moskwal967. że jedne z nich dotyczą przede wszystkim systemu szkolno-oświatowego i ideologii socjalizmu 119 . wychowanie fizyczne i estetyczne.miłości Ojczyzny. drugie zaś systemu I. odpowiadające wymaganiom współczesnego postępu społecznego i naukowo-technicznego oraz dążenie. prawidłowe ujęcie nauczania pracy. ustanowić cele. socjologii i innych nauk 1 2 3 . Warszawa 1971. jak też bezklasowego społeczeństwa i nowoczesnego świata człowieka 120 . Tenże. Piedagogika.Na skutek tego pedagogika socjalistyczna nie dąży do izolacji. dz. moralnego. 55. którzy. 116 wychowawczego i z jego złożonymi celami humanistycznymi tak wszechstronnego rozwoju osobowości. Warszawa 1961. równocześnie wyrabia pogląd na różne zjawiska pedagogiczne. przygotowanie uczniów do życia. Wstęp do metodologii pedagogiki.

Wiek XIX. Warszawa 1937. Związki zawodowe robotników angielskich (tł. Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów (tł. z niem. 1-2. Ludzie. I GENEZA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWAWCZYCH /. Social Ideals and Economic Theories from Quesnay to Keynes. z ang.. Rist K. Russell B. Kraków 1949.). gdy humanizm socjalistyczny będzie syntezą wszelkich wartości i prawd .. z ang.nic co ludzkie nie może mu być obce .). Warszawa 1951. z ang. 129 Tamże s... Les Bourgeois conąuerants XIX siecle. Rozwój kapitalizmu i jego skutki J.). Warszawa 1951.). K u c z y ń s k i . polityczną. z franc). Le travail et les ąuestions ouvrieres. Lilley S. t. Warszawa 1933. Początki klasy robotniczej. Poznań 1909. A History of Economic Thought. ideologiczną i religijną oraz spowoduje nieustanne odradzanie się człowieka poznającego istnienie. Russel B. Rousseau F.. Hitze W.). 1-2. Tylor O. L.. Warszawa 1950. szturmującego w ruchu robotniczym umierający stary świat 128 . Paris 1917. Kula W. 1-3. z ang. Paris 1956. Tak więc i w socjalizmie humanizm techniczny i naukowy nazywany scientystycznym. . Miinchen 1924-1927.. z niem. Humanizm socjalistyczny. Gide K. Rychliński S.. co w nim najlepsze" 129 . Krzyżanowski A. z ang.). J. Jostock P. 128 127 Assorodobraj N. 190. aby zdobycze cywilizacji nie obróciły się przeciwko ludzkości.. Smith A.. Kapitał und Arbeit und die Reorganisation der Gesellschaft. Historia doktryn ekonomicznych (tł.włączyć się do ogólnoludzkiej pedagogiki naukowej.. Kuczyński J.). Warszawa 1948. Warszawa 1952. Położenie robotników w Anglii (tł. 1928. Perspektywy przemysłowej cywilizacji (tł. Der modernę Kapitalismus. maszyny i historia (tł. H.). Warszawa 1963. twórczego i społecznego. Warszawa [przed 1936] t. obiecując na przyszłość zlikwidowanie wszelkiego zła i obumarcie złych mocy w człowieku. Moralność mieszczańska. Kwestia robotnicza i dążności do jej rozwiązania (tł. Berlin 1880. Colson C. Położenie robotników w Stanach Zjednoczonych (tł. Przejdziemy więc do nauki o procesie rozwoju wychowawczego człowieka jako ważnego elementu każdego humanizmu. Engels F. 89-276. t. K u c z y ń s k a . Warszawa 1948. A. Warszawa 1936. Howell G. Histoire des Techniąues. Warszawa 1954. Sombart W. Moraze Ch. z ang. Wiek dziewiętnasty (tł.. Przeobrażenia społeczne w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej na tle urbanizacji. Warszawa 1946. Kuczyński J. Rozwój instytucji społecznych w ciągu XIX stulecia (tł. New York 1960.).... Łódź 1956. Warszawa 1916. K o s s a k . zachowując jednakże czystość ideologiczną i krytycyzm szczególnie pod adresem 127 humanizmu chrześcijańskiego jako idei skrępowanej przez religię . z niem. Dzieje ludu angielskiego (tł. Jednakże w nowych warunkach cywilizacji technicznej mimo trudności i pokusy żaden z systemów wychowania nie może zaniedbać sprawy wszechstronnego rozwoju człowieka i procesu jego wychowania. bierze górę nad humanizmem czystej psychologii czy antropologii. Początki kapitalizmu amerykańskiego (tł. Położenie klasy robotniczej w Anglii (tł.zniesie wszelką alienację ekonomiczną. Ossowska M. Gide K.. WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE DO CZĘŚCI II Pedagogika porównawcza Rozdz. z franc).. Morton A... Paris 1957. Warszawa 1910. Warszawa 1966 s. Warszawa 1963.. Humanizm skrępowany.). z niem.....Synteza humanizmu socjalistycznego jednakże będzie „ocaleniem tego. Rochester A.. Hitze W.). Der Ausgang des Kapitalismus. Historia gospodarcza Polski 1864-1918. której wciąż grozi zagłada nuklearna. z ang.

. Warszawa 1945. Paris 1948. Poglądy demokracji chrześcijańskiej we Francji. z niem. Lindsey B. Th. L'Origine du proletariat romain et contemporain.. cz... Liberalizm ekonomiczny. Sombart W. Bonicki S. Rozdz.. Der proletarische Sozializmus (Marxismus).).. ks. Szymański A. J. Myśli nowoczesnego Polaka. z niem. II CHARAKTERYSTYKA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWANIA 1. Stefanowicz J. Tworzenie państwa i konstytucji.. Paris 1938... Zarys katolickiej syntezy społecznej. Katolicyzm i liberalizm w Niemczech XIX wieku. Londyn 19422. Szymański A..). Feldman J. Geneza partii katolickiej w Niemczech. Historia doktryn poityczno-prawnych XIX wieku. Chrześcijańska demokracja. Chazal J.. Engels F. Histoire de la democratie chretienne. Sośnicki K. Kodeks społeczny..... Znaniecki F. Warszawa 1902. 1914. Kooperacja w rozwoju historycznym. HofTmann W.. B. C. z ang. Fróhner R. Krasuski J. Egoizm narodowy wobec etyki... Ketteler et la ąuestion ouyriere. „Widnokręgi" 1956 nr 11... Współczesne kierunki społeczne. Łempicki S. Wynne J. Jeske-Choiński T.. Krasuski J... Zmierzch czy odrodzenie liberalizmu (tł. P.. Dmowski R. 1957 nr 1. 2. Wołgin W. Piwowarczyk J. Warszawa 1931. Berne 1896. Niebezpieczne ulice. Wie stark sind Halbstarken. Kraków 1929. London 1947. Democraties et capitalisme.). Narodziny i rozwój filozofii marksistowskiej... B. Warszawa 1938. Zweig F.. i B. Rozsprzężenie obyczajów (tł. Hertz A. 2..). Mantuszewski S. z niem. Główne kierunki spoleczno-polityczne a ruch oświatowy. M. 12.). Kierunki pedagogiczne w początkach XX wieku i ich aspekt polityczny. Kulturkampf. 1-2. Bielefeld 1956. Katolicyzm społeczny. Marks K. Paris 1963. Górski K.. „Nowa Szkoła" 1947 nr 4. Gedanken uber sozialistische Erziehung..)... organizatorzy Związku Komunistów (tł. Francja 1968. New York 1953... Caro L. et Niederhoffer A. Korporacjonizm i jego problematyka. Williams E. z ang. z ros. Kandel E. Chemia F. Girard de E. ks. Warszawa 1945. Młodociani przestępcy.. UEurope du XX-e siecle et ł'idee la nationalite. J. Poznań 1932. Warszawa 1935. Warszawa 1963. Poprzednicy naukowego socjalizmu (tł. kierunek chrześcijańsko-społeczny.. Kraków 1927. Poznań 1956. Poznań 1910. Sojusz kommunistow. Paris 1947. Seksualna etyka i pedagogika (tł. Der soziale Katholizismus in Deutschland bis zum Tode Kettelers. Piwowarczyk J. Poznań 1963. Weill G.). Warszawa 1950.. Warszawa 1954. S o c j a l i z m i k o m u n i z m Adler M. ks. Warszawa 1938. Laski H. „Przegląd Powszechny" 1948 nr 5. Polskie tradycje wychowawcze. Stern W. Munchen 1924. W.. Leipzig 1928. D e m o k r a t y z m i n a c j o n a l i z m Balicki Z. Kunowski S. Democratie et liberation. Kraków 1901. b. I. cz. Warszawa 1923.. Les bandes d'adolesenis (trąd.. Warszawa. Chrześcijański ustrój społeczny. Giinter K. Foerster F. Theories of Education.. Rebelie studenckie na Zachodzie. Krieck E. ks.). Gortais A.. Dzieje organizacji zawodowej w Anglii (tł. Konieczność nowej orientacji w wychowaniu Bloch H. Ruchy spoleczno-polityczne c. Maneli M... Teorie współczesnego kryzysu. Lublin 1937. Zaniewski R... Dziecko w systemie hitlerowskim.. Marks i Engels. Liberalizm i kapitalizm. Gladbach. Wojciechowski S. t. Jezierski H. z ang. ks. Marks K.. Leipzig 1932. Berlin 1924.. Manifest komunistyczny (tł.. Warszawa 1936.. Munchen 1961. The Rise of European Liberalism.. U źródeł chuligaństwa. 1-2. Etudes de Criminołogie juveniłe. Warszawa 1938. Młodzież a przestępstwa.). Lwów 1934. Vaussard M.). Protest der Jungen. Paris 1952. Warszawa 1964. Schaff A. Bureau P. Ketteler. Rozkład w życiu i literaturze. Franz A. Janicki J. Bunt młodzieży (tł. P. Sosnowski K. Jena 1924. Vigener F. Warszawa 1958. Neue Menschen. ks. Piwowarczyk J. (red. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. z ang.. Szelągowski A.. Sittlichkeitsvergehen an hóheren Schule undihre discipłinare Behandlung. Roszkowski A. Louvain 19572. Proces emancypacji młodzieży współczesnej „Znak" 1961 nr 84. a. ks.). socjalizm.. B.). Warszawa 1970. Oblicze studenckiego buntu. Warszawa 1902. Warszawa 1911.. 1-2. Michajłow M... Początki katolicyzmu społecznego we Francji (tł. Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Nationalpolitische Erziehung. K a t o l i c y z m s p o ł e c z n y Duroselle J. Rozkład kultury mieszczańskiej. Praca najemna i kapitał (tł. z niem. Lwów 1937. Stany Zjednoczone Północnej Ameryki USA. Paris 1956. Z zagadnień bezrobocia. Ein deutsches Bischofsleben des 19 Jahrhunderts..Webb S. Warszawa 1962.... z niem. Warszawa 1961. Warszawa 1895. „Twórczość" 1946 nr 6. New York 1963. Warszawa 1969. Kapitalizm i niewolnictwo (tł. z franc). z franc). Engels F. Warszawa 1929. Warszawa 1945. Czapów Cz. Czapów Cz. Lublin 19342. Mussolini i korporacyjna przebudowa Włoch. Kołodziejczyk H. Warszawa 1960.. Pouthas Ch. Warszawa 1962. Moskwa 1960.. Rozwój socjalizmu od utopii do nauki (tł.

. Kryzys spoleczno-gospodarczy w świetle katolickich zasad. Kraków 1964. Kraków 1969. Paris 1947. z franc). Piwowarczyk J. TJ. Binder H.. Rowid H. Wychowanie nowego człowieka. Warszawa 1970.. Piwowarczyk J. Lagensalse 19203. Theories of Personality. New York 1968.... Płock 1937. ks. Poznań 1921. Die Idee der Persónlichkeit wid ihre Bedeutungfur die Padagogik. Das Christentumsundder . Szymański A. Dilthey W.. O wychowaniu nowego człowieka. Lubac de H. ks. Kraków 1933. Lublin 1939..). Kraków 1935. Warszawa 1968. Lindsey G. Upadek cywilizacji zachodniej. Explorations in Personality.. Paris 1934.. Koneczny F.. Warszawa 1932. The Hippies. z ang.. Od filantropii do humanitaryzmu i humanizmu.. Wstęp do teorii osobowości (tł. Studia z filozofii kultury.. Normy moralne -próba systematyzacji. New York 1944. Malinowski B. Warszawa 1931. 1947. „Gesamelte Schriften B. Budownictwo socjalizmu i narodziny nowego człowieka (tł.. Spranger F. 4. Die Kultur der Gegenwart. A. Thrasher F. Critiąue des systemes de morale contemporaines. True Humanism.. Kraków 1911. kard. Leclercą J. Sinko T.próba definicji. Nowy człowiek .. Podstawy wychowania państwowego. Humanites.. Leipzig 1923. Osoba i czyn. Maritain J. Mazanowski A.. Problem humanizmu.. z ang. Baley S. z ang. Glencoe 111. V. Veillard-Cybulsky M. ks. Pojęcie nowoczesnego systemu wychowania Allport G. Schriften zu Theologie B.. O wielości cywilizacji. Sośnicki K... Warszawa 1971. „Tygodnik Powszechny" 1946 nr 33. Hartman A. Nawroczyński B. Warszawa 1936. Poznań 1937. Marks a idea wolności (tł. Personality. Lwów 1933. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1963 z. Lublin 1931. ks.. 3.. Leipzig 1924. Zieliński T.. „Etudes" X. Messer A. London 1938. Warszawa 1935. Humanizm i poznanie.). Michalski J. z niem. Kultur und Erziehung.. Evans W. Alain (Chartier E. M. Freedom and CMlisation.. Kraków 1927. Gołembski W.. Wojtyła K. Bohlen A..... Warszawa 1912. „Kultura i Wychowanie" 1938 nr 3.. Warszawa 1935.. 1959.. Freiburg 1948. Kłoskowska A. Rozwój moralności w świecie starożytnym od Homera do czasów Chrystusa. Lipka M.. Die menschliche Person.. La crise du capitalismus. Die freie deutsche Jugendbewegung (. Znaniecki F. z franc)... Wychowanie moralno-społeczne. Małżeństwa koleżeńskie (tł. Miinchen 1920-1922.. ks. Poznań 1938. Warszawa 1970.. Noew York 1938. Łódź 1954. Berlin 1933. Warszawa 1970. Warszawa 1963.). i H. Suchodolski B. . V. Heidelberg 1956. Piron G.. Lwów 1939. Rybicki W. Chałasiński J. Untergang des Abendlandes. [i in.. Granat W. Stuttgart 1963. Kałwa P. 3. Toleranz und christlicher Glaube.. The Gang. Struktura osobowości (tł. Le Drame de 1'Humanisme athee. z ros..Ihr Verlauf von 1913 bis 1919"). Warszawa 1968.. Nieletni przestępcy w świecie (tł. Litt T. Z rozważań nad wychowaniem nowego człowieka. New York 1938. Lwów 1939. Die geistige Welt.. Warszawa 1931. Moderner Humanismus. S. Haal C. z franc).. W. Różne koncepcje wolności w rozwoju historycznym. De la personne. Maritain J. Osoba ludzka . SJ.. Przesilenie gospodarcze świata i w Polsce. Osobowość. Zawadzki B. świat i życie.. Das Problem des Geisligen Seins. Aufbau der Person. Warszawa 1935. Gerstmann S.. Liberalizm. Kultura. Śliwiński A.]. Fiedler E. Hartmann N. ks. Warszawa 1935. Warszawa 1964. Kultura i osobowość. Katolicy i wolność myśli (tł.1 2 szkiców na temat ducha nowego pokolenia (tł.. Zarys filozofii kultury.). New York 1957.. Źródła zróżnicowania systemów wychowawczych Adamski W. Życie duchowe. Koneczny F. Wolfe B. Mc Donald D. z franc). La recherche d'un homme noweau. Pastuszka J. Miinchen 1952. Leipzig 1934. Kultura i jej dziedziny.. Ossowska M. SJ. Russell B. z franc). A Theory of Mass Culture (W:) Mass Culture. Lubac de H.. Warszawa 1938... Ossowska M.Lindsey B.. Paris 19453. Rozwój moralności.). Kultura masowa. Filozoficzne i empiryczne pojęcie osoby ludzkiej. Przestępczość nieletnich w Polsce. Na przełomie dwóch epok.. Warszawa 1968. Religia a kultura (tł.NeueMensch".. Osobowość. Rola wolności w postępie kulturalnym. Suchodolski B. Hessen S. SJ.... A psychological Interpretation. VI".. Murray H.. Zarys zagadnień. Czarnowski S. t. Lublin 1938. Einsiedeln 1962. Drogi do wolności (tł. M. Biblioteka naukowa „Po prostu" nr 4. Kraków 1932. Spengler O. Gigon H. Warszawa 1949. Socjologia moralności. M.. Znaniecki F.). Krawczyński Z. Sandomierz 1961.. Lersch Ph. ks. Kraków 1936. Paris 1907.. 2. Rahner K. Nuttin J. Lefebvre H. Kraków 1947. Chicago 19474. Ratyński J. Gaudig H. Młodzież współczesna w świetle własnej opinii. Socjologia rozwodów. Zepsucie dzisiejszej młodzieży gimnazjalnej i środki zaradcze. Rozental M. Fouillee A. ks. Leipzig 1925.

z włos. Paris 1933. Warszawa 1955. b. Charakter. Gillet M. ks. Christus als Mittelpunkt religióser Erziehung. Kształtowanie charakteru (tł.. Wychowanie personalistyczne.. Warszawa 1955. Lublin 1961. Elementy filozofii chrześcijańskiej (tł. List o wychowaniu. Ray H. z ang. Poznań 1968. ks. Charakter. Kraków 1969. Gilson E. ks.). Liturgika. Moysa S. 1-2... Les \aleurs et le moralisme pedagogiąue. ABC tomizmu. ks.. z franc). Kowalski-Wierusz J.). P e r s o n a l i z m Górski K. Kraków 1961 s. Kodeks doktrynalnych wypowiedzi Kościoła. Lublin 1967. appendix do książki Dybowski M. Paris 1948.. abp. Poznań 1965 s. Zuberbier A. Witkowiak A. Mała dogmatyka dla świeckich (tł. Warszawa 1947. T e o l o g i c z n e Bardecki A. O typach motywacji. Gniezno 1935. Poznań 1936.. Jaworski M. Chojnacki P. 437^*55. A. Warszawa 1965. Wprowadzenie w chrześcijaństwo (tł.. Gmurowski A. Freiburg im. Sobalkowski S. Kudasiewicz J. Kraków 1947. z franc). Histoire doctrinale de 1'humanisme chretien. F i l o z o f i c z n e Bocheński J. Chrześcijańska koncepcja człowieka (tł.C h r y s t o c e n t r y z m Dajczak J. Opole 19594. Jungmann J. Mascall E. Społeczne aspekty dogmatu. (red. t. Warszawa 1962.). M o r a 1 i z m Bilczewski J. Kaczmarek Cz.. Szymusiak J. Tomasza z Akwinu. ks.. Psychologia. Guardini R. Lublin 1962.. Granat W. Poznań 1947. Poznań 1970. ks.. „Theologiscb. Welt und Person. z franc). TJ...Rozdz.. z niem.. Rogalski A.. Jakubiec C.. Umiński J.. Ratzinger J.. Kraków 1966. 1-2. 2. Poznań 1955. Kielce 1939. z franc).. t. Kościół epoki dialogu.. Cnoty nabyte i wlane. Warszawa 1938. bp. jego istota wg św. ks. Wierzę. ks. ks. L. Warszawa 1971... Humanizm i teologia (tł. 69-80. Tomizm (tł.człowiek? Zarys antropologii chrześcijańskiej (tł. ks. Święci i błogosławieni Kościoła katolickiego. Personalizm i jego perspektywy. Stefanini L. ks. Nosengo G. Osobowość chrześcijańska. ks. Historia Kościoła. Założenia a. ks. M.. b.. „Ateneum Kapłańskie" 1948 nr 269. „Ateneum Kapłańskie" 1946 nr 250. Synopsa tekstów Soboru Watykańskiego II. Katolicyzm. 100 n. Orientacje Soboru (tł. Maritain J. 265-330. Maritain J. Niesiołowski A.). A.. Kraków 1948.. Du regime temporel et de la liberte. S. Woroniecki J. Woroniecki J.. Wprowadzenie metodologiczne do Nowego Testamentu. ks.. Piwowarczyk W. Milano 1942. Kraków 1970. Personalizm katolicki. Antropologia filozoficzna (tł. Pascher J. Sobór Watykański II. 196-198. Deklaracje. Kim jestem ja ... z niem. Dogmatyka katolicka. Winkowski J.. Paris 1969. (red. 1939. ks..).). ks. Lubac de H. Poznań 1959.. Versuche zur christlichen Lehre vom Menschen. Christlicher Humanismus. d. ks... Poznań 1968. Wstęp ogólny do Pisma św.). Heidelberg 1950. Synteza. Ricciotti G. Życie Jezusa Chrystusa (tł. Świeżawski S. „Lumen Vitae" 1961 s. Pisma wybrane. OP. z franc). z ang. kard. Rudloff L.es Jahrbuch" 1962 s. Warszawa 1960. Garonne G. H u m a n i z m Hermans F. (red. Konstytucje.. Poznań 19202.. Ideologia współczesnego wychowania chrześcijańskiego a. ks.. ks. Podstawy filozofii chrześcijańskiej.).. Katolicka etyka wychowawcza. Dogmatyka w zarysie. Poznań 1966. Byt. Poznań 1936.. Gilson E. ks. Radoński K.. ks. Breviarium fidei. III WYCHOWANIE CHRZEŚCIJAŃSKIE 1. Ratzinger J. La Personne et le bien commun. Chrystocentryczne nauczanie i wychowanie w seminariach duchownych.. Biblia dzisiaj. c. Katowice 1969. Tekst polski.. Warszawa 1956. ks. ks.. Trocąuer Le R. Zarys etyki i ascetyki katolickiej. z franc). „Znak" 1950 nr 23. z niem. M. Guitton J. Sawicki F. „Życie i Myśl" 1950 nr 7/9. Wychowanie człowieka. Jaeger W. z ang. Bogacki H.. Kościół w świetle Soboru. Paris 1968. Formazione cristocentrica. Teologia moralna i jej stanowisko chrystocentryczne w całości nauk teologicznych. Warszawa 1956... Kraków 1947. A. Warszawa 1957. Pastuszka J. Poznań 1964.). Metafizyka. Propedeutyka teologii katolickiej.. Roma 1955. ks. Bielski T. Dekrety.).. Christozentrik in der Verkiindigung. Personalismo educatiw. Romaniuk K. Van Peursen C. Kraków 1961. Katechetyka. Paris 1947. Wurzburg 1939.. OP. . Maritain J. Warszawa 1956 s.. Maryja (tł. Krąpiec M. Br.. Struktura osobowości chrześcijańskiej w zjednoczeniu z Bogiem (tł. Poznań 1966. OP. OP.

Wykształcenie według planu daltońskiego (tł.).. z ros. z niem. Hamaide A. Podstawy organizacyjne Baden-Powell R. Lwów (b. Kraków 1929... Boyer M. Lebensformen.)... Wykłady pedagogiczne w zarysie (tł. UEducation a la Croisee des Chemins.). Warszawa 1927. Warszawa 1957. ..r. Wider das Schulelend... Ziemnowicz M. Ideologia systemu liberalnego wychowania a. Pius XI. z niem. z niem.. Paris 1945. Lyon-Paris 1941.). Szkoła i charakter (tł. P e r s o n a l i z m Hessen S. Warszawa 1913.. Woroniecki J.. Psychoanaliza w szkole (tł. Decroly O. .. K r y t y k a szkoły starej •••. Warszawa 1913. UEducatione dei giovani alla luce del Concilio Yaticano II. SJ. Bednarski F. M o r a l i z m i d e a l i s t y c z n y Adler A. Der didaktische Materialismus.. Leipzig 1926... Warszawa 1932. Roma 1970. Bruxelles 1930. K. UEducation chretienne dans la lumiere du Concile. Kraków 1937. Pedagogie chretienne. Góttler J. Od Freuda do Fromma (tł. Szkoła twórcza. Wells H. Moje pedagogiczne credo. Geisteswissenschaftliche Psychologie und Ethik der Persónlichkeit. Abendidndlicher Humanismus und katholische Theologie. Foerster F. Szkoła a społeczeństwo (tł. Llmprimerie d 1'ecole. Problemy wychowania współczesnego. Rahner H. Podstawy współczesnej pedagogiki. Kerschensteiner G. Encyklika o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży (tł. Zmierzch psychoanalizy. Green G.. Warszawa 1909. Monchamp E. Miinchen 1948. L'Educateur proletarien. System der Pddagogik im Umriss.. z niem. Odrzywolski M. z wł.). Tochowicz F. Domy dziecięce.). Warszawa 1928. W.). z franc). Warszawa 1912.: Montessori M. Doktryna wychowawcza kościoła Ancel A. Paris 1936. Warszawa 1928. Psychoanaliza na usługach wychowania (tł.). Masure E. Metoda Decroly (tł. Warszawa 1913.). Parkhurst H. Domy dziecięce.. Linde E.). z franc). Psychologie du scoutisme. Cannes 1935. Die menschliche Personlichkeit. Humanitas Christiana. Paedagogiae christianae elementa. z ang. Stevenson J. z łac).). Pedagogia świętego (św. A.. Rowid H.. Leipzig 19192. Wstęp do psychoanalizy (tł. M. Roma 1956. N o w a szkoła Dewey J. Przystosowanie szkoły do dziecka (tł. Kerschensteiner G. Lwów 1926. Les Principes de 1'Education Nouvelle. Metoda projektów w nauczaniu (tł. Leipzig 1909. Persónlichkeitpadagogik. Sellmair J.. ks. z ang... Montessori M. ses Pedagogues. Geschichte des christlichen Humanismus. Histoire de la pedagogie.. z ang. A. IV SYSTEM WYCHOWANIA LIBERALNEGO 1. msgr. Warszawa 1968. Podstawy pedagogiki (tł. Bouchet H. Szkoła i dziecko (tł. Spranger E. Pfister O. Chatelain F. Einfuhrung in die Psychoanalyse fur Padagogen.. Włocławek 1938. Warszawa 1928.. Le Catholicisme. 3. Halle 19276.. Herbart J. Stern W. Paris 1947. Hovre F. Kraków 1934. C. Paris 1937. Warszawa 1933.i. Innsbruck 1946. Paris 1946. Program integralnej pedagogiki katolickiej. Skauting dla młodzieży (tł.).).. Washburne D.. Humanisme integrale. z niem. z franc). Jana Bosco). Gry wychowawcze jako środek wdrożenia dziecka do czynności umysłowych i ruchowych (tł. z franc). Instynkt walki (tł.. z ang. stosowana w wychowaniu najmłodszych dzieci (tł.. OP. Auffray A. Geneza i rozwój systemu a. Claparede E.).Maritain J. „La Documentation Catholiąue" 1969 nr 1550 s. Ostwald. 1948.. Theorie der Bildung. sa Pedagogie. Szkoła na miarę (tł. z ang. Warszawa 1931. z niem. Riboulet L.. Psychologia indywidualna w wychowaniu (tł. W. F. Warszawa 19552. L'Humanisme chretien. Paris 1945. z ang. Freud S.. F. Personalizm krytyczny Sterna a pedagogika. Key E. ze szw. Stulecie dziecka (tł. Hovre de F. Une methode de travail librę par groupes. Pojęcie szkoły pracy (tł. Maritain J. Miinchen 1927.). 976-986. z ang.. Gólz B. 19584. . Paris 1951. 3.).. Lwów 1930.. Warszawa 1934. Freud A... b. Metoda pedagogiki naukowej.) Warszawa 1928. Katowice 1939.. Pedagogika ogólna wyprowadzona z celu wychowania (tł. Cousinet R.. Giiterloh 1886.. Metoda pedagogiki naukowej stosowana w wychowaniu najmłodszych dzieci (tł.. Warszawa 1931. 2.. Freinet C. z niem. Włocławek 1947. Kielce 1947.. Warszawa 1934.. Bovet P. z franc). Herbart J. z niem..). Wien 1930. b. Leipzig 19222.). Dewey J. Rozdz. Dórpfeld F.. Warszawa 1926.

Garaudy R. F. Oczerk żizni i tworczestwa.. Engels F.. P.. Gmurman W.). Lenin W. Studium. Zasady komunizmu (tł. O programie świeckiego wychowania moralnego. Humanizm Dubarle A. Makarenko A. Piedołogija. Marksizm a moralność (W:) Moralność i wychowanie. Wstęp do teorii marksizmu... W.. Humanismus und Jugend. P... Warszawa 1960.). 1-7... Materializm dialektyczny. Gelmont A. Zeszyty filozoficzne (tł. Huxley J. O moralności komunistycznej. . z ros. Warszawa 1966. Dialektyka przyrody (tł. Warszawa 1959.. I. Kalinin M. K. Wychowanie w rodzinie (tł.. Warszawa 1961. ses buts... Warszawa 1959. 1950.). Lewin A.. Warszawa 1962. Warszawa 1956. O wychowaniu komunistycznym i obowiązku żołnierskim (tł. Makarenko A. (red. Komunizm i moralność (tł.). Warszawa 1956. Engels F. Materializm dialektyczny (tł. Wrocław 1965. Łunaczarski A.). I. Warszawa 1945. Makarenko A. O moralności komunistycznej. Paris 1954.. Spirkin A. Teoretyczne problemy wychowania moralnego. Poemat pedagogiczny (tł. Suchodolski B. Mój nauczyciel A.. Die Arbeitschule (z ros.. Robinson J. M o r a 1 i z m Aleksandrów A. Założenia systemu wychowania socjalistycznego Aleksandrów J. z niem. Moskwa 1964.). Muszyński H. Wybór pism pedagogicznych (tł.).. Konstantinow F.). Warszawa 1950. Warszawa 1952. Warszawa 19492. L'existentialisme est un humanisme. London 1924.).. Zadania związków młodzieży (tł. Muszyński H.. Lezine I. Krupska N. Warszawa 1949. Kamiński A. Warszawa S. Warszawa 1948. Wybór pism (tł. z ang. Frietzhand M. z niem. Spranger E.c. Warszawa 19494.). z niem.. Filozofia marksistowska. Warszawa (b.).. S. Pedagogue sovietique. Warszawa 1954. przekład niem. Paris 1946. t. Warszawa 1970. London 1946. Engels F. Warszawa 1965. W kręgu etyki marksistowskiej. b...). I. Zarys życia i twórczości.. Książka dla rodziców (tł. Fere M. O oświacie ludowej..).. Warszawa 1949. Z mojej praktyki pedagogicznej (tł. z ros. Warszawa 1953. Co śmiem myśleć (tł. Warszawa 1955-1957. z ros. z ros. Lewin A. Makarenko A. Makarenko A. Lenin W. Wybór pism (tł. Marks K. O wychowaniu (tł. Paris 1953. Anty-Diihring (tł. S. z ros... Humanisme scientifiąue et raison chretienne. Woprosy wospitanija kommunisticzeskoj morali. z ros..). T. Huxley J. Warszawa 1955.). Warszawa 19544. Warszawa 1956.). Warszawa 1954. Praca i wychowanie (Oświata ludowa i demokracja) (tł. O wychowaniu (tł. Berlin 1921...). z ros... The Humanizing of Knowledge. z ros. z ros.). Warszawa 1950. Chmaj L. Charków 1935.).. OP. et sa philosophie.. z ros. z niem. Warszawa 1959. S. z ros. z ros. Warszawa 1962. Rozdz..).). Warszawa 1955 3 . Moskwa 1951.r. I. z ros... z ros. Makarenki. Szackij S. S. Bołdyrew N.. z ros.).. c. Marks K.).). Geneza i rozwój systemu a. Warszawa 1953. Z. LUNESCO. S. Warszawa 1961. Warszawa 1950. z ros. Lenin W. Makarenko.. Pedagogika A. Krupska N. Engels F. z ros. G. Maślińska H. Ideologia systemu wychowania socjalistycznego a. z ros. V SYSTEM SOCJALISTYCZNY WYCHOWANIA 1. Materializm historyczny (tł. Podręcznik akademicki. Warszawa 1955. K. Makarenko (tł. O materializmie historycznym (tł. Frietzhand M. Warszawa 1961. S.).. Konfrontacje pedagogiczne. Makarenko w Polsce.. Moralnyj oblik stroitela kommunizma. Warszawa 1968. Warszawa 1961. Makarenko A. Warszawa 1964. Makarenko A. O p r a c o w a n i a Balabanowicz E. Izbrannyje piedagogiczeskije soczinenija. z ros.).. Berlin 1921. Zbiór artykułów (tł..). 3.. Warszawa 1970. Wychowanie moralne w zespole. Dzieła (tł.). Schaff A. W. (red. Trzy rozprawy o Makarence (tł. S. Błonskij P. O oświacie i wychowaniu. życie i twórczość pedagogiczna (tł. I.. z ros. 2.. Warszawa 1950. Ładosz J. Moskwa 1953. P. Oblicze moralne człowieka radzieckiego (tł... Kołbanowski W.. Makarenko A. Engels F.. Warszawa 1946. z ros. Frietzhand M.).. Antoni Makarenko. Lenin W.. z niem. Moskwa 1958. O materializmie dialektycznym i historycznym (tł.).. Warszawa 1949. M a k a r e n k o Makarenko A. z franc). I n n i pedagogowie Błonskij P.. Problemy wychowania w szkole radzieckiej (tł.). Zarys filozofii marksistowskiej (tł. Myśl etyczna młodego Marksa. z ros.. Problemy wychowania kolektywnego. Lenin W. Warszawa 1951. z ros. Stalin J.).). Lewin A. Sartre J.). z ros. Miedynski J. Warszawa 1969. H. O młodzieży (tł.

Moskwa 1947.das hbchste Zielder deutschen demokratischen Schule. Socjalistyczny humanizm. Osnownyjepostanowlenija. 50 lat walki KPZR o oświata... Kowalski S. Wrocław 1964. Moskwa 1948. K. Warszawa 1966. Programma Kommunisticzeskoj Partii Sowetskogo Sojuza.alienacja pracy s. Wiloch J. Warszawa 1959.. Sznirman A. z ros. z ros. System szkolno-naukowy Danew A.).. Warszawa 1967. 2 3 ^ 0 .... Narodnoje obrazowanije. Wybrane zagadnienia. „Die Padagogik" 1957 nr 7 s.). Marksa. Krzysztoszek Z. Rozwinięcie i przezwyciężenie heglowskiej teorii alienacji przez K. Więź szkoły z życiem w krajach socjalistycznych. Lukacs G. z ros.).). Warszawa 1957. Jesipow B.. Pęcherski M. 25 lat oświaty i szkolnictwa w Polsce Ludowej. Warszawa 1965. Marks K. M.. „Nauka Polska" 1953 nr 2. Osnowy pedagogiki... Tatori A. Radziecki system oświatowo-wychowawczy.. c. Nowaja sistema narodnogo obrazowanija w SSSR.. Wybór tekstów. Jaroszewski T. 19-140. Warszawa 1967..).). Nowy program KPZR a zadania pedagogiki (tł. t. ks. ..b. Zagadnienie osobowości w świetle psychologii marksistowskiej. U podstaw materialistycznej teorii wychowania. H u m a n i z m s o c j a l i s t y c z n y i Bigo P. Oświata dorosłych w ZSRR. Warszawa 1970 s. Makarenki. Warszawa 1958. Oświata i wychowanie w ZSRR (tł... z franc)...).. Warszawa 1963.. Pedagogika (tł. (red. Gonczarow N. Obszcze osnowy piedagogiki. Moskwa 1961. Pęcherski M. Wybór tekstów (tł. K. Moskwa 1967. Okoń W. Pomykało W. z ros. Warszawa 1971. 604-608. Suchodolski B. Tomaschewsky K.. Suchodolski B. Warszawa 19692.). t.. Warszawa 1950. Kairów A.. moralność. Osnowy kommunisticzeskogo wospitanija. F.. „Sowietskaja Piedagogika" 1950 nr 5... Suchodolski B. Korolew F. z ros.. Marxisme et humanisme. King B.. Tazbir S. Warszawa 1961. Psichologiczeskie czerty licznosti sowetskogo czelowieka w raportach A. (red. Polny R. (red. F.). „Zeszyty Teoretyczno-Polityczne" 1957 nr 3/4 s. Podstawy wychowania socjalistycznego. Warszawa 1963. Wstęp do metodologii pedagogiki. Dydaktyka (tł. 1-2. 4. Kuczyńska A. Osiągnięcia i problemy rozwoju oświaty i wychowania w XX-leciu Polski Ludowej..historyczna teoria osobowości s. Warszawa 1957 . Warszawa 1950. Kairów I. Frietzhand M. Humanizm socjalistyczny a podstawowe prawo ekonomiczne socjalizmu. Suchodolski B. Der Humanismus . Gonczarow N. Jesipow B. Muszyński H. Warszawa 1962.. Korolew F. Osobowość i wspólnota.. M. Warszawa 1953. Marksizm a osobowość (tł. Daniłow M. M. Suchodolski B. K. Paris 1953. Warszawa 1962. P e r s o n a l i z m Garaudy R. 487-505. Marksistowska koncepcja wychowania (W:) Mała Encyklopedia Pedagogiczna. Warszawa 1968.. W sprawie alienacji. Metodologiczne podstawy pedagogiki marksistowskiej.). z ros. Frietzhand M. Drogi rozwoju teorii i kształcenia politechnicznego w Związku Radzieckim. 45-60.. J. Moskwa 1960. Oświata i wychowanie w Polsce Ludowej. 1-2. Gonobolin F. „Wiedza i Życie" 1946 nr 4/5. Moskwa 1960. Gmurmann W. 100-109. O socjalistycznym humanizmie.). Warszawa 1970/71 (dodatek „Wychowania") s.. Gonczarow N. „Zeszyty Teoretyczno-Polityczne" 1957 nr 6. (red. S. Pomykało W. Jaroszewski T. K.. Warszawa 1950. Człowiek. Alienacja? Warszawa 1965. Reforma szkolnictwa w ZSRR. Świecki A. Humanizm socjalistyczny. Warszawa 1968. Oświata w Związku Radzieckim (praca zbiorowa). Kuczyński J. Humanizm i kultura świecka. Warszawa 1962.. Warszawa 1966. z ang.. Osobowość nauczyciela radzieckiego (tł. Ideologia i światopogląd w wychowaniu. Warszawa 1962. Warszawa 1960 . Chałasiński J. „Tygodnik Powszechny" 1948 nr 5. Warszawa 1954. Wrocław 1956. prikazy i instrukcji. Aktualne zagadnienia oświaty i wychowania.). Warszawa 1959. humanizm. T. (red. Suchodolski B. Piwowarczyk J. Warszawa 1950.. Suchodolski B. U podstaw materialisty cznej teorii wychowania..).. Pedagogika (tł. Strzelecki J. (red... Wychowanie dla przyszłości. P. Rola wychowania w społeczeństwie socjalistycznym. Sbornik dokumentów i statej.

utrzymanie". która je karmi. gdy u zwierząt ssących czas rozwoju obejmuje od 1/6 do 1/5 długości życia. czyli jedzenie. z niem. Tymczasem istotny sens życia ludzkiego polega na osiągnięciu wszechstronnie rozwiniętego człowieczeństwa. kaczę po wykluciu się z jajka od początku potrafi pływać i nurkować. higiena). Dopiero w XIX wieku wychowanie nabiera przenośnego znaczenia. zastępując łacińską edukację. W związku zaś z tym termin wychowanie w języku potocznym jest wieloznaczny i zawiera w sobie co najmniej poczwórne znaczenie. na wyprowadzaniu rozwijającej się jednostki ze zwierzęcego stanu natury i podnoszeniu jej do stanu kulturalnego człowieczeństwa. zajmując aż 1/3 całego przeciętnego okresu życia. Jednakże pomimo lepszego nawet uzbrojenia w instynkty. Dziecko ludzkie potrzebuje stałej opieki. to co dziś zawiera się w chowie (hodowli) zwierząt i w wyrażaniu „dobrze chować kogoś". co razem ujmowane bywa w pojęciu wychowania. K r e i n e r. jadło. Jeszcze bowiem utworzona w 1773 r. Jak rośliny i zwierzęta chronią swoje potomstwo. ogrzewa. Dlatego też okres rozwojowy dziecięctwa i młodości trwa u człowieka bardzo długo. ponieważ kierowane jest gotowymi mechanizmami instynktów. ani też rodzice i społeczeństwo nie osiągnęliby swoich celów życiowych. a polowania na myszy u kociąt 1 . dzięki którym takie np. O wychowaniu. całkowicie bezradnego i zdanego na pomoc matki i otoczenia ludzi. „wychowanie" w języku polskim pierwotnie znaczyło tyle co „żywienie. posiadając zaledwie instynkt ssania dla utrzymania się przy życiu. czyli dobrze odżywiać. gdyż oznaczałoby to w tym czasie Komisję Aprowizacji2. podchodzi od słowa pitanije. potomstwo wszystkich prawie zwierząt wyższych wymaga pewnego okresu opieki rodzicielskiej. jak u ptaka siadającego na gałęzi. instynkt krzyku jako drogę porozumienia się z otoczeniem i zadatek późniejszej mowy. igraszek walki u szczeniąt. bez czego ani jednostka nie byłaby szczęśliwa. Ptak i gniazdo. troskliwej serdeczności. 231-262. pisklę (tł. broni przed niebezpieczeństwami drapieżników i uczy sztuki życia często w formie zabawowej. szukając żeru.wyprowadzam) i to z jakiegoś stanu gorszego do lepszego i wyższego. Tylko człowiek przy narodzeniu jest słabo wyposażony przez naturę.). 1 większym stopniu. Podobna przenośnia wyciągania i podnoszenia wzwyż działa w niemieckim wyrazie erziehen i francuskim elever. Warszawa 1957 s. D a n y s z . Podobnie w języku rosyjskim wyraz wospitanije. M a k a t s c h .wychowywać od ex-duco . Stąd też realne znaczenie wychowania dziś polega na przekształceniu człowieka. Łacińskie słowo zaś edukacja znaczy w swoim rdzeniu wyprowadzanie {educare . myślimy o działalności wychowawczej. powodującej stawanie się mądrzejszym i lepszym czło2 A. pielęgnacji. Przede wszystkim mówiąc o wychowaniu. Koniecznością więc biologiczną jest niesienie pomocy wychowawczej dla prawidłowego ukształtowania człowieka. Zjawisko rozwoju wychowawczego Człowiek przychodzi na świat w postaci krzyczącego niemowlęcia. znaczący wychowanie. Lwów 19252 s. znaczących wychowywać. czyli ze względu na słowo-twórczą budowę wyrazu. Etymologicznie. W przeciwieństwie do niemowlęcia ludzkiego potomstwo wielu zwierząt od razu daje sobie radę w życiu. 2.C z ę ś ć III PEDAGOGIKA TEORETYCZNA PROCES WYCHOWAWCZEGO ROZWOJU CZŁOWIEKA Rozdziałl POJĘCIE WYCHOWANIA /. jajo. kształcenia i wychowania w daleko J. karmienie. np. jak psychicznej (kształcenie umysłowe i moralne) oraz duchowej (działanie uszlachetniające sztuki i religii) młody człowiek nie może się w pełni rozwinąć. słynna Komisja Edukacji Narodowej nie mogła nazwać się Komisją Wychowania. Bez tej skomplikowanej i uciążliwej pomocy wychowawczej tak w dziedzinie fizycznej (żywienie. Kraków 1946. wskazujący na ważność ręki w rozwoju ludzkim oraz instynkt przywierania do ciała matki jako sposób obronnej ucieczki. pouczeń i nauki. mechanizm zaciskania palców wokół przedmiotów. W. .

by wychowywać. 8 J. dalej z czynnością wychowawczą łączy się jakieś cel i stan osiągany. W ten sposób przy użyciu słowa „wychowanie" myślimy o: 1° . czyli wynik i wytwór tego działania (stwierdzamy np. regulującym i kształcącym oddziaływaniem ludzi dojrzałych na rozwój dojrzewających. Tak np. występujące w zjawisku wychowania. ale ażeby zorientować się w ich gęstwinie. R e i n . to znaczy ze społecznym działaniem dorosłych. Natomiast Kerschensteiner ujmuje działanie wychowawcze z punktu widzenia kultury i jej przekazywania młodym pokoleniom. bądź też sytuacyjnych warunków. Wcześniej określił podobnie J. cyt. dotyczą problemu metody. można je podzielić na cztery grupy ze względu na poznane elementy. Langensalza 1896 t. Otto Willmann zaś rozwinął to określenie następująco: „Wychowanie jest opiekuńczym. czy samego rozwoju. Dewey: „Wychowanie jest procesem wrastania jednostki w społeczną świadomość gatunku" 8 .). niemiecki pedagog. Określenie wychowania Ze względu chociażby na złożoność treści. 21. czy przypadkowy nawet. * O.rodzice i szkoła zajmują się wychowaniem). 2 s.o zachodzących zmianach. ale w działaniu wychowawców występują różnego rodzaju warunki i bodźce. wpływanie na wychowanków i urabianie ich. Die Fundamentalbegriffe der Erziehungswissenschaft. który zachodzi w indywidualnej jednostce jako rezultat jej działalności w środowisku i jej reakcji na to środowisko" 7 . Sprawność i błąd (Z myślą o dobrej robocie nauczyciela). Doughton definiuje: „Wychowanie jest procesem rozwoju. Istota i cele wychowania. za K. ludzie współcześnie często nie mają wychowania). Tak właśnie I. zachodzących w procesie wszechstronnego rozwijania człowieka. 6 Prakseologia nauka o działaniu i dobrej robocie. która wymaga wskazania najbliższego rodzaju pojęciowego (genus proximum) i różnicy gatunkowej {differentia specifica). Nie podobna wymienić wszystkich prób definiowania. Właśnie wieloznaczność wyrazu „wychowanie" uniemożliwia definitywne powiązania tego pojęcia z rodzajem tylko czynności. Lwów (brw. Dusza wychowawcy i zagadnienie kształcenia nauczycieli (tł. co nazywamy procesem rozwojowym (mówimy np. 5 G . Encyklopedisches Handbuch der Pddagogik. określając więc wychowanie jako proces samorzutnego rozwoju w zakresie różnego rodzaju doświadczenia nabywanego przez wychowanka.wiekiem (np. za W. Allgemeine Pedagogik. D e w e y . czyli sytuacjach wychowawczych. Modern Public Education. czyli wytworze wszystkich działań i warunków oraz 4° . b) Przeciwstawna grupa definicji podkreśla nie celowe urabianie wychowanka przez wychowujące społeczeństwo. a) Najstarsze definicje podkreślają jako istotne dla wychowania przede wszystkim działanie wychowawców. dlatego mówi krótko: „Świadome urzeczywistnianie wartości w kimś jest wychowaniem innych" 5 . moralnej i życiowej jako najdalszego wytworu wychowania. 1852.) s. definicje wysuwające działanie wychowawców. nie ma dotychczas jednolitej klasycznej definicji wychowania.o warunkach. mówimy . Pomimo widocznej różnicy celów. K e r s c h e n s t e i n e r . 56. w czym biorą świadomy udział przez swą działalność wychowawcy.o wyniku. New York 1935. cyt. trzeba wywołać szereg zmian w wychowanku. Waitz. D o u g h t o n . 5. z ang. W i l l m a n n . czyli czynnościach wychowawców. Warszawa 1964 s. O dobrym działaniu wychowawców pisze T. współdziałają przy tym różne okoliczności i warunki jako sytuacje wychowawcze oraz dążności samego wychowanka do osiągnięcia coraz większej pełni samodzielności umysłowej. że „wychowanie jest planowym oddziaływaniem na jeszcze dające się kształcić wewnętrzne życie innych" 3 . Moje pedagogiczne credo. z niem. Warszawa 1936 s. 3° . Erziehungsziel. lecz swobodny wzrost dziecka. 2. które są podstawą życia społecznego" 4 . w trakcie wychowania młodzież staje się mądrzejsza). W a i t z . a więc o całkowitym procesie wychowawczego rozwoju człowieka. które zwykle na pierwszy plan wysuwają jakiś element całości. mają więc charakter prakseologiczny6 i wiążą się z socjologizmem. okolicznościach i bodźcach. zawartej w potocznej świadomości językowej. 2° . s. K o t a r b i ń s k i . jak działać. Warszawa 19603. S o ś n i c k i. 16. gdy mówimy . wywołujące stawanie się czegoś (np. . Kempten-Miinchen 1912. 134. Według Bagleya zaś „Wychowanie jest procesem zdobywania przez jednostkę 3 T h .wychowanie rodzinne polega na atmosferze miłości). wreszcie żeby osiągnąć wynik zamierzony. Szkoła a społeczeństwo (tł. Dlatego też sformułowano masę propozycji definiujących. czy tylko wytworu.). ażeby mogli mieć udział w dobrach. w połowie XIX wieku określa. T. 7 I. Wszystkie wymienione elementy składają się na wychowanie jako długotrwały ciąg zmian.działaniu wychowawczym.

że podział definicji wychowania na cztery grupy: a) prakseologiczną .oddziaływań wychowawców. z niem. Mają też one najczęściej charakter pajdocentryczny przez stawianie dziecka w centrum rozwoju. 22. Zmierza ono do wywołania i rozwinięcia w dziecku pewnej liczby stanów fizycznych.Innymi słowy istota wychowania w tym ujęciu polega na przysposobieniu wychowanka na pełnoprawnego członka grupy społecznej. C h. Warszawa 19302 s. Znaniecki 13 . przez zwrócenie uwagi na swobodny wzrost i dojrzewanie dziecka. L. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. 11 P. F. przeciwnie krzyżuje się. czytelnictwa. które jeszcze nie dojrzały do życia społecznego. Określenia te mają charakter więc adaptacyjny i wiążą się z aksjologizmem socjologicznym. jak to sformułował F. teatru. Jeżeli chodzi o współczesne systemy wychowania.wszechstronne rozwinięcie 12 13 E. kina itd. jak organizować środowisko wychowujące. wyrażanie. do którego jako wytwór proces rozwojowy i działanie wychowawcze zmierza. b) ewolucyjną . na czym polega rozwój (ewolucja) człowieka. narodu. Z n a n i e c k i . z franc). dotyczącą skutków i wytworów wychowania nie jest logicznie ostry. Paris 1926 s. D u r k h e i m . jako problem stawiają sprawę. Education et Sociologie. które stają się składnikiem dalszego procesu. Ale najczęściej chodzi w nich o najdalszy. P e t e r s e n . Decroly pod wychowaniem rozumie „przygotowanie do życia przez życie" 10 . dlatego też przeważają w nich definicje ramowe wychowania. wyrobienie w młodzieży naukowego poglądu na świat. jako „sytuacje wychowawcze" 11 . gdyż dwie pierwsze grupy definicji mogą obejmować także definicje dwóch pozostałych. rozmowę. jak również przez swobodny rozwój dziecka. odpoczynku. O. że na pełny proces wychowawczego rozwoju składają się tak samorzutne przejawianie się rozwoju. London 1923 s. Socjologia wychowania. Warszawa 1962 s. Drogą natomiast do nich jest uczenie się. jego wykształcenia lub światopoglądu. w których problem zasadniczy sprowadza się do wyjaśnienia. to jak widzieliśmy. 23 n. które starają się zawrzeć w sobie tak działalność wychowawców.bodźców środowiska wychowawczego i d) adaptacyjną. 3. którym ma być dobre przystosowanie się wychowanka do społeczeństwa. jakby ostateczny wynik wychowawczy. Metoda Decroly (tł. jak też działanie wychowawców. . jak też i cel. określenia te wiążą się z kierunkiem ekologizmu. c) sytuacyjną . Tak np. Wychowanie jest więc jako „szkoła wspólnoty" organizowaniem przeżycia wspólnotowego przez zabawę. 205-214. A. ludzkości. dążą one raczej do jakiejś syntezy w swoich poglądach. sytuacje bodźcowe oraz wytwory wychowania. Tego rodzaju określenia tworzą grupę definicji ewolucyjnych. Podnosząc zaś znaczenie środowiska wychowawczego dla wychowania. Allgemeine Erziehungswissenschaft. Plan jenajski wolnej powszechnej szkoły ludowej (tł. że wychowanie sytuacyjne i adaptacyjne może się odbywać przez urabianie ze strony działań wychowawczych. Tenże. Takie definicje mają charakter sytuacyjny. Należy dodać. Warszawa 1926 s.).a twórca tzw.procesu rozwojowego jednostki. Petersen pojmuje wychowanie jako pierwotną funkcję ducha. Durkheim określa: „Wychowanie jest oddziaływaniem pokoleń dorosłych na te.w łączności z tymi zadaniami . planu jenajskiego P. 49. a wreszcie .doświadczeń" 9 . por. H a m a i d e . uroczystości itp. c) Trzecia grupa określeń wychowania zwraca uwagę na warunki i bodźce przyczyniające się do rozwinięcia wychowanka. . jakich domagają się od niego i społeczeństwo polityczne jako całość i środowisko specjalne. pracę. Tak właśnie E. która jest przepojeniem i udoskonaleniem ludzkiej formy życia przez wspólnotę duchową rodziny. 10 9 i moralnych. wychowanie więc utożsamia się z procesem uczenia się. Szkoła wspólnoty życia.). The Educativa Process. przygotowania do pracy i do działalności zespołowej. tak rozwój wszechstronny wychowanka. d) Czwarta wreszcie grupa definicji wychowania skupia uwagę na wytworach i osiąganych skutkach działania wychowawczego. Warszawa (brw. Berlin 1924. a to dlatego. ukształtowanie świadomej dyscypliny i kulturalnego zachowania się. C h m a j. ekspresję twórczą. Najgłębszą przyczyną krzyżowania się w podziale grup definicyjnych jest to. Tak więc polska pedagogika socjalistyczna określa wychowanie jako „przygotowanie młodzieży do udziału w kształtowaniu socjalistycznego rozwoju Polski. W takim ujęciu proces wychowania polega na kształtowaniu się charakteru lub osobowości wychowanka. do którego jest ono szczególnie przeznaczone" 12 . zwracają uwagę na nieświadomie działające wpływy zajęć. B a g 1 e y. W ten sposób definicje czwartej grupy utożsamiają istotę wychowania z jego wynikiem. umysłowych W. jak sytuacje wychowawcze. którym jest przystosowanie wychowanka do środowiska biologicznego lub społecznego.

Odbywa się więc wychowawcze wyprowadzanie ze stanu naturalnego do wyższego stanu kulturalnego. jak i w przygotowaniu do życia społecznego (proces socjalizacji. które są dynamicznymi siłami. nos . że tak w rozwijaniu się osobowości (proces personalizacji. Równocześnie przyświecający ideał „nowego człowieka" w określonym społecznie systemie współczesnego wychowania wskazuje. 14 Zanim jednak da się wyjaśnić proces przemiany wewnętrznej ze stanu starego człowieka na człowieka nowego. Warszawa 1964 s. IV Liceum Pedagogicznego. a obok tego sytuacje wychowujące (jak praca. S u c h o d o l s k i e g o . a równocześnie w procesie socjalizacji ustępuje początkowe nastawienie nostyczne (łac. do których należą przede wszystkim składniki dynamiczne wychowania. c) wychowania jako oddziaływania sytuacji wychowawczych oraz d) wychowania jako wytworu. przystosowania społecznego) zachodzi pokonanie „starego człowieka" i odrzucanie jego naturalnych postaw wobec życia i innych ludzi. która powoduje to. łączące w sobie elementy definicji działaniowych (prakseologicznych). rozwojowych (ewolucyjnych). kim się jest rzeczywiście). B.ukształtowanie jego postawy wobec przy- . Mamy tu wymienione wychowanie jako czynność urabiającą młodzież (przygotowanie). Do tych sił-dynamizmów należą: 1 ° . a więc służebnego zaangażowania się we wspólnocie (D). dalej cele (udział w kształtowaniu socjalizmu) oraz rozwój wszechstronny osobowości. Całość stosunków pojęciowych w określeniu ramowym wychowania da się graficznie przedstawić następująco: Pedagogika . przedtem trzeba zwrócić uwagę na uwarunkowania tego procesu. wszystkie konieczne elementy definicji wychowania dadzą się uogólnić w następującym określeniu ramowym: „Wychowanie jest zawsze społecznie uznanym systemem działania pokoleń starszych na dorastające celem pokierowania ich wszechstronnym rozwojem dla przygotowania według określonego ideału nowego człowieka do przyszłego życia".my) przeciwstawiające sobie grupy my i oni (C) na rzecz nastawienia illistycznego (łac. Pod red. działającymi we wszechstronnym rozwijaniu człowieka. a to na skutek dokonywania się wewnętrznej przemiany dyspozycji psychicznych człowieka. które stara się pokierować 2° . uspołecznienia. Składniki (dynamizmy) wychowania Definicja ramowa wychowania jako określenie syntetyczne. z drugiej zaś (3) ideał nowego człowieka i (4) przyszły kształt życia jako cele do osiągnięcia. b) wychowania jako swobodnego rozwoju. warunkujących (sytuacyjnych) i wytworowych (adaptacyjnych) całkuje w sobie poznane formy ujęcia: a) wychowania jako czynności urabiania.wychowawcze zbliżenie wychowanka do ideału nowego człowieka oraz przez 4° . a to przez 3° . Ramami dla zjawiska wychowania są z jednej strony (1) pokolenia starsze społeczeństwa i (2) ich system kierującego działania na młodzież. Abstrahując od skonkretyzowanych celów w różnych systemach wychowania. 50.). świadomości swego „ja". że następuje zmiana postawy egoistycznej (A) na górującą postawę altruistyczną (B) w procesie personalizacji. W tych ramach odbywa się właściwe wychowanie jako ukierunkowany wszechstronnie rozwój młodzieży tak co do kształtowania pełni jej osobowości.społeczne działanie wychowawcze. Jako określenie ramowe wychowania „definicja" ta nie dotyczy istoty pojęcia.owi). zespołowość itp.osobowości" 14 . jak też przygotowania do życia w społeczeństwie.naturalnym rozwojem wychowanka. Na skutek tego połączenia zawiera ono także podstawowe składniki wychowania. 3. Uli .kurs systematyczny kl.

Lwów 1933. np.obyczaj. dz. 1 6 Ale obok dziedziczenia biologicznego działa także w biosie dziedziczenie dyspozycji psychicznych. Kallikak) 1 7 . S. estetycznym. Poziom ten jest bardzo różny. z zetknięciem się przeciwciał we krwi (czynnik Rh) itp.. C a r u s o. Podstawy wychowania państwowego. form życia społecznego. mody).dziedziczność (tł. w których obowiązują określone wzorce postępowania. radia. sztuki i kultury. stanowi fundamentalną siłę dynamiczną. 19 K. 16 15 b) Pomimo swej żywiołowości siła popędu życiowego od początku istnienia człowieka zależy od pomocy i opieki wychowawczej. wynikająca z instynktu samozachowawczego i rozrodczego. D. S k o w r o n . Na skutek działania etosu w różnorodnych dziedzinach życia następuje w wychowaniu tzw. przez krępowanie stóp dziewcząt na „złote lilijki" w dawnych Chinach lub wydłużanie szyi dziewczętom przez nakładane obręcze u plemion afrykańskich. Roztrząsanie o znaczeniu i celu Polski.Z biosem więc wiążą się wszelkie stany somatyczne i psychiczne w zakresie normalnych reakcji i ich zaburzeń oraz utrzymywania równowagi zdrowia tak fizjologicznego. działającą w wychowaniu. obowiązku.. bios . R. nazywa się w pedagogice etosem (gr. stosunków między ludźmi i pomiędzy płciami. Ten potężny nurt życia społecznego stara się pokierować biosem jednostki do własnych celów i podporządkować ją obowiązującym w danym zbiorowisku normom zwyczajowym. I. M.narodowej i państwowej. Wychowanie u ludów pierwotnych (tl. Jednakże siła biosu. kontroli. presji opinii publicznej. cyt. życia. pisma.szłego. Bios więc ukształtowany przez stan tężyzny biologicznej szeregu pokoleń genealogicznych jako naturalny psycho-organiczny rozwój każdej jednostki. z niem. z popędów i namiętności. Alt.matematyczne) lub upośledzenia i zwyrodnienia moralnego (rodzina Jukes. W sytuacjach wychowawczych wytwarza się poczucie powinności. związane. Z n a n i e c k i . w rodzinie. a) Najbardziej podstawową siłą. S z u m a n . w rodzinie Bernouillich . zawodowej itp. dobrego syna. zawodowych czy szerszych organizacji . który może być od przyjścia dziecka na świat bardzo silny. 305-324. obywatela itd. S o ś n i c k i . Warszawa 1960 s. odbywający się niezależnie od naszej woli. 18 . przyzwyczajenie)19. jak np. talentów i zdolności (np.). samorządu i zależności. K.Tę właśnie siłę społeczną obyczajowości i moralności zbiorowej. żywotny i plastyczny albo przeciwnie może być słaby i nikły. Przejdźmy z kolei do bardziej szczegółowej analizy wymienionych składników wychowania. rzemieślnika. systemu nerwowego i systemu hormonalnego w organizmie po rodzicach i szeregu pokoleń przodków bios wyraża się w rozmachu życiowym (biotonus). Etos działa na bios przede wszystkim przez stwarzanie sytuacji wychowawczych w środowiskach społecznych. dziedziczenie społeczne lub kulturalne. 56-64. szkole. Dziedziczność. przez tatuowanie ciała chłopców 18 . etos nauki. Na podstawie odziedziczonej konstytucji budowy ciała. związanym z solidarnością grupową i upodobnieniem się przez naśladownictwo innych (konformizm. np. 187-206. Socjologia wychowania. Psyche. lecz obecnie daje się mierzyć naukowo przy pomocy metod socjometrii. Bios. jak i psychicznego. psychologicznego rozwoju organizmu. Moc etosu polega na poziomie moralności grup rodzinnych. wymaga przeto ujęcia w łożysko i pokierowania jej energii do właściwych celów. moralnym. satyry. Warszawa 1934 s. w rodzinach Bachów. ethos . grupie koleżeńskiej. s. napędową całego procesu wychowawczego. 17 S. K on e c z n y . Współcześnie nauka dąży do zmierzenia siły biosu w organizmie (biometria). z rozdzieleniem się lub nie chromosomów (mongolizm wykazuje 47 chromosomów zamiast normalnych 46). druku. Warszawa 1964 s. nacisku. które znów jest unormowane zwyczajami i obyczajami życia określonego społeczeństwa. odpowiedzialności w postępowaniu. urabiającą kształt biosu przy pomocy przymusu. Pęd ten nazywamy w pedagogice biosem (gr. S. Organizm a życie psychiczne. Alber 1957. S o ś n i c k i. intensywny. Person. B o n n e r . dz. jest zawsze żywiołowa i ślepa. Warszawa 1960. odgrywanie ról zgodnie z metodami społecznymi. z ang.życie) 15 . Na siłę biosu więc danej jednostki składają się dane wyposażenia dziedzicznego. 132-153. Straussów zdolności muzyczne. np. ucznia. F. nieznanego jeszcze dokładnie. t. Podstawy biologii współczesnej . Polskie Logos i Ethos. czyli od społecznego działania wychowawców (rodziców. obrazów F. Poznań 1921.). nauczycieli). o wiele ważniejsze dla rozwoju człowieka aniżeli biologiczne. cyt. Istota i cele wychowania. sankcji karnych itp. 2: Urabianie osoby wychowanka. W sytuacjach społecznych zaś dzięki stosunkom grupowym i między grupowym kształtuje się etos pracy i zabawy. odporny na czynniki stresowe. szkolnych. np. jest pęd życiowy do naturalnego. S k o w r o n . Dziedziczenie społeczne jest nabywaniem drogą uczenia się przy pomocy mowy. z prawidłowością działania enzymów (w małżeństwach krewniaczych upośledzenie umysłowe dziecka spowodowane fenyloketonurią jest nabytym zatruciem pod wpływem niewłaściwego pożywienia)..

Warszawa 1960. nastawionego w kierunku szlachetnych ideałów. S k o w r o n. dialogu światopoglądowego. Leipzig 1927 s. podnoszącą i uszlachetniającą młode pokolenia. cyt. niedorozwój umysłowy 20 . odnoszenia się do innych. 21 A. Powstają więc programy wychowania dla przyszłości25. Wychowanie dla przyszłości. Warszawa 1936 s. K u n o w s k i . 24 J. aby na tej drodze przekształcić także całe społeczeństwo. środków informacji masowej wszelkiego rodzaju wykształcenia. moralne i estetyczne. Los. czasami pod wpływem szerzonej tzw. Psychagogik oder psychotherapeutische Erzichungslehre (W:) Die psychischen Heilmethoden. do którego wychowanie ma przygotować młodzież. 22 J. siłę najbardziej tajemniczą i nieobliczalną. jako ludzi najlepszych danego społeczeństwa i środowiska. 107 n. postawy religijne. s. jak np.). 258 n. F. szczególnie zaś do jego obyczajowości i poziomu moralnego. Warszawa 1964 s. czyli socjalizację. „Internationale Zeitschrift fur Erziehungswissenschaft" 1958 nr 1 s. Warszawa 1963. J. stanowi trzecią siłę wychowania. pracownika lub przełożonego itd. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości.siłę zaś tego działania moralnego i umysłowego S. Dlatego też wszystkie systemy wychowania starają się przewidzieć nieznane kształty przyszłego życia. 324-325. Pedagogika teoretyczna musi więc liczyć się w wychowaniu z działaniem losu. czyli brak zaburzeń i nienormalności. rozwijając je osobowo jako dojrzałe osobowości w procesie personalizacji. Poznawanie środowiska wychowawczego.filmowych i telewizji. którzy powinni być „ludźmi dobrze wychowanymi" 23 . Kultura masowa. historii. na które składają się wiedza naukowa. obyczaju.Zależnie więc od swej wielkości może skutecznie przyczynić się do tego. 205 n. dz. sposoby odżywiania się. „Ateneum Kapłańskie" nr 319 s. gusty. szybko zmieniającej się cywilizacji. W ten sposób agos wychowawców. K r e t z ]. wprowadza czwarty składnik wychowania. decydująco wpływa swoimi ciosami lub uśmiechami fortuny na życie. obejmujące zagadnienia wolnego czasu 26 . gdy wejdzie w środowisko demoralizujące i deprawujące moralnie. Techniki kulturalne w masowym wychowaniu współczesnego człowieka. A. T o t i. Przygotowanie to w warunkach współczesnej. rozwój i wychowanie każdego człowieka. ubierania. Etos więc jako społeczne działanie pokoleń dojrzałych na młodociane tworzy łożysko dla naturalnego rozwoju jednostek. W ten sposób następuje więc pod wpływem siły etosu przyswojenie przez rozwijającą się jednostkę całego dorobku kultury. Prospektive Padagogik.prowadzę). 23 . zachowania się i postępowania. z wł. narodowości. kierujący rozwojem wychowanka. 368-458.pracy produkcyjnej i twórczości w warunkach automatyzacji. F. Takie prowadzenie wzwyż nazywa się w pedagogice psychagogią22. 25 B. Nieokreśloność przyszłego życia. występującą w postaci działania ludzkiego losu. d) Doskonalenie wychowawcze rozwijającego się człowieka wiąże się z ukształtowaniem prawidłowej postawy wychowanka wobec przyszłego życia. ago . szkoły czy domu 24 . co razem stanowi proces uspołecznienia jednostki. 36-50.. np. Wrocław-Kraków 1960 s. Wychowawcy natomiast mają wyprowadzić wychowanka z tego stanu natury i przeciętności do wyższej kultury. Dziedziczność. c) Jednakże nawet zupełnie zdrowy biologicznie i psychicznie wychowanek może. mają zbliżać go do ideału. G. K r o n f e 1 d. Czas wolny (tł. Z n a n i e c k i . Wychowanie i wychowawca. s. Siła prowadząca agosu da się dzisiaj wymierzać przy pomocy odpowiednich skal. że wychowanek wzniesie się ponad swoje popędy biosu i ponad przeciętność etosu grupowego. krytyka i obrona. S u c h o d o l s k i . tolerancji i utrzymania pokoju w warunkach zagrożenia nuklearnego. 26 N p . S. określających oddziaływanie wychowawcze. jak wiemy. P i ę t e r . Wobec takiego zagrożenia w kształtowaniu biosu przez etos nie może zabraknąć korygującego działania wychowawczego. języka. 348 n. realizuje się wejście wychowanka do wspólnoty grupowej tradycji. syna czy córki. Etos bowiem grup społecznych dotyczy przeciętnych uznanych przez otoczenie wzorów postępowania. dobrego ojca czy matki. M i r s k i [właśc. przygotowania do małżeństwa i świadomego rodzicielstwa w obliczu eksplozji demograficznej. ulec wykolejeniu wychowawczemu.będziemy analogicznie nazywali agosem (gr. a to przez samoopanowanie siebie i przez kulturę duchową. nie jest łatwym zadaniem.. które mają się przystosować do ogólnego porządku współżycia społecznego. S c h n ę i d e r. Warunkiem jednakże normalnego przebiegu tej asymilacji i adaptacji społecznej jest zdrowie biosu. aby najlepiej przygotować do niego młodzież. dalej zaś dokonuje się przystosowanie społeczne jednostki i przysposobienie jej na pełnoprawnego członka społeczności. żerującej niekiedy na najniższych instynktach tłumu i zwyrodniałego biosu. 126 n. K ł o s k o w s k a . 20 autorytetu wychowawców. czyli tzw. Lwów 1934. chociaż jest siłą niewymierną i nie dającą się przewidzieć. kultury masowej 21 . doskonalić we wszechstronnym rozwoju. np.

concursio). ponieważ los włada nami. lecz bywa zmienny.przeznaczenie).który narzuca nam rodziców. logos . dobrocią i wszechmocą. Tenże.indeterministycznie. skoro jedynie w Bogu. 11. J o h a n n s e n . ale najczęściej spowodowana jest udziałem ludzi. ukaże sens pracy nad sobą. 257. 176-187. O wiele bardziej aktywistyczne wobec losu staje się stanowisko chrześcijańskie. 1949. 1925. Sartre'a 2 9 . wciągnie na drogę wysiłków. Przy tym chrześcijaństwo zna w świecie i wielbi stwórcze działanie Logosu. nauka). łac. której „światłość prawdziwa (. Mt 10. podciągając wszystko pod to pojęcie. grzech i kara za grzechy. F. żyjemy i któremu ulegamy. narodu i ludzkości jest w ręku Boga. w której liczy się nawet włos spadający z głowy (Łk 11. ananke . W związku z tą złożonością los w praktyce życiowej najczęściej nie jest raz na zawsze ustabilizowany. ładu. historii istniejących praw. Prasłowiańska . 32 31 . Dlatego chrześcijaństwo w losie ludzkim odróżnia tak czynniki anankastyczne. W związku z niespodziankami losowymi i ich możliwą łaskawością w każdej pedagogice losu współcześnie nabiera centralnego znaczenia spotkanie (niem.7. czyli przeznaczeniowe (gr. przy tym zmienność fortuny (fortuna variabilis. ale także występuje w formie poznawczej przez naukowe poznawanie we wszystkich działaniach natury.powołanie) do wolności człowieka obdarzonego łaską. (tł. „Internationale Zeitschrift fur Erzieh u n g " 1961 s. wyposażenie dziedziczne27.. lecz Wola i Opatrzność Boża. narodów i dzieje ludzkości. ponieważ „istnienie poprzedza istotę".deterministycznie. a nie konieczności. Szukajmy człowieka!.). jak głosi egzystencjalizm J.30). Pojęcie .) oświeca każdego człowieka przychodzącego na świat" (J1. laska. ruszamy się i jesteśmy" (Dz 17. życia. jak też w historii narodów i ludzkości. S t r o j n o w s k i . w którym jesteśmy. kształcenie i wychowanie . gdy los zależy od przyczynowego porządku świata i od praw rządzących rzeczywistością. Bildung und Begegnung. że „człowiek jest kowalem swojego losu". dzięki czemu człowiek ma możność wpływania na swój los przez posłuszeństwo prawom natury (naturum parendo vincitur . 29 K. Der Logos der Erziehung. B. ale także obejmuje spotkania z dziełami mówiącymi o człowieku. H. Jednakże Los-Absolut może być traktowany bardzo różnorodnie: albo 1° . stąd „człowiek skazany na wolność" musi stale wybierać sposób działania. jak powiedział Szymon Starowolski szwedzkiemu królowi Gustawowi) może być nieoczekiwana i nawet cudowna. Warszawa 1964 s. nieodwracalne jak śmierć i sąd.9). a wychowanie chrześcijańskie. Begegnung. gdy los pojmujemy jako działanie czystego przypadku. los.28). 28 J. Frankfurt 1947.. który jest nam przeznaczony i wobec którego jesteśmy bezradni.losu" we współczesnej pedagogice. Deus mirabilis. Charakter und Schicksal. 4 s. Los więc człowieka.Los" jako źródło celów wychowania (W:) Istota i cele wychowania. P. jak nauczanie. czyli tego wszystkiego..Bacon). albo też 3° . stara się o wzrost łaski uświęcającej w wychowanku przez poddanie całego człowieka i jego warunków bytowo-losowych działaniu Logosu i o doprowadzeniu do współpracy chrześcijanina z łaską. porwie za sobą. poi. Muter als Schicksal. porządku ustanowionego. Spotkanie jest głównie zdarzeniem losowym i dotyczy przede wszystkim spotkania z prawdziwym człowiekiem. tworzyć wartości i kształtować swój los. że nie przypadek rządzi światem. spośród których można wybierać. Tak tedy wolność. a nie w losie „żyjemy. Freiheit. Drei Kapitel der Deutung des Daseins. 30 R. zdziałana przez człowieka.. B o h n s a c k. . Wolność. łaska i los wyznaczają30 w ramach Opatrzności Bożej drogę życiową chrześcijanina.. Logos więc swą łaską Zbawiciela wplata się w losy ludzi. jak i czynniki wokacjonalne. Stąd chrześcijanie wierzą. wychowania. Gnade und Schicksal. mądrości Bożej i chwały. K r a k ó w 1969. G u a r d i n i. Teorie pedagogiczne często los absolutyzują. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1964 z. vocatio . co nosi nazwę Logosu (gr. tak w biografii jednostek ludzkich. 27 F. S c h o 111 a n d e r. Świat i osoba. N a w r o c z y ń s k i . S o ś n i c k i. Nawet przysłowie polskie mówi. 91-95. Koniec czasów nowożytnych.układa koleje i warunki życia jako dolę szczęśliwą lub niedolę 28 . moralnych uczynków i ludzkości wobec innych. który jest miłością. mądrości Bożej uosobionej w drugiej Osobie Trójcy Św. który wskaże cel życia. które nie tylko wyraża się w formie modlitewnej prośby o odwrócenie złego. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1964 nr 3 s. gdy roztropnie przewidując przyszłość gromadzi w sobie kapitał życiowy nauki. jako powszechna prawidłowość i rozum świata 31 .słowo. które ma dziś stanąć na 32 równi z takimi kategoriami. dola" jako elementarna wiedza o dziedziczności i konstytucji.. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1938 nr 1/2. albo 2° . czyli powołaniowe (łac. N o h l . W łączności z tym współcześnie opracowano H.fatalistycznie jako „nieubłagany los" (grecka moira). Miinchen 1949. jak już wiemy. Tylko dla chrześcijaństwa los nie jest absolutem.

Begegnung und Bildung. by nastąpiło „spotkanie" z Bogiem i Chrystusem. 33 Cel wychowawczy. śmierć rodziców w etosie lub przez spotkanie dobrego wychowawcy-przewodnika w agosie. K a m p m a n. np. M y s ł a k o w s k i . dopóki nie nastąpi decydujący zwrot (tzn. znalezienie własnego miejsca w społeczeństwie i założenia własnej zdrowej i trwałej rodziny. zachodzącego w pojęciu spotkania od strony kształcącej i wychowującej33. nawrócenie) w rozpoczynającym się procesie samo wychowawczym. 63-84. Koesel-Miinchen 1960. „Normalny" i „spaczony" plan życiowy dziecka (W:) Wychowanie człowieka w zmiennej społeczności. unormowanych dotąd co do czasu i form zaspakajania przez normy obyczajowe etosu. Decydujące znaczenie dla postępowania wyZ. Dlatego też ostateczny wynik wychowawczy także jest złożony z dwu zasadniczych nurtów życia. O. etosu i agosu zawsze jednak w ramach danej sytuacji losowej i jej zmienności. co powoduje osłabienie lub spotęgowanie siły poszczególnych składników i pozycji osoby samego wychowanka wobec nich. R.. 35 . Szczególnie w okresie dorastania (między 12-13 rokiem życia a 18-20 zależnie od płci. który po opanowaniu popędu seksualnego siłą rodzącej się woli . zabawy. Tenże.polega na przygotowaniu się do lepszego życia przez naukę. Natomiast dalsze. 34 Th. dążący do przeciwstawienia się ładowi życia społecznego na drodze chuligańskiego stylu życia. S.istotę kontaktu psychicznego. u chłopców później) działalność gruczołów płciowych i popędu seksualnego gwałtownie potęguje siłę drugiego nurtu życiowego instynktów i popędów. R. Erziehung und Glaube. W innych wypadkach tworzy się spaczony plan życiowy35. Przewaga więc nurtu pierwszego nad drugim lub odwrotnie ustala ostatecznie linię planu życiowego jednostki. korygujące oddziaływanie siły agosu wychowawców (A) na ten głębinowy nurt życiowy w jednostce wykształca właściwy. ostateczny nurt wychowawczy zwany „pierwszym nurtem" życiowym (symbol I). dopóki pod wpływem jakiegoś wstrząsu losu nie nastąpią zmiany w układzie. przez chorobę w biosie. przygotować wychowanka do spotkania z losem szczęśliwym i nieszczęśliwym oraz do spotkania na swej drodze życiowej Tego. u dziewcząt o rok wcześniej. Eucharisttiefeier als Christusbegegnung. przestępczości oraz użycia. Ł u k a s z y k ks. Zwykle w większości zwycięstwa pierwszegu nurtu życia tworzy się normalny plan życiowy. e) Poznane cztery składniki wychowania jako dynamizmy zewnętrzne działają równocześnie na siebie. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1959 nr 2 s. Pedagogika współczesna więc jak najgłębiej uwzględnia działanie losu w wychowaniu i stara się wychowanka wtajemniczyć w los czekający człowieka jako mężczyznę czy kobietę (inicjacja). Zum Aufbau einer christlichen Padagogik. buntu i odrzucenia autorytetów wychowawczych. dolny lub „drugi nurt" życia (symbol II na rysunku). zdobycie zawodu. Działanie sił wychowania na osobę wychowanka (O) można przedstawić modelowo przy pomocy wektorów.ideał nowego człowieka W wyniku tego w pierwszej fazie dojrzewania płciowego dochodzi do negatywizmu. który w ręku trzyma losy wszystkich ludzi. starcie się i walka dolnego nurtu instynktownego z wyższym nurtem kulturalnym życia. P r o h a s k a . nawiązanie „dialogu" i danie nań odpowiedzi przeżyciem wiary 34 . Wien 1961. Padagogik der Begegnung. Następuje więc konfrontacja. „Katecheta" 1963 nr 2 i 3. Wurzburg 1956. Stąd w wychowaniu chrześcijańskim obecnie staje się celem katechetycznym takie teoretyczne naprowadzenie dziecka. przy tym początkowe działanie etosu (E) na pęd życiowy biosu jednostki (B) wytwarza tzw. Równocześnie zderzenie się obydwu nurtów życiowych w jednostce kształtuje dalszą wypadkową linię nazywaną planem życiowym jednostki. Spaczony ideał życiowy wychowanków zakładów zamkniętych. J e d l e w s k i . L. stąd zapoczątkowany proces wychowawczego rozwoju jednostki tworzy się jako „wypadkowa" ścierania się i „gry" olbrzymich sił określonego biosu. Analiza podstaw pedagogiki chrześcijańskiej. Warszawa 1964. por. G u a r d i n i. B o 11 n o w.

można jedynie przy pomocy dalszej analizy. że podkultura środowisk młodzieży obejmuje swoiste normy. 37 36 Szukając istoty wychowania. Między heroizmem a bestialstwem. zazdrości i wszelkich innych „grzechów" oraz objawów patologii. terrorystycznym. Proces wychowawczy (łac. co składa się na dobre wychowanie. Nieletni w zakładach poprawczych. jako patologiczny społecznie zespół wartości i postaw właściwych dla środowisk nieprzy36 stosowanych i przestępczych . działające w ukryciu przez przeszkalanie nowicjuszy na bandytów i rzezimieszków. Podobnie największą trudność w pracy resocjalizacyjnej w zakładach poprawczych stanowi drugi nurt życia młodzieży przestępczej. przy ukazaniu się kuszącej możliwości. ale nieprzestrzeganych przez dorosłych. Dełinąuent Boys. bimbrowniczym. processio . płynący w człowieku. Ks. W związku z tym pierwszy. kiedy linia planu życiowego układa się normalnie i idzie w górę. dlatego nie zawsze patologicznych. Z tego. Cohen w 1953 r. ściśle ze sobą związanych stadiów. Pojęcie „podkultury" wprowadził B. tworząc tzw. w podziemiu gospodarczym. lifelong educatioń) proces zachodzących i komulujących się zmian w wychowanku. kulturalny nurt życia zawiera w sobie powściągi. 769-773. M i c h a 1 s k i. czyli wszystko to. K r a k ó w 1949 s. J e d 1 e w s k i. hamulce i otamowania w stosunku do żywiołowego nurtu dolnego. Podkultura młodzieży (W:) Mała Encyklopedia Pedagogiczna . z prywatnym życiem. R o z d z i a ł II ISTOTA WYCHOWANIA JAKO WYTWORU 1. a równocześnie zapewniające rabunek. stając się „drugim życiem" w wypadku wykolejenia. Zmiany kumulują się w jednym kierunku często w sposób nieodwracalny lub z trudem dający się zawrócić i przestawić na inny tor.dodatek „Wychowania" 1970/71 s. Glencoe 1953. Warszawa 1965. złości. Co do kierunku rozwoju wychowawczego u człowieka mamy trzy zasadnicze możliwości: a) rozwój wzwyż do ideału nowego człowieka. wiąże się ze sferą intymną. nienawiści. czyli wszędzie tam.. buntu. 29 n. Młodzieżowa . religijne. następnie mechanizmów rozwoju.posuwanie się naprzód) tworzy więc łańcuch kolejnych zmian. seksualnym. które składają się na ciągły. sytuacji wychowawczych i czynności urabiających wychowanka. The Culture ofthe Gang. narkomańskim.chowanka ma stosunek zachodzący między dolnym i górnym nurtem życia. Wyjaśnić bliżej omówione zjawiska rozwojowe w wypadku. Tomasz z Akwinu nazywa „ekstazą w górę".podkultura". gniewu. a w określonych sytuacjach. w którym działają instynkty: samozachowawczy i gatunkowy. chociaż odbiegających od przyjętej kultury i bardzo zróżnicowanych w środowiskach młodzieży 37 . egoistycznymi poglądami i odruchowymi reakcjami. społeczne. D y o n i z i a k. Warszawa 1962 s. łupy i wygodę dla prowodyrów 38 . posuwającą się po 39 stopniach cnoty aż do heroizmu . jak bestia z klatki. wzory i wartości częściowo stworzone przez samą młodzież. Dlatego też drugi nurt życia ukrywa się w podziemiu świata przestępczego. elementy zwierzęcości i barbarzyństwa. K. Stąd też drugi nurt wyraża elementy pierwotnej natury człowieka. jednokierunkowy ruch. która tworzy swe organizacje terrorystyczne. co dotychczas wiemy o wychowaniu. gdzie zdała od kultury i prawa dochodzi w pełni do głosu. może wyrwać się. płcią i seksem. Słowem tworzy on życie cnoty i kształtuje przyzwoitego czy porządnego człowieka. Trzy możliwości w wychowaniu B. to przedstawia się ono współcześnie jako długotrwały. .b) rozwój utrzymujący się na pew38 39 S. moralne. częściowo będące oryginalnym splotem wartości uznawanych. tenże. co ułatwia życie w społeczeństwie i polega na doskonaleniu oraz twórczym realizowaniu określonych ideałów. z których cały rozwój człowieka wypływa. w jakim proces pójdzie oraz co do czynników. podkulturę. W Polsce natomiast zwraca się uwagę. a kiedy w dół. wszystko. R. Nurt pierwszy stanowią nabyte postawy światopoglądowe. 52 n. popędy: pożądania i bojowości z ich formami agresji. C o h e n . ciągnący się przez całe życie (ang. wysoką kulturę. pojętego jako końcowy wytwór i dzieło rozwojowego procesu wychowawczego. do czego z kolei przystąpimy. które w mniejszym lub większym stopniu znajdują się w każdym człowieku. dotyczącej najpierw istoty wytworów wychowania. W ten sposób drugi nurt życia. ogładę towarzyską. co św. musimy na wstępie zająć się wyjaśnieniem pojęcia rozwoju człowieka i jego możliwości co do kierunku. stając się przyczyną upadku i wykolejenia.

W zastoju ujawnia się niemożność postępowania naprzód i doskonalenia się w pełni. Z. Wybrane zagadnienia. Pedagogika specjalna (skrypt). tak w jej stronie somatycznej. rozrastanie się psychicznych funkcji). usprawniający władzę człowieka pod kierunkiem rozumu do postępowania moralnego na poziomie godnym istoty ludzkiej. c) Wreszcie u współczesnej młodzieży na całym świecie potęguje się zjawisko. K o n o p n i c k i . Trudności wychowawcze i ich tło psychiczne. Cz. Trzecia możliwość w wychowawczym rozwoju to regresja wychowawcza. a) Normalnym zjawiskiem w wychowaniu jest rozwój ewolucyjny powolnego rozwijania się człowieka w ten sposób. którego kresem ostatecznym okazuje się alienacyjne wynaturzenie człowieka. G r z e g o r z e w s k a . czyli dyferencjują się. Degradacja psychiczna następuje także w przewlekłym. ulega uwstecznieniu. gr. Warszawa 1961. Rozkład więc rozwojowy staje się treścią procesu wykolejenia wychowawczego. ogólnie dotyczy ilościowego różnicowania się składników rozwijającego się podłoża cielesnego lub psychicznego. progresio . tak samo odziedziczone zadatki przechodzą rozwój ilościowy swych składników. który staje się granicą nieprzekraczalną.pedagogika kryminalna.zstępowanie) wychowawczą. 43 42 40 F. polegające na tym.nym osiągniętym poziomie swych zadatków oraz c) rozwój w dół. na potęgowaniu siły ich. Zastój natomiast powoduje jakiś rodzaj niedorozwoju i upośledzenia. która stanowi przedmiot badania pedagogiki specjalnej41. Por.postęp. Pedagogika na usługach szkoły.różnica) . przy nabywaniu wprawy w pisaniu na maszynie).odwracam). Tomasz scharakteryzował jako stan naturalny cnót. N. K o m i s z e w s k i (red. łodyżkę i liścień. co w terminologii 43 naukowej nazywamy dyferencjacją (łac. „Zeszyty Naukowe K U L " 1959 nr 2 i nr 3. Podobnie. b) Czasem może się zdarzyć. Warszawa 1971. 41 Terminologię t ę wprowadził H e r b e r t S p e n c e r (1820-1903) (W:) Zasady socjologii (przekład z ang. Jest to trzeci kierunek rozwoju inwolucyjnego lub inaczej entropicznego (gr. Warszawa 1964. Jednakże zastój w procesie rozwojowym to coś innego od degradacji psychicznej. przy czym ta inwolucja nie jest spowodowana ani hospitalizacją długotrwałej choroby. ani starczym niedołęstwem. że każdy następny stan staje się coraz bardziej doskonały i lepszy od poprzedniego.w wypadku przestępczości nieletnich i młodocianych . czyli proces wykolejenia. S. Proces społecznego wykolejenia się nieletnich przestępców. H a n . wstecznego. Przy tym rozwój ten może być rozwojem ilościowym i jakościowym. prowadzący do alienacji rozwojowej. traktującej o zaburzeniach i nienormalnościach w rozwoju prawidłowym. chociaż opóźnia się i wreszcie zatrzymuje się na pewnym poziomie. jak i psychicznej czy duchowej. Proces wykolejenia wychowawczego młodzieży (analiza na tle zjawiska chuligaństwa). entropo . .). K u n o w s k i . moralnie i społecznie. na skutek czego w procesie wychowania występuje zastój. Warszawa 1958. jak kiełkujące nasienie różnicuje się na korzeń. M. Ten kierunek rozwoju nazywany progresją (łac. czyli trudnościami wychowawczymi zachowania się i wykolejeniem lub . W tym wypadku występuje rozwój zahamowany. wynikający z obarczenia dziedzicznego. nałogowym alkoholizmie. J. degressio . którą bada patopedagogika (pedagogika patologiczna. np. Progresja wychowawcza jest normalnym rozwojem człowieka i stanowi przedmiot ogólnej pedagogiki praktycznej jako nauki stosowanej 4 0 . który do pewnego czasu został normalnie osiągnięty. I (skrypt wykładów). że rozwój początkowy dziecka wygląda prawie jak normalny. ale zaczyna się cofać intelektualnie. S ę k o w s k a . bądź też przeżytych chorób nerwowych. O. np. dojście do stanu zezwierzęcenia i bestialstwa 4 2 . rozwój). Wychowanie dzieci niedostosowanych społecznie. choroba). zachodzących w biosie jednostki. Pierwszy rozwój ilościowy nazywamy wzrostem lub rozrostem (np. Warszawa 1964. że młodzież zdrowa i normalna pod względem fizycznym i psychicznym nie tylko zatrzymuje się w swym rozwoju. L i p k o w s k i . ślepoty lub głuchoty. nazywany z francuska plateau (równy obszar wyżynny lub okres utrzymywania się na jednym poziomie. Pedagogika specjalna. pathos . zajmująca się zjawiskami pedagopatologii. które św. Warszawa 1889. umysłowego.). a więc do wynaturzenia człowieka i do jego bestialstwa.cierpienie. która jest obniżeniem się poziomu rozwoju z powodu defektu umysłowego. Warszawa 1966. Polega on na mnożeniu się komórek lub funkcji. fizycznej. Niedostosowanie społeczne. Wszystkie poznane kierunki rozwoju dotyczą zmian. Jest to więc proces doskonalenia się człowieka aż do osiągnięcia pełni człowieczeństwa. lecz polega na rozkładzie tego poziomu rozwojowego.I l g i e w i c z . Lublin 1971. differentia . B a t a w i a. S. Takie zahamowanie rozwoju i obniżenie się jego poziomu nazywamy degresją (łac. leczniczej i klinicznej.

natomiast całkowite zamknięcie się integracji w sobie stanowi integrację ujemną i powoduje zanik rozwoju wyższego. które uruchamiają tak ilościowy. by obywatele stawali się dobrymi i cnotliwymi. S o ś n i c k i. lekki niedorozwój umysłowy). przyzwyczajenie. bo przyzwyczajenie powoduje ich zmianę.. a polega on na całkowaniu. które zaczynają łączyć się w całość. integer . jak i jakościowy proces rozwoju. To. dojrzewanie psychiczne). a 3-letniego u imbecyla (imbecylizm . s. Całkowanie rozwoju nazywa się technicznie integracją (łac. 45 44 rę ku doskonałości. . Warszawa 1964. aby umożliwić dyferencjację na wyższym poziomie 45 . bo on tylko rozum posiada. dezyntegracja pozytywna. a nie jakąś inną istotą żyjącą. 7-letniego dziecka u debila (debilizm . Szkic teorii rozwoju psychicznego człowieka poprzez nierównowagę psychiczną.Druga zaś postać rozwoju jakościowego nazywa się potocznie dojrzewaniem (np. który jest warunkiem dojrzewania jakościowego. nie następuje tu dalsza deferencjacja i nie ma możności wyższej integracji. Nauka o czynnikach rozwoju kształtowała się od starożytności. wyjaśnia nauka o czynnikach rozwojowych człowieka. są nimi: natura. które poznaliśmy jako dynamizmy biosu. jak i w drugą stronę: na gorsze i na lepsze.całkowity).głuptactwo. Są mianowicie pewne właściwości przyrodzone. integracja z dezyntegracja pozytywną lub chwilowo negatywną. rozum. Przeciwnie zaś w rozkładowej regresji wychowawczej zachodzi wciąż rozwijająca się dyferencjacja bez integracji 44 .ograniczenie umysłowe. że rozwój normalny w progresji wychowawczej polega na przeplataniu się okresów dyferencjacji okresami integracji na coraz wyższym poziomie. To właśnie mechanizmy rozwoju stanowią przedmiot działania sił zewnętrznych czy wewnętrznych. wpływają trzy czynniki. O dezyntegracji pozytywnej. K. jak też przejściowe etapy upadku i cofania się. zawrócić. dojrzałość szkolna. a także mają wpływ na jego ukierunkowanie w górę. Przede wszystkim bowiem trzeba się urodzić człowiekiem. D ą b r o w s k i . dojrzewanie płciowe. Właściwie biorąc. Toteż wszystkie te 46 trzy czynniki muszą być u niego zharmonizowane" . nagle się zmienić i otrząsnąć ze zła. która wyraża się w przejściowym zachowaniu równowagi psychicznej i jej zadaniem jest jakby rozluźnić niższą całość. Istota i cele wychowania. w dół lub poziomo. Natomiast w wypadku zastojowej degresji pojawia się zatrzymanie rozwoju na poziomie osiągniętej integracji. Warszawa 1964 s. z grec). rozkład w procesie wykolejenia jest rozkładem osiągniętej poprzednio całości i integracji. umiarkowany lub znaczny stopień niedorozwoju umysłowego). ale najczęściej nawet normalny rozwój podlega wahaniom. gdy nie zamyka się. Co do pewnych cech i urodzenie niczego nie przesądza. Arystoteles 46 A r y s t o t e l e s . Omówione trzy możliwości w rozwoju wychowawczym człowieka mogą wystąpić w zdecydowanie jednym kierunku.„Na to. 8. zaczynającego się nagle i krótkotrwałego. z odpowiednimi właściwościami ciała i duszy. W normalnym rozwoju człowieka najpierw następuje wzrost ilościowy w ciągu długiego okresu. odbywa się zygzakiem. cyt. dz. w związku z czym poznanie jej w zarysie wskazuje na istotne elementy zagadnienia. Pierwszy Arystoteles pisał w Polityce . Jednakże w rozwoju normalnym istnieje tzw. Inne istoty żyjące przeważnie wedle swej natury. centralizowaniu zróżnicowanych dotychczas części składowych. wprawiające swą energię w ruch omawiane mechanizmy jako czynniki rozwoju. tworząc nowy układ rozwiniętych już składników. co sprawia. a zdolna jest do częściowego rozpadu i przejścia do wyższej dyferencjacji. ale tylko człowiek kształtuje się pod wpływem rozumu. czynniki rozwojowe są to mechanizmy wewnętrzne u człowieka. niektóre w drobniejszych szczegółach urabia i przyzwyczajenie. okresy zrywu w góK. Na tych możliwościach odmiany wewnętrznej postawy bazuje optymizm pedagogiczny. które przez przyzwyczajenie ulegają zmianie tak w jedną. W ten sposób dyferencjacja przeplata się z integracją. np. Prawidłowość taka powoduje to. na który składają się tak okresy możliwego zastoju (plateau). 318-319. 2. Polityka (tł. Nawet w wypadku najgłębszego wykolejenia człowiek niespodzianie może się odrodzić. który nie ustaje w próbach oddziaływania na wychowanka w jego zastoju lub regresji i nie traci nadziei mimo malejących szans postępu wychowawczego według zasady contra spem spero. etosu lub agosu. że możliwe są nagłe i radykalne zwroty w kierunkach wychowania z doskonalenia na wykolejenie i odwrotnie. Czynniki rozwojowe człowieka Ogólnie biorąc. na negatywnym rozprzęganiu się całości na jej części składowe. czyli polega na dezyntegracji. Podobnie i integracja jest tylko wtedy dodatnia i wartościowa dla rozwoju.

J. natomiast zmienność fluktuacyjną form jednostkowych organizmu uzależniła od działania czynnika środowiskowego. przyjmująca tylko dwa czynniki rozwojowe: wewnętrzne i zewnętrzne jako konwergujące ze sobą. Geny wyznaczają granice możliwości rozwojowych. że sam człowiek jako świadoma siebie osoba nic nie mógł i nic nie znaczył w swoim rozwoju. Zawsze jednak człowiek był pojmowany jako dzieło natury albo jako wytwór środowiska. Natomiast oddziaływanie otaczających rzeczy to głównie dobroczynny.i trójczynnikowe teorie rozwoju Teoria konwergencji. umysł człowieka. które płynie z naszej natury. A. Tymczasem już w okresie międzywojennym na terenie pedagogiki William Stern (zm. Beneke był pod wpływem wydarzeń Rewolucji Francuskiej. wykrywając w nich stałe dla gatunku chromosomy i w nich geny jako podścielisko dziedzicznego przekazywania cech. Lwów 1925 2 s. doceniany dzisiaj przez współczesną pedagogikę. 3. endon . który może działać wbrew ludzkim przyzwyczajeniom i ich naturze. dlatego też po raz pierwszy wprowadził czynnik losu. 10-12. 319. nie wykluczała sprawy przewagi jednego z nich. Rousseau. convergere . na łonie której ma się Emil swobodnie rozwijać. Powstały więc dwie odmiany konwergencji.doświadczony). Najwcześniej filozofia chrześcijańska wystąpiła przeciw dwuczynnikowej teorii konwergencji. Rousseau pierwszy wprowadza innowację. losy własne człowieka oraz innych ludzi 4 8 . Teoria ta głosiła. Natomiast empiryści (gr.przyrodzony). Natywiści (łac. w której nastąpił rozłam stanowisk na natywizm i empiryzm. który warunkuje rozwój i daje podniety rozwojowe lub hamuje ten proces.rozum. naszą psychikę. ponieważ teoria ta stoi w sprzeczności z powszechnym doświadczeniem wychowawczym. którzy by w czasach monarchii absolutnej nigdy nie doszliby do znaczenia. Podobne wyrazy mają tu już odmienne znaczenie.. ponieważ to właśnie oni przez swą dworską i wielkomiejską kulturę deprawują szlachetność natury dziecka. że w rozwoju decyduje doświadczenie własne.zbiegać się). w jednym i drugim wypadku pozostawał tworem i ściśle zdeterminowanym tak. które współdziałają ze sobą. przyzwyczajenie pod wpływem życia społecznego oraz logos . Natura u sentymentalisty Rousseau nie znaczy życia organizmu. ujawniającej geniusz wielu ludzi. empiria.na zewnątrz) odrodziło spór natywistów z empirystami. środowiskowych. czyli współbieżności. środowisko zaś je realizuje. ekso . że w wychowaniu istotną sprawą jest samodzielność wychowanka. z których jedna głosiła nie dający się przezwyciężyć fatalizm dziedziczności. który wychowawcami człowieka nazywa: otaczającą nas przyrodę. Benekego uległy redukcji w rozwijającej się od XIX wieku psychologii.gr. Troiste czynniki u Arystotelesa. ethos .obyczaj. nativus j . uzbrojona w mikroskop. Mówi on w Emilu o oddziaływaniu wychowawczym. korygujący wpływ przyrody i wsi. twierdzili. urodzenie) oraz czynników środowiskowych (egzogenne .wewnątrz i genos .ród. że rozwój cech psychicznych i charakteru ludzi jest wrodzony i niezmienny. dziedzicznych. Myśl Rousseau podejmuje w XIX wieku niemiecki pedagog Beneke. lecz życie psychiczne. która kształtuje i zmienia cechy człowieka. empeiros .wymienia więc trzy czynniki kształtujące rozwój człowieka: physis . . że lepiej jest inaczej" 4 7 .naturę ludzką jako organizm biologiczny.do przekonania. ekologicznego.gr. dającymi się zmieniać w swych układach (mutacja) pod wpływem bodźców zewnętrznych. jeśli dojdzie . Stąd biologia powiązała stałość gatunku z czynnikami genicznymi. że w każdym momencie rozwój pozostaje pod wpływem tak czynników wrodzonych. D a n y s z. Od Tamże s. z ich potencjalną energią rozwojową. potem dołączyła się ze swą krytyką pedagogika socjalistyczna. idąc za Rousseau i Schopenhauerem głosili. Wcześniej zaś nieco Grzegorz Mendel odkrył 47 48 statystyczne prawa dziedziczności. Dopiero J.empirystów angielskich. które wskazuje na to. 1938) sformułował stanowisko pośrednie pod nazwą teorii konwergencji (łac. Rozróżnienie więc w rozwoju organizmu czynników genicznych (endogennych . Zależność od ludzi ocenia autor Emila negatywnie. począwszy od Locke'a i Hume'a . Pogląd Arystotelesa był długo przyjmowany bez zmian. Pod koniec XIX wieku biologia. Dwu. O wychowaniu. jak i zewnętrznych. druga zaś fatalizm środowiska. zaczęła badać komórki rozrodcze. zależy od ludzi i otaczających rzeczy. który po drugiej wojnie światowej przybrał w biologii postać walki agrobiologii radzieckiej Miczurina i Łysenki z genetykami szkoły Morgana i Weissmanna o przewagę środowiska nad genami.

wreszcie negatywizm wieku dojrzewania. Typy plastyczności psychicznej '»' diagnostyce szkolnej. D ą b r o w s k i . tworząc z nich treści prawdziwego pojęcia. ideotelię W. potem jako przekora w wieku 3 do 4 roku życia (automatyczne „nie" na każdą propozycję otoczenia). Mniejsza lub większa podatność na wpływy zewnętrzne tworzy plastyczność rozwojową 50 . których jest on świadkiem oraz otoczenia społecznego.duchowość ludzka jest wolna. radio. jak przykład. czego wyrazem jest wolność woli 50 401. zwierzęta i rośliny) oraz ze środowiska lokalnego (wieś. w opiniach i przekonaniach. przyzwyczajenie. miasto) celowe natomiast oddziaływania płyną ze środowiska społecznego (rodzina. zdarzenia. Sterna) i żyć tymi ideałami. Już Boecjusz podkreślał rozumność substancjalną w osobie ludzkiej. chociaż różnie się je ujmuje 1 interpretuje według założeń monistycznych filozofii idealistycznej lub materialistycznej. określając jej następujące cechy: 1° . Prawdy i Świętości (por. wzór postępowania. Han-Ilgiewicz. Zjawiska duchowe są uznawane dziś przez wszystkie systemy współczesnego wychowania. Piękna. Kościół) oraz kulturalnego 49 (prasa. Każdy człowiek. dalej wrodzoność pewnych cech nabytych w czasie prenatalnym oraz stany somatyczne organizmu tak w zakresie zdrowej równowagi procesów fizjologicznych. W ten sposób trójczynnikowa teoria Arystotelesa (natura. dlatego też duchowość może tworzyć najwyższe ideały Dobra. ponieważ one przyczyniają się do uformowania rozwiniętego typu osobowości. jak też i celowe. w przyzwyczajeniach i nawykach. Nieznośni chłopcy. 0 tyle znów podatność na wpływy zewnętrzne i plastyczność rozwojowa dostosowuje się do różnorodności czynników środowiskowych i tworzy nowy element nabywania zmiennego doświadczenia osobistego. 220 n. Por. Niezamierzone wpływy pochodzą z biosfery. Wszystkie te wpływy otoczenia i czynników zewnętrznych wytwarzają cechy nabyte wychowanka. telewizja). . początkowo w postaci odruchów obronnych (niemowlę ściąga narzuconą chustkę na twarz). dąży tym samym do osiągnięcia pełni człowieczeństwa jako wszechstronnie rozwiniętej osobowości (idea personalizmu).duchowość człowieka zdolna jest do wartościowania i oceniania wszystkich przedmiotów przeżyć w stosunku do siebie (subiektywnie) jako dobrych. Nie działają w tym bezpośrednio ani czynniki dziedziczne. dlatego też ostatecznie w rozwoju decydują czynniki trzecie 49 . Higiena psychiczna. w której przebywamy (klimat. K. Pęd zaś do samodzielności jest wyrazem dążenia do posługiwania się własnym myśleniem i własnym chceniem u normalnie rozwijającego się dziecka. które przełamują fatalizm konwergencji czynników pierwszych. N. prawdą w swoim przeżyciu. szlachetnych itp. jak wiemy. Pierwsza grupa obejmuje dziedziczność biologiczną. w związku z czym wartościowanie wypływa ze zdolności do miłowania i łączenia się z dobrem. tj. Wreszcie trzecią grupę czynników osobowościowych tworzy duchowość człowieka. O ile dziedziczność pierwszej grupy czynników wewnętrznych jest stała. chrześcijańskiej (dusza niematerialna odrębna od ciała). to znaczy zdolna do obiektywnego poznania rzeczywistości w procesie abstrakcji umysłowej. zewnętrznych (środowiskowych). dalej dążenie do własnego działania (Tuwimowska Zosia samosia). jak też chorobliwych ich zaburzeń pod wpływem stresu życia. czyli istota rozumna i wolna. lecz w osobie wychowanka dochodzi do głosu coraz więcej duchowość ludzka. Prawidłowe więc ukształtowanie samodzielności wychowanka staje się właściwym celem wychowania. Podstawę działania dla czynników zewnętrznych stanowi podatność wychowanka na bodźce otoczenia fizycznego. zgodnego ze stanem faktycznym. krajobraz przyrodniczy. Warszawa 1962 s. wyrażające się w jego postawach wobec życia i ludzi. Czynniki trzecie nazwiemy osobowościowymi. 62-63. dźwięki. naśladownictwo i zwolennictwo. pięknem. podporządkowujące wychowanka autorytetowi i czynnikom środowiskowym.duchowość ludzka jest rozumna. 3° . czyli wewnętrznych (genicznych) oraz czynników drugich. b) zewnętrznych (środowiskowych) oraz c) czynników osobowościowych (duchowych). 2° .na którą składają się sugestywność. szkoła. bądź też zgodnie z dualistycznymi założeniami filozofii wieczystej. autorytet wychowawczy. prawdziwych. Warszawa 1960 2 s. 72-78. widowiska. ani tym bardziej czynniki środowiskowe.niemowlęctwa bowiem rozwija się u niego pęd do samodzielnego stanowienia o sobie.. która z materiału spostrzeżonego odrywa cechy istotne przedmiotu. Por. z natury swej rozwija się jako osoba. pięknych. rozum) rozszerza się dziś w oparciu o współczesną naukę na trzy grupy czynników: a) wewnętrznych (genicznych). Drugą grupę czynników rozwojowych stanowią wszelkie wpływy zewnętrzne środowiska zarówno niezamierzone. Dzisiaj o duchowości człowieka wiemy znacznie więcej. jak widoki.

złych nawyków. dążenia wolnościowe. 5° . zasad działania i metody kontemplacji filozoficznej. gdy poprzez jego bios (zdrowie lub choroba). Działanie więc nieszczęśliwego losu w ujęciu wiary ma na celu Opatrznościowym nawrócenie się człowieka. ponieważ tworzy i uruchamia masę dziedziczną czynnika pierwszego. na działanie psychagogiczne od wewnątrz wychowanków. zgodnie z powszechnym doświadczeniem wychowawczym. Jednakże właściwym zadaniem wychowawców jako siły agosu jest prawidłowe ukształtowanie czynników osobowościowych wychowanka.nagrody i kary według zapowiedzi Chrystusa: „jeśli się nie nawrócicie. szuka Boga i pragnie zjednoczenia z Nim. co chrześcijaństwo zawarło w określeniu: anima humana naturaliter christiana. jak widzieliśmy. rodzinie. Równocześnie w ten sposób stwierdzamy. przez układy warunków środowiskowych etosu (uznanie lub krzywda. lecz dąży do szukania nowości bądź to przez przetwórczą pracę nad uszlachetnianiem materii dla dobra ludzi. Por. wolnością. Tak pojęte czynniki osobowościowe duchowości wraz z ich rozumnością. wartościowanie. wartościowaniem. dlatego też duchowość człowieka w głębiach swoich ma nastawienie religijne. nałogów i namiętności. jak wierzy chrześcijaństwo swoje niezbadane wyroki . wykoleja się i traci sens swego życia. oceniania. przez wynalazczość i odkrywczość w tworzeniu techniki. że kogo Bóg bardziej kocha. Wówczas ta jednostka nie ukształtowana prawidłowo w swej duchowości przez wychowawców staje się aspołeczna. aktywności i kontemplacji zgodnie z prawami logiki. jak też ciosami nieszczęść i wymierzeniem wyższej sprawiedliwości Bożej. nauki i kultury. Los bowiem ingeruje we wszystkie składniki układu rozwojowego tak swoim błogosławieństwem i pomyślnością warunków dla jednostki. do Absolutu i Boga.dalej duchowość człowieka jest twórcza. w małżeństwie5 x. bądź też przez oryginalną twórczość. W przeciwnym wypadku zaniedbania wychowawczego powstaje kulturalne opóźnienie rozwoju wychowanka. czemu towarzyszy żal z powodu dopuszczenia się grzechu i radość wrócenia na drogę prawdy. aktywna twórczość i otwartość metafizyczna nie uzgodnione z prawdą o rzeczywistości i łasce. np. a jego najlepsze duchowe cechy gatunku. a etos pokoleń historycznych i otoczenia społecznego przekazuje dziedziczność społeczną i uruchamia mechanizmy wewnętrzne cech nabytych jednostki lub archetypów (prawzory zbiorowej świadomości wg Junga. rozwijająca intuicję Arystotelesa o trzech czynnikach wychowania. mającego z natury swej oddawać Bogu chwałę. mającej. aby zapanowała nad całością oraz formowanie na tej podstawie pełni człowieczeństwa we wszechstronnie rozwiniętej osobowości człowieka. abp K. W wypadkach więc losowych chrześcijaństwo widzi tajemnicze działanie Opatrzności i miłości Bożej. uwarunkowanie i dozorowanie właś51 ciwego funkcjonowania ich mechanizmów wewnętrznych myślenia. twórczością i religijną otwartością tworzą cechy gatunkowe człowieka {homo sapiens) i decydują ostatecznie o rozwoju wychowanka. np. przekształcających naturalną rzeczywistość. które jest odpowiednikiem greckiej metanoi i prorockiego pojęcia powrotu do Boga {szub). antyhumanistyczna. by bytów. narodzie. procesów decyzyjnych (decydowania). któremu jedynie.w wyborze dobra i możność brania odpowiedzialności moralnej za siebie. czyli czynnika drugiego. prawzór matki czy ojca). łamiąc i przeciwstawiając się konwergencji czynników wewnętrznych i zewnętrznych. 4° . przekracza granice zmysłowego doświadczenia (transcendencja) i sięga aż do poznanania źródeł bytu. stąd nie zadowala się odbiorem tylko i przeżywaniem gotowych dzieł kultury. swoje życie i postępowanie. budzenie jego duchowości. instynktów. Powrót ten wymaga odwrócenia się od zła i zwrócenia się całkowitego do Boga. oddziałujących specjalnie na duchowość człowieka. Sytuacja losowa natomiast ciąży nad całością układu trzech dynamizmów zewnętrznych i mechanizmów wewnętrznych tych potrójnych czynników rozwojowych. że agos jako działanie wychowawcze głównie nastawiony jest na prawidłowe kształtowanie trzeciego czynnika cech osobowościowych. temu więcej krzyży daje. nie poddane Logosowi prawdy i łaski tracą swą bytową orientację i stają na służbę sił różnych popędów. teoria trójczynnikowa. . wystarczająco wyjaśnia mechanizmy działające w rozwoju człowieka. W o j t y ł a. niesprawiedliwość) bądź też agosu (powodzenie szkolne lub trudności wychowawcze i konflikty) doprowadza do nawrócenia i przeświadczenia z wiary. wyboru dobra.5). jak rozumność. wszyscy tak samo zginiecie" (Łk 13. Lublin 1960. za innych ludzie. podobnie jak bios pokoleń i rodziców wiąże się z dziedzicznością. zaprzecza dwuczynnikowa teoria konwergencji.wreszcie duchowość ludzka jest otwarta na głębię metafizyczną. przyczyn. Stosując się zaś do reguły metodologicznej entia non sunt multiplicanda nakazującej. Miłość i odpowiedzialność. Agos ma więc swoje powinowactwo z rodzącą się duchowością wychowanka. Ogólnie biorąc. hierarchią obiektywną wartości.

że celowe wychowywanie w domu i w szkole należy do czynników zewnętrznych i nie jest nazbyt skuteczne. 16-17. pedagogika socjalistyczna wymienia 4 czynniki rozwoju w następującym układzie: a) biologiczne wyposażenie szczególnie w budowie mózgu według typów systemu nerwowego Pawłowa (tzw. naprzeciw. . potem w zainteresowaniach poznawczych i w tendencji samowychowawczej jest tylko manifestacją zewnętrzną rozwijających się w głębi czynników osobowościowych. s. czynnik nauczania i wychowania) 52 . ocen. degresji lub re- S. kolor włosów lub tęczówki oka). re . b) czynniki środowiskowe. S p i o n e k. habilitas . d) aktywność i własna działalność (samowychowawcza np. społeczne) a) Bodźce i wpływy środowiska warunkujące i aktualizujące rozwój psychiki dzieci i młodzieży b) Umyślne. c) biologicznie i kulturalnie zróżnicowane środowisko rozwojowe (tzw. zdrowy) i rehabilitacji (łac. Tak np. S z u m a n. K u n o w s k i . Żebrowskiej. dążeń. S z u m a n. np. czyli jest stała w człowieku. Por. jest przedmiotem samorzutnych przejawów myśli. Warszawa 1966 s. istnieje sama przez się.. skłonności i dążenia stojące u źródeł aktywności własnej dziecka. brzytwa Ockhama). O czynnikach kształtujących psychikę dziecka w wieku przedszkolnym (W:) Zagadnienia dynamiki rozwoju człowieka. nie tworzy z teorii trójczynnikowej jakiejś tylko odmiany natywizmu jako wrodzona dyspozycja człowieczej natury. S. natomiast czynnik aktywności własnej wychowanka. Warszawa 1960 s. czynnik aktywności własnej). nie kierowane ku prawdzie. Wrocław 1956. a) czynniki organiczne.w tył.) rozwijającego się podmiotu 5 3 . dobru. Współistnienie i współdziałanie cech duchowych (gatunkowych) człowieka z jego indywidualnymi cechami wrodzonymi (genicznymi) i cechami nabytymi (środowiskowymi) dopiero w pełni wyjaśniają uwarunkowanie możliwości rozwojowych.dyskusyjnie. Szumana kryje się genetyczna teoria dwuczynnikowa. początkowo przejawiający się w zabawie. validus . różnymi co do stopnia od przeciętności do geniuszu. natomiast cechy osobowościowe jak zdolność poznawania. Dialektyczna teoria rozwoju psychicznego (W:) Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży pod red. cyt. Spotyka się tu także inne określenia. teoria trójczynnikowa przewyższa pod tym względem teorie wieloczynnikowe. twórczości i porywów ponad doczesność i zmysłowość. c) świadomy proces wychowawczy w nauczaniu i wychowaniu. czynnik środowiskowy) oraz d) wpływ szkoły i wychowawców na kierunek rozwoju dzieci i młodzieży (tzw. Trudności wychowawcze i przestępczość nieletnich. Tak więc czteroczynnikowa teoria nazywana jest także teorią dialektyczną ze względu na wzajemne oddziaływanie dwustronne między 55 czynnikami . 15-31. b) indywidualna skłonność do przejawiania umysłowej i fizycznej energii (tzw. Ż e b r o w s k a . wartościowania. celowe rozwijanie i kształtowanie przez nauczanie i wychowanie 54 . Nie zmienia to jednak faktu. Ta powszechność gatunkowa wynika stąd. rozwijającymi pełnię osobowości ludzkiej. 95. Inaczej pozostawione samym sobie. gdyż ten badacz wszystkie cztery czynniki grupuje w dwu działach: I Czynniki wewnętrzne (biologiczne) a) Anatomiczne i fizjologiczne wyposażenie oraz rozwojowe kształtowanie się organizmu dzieci i młodzieży b) Potrzeby.silny. M. s. umysłowego przez naukę w szkole lub rewalidacji (łac.zdatność) uzyskania pewnej zdatności w wypadku niedorozwoju i upośledzenia. który oświeca całą rzeczywistość ziemską. czynnik natywistyczny). 141. natomiast trójczynnikowa teoria w sposób istotny różnicuje czynniki rozwoju człowieka. „Roczniki Filozoficzne KUL" z. 54 S. np. Psychologia rozwojowa. ale wspólnymi wszystkim ludziom normalnym (a tylko zdeformowanymi lub zahamowanymi przez defekt organiczny u niedorozwiniętych i upośledzonych umysłowo). 77-85. że duchowość jako czynnik trzeci rozwoju jest substancjalna dla natury człowieka.czynników zbytecznie nie mnożyć (tzw. 4 s. 53 H. dążeń wolnościowych. W ujęciu czynników przez prof. twórczych i metafizycznych ku źródłom bytu są cechami gatunkowymi. stanowi rozwinięcie teorii dwuczynnikowej. które dynamizują cały jego przebieg. 55 M. mowy. Jako duchowe czynniki osobowościowe wymagają nie tylko naturalnego rozwoju. pięknu i świętości {sacrum) czynniki osobowościowe człowieka wpadają w ciemność i przyczyniają się do wykolejenia i zguby. jej stan i znaczenie dla pedagogiki (W:) Pedagogika na usługach szkoły. Przy tym czynnik trzeci duchowości z jej cechami osobowościowymi. dz. O czynnikach rozwoju człowieka . ale także prawidłowego ich nastawienia przez kulturę wychowawców ku Logosowi prawdy i łaski. by należało je wydzielać jako szczególnie ważny czynnik. 52 II Czynniki zewnętrzne (środowiskowe. Natywistyczna wrodzoność dotyczy zindywidualizowanych cech materialnych osobników ludzkich (np. znów.

zaspokajane właściwie przez czynniki zewnętrzne i przez wychowawców. która w wypadku niedoboru czynników zewnętrznych i braku wpływów wychowawczych musi być niewielka i płytka (cherłactwo). w których zachodzą tak zmiany ilościowe. nauka od czasów pozytywizmu szukała podstaw empirycznych dla periodyzacji życia ludzkiego. Jednakże ani okresy rozwoju fizycznego bujania w górę i pełnienia. wyraża się w zagadnieniu periodyzacji okresów rozwojowych.. jak potem dojrzewanie jakościowe. jako jednostka społeczna. którym odpowiadają cztery warstwy wychowania: jako organizm psychofizyczny. społeczną.Znacznie pogłębił tę teorię prof. jak w geologii górotwórcze warstwice 59 . warstwicowa teoria wychowania. dzięki czemu „jednostka ludzka istnieje jak gdyby razem w czterech płaszczyznach bytu.. s. tworząc różne podłoża wychowania. Razem rozwój podłoża wraz ze sprzężonymi z nimi wpływami wychowawczymi tworzy warstwę wychowania.. jako osobowość włączona w tradycję kulturalną i jako członek królestwa duchów" 5 8 . przedszkolny (do 7 roku życia). wiek poniemowlęcy (czyli żłobkowy. Warstwicowa teoria rozwoju człowieka zakłada. c) historyczny proces wprowadzenia wychowanka do świata wartości i d) duchowy proces powstawania w nim moralno-religijnego życia ". Breslau 1933 s. że rozwój człowieka jako istoty żywej odbywa się zgodnie z określoną prawidłowością. T o m a s z e w s k a . b) społeczne przekazywanie kultury. ani rozwój kośćca czy uzębienia nie dały wyraźnych jednolicie granic. dlatego też psychologia rozwojowa szukając czynników zmian i faz psychicznych przyjęła potoczny podział na niemowlęctwo (do 1 roku życia). które nakładają się jedne na drugie. zapoczątkowana przez Wilhelma Flitnera. Rozwój fizyczny dzieci. społecznym czy też duchowym. ponieważ przebiegają zbyt indywidualnie. cyt. H e s s e n . Jednakże psychologia rozwoju dzieci i młodzieży bada tylko przemiany psychiczne. młodzieniec. Z kolei więc pedagogika teoretyczna przechodzi do przestudiowania samego normalnego procesu rozwojowego. wiek szkolny dorastania i młodzieńczy. która łączy w sobie wszystkie możliwości rozwojowe ludzi. który 58 59 (W:) S. powodujące różnicowanie się składników. . F 1 i t n e r. 78-81. jak też jakości dostarczanych czynników zewnętrznych stanowi tzw. Dlatego też pedagogika jako nauka o wszechstronnym rozwoju człowieka musiała wypracować teorię. S. wpływy wychowawcze. Systematische Padagogik. który pierwszy mówił o 4 sytuacjach lub liniach rozwoju. 57 W. ponieważ maksimum stanowi losowo wyznaczony górny pułap dla danej jednostki. Teoria warstwicowa rozwoju człowieka Przekonanie. 34-50. R o z d z i a ł III WYCHOWANIE JAKO ROZWÓJ BIOSU 1. wyjaśniająca przede wszystkim przebieg procesu normalnej progresji wychowawczej. Ł a z o w s k i i R. nie mogąc w sposób istotny mówić o rozwoju fizycznym. a na jego tlfe możliwości zastoju (degresja) oraz rozkładu i dezyntegracji w procesie wykolejenia (regresja). Zagadnienia dynamiki rozwoju człowieka. Lublin 1946. w wypadku zaś nadmiaru czynników zewnętrznych wielka i głęboka (wybujałość). w którym pojawiają się nowe zapotrzebowania. do 4 roku życia). prężności dynamicznej na osiągniętym poziomie. 1950 r. K u n o w s k i. wzrastają ilościowo aż do pewnego maksimum. wyróżniając w wychowaniu odrębne warstwy. pacholę. których zaspokojenie kierowane przez wychowawców we właściwym czasie i co do ilości. kulturalną i moralną. Potrzeby. Stanowi ją tzw. (zm. Lwów 1939 s. Po odrzuceniu tradycji starożytnej podziału życia ludzkiego na siedmiolecia (dziecko. psychofizyczną. jak on przebiega i czym jest uwarunkowany.powstała szczegółowa teoria wszechstronnego rozwoju. Proces wychowawczy i jego struktury. Po wprowadzeniu poprawek w dynamicznym ujęciu warstw. dz. 215-241. O sprzecznościach i jedności wychowania.gresji wychowawczych.). Sergiusz Hessen 56 E. poza które warstwa już nie sięga. dorosły aż do głębokiej starości w wieku 70 lat) ze względu na magiczne znaczenie siódemki. wymieniając: a) naturalny wzrost. ale od tego czasu warstwa ustala się w swej strukturze i musi być dalej wciąż podsycana co do żywotności. Każda warstwa w swojej kolejności najpierw przechodzi okres rozwijającego się kształtowania. doprowadzający do dorosłości56. czyli dyferencjację podłoża. Rozwój każdego podłoża manifestuje się wzrostem potrzeb. że czynniki wewnętrzne (geniczne) są zróżnicowane rodzajowo i spontanicznie dochodzą do głosu we właściwym dla siebie czasie i w ustalonej kolejności.

Podłoża te wynikają z bogactwa natury człowieka. Przyjrzyjmy się treściom i celowości poszczególnych warstw w rozwoju człowieka. dzięki czemu jednostka dojrzała biologicznie staje się nie tylko zdolna do reprodukcji. wreszcie e) warstwa czysto duchowa lub światopoglądowa. Okresy rozwojowe zaś przebiegają w granicach siedmioleci. Całość warstwie nakładających się na siebie kształtuje się w następującej kolejności: a) warstwa biologiczna. Warszawa 19644 s. W celu dalszego i ciągłego usprawniania organizmu konieczne jest podsycanie jego energii i żywotności przez wychowawcze dostarczanie czynników zewnętrznych. Zaspokajanie potrzeb wychowanka (a) przez wpływy wychowawcze przy pomocy czynników zewnętrznych. klimat.obniża się dopiero znacznie później z utratą plastyczności rozwojowej w starczym zniedołężnieniu. jak chodzenie. w której jednostka od młodości żyje. słońce. Każda warstwa więc ma swój czas rozwoju. zapoczątkowujących pięć odrębnych warstwie wychowania. tak że zupełny brak objawów wyższej warstwy po upływie siedmiolecia wskazuje na zahamowanie rozwojowe i jakiś rodzaj niedorozwoju (degresja). odległość od morza. d) warstwa kulturologiczna. dostarczająca typowego pożywienia z przewagą białka roślinnego lub zwierzęcego. co szczególnie w historii odbijało się na charakterze spokojnym ludów rolniczych. odruchy warunkowe. czyli integracji. Warstwa biologiczna dojrzewa pod względem płciowym w okresie dorastania pod koniec drugiego i w początkach trzeciego siedmiolecia w naturalnej u człowieka synchronizacji z dojrzewaniem psychicznym i społecznym. a bojowym u ludów koczowniczych. rozwija się jako psychika. który pokrywa się białą otoczką mielinową między 1 a 3 rokiem życia 60 . a) Najwcześniej od przyjścia dziecka na świat i w ciągu całego okresu przedszkolnego formuje się warstwa biologiczna. 31-32. najbliższej okolicy. rozwijająca całokształt psychiki. Rozwój fizyczny dziecka. kształtująca w pełni duchowość i jej stronę religijno-moralną. która wyrabia twórcę kulturalnego w człowieku. tworząc granicę orientacyjną dla przyśpieszenia (akceleracji) lub opóźnienia (retardacji) rozwoju w stosunku do osiągniętego maksimum (M) poprzedniej warstwy. z przyrostem jego wagi i wzrostu postępuje wapnienie kośćca i usprawnienie systemu nerwowego. rozwijają się zaś popędy. B o g d a n o w i e z. działających bezpośrednio na tkanki ciała. ale odpowiedzialnie zakłada własną rodzinę małżeńską i włącza się do gatunku ludzkiego przez rozmnażanie. lecz wyznaczają rytm rozwoju naturalnego ludzi. pasterskich. takich jak pokarm. formująca osobę społeczną wychowanka. . jako osoba społeczna. na którym może się rozwinąć kolejno następna warstwa wyższa aż do ujawnienia się wszystkich podłóż rozwojowych. 60 J. które nie są cyfrą magiczną. wymaga odpowiednich czynników zewnętrznych jako wpływów wychowawczych i dochodzi do dojrzałości w procesie scalania się. (b) wzrastające do pewnego maksimum po łuku rozwojowym (M) i tworzenie się wyższej warstwy przedstawia graficznie poniższy wykres. Równocześnie właściwości organizmu w warstwie biologicznej wyrabiają się pod wpływem konstelacji czynników geograficzno-fizycznych środowiska życiowego. W tym okresie wygasa instynkt ssania. ruch i warunki dobrego snu. c) warstwa socjologiczna. b) warstwa psychologiczna. fizykochemicznych. flora i fauna. mowa. który żyje jako organizm. Tak więc ukształtowana warstwa wcześniejsza stanowi fundament. wreszcie kształtują się reakcje ruchowe. jak ukształtowanie pionowe. powietrze. wspinanie. W trakcie anatomicznego i fizjologicznego rozwoju organizmu dziecka. praksje ręczne. woda. W całości więc wszechstronnego rozwoju człowieka mamy pięć okresów rozwojowych. tworząca nasz organizm. jako twórca kulturalny i jako istota duchowa.

rodzi się spontaniczne szukanie przez wychowanka kontaktu z rówieśnikami. to w wieku młodzieńczym nadbudowuje się nad nią nowa warstwa kulturologiczna (lub kulturotwórcza). by wygodniej żyć lub sprytnie urządzać się w życiu. który jako homo sapiens wynajduje pomysłowo narzędzia i środki do zaspokojenia swych potrzeb życiowych.b) Z tzw. co dzieje się w otaczającej rzeczywistości i niosą ze sobą logiczne znaczenie rozumiane przez odbiór w świadomości przy pomocy mowy jako II układu sygnalizacyjnego. samorzutny rozwój warstwy psychologicznej. Dojrzała psychika w trakcie rozwoju kształcenia szkolnego i ćwiczenia inteligencji włącza się w „mądrość" gatunku człowieka. węchowych. tytuły. Zaczyna się wtedy pogłębiać zrozumienie dla potrzeb współżycia z innymi w rodzinie. Rozpoczyna się wówczas właściwy. przyjaźnią i miłością do innych ludzi. które płyną z różnych form współżycia (demokratycznego lub autokratycznego). potem paczek rówieśników dla zwierzeń i szukania uznania jako członka grupy szkolnej kolegów. W ten sposób początkowo wyrasta kulturalny odbiorca. drużyny harcerskiej czy futbolowej. słuchowych. Następuje więc wszechstronne ukształtowanie psychiki jednostki.). Dojrzała jednostka pod względem społecznym włącza się stopniowo w coraz szersze grupy społeczne.). lecz pod wpływem czynników fenomenologicznych. związanym z procesem dojrzewania płciowego w warstwie biologicznej. zjawiają się nastawienia międzyludzkie. Zależnie od rozbudzonych zainteresowań kulturalnych. d) Kiedy ukształtowana w zarysie osoba społeczna będzie dalej się rozwijać i dojrzewać w warstwie socjologicznej. muzyka. Kościoła. prawo. plastyka. wraz z ich obowiązkami i nabywanymi prawami aż do stania się pełnoprawnym członkiem grupy rodzinnej. samorządowej.. w której inteligencja jako umysłowa zdolność przystosowuje się do nowych zadań w szkole. jak sztuka (poezja. W wyniku rozwoju warstwy socjologicznej kształtuje się osoba społeczna wychowanka. dążeniowe zaczynają podlegać kierownictwu czynników intelektualnych. zwierzęciem społecznym. dotykowych itd. Dziecko wiejskie jest mniej elokwentne i mało obyte z różnorodnością zjawisk miasta. w kręgu rówieśników („równy" kolega) itp. konsument sztuki lub innej . w klasie szkolnej. w organizacji młodzieżowej. samorzutny proces uspołecznienia się wychowanka w trakcie rozwoju nowego podłoża społecznego i warstwy socjologicznej. zwolennictwa. dobrego syna. oglądanych filmów czy obrazów. Dlatego też psychika dziecka wiejskiego różni się jakościowo od psychiki dziecka miejskiego. a nie rozproszone na zewnątrz. polityka czy moralność i religia). walki itp. opanowuje w tym celu technicznie przyrodę. za to staje się bardziej skoncentrowane wewnętrznie. filozofia. pomocnika matki). rozmów. jak to określił Arystoteles. z nauki szkolnej. od zamiłowań. powietrza itp. Wyrazem tego jest początkowe tworzenie band dziecięcych dla wspólnej zabawy. zainteresowania inną płcią. że dotychczas rozwinięte funkcje uczuciowe i wolitywne. a przede wszystkim wygląd lokalny rodzinnej lub zamieszkiwanej wsi czy wielkiego miasta. dojrzałością szkolną około 7 roku życia zaczyna się w początkach wieku szkolnego gwałtowny. znając głębiej z doświadczenia życie przyrody zmieniającej się w jednostajnym rytmie pór roku. opieki. technika. odznaki. a rozwijające się poprawne myślenie przyczynowe kształtuje zdolności poznawcze. jak też nowych warunków życiowych. symbole). z obserwacji. obywatelskiej. Wyraża się ona w spontanicznym uczuleniu jednostki na wartości zawarte w wytworach (artefektach) kultury wyższej. narodu i państwa aż do obywatelstwa świata w sprawach międzynarodowych i politycznych. zawierającego pojęciowe sygnały sygnałów zmysłowych. morski. Rozwój warstwy socjologicznej wymaga odrębnych wpływów wychowawczych. Stąd specjalne znaczenie dla ustalenia cech charakterystycznych psychiki wychowanka mają krajobrazy (górski. która rozwija się już nie pod wpływem czynników fizykochemicznych pokarmu.). kierowane sympatią. zwyczajów i obyczajów (pozdrowienia. organizacje). nauka. stosunków społecznych między jednostkami i grupami (np. w szkole (pilny uczeń). instytucji społecznych (urzędy. które według Pawłowa jako sygnały I układu analizatorów zmysłowych dają znać o tym. uzdolnień i talentów rozpoczyna się pogoń za wrażeniami estetycznymi przy przeżywaniu i przyswajaniu sobie podobających się jednostce wartości kulturowych. W związku z tym zainteresowania wychowanka skierowują się na zewnątrz ku przyrodzie i technice. począwszy od rodziny (dawniej rodu). W związku z tym wpływy wychowawcze rozwijające warstwę psychiczną tworzą się z przeżyć i doświadczeń. to znaczy takich zjawisk działających na zmysły (czyli fenomenów wzrokowych. które powodują. obserwacja zjawiska potęguje uwagę dowolną. parafii. grupy zawodowej. lesisty itp. pomocy. ponieważ człowiek z natury swej jest animal sociale. Na osobę społeczną składa się szereg ról spełnianych w rodzinie (np. przywództwa. wycieczki krajoznawcze i podróże odbywane po świecie. praktycznych i poznawczych. c) W trzecim okresie dorastania. narodowej.

które począwszy od chrztu i przez współpracę z łaską Chrystusową. czyli Absolutu i do dania osobistej odpowiedzi na te stwierdzenia w postaci przekonań religijno-moralnych. a nastawienie otwarte na głębię metafizyczną doprowadza wreszcie do ujęcia źródeł bytu. bez żadnych obarczeń dziedzicznych. przekazywanych przez rodziców i wcześniejsze pokolenia dziadków. nie w znaczeniu trwałego szczęśliwego losu. muzyczne. przeobraża całego człowieka w „nowe stworzenie". Przecież nigdy przebieg wychowania nie jest idealny i nie odbywa się bez trudności i załamań. toteż zanikają. Pierwociny te mają zwykle charakter naśladowczy. zabytki. epigoński i grafomański. budzą głębszą refleksję duchową nad znikomością człowieka i świata. ocalenia z katastrof. znawca. że jest abstrakcją oderwaną od rzeczywistych warunków życia. dlatego też zasługująca na nazwę warstwy światopoglądowej. W rzeczywistości rozwój konkretnego człowieka jest jeszcze bardziej skomplikowany. Czynnikami zewnętrznymi. lecz dających się . równocześnie wolność wybierania dobrej drogi kształtuje plan życiowy z pełną odpowiedzialnością za swe postępowanie i za innych ludzi. oficerów itp. e) Wreszcie w początkach wieku dorosłego człowieka kształtuje się ostatnia warstwa czysto duchowa. a w końcu przekształca się w życie wewnętrzne. bez większej dysharmonii i konfliktów. bezradnością. zaspokajających umiejętnie a zgodnie z postępem wiedzy naukowej odpowiednimi środkami zewnętrznymi potrzeby rozwojowe wychowanka oraz 4° . całkowity rozwój biosu jednostki jest warunkowany pomyślnym działaniem życia społecznego. duszpasterzy. powodują prawdziwe nawrócenia do Boga. Teorii warstwicowej wychowania można łatwo zarzucić. a więc agosu w ramach sprzyjających sytuacji losowych. plastyczne. duchowe. przekazujący ogólno-ludzkie zasady moralne. od których zależy osiągnięcie pełni rozwoju społeczeństwa. 2° . lecz krzywej balistycznej w warunkach przyciągania ziemi. do jakiegoś typu myślenia i cywilizacji oraz do kultury ogólnoludzkiej tak przeszłej..dziedziny kultury. 3° . porywy zaś i intuicje twórcze wyłaniają syntezę światopoglądową. kształtują głęboką religijność. muzea i skarbce.ateistycznie. gdy na przykład fizyka daje wzór na ruch jednostajnie przyśpieszony.. Do głosu dochodzi tu pełnia rozwiniętej duchowości ludzkiej. koneser jakiegoś zagadnienia. w której tworzy się synteza światopoglądowa. Dzięki temu dojrzała duchowo jednostka odkrywa świat nadprzyrodzony i włącza się duchowo do rzeczywistości nadnaturalnej i Boskiej. śmierć najbliższych. szczególnie alkoholizmu i narkomanii zatruwających system nerwowy i niszczących siłę biosu jednostki. Dojrzałość kulturalna jednostki włącza ją do określonej tradycji historycznej i kulturalnej własnego narodu. teatry itp. ponieważ on nam wyjaśnia możliwości prawidłowego przebiegu procesu. który jest obliczony dla próżni przy braku wszelkiego oporu środowiska. majstrów.obyczajowy etos społecznego otoczenia i narodowej kultury. Pomimo to wychowanek rozwija się na tej drodze jako twórca kulturalny choćby w skromnym zakresie. Jednakże warstwicowo pełny. Są to: 1° -zdrowy bios jednostki. Ale zarzut taki należy postawić każdej nauce. zdolności do wartościowania stwarza miłość najwyższego ideału Prawdy. krytyk lub entuzjasta nowej twórczości w jakiejś interesującej go dziedzinie kultury. od konkretnych systemów szkolnego wychowania i ich społecznych ideologii. prawa naturalnego zgodnie z sumieniem jednostki i urabiający jej doświadczenie. jak i współczesnej. wstrząsające spotkania itp. oporu powietrza i siły wiatru. moralność i pogląd na świat. rozwój podstawowej siły biosu wychowanka zaczyna się więc od życia biologicznego i aktywności fizjologicznej organizmu. planetaria. biblioteki. a przynajmniej jako kulturalny odbiorca.ideowy agos współpracujących ze sobą wychowawców. Dobra i Piękna. rozwiązanych teistycznie lub przez negację . W rzeczywistości bowiem ruch odbywa się nie po prostej. koniecznymi dla rozwoju warstwy kulturologicznej są przede wszystkim wybitne lub klasyczne dzieła literackie. Specjalne znaczenie dla rozwoju warstwy czysto duchowej. czyli etosu oraz oddziaływaniem wychowawców. Równocześnie teoria warstwicowa wychowania wskazuje na poczwórne uwarunkowania.z dobrem dla jednostki . wreszcie pojawiają się pierwsze młodzieńcze próby własnej twórczości. która znosi pocisk z idealnego toru. nad ułomnością ludzką. nauczycieli. dla zapanowania duchowości nad cielesnością mają wypadki losowe szczęśliwe lub nieszczęśliwe dla życia ludzkiego.korzystny układ sytuacji losowych. pomniki historyczne. W całości biorąc. postawy i cechy nabyte bez nałogów. rodziców. mimo to z modelem teoretycznym musimy się liczyć.przecier- . Szczególnie nadzwyczajne wypadki. przy bogatych zadatkach genicznych. aniżeli teoretyczne określenie wektorów sił i wypadkowych toru. jeżeli nie zdradzają oryginalnego talentu. dzięki czemu rozumność staje się mądrością w szukaniu prawdy i dobra. potem może uformować się amator. jak cudowne wyzdrowienia.

chętnej i dobrowolnej aktywności wychowanka. gdy wady społeczne środowiska (np. lecz i one są stopniowo przez pedagogizację (np.13-14). bierze pod uwagę stan działania wychowawców. etosu czy agosu. M i 11 e r. liczy się z aktualnymi systemami wychowawczymi społeczeństwa. dalej pracy. dyskryminacja jakiegoś rodzaju . którzy ją znajdują" (Mt 7. która prowadzi do życia. Obok tego mogą się pojawiać dysfunkcje etosu.rasowa. Jednakże ciasna jest brama i wąska. Tak więc losowo mogą działać wszelkie defekty biosu. niszczenie naturalnego środowiska życiowego człowieka) traktuje jako zadanie do wykonania przez osobisty wysi- łek wychowanka przy pomocy zachęty wychowawców i przy pomocy postępu wiedzy pedagogicznej. pozbawione Por. ponieważ wynika z analizy fenomenologicznej rzeczywistości współczesnego wychowania i opiera się o doświadczenie pedagogiczne. Czynniki osobowościowe w poszczególnych warstwach uzewnętrzniają się w postaci samorzutnej. które jednak z postępem pedagogiki specjalnej przez kompensację zmysłów lub rehabilitację są znacznie złagodzone i prawie usuwane.pięć czasowych nieszczęść lub przezwyciężyć przez pracę i wysiłek wychowanka. pochodzenia społecznego. Wszystkie te postaci aktywności własnej wychowanka stanowią towarzyszące zjawiska określonej warstwie rozwoju. Tak np. około 7 roku życia. szkoły czy programu godzące w zasady poprawności działań wychowawczych tworzą ogromne przeszkody w prawidłowym rozwoju wychowanka. Tak np. która warstwa aktualnie się rozwija. np.. nienowoczesnych koncepcji rozwoju i czynników określających wychowanie6 l. Aktywność ta przybiera coraz wyższe formy najpierw zabawy. a nie wyrasta z przestarzałych podstaw filozoficznych. że w każdym okresie rozwoju biorą udział nie tylko konwergujące ze sobą czynniki wewnętrzne (potrzeby rosnącego podłoża) oraz sprzężone czynniki zewnętrzne (wpływy wychowawcze). Rozwojowe formy życiowe Teoria trójczynnikowa wychowania głosi. Wreszcie niezawinione. czy jest opóźniona lub przyśpieszona. prawidłowości strukturalne życia społecznego oraz poprawność działania wychowawczego. a więc błędy rodziców. Dodatkowo może stawiać większe przeszkody i trudności dla lepszego ich pokonywania przez wydobycie z wychowanka większej mocy w walce z przeszkodami. co też w chrześcijaństwie zostało nazwane modlitwą. Chrześcijańskie wychowanie więc prowadzące przez ciasną furtkę mówi o losie rzeczywiście trudnym. Tak właśnie Chrystus zaleca: „Wchodźcie przez ciasną bramę. Dlatego też teoria warstwicowa nie wyobcowuje się z rzeczywistości przyrodniczej. które niszczą trzy zasadnicze warunki progresji wychowawczej. a losowe trudności wraz z historycznymi warunkami cywilizacji i epoki (np. które przełamują konwergencję i decydująco kształtują kierunek rozwoju zgodnie z dążeniami do potęgującej się samodzielności wychowanka. ale także wydobywające się spod cielesności czynniki osobowościowe. zdanie przeciwne R. Teoria warstwicowa stanowi ważki element tego postępu. rodziców) likwidowane lub przez osobisty wysiłek wychowanków nadrabiane. dlatego też jako charakterystyczne symptomy ułatwiają wychowawcom orientację co do tego. a mianowicie: prawa naturalne rozwoju.). która prowadzi do zguby (. ofiarności dla dobra swego rozwoju. defekty i uszkodzenia organiczne jednostek niedorozwiniętych i upośledzonych ślepotą lub głuchotą. ponieważ warunkują one prawidłowy rozwój wyższych warstw i są jedynie kształcące dla danego okresu życia. twórczości aż wreszcie dochodzi do głębszego przeżycia światopoglądowego o charakterze modlitewnej kontemplacji. 8. Warszawa 1966 s. płci lub religii) stanowią zaburzenia prawidłowości życia społecznego i zniekształcają przebieg rozwoju. nauczycieli. Los najbardziej pomyślny nie zwalnia jednostki od osobistego wkładu trudu i poświęcenia. W tym zakresie mogą wystąpić spowodowane często postępującą degeneracją biologiczną populacji. by dostać się na właściwą drogę dalszego życia doczesnego i wiecznego. a mało jest takich. które wyrastają z „wieku bajek" znacznie wcześniej. będąc dostępną drogą do poznania otaczającego świata. 2. upodobanie do bajek dzieci wiejskich jeszcze w wieku 10-11 lat świadczy o powolniejszym tempie rozwoju w stosunku do dzieci z miasta. wady etosu lub błędy agosu. 61 .. Formy aktywności własnej wychowanka nazywamy rozwojowymi formami życiowymi. Bo szeroka jest brama i przestronna droga. Proces wychowania i jego wyniki. potem dociekania. popełniane z ignorancji błędy wychowawcze agosu. Te ciasne bramki losu w slalomie życia i w przebiegu jego rozwoju wychowawczego dotyczą złego funkcjonowania dynamizmów biosu. który jednakże daje się przebyć.

bieg z kółkiem. klasy. zwane także zabawami twórczymi. Klasyczną zabawą starszego dziecka przedszkolnego są zabawy iluzyjne i receptywne. jak poczucie radości. lecz po to dane jest nam dzieciństwo. podkreślała w istocie zabawy jej wyższe czynniki duchowe. przy tym bierze udział przeżycie uczuciowe. Przeciwnie teoria ćwiczeń przygotowawczych K. w sztuce. tworzący zrazu naiwne ideały dziecięce. poety niemieckiego (zm. że zachodzi zasadnicza różnica w funkcji rozwojowej i kształcącej zabawy u dziecka przedszkolnego. Na tym tle rozwija się zdolność do wartościowania jako najwcześniejszy. grzebanie jam.uczy prawdziwie ludzkich postaw władania rzeczami. którym tylko wiele rzeczy wolno robić. Schillera. abyśmy się bawili.J. do czego kolejno przystąpimy. dlatego jako decydujące o rozwoju normalnym lub o wykolejeniu stanowią w teorii warstwicowej wychowania ważny moment wymagający bliższego wyjaśnienia. 1805).zamiast prawdziwych niebezpiecznych przedmiotów . We wszystkich rodzajach zabaw dziecięcych jest czynna fantazja. Huizinga)Okazuje się jednakże. Teoria zaś kompensacji A. stąd nawet człowieka określono jako istotę igrającą {homo ludens . Zabawy te (w szkołę. gniecenie. że zabawa towarzyszy w życiu także ludziom dorosłym i ma wielki udział w kulturze. działaniowego czy dialogowego. ponieważ przerost. Średnie dzieci przedszkolne lubią zabawy funkcjonalne. przy oglądaniu obrazków lub sztuki w teatrze lalkowym. która odrealnia i ożywia. że zabawa przezwycięża poczucie niższości dzieci wobec dorosłych. Stąd od dawna tworzone były teorie zabawy. że zabawa jest użyteczna biologicznie. w dom. Na istotny związek zabawy dziecka z warstwą biologiczną wskazują rodzaje oraz celowość funkcjonalna zabawy. ruchy i zręczność. Zabawy iluzyjne. U niemowlęcia pojawia się zabawa manipulacyjna (grzechotka.. aby nie wyrodniały. samochodem czy samolotem. a w funkcji rozrywkowej i wypoczynkowej u dorosłych. w wojsku i pracy itd. Zabawa dziecka jest najgłębszą potrzebą i musem. Teoria romantyczna Fr. Adlera uzasadnia. jak gry piłką. dzięki czemu dziecko naśladujące z obserwacji sytuacje i czynności urabia w sobie postawę emocjonalną wobec tematów zabawy z lalką. gdyż przez nią młode zwierzęta i dzieci ćwiczą swe fizyczne i psychiczne funkcje i w ten sposób przygotowują się do życia w przyszłości. opiekowania się lalkami czy figurkami zwierząt. tworzą typowe tematyczne zabawy z lalką lub innymi zabawkami. ponieważ zabawa daje dziecku możność wstępnego poznania rzeczywistości przez kontakt z zabawkami jako miniaturami rzeczy. nazywana teorią nadmiaru energii. w którym odtwarzają życie dorosłych. rozwijające mięśnie. Natomiast teoria pozytywistyczna H. którymi wychowawcy powinni przede wszystkim pokierować. że jesteśmy dziećmi. jak robienie babek z piasku. Dlatego też jako pierwsza rozwojowa forma życiowa zabawa występuje w przedszkolnym okresie kształtowania się warstwy biologicznej. Ktoś trafnie określił. a przede wszystkim przez fantazję i grę wyobraźni stwarzają świat urojony iluzji. uniemożliwia dalsze osiągnięcie normalnego rozwoju człowieka.zabaw dzieciństwo jest zmarnowane. darcie) ćwicząca ruchy rąk. animizuje zabawki i użyte przedmioty (np. ponieważ występuje w kulcie religijnym. gra wyobraźni. Rozwojowe formy życiowe przez aktywność własną wychowanka manifestują działanie i rozwijanie się jego czynników osobowościowych. bo daje tylko upust nagromadzonej energii w naśladowaniu czynności dorosłych. Spencera (zm. że nie dlatego bawimy się. Nawet wyczerpane długą chorobą dzieci w szpitalu bawią się. a uczestnicy na podstawie swych obserwacji. twórczości i przeżycia piękna. zasłyszanych opinii na dany temat zabawy. dla życia nieprzydatnym. w kolej) mają charakter grupowy i dialogowy. rzucanie przedmiotów. w wieku poniemowlęcym rozwijają się zabawy konstrukcyjne. występuje w nich podział ról (np. kolej z krzeseł). a) Zabawa dziecka przedszkolnego to powszechnie znane zjawisko nawet u ludów pierwotnych. w sklep. lekarz i chorzy). skakanka. że zabawa u młodych zwierząt i dzieci jest biologicznym luksusem. nauczycielka i dzieci. Groosa wskazuje słusznie. by wyjaśnić jej sens i znaczenie. pierwszy czynnik osobowościowy. Zabawy receptywne natomiast nie mają charakteru ruchowego. natomiast zbyt wcześnie odpędzane od zabawy dzieci ze wsi są postarzałe psychicznie i nie osiągają właściwego rozwoju uczuciowego. 1903). wcielające się . lecz są przeżywaniem i wczuwaniem się uczuciowym w sytuacje przy słuchaniu bajek czy opowiadań bardziej realistycznych. Wreszcie zwrócono uwagę na to. wycinanie. Stąd potrzeby własnej aktywności u wychowanka są zawsze bardzo silne i stanowią specjalne potrzeby rozwojowe. swobody. budowanie z klocków. gdyż na dostępnych im zabawkach . np. lepienie. chęci tylko zabawy i tańczenia wypiera wyższe potrzeby rozwojowe i przyczynia się do wykolejenia wychowawczego. głosiła.

by się nie bawiły w pijanych. traktowane przez dorosłych jako śmieci. który wprowadził do nauczania pojęcie zainteresowania (interes empiryczny. lecz coraz częściej mają funkcję rozrywkową. a nie bawić się dziećmi. które mogą zaszkodzić zdrowiu nerwowemu. dlatego też problem zainteresowań sam przez się nie rozstrzyga sprawy skuteczności nauczania. jedne naturalne i samorzutne (jak u Deweya) lub nabyte i wywoływane (jak w szkole herbartowskiej). Działo się to wbrew teorii samego Herbarta. turystyka. pod przymusem stopni i kar cielesnych. wnioskowanie. ale sama nauka automatycznie nie zastępuje pierwszej formy rozwojowej zabawy w życiu dziecka przedszkolnego. Można to uczynić albo przez uzgodnienie programu nauki i zajęć praktycznych z budzącym się samorzutnie dociekaniem poznawczym u dziecka szkolnego. interes społeczny i religijny) i nawoływał do budzenia w uczniach wielostronnych zainteresowań. jak przy oglądaniu obrazków w książce czy w filmie. strażaka czy lotnika. rozwijającej się w dalszym ciągu. lecz dokładnego zrozumienia rzeczy otaczających i zwykłych przez drobiazgową znajomość szczegółów i poznanie przyczyny lub sposobu ich działania. które dotyczy „skarbów" dziecięcych. dotyczącej nie samej zmienności zjawisk. kim chciałoby ono być. jeżeli właśnie dziecko nie powiąże własnego zainteresowania z przedmiotami szkolnego nauczania. a nie kształcącą i rozwojową jak zabawy dziecka przedszkolnego. spostrzeganie. grupowania ich i klasyfikowania. ale w warstwie biologicznej. aby dzieci przez bajkę nabywały pojęć moralnych. jak kolorowe papierki.w imponującą dziecku postać dorożkarza. Jest to druga z kolei forma życiowa związana z warstwą psychologiczną. nie zjawisk nadzwyczajnych i sensacyjnych. Przeciwnie nowa szkoła Deweya i jej progresywizm pedagogiczny stawiały na samorzutną aktywność dziecka jako właściwą postawę nauczania przez działanie ręczne zgodne z zainteresowaniami dziecięcymi. gimnastyka. przy biernej postawie ucznia. ku technice i wytworom ludzkiej kultury. musztra. estetyczny. Trzeba więc dzieciom podsuwać wartościowe tematy. tego. że praktycznie biorąc nauka była wtłaczana zgodnie z programem. w której przejawia się potrzeba zaspakajania ciekawości intelektualnej. które zaspokajają instynkt posiadania rzeczy na własność i służą do stałego z nimi obcowania. Zainteresowania jednakże mogą być różnorodne. Dociekanie więc stanowi podstawę rozwojową skutecznej nauki w szkole. Tymczasem kolekcjonerstwo dzieci szkolnych polega na powstawaniu jednolitych już zbiorów. oczyszczać baśnie ludowe z duchów i upiorów. życzliwości dla drugiego człowieka. W szkole herbartowskiej. w co wpadła skrajna szkoła nowa zwalczająca intelektualizm moralny Herbarta. jednakże bez zabawowego infantylizmu i walki z rozwijaniem rozumu i wiedzy ludzkiej. inteligencja. Właśnie zabawa przechodząc stopniowo zmiany nasyca się coraz bardziej elementem poznawczym i przemienia się w dociekanie. energii i zdrowia organizmu. Czasami te wczesne ideały dzieciństwa realizują się w dalszym życiu przy wyborze zawodu. . przyglądania się im i dociekania poznawczego ich właściwości. jak uwaga. a nie ulegały przerażeniu i lękom. sport. Takie dociekanie jako życiowa forma rozwoju wymaga stałej obserwacji wciąż powtarzanej. tańce. zaistniała taka sytuacja. pojawiają się już inne formy zabawowe. spekulatywny. albo przez wykorzystanie aktywności dociekaniowej dziecka na lekcjach lub też przez budzenie głębszego dociekania problemowego u dzieci odpowiednią metodą szkolnego nauczania. Aktywność dociekaniowa dziecka zaczyna się od tworzenia zbiorów. nie interesować go. Początkiem jego jest jeszcze zbieractwo dziecka przedszkolnego. zwróconej na zewnątrz ku przyrodzie martwej i żywej. pamięć. że zorganizowana systematycznie nauka szkolna i zajęcia praktyczne mogą nie pociągać ucznia. skupionej uwagi. że nauka i zajęcia praktyczne w domu i w szkole zajmują miejsce zabawy w życiu dziecka szkolnego. które służą do podsycania żywotności. ku okolicom kraju i świata. Zdarza się jednak. jeśli nie jest kierowana przez wychowawców. W następnym okresie rozwoju dziecko szkolne odróżnia rzeczywiste od zmyślonego. jak pamiętamy. do werbalnego zapamiętania podawanego materiału. Zabawa ta jednak może wyrodnieć i dziczeć. wyrasta z bajek i zabaw iluzyjnych. stają się więc bezużyteczne w rozwoju. świecidełka. w której rozwój inteligencji i rozumności dziecka jako swoistego czynnika osobowościowego wyraża się w ciekawości poznawczej. nawet trzeba bawić się razem z nimi. jak zabawy i gry ruchowe. Dzięki temu kształtują się podstawowe funkcje poznawcze. wyraża się w kolekcjonerstwie. porównywania i zestawiania ze sobą podobnych rzeczy. b) Druga forma życiowa dociekania w warstwie psychologicznej jest mniej opracowana teoretycznie. ponieważ trzeba najpierw starać się wprowadzić samorzutne zainteresowania dziecka w mury szkolne. zręcznościowe. odpadki. ponieważ często sądzi się. guziki itp. tj. co jest dobre (pracowitość. Dociekanie więc to taka własna aktywność działaniowa i umysłowa dziecka. dobroć dla zwierząt u Kopciuszka) i co jest złe.

wysiłkiem spełnianym pod przymusem. części mechanizmów lub narzędzia jak szkło powiększające. rzek. haftowanie lub częściej . czyli zręczności. trybiki. pocztówek. ale też mogą się przyczyniać do wykolejenia wychowawczego. ludzi. potem przygodowych. mianowicie w pracę. minerałów. a właściwie włóczęga po okolicy czy po całym kraju. U dziewcząt zaś podobne dociekanie działaniowe obejmuje zapał do robótek ręcznych. sprężyny budzika. pozostawiają ślad w psychice w postaci przyzwyczajenia do szukania łatwej przyjemności w zabawie lub dociekaniu. która rozwija i kształci wychowanka na tle jego potrzeb uspołeczniania się. miast. które nie mają już znaczenia kształcącego. lotniczych i innych. gwoździe. Wreszcie niemożność czynnego zaspokojenia dociekań krajoznawczych wywołuje formę zastępczą . Praca ma więc szczególne znaczenie wychowawcze. do czego wychowanek dotychczas zawsze był gotów i chętnie się temu oddawał. 85. gry umysłowe.roboty na drutach. jak króliki lub gołębie u chłopców z przedmieścia. czasem motyli wbijanych na szpilki. szkoła pracy Kerschensteinera). maj ster kowaniem czy czytelnictwem dotychczasowym. który rodzaj pracy zręcznościowej. np. uprawianą hodowlą. Władysław Przanowski i jego dzieło. a rozwinięta w Polsce przez inż. niekiedy banknotów. liści. technicznej czy produkcyjnej ma największe znaczenie wychowawcze. czy w grupie 62 s. albo głośna szkoła pracy produkcyjnej P. Przanowskiego w programie robót ręcznych jako odrębnym przedmiocie nauczania szkolnego. Teoria slójdu. Spór dotyczy więc tego. guma do procy. jeżeli w średnim wieku szkolnym nie stanie się on aktywnością własną ucznia. zasuszonych kwiatów. trudem i stałym obowiąz- kiem zamienia się wreszcie w trzecią rozwojową formę życiową. które musi być wychowawczo pokierowane w pracowniach modelarskich. indiańskich. przy tym przewaga trudu i potrzeba systematycznych starań może przeważyć przyjemność płynącą z dociekania i zahamować zainteresowanie zebraną kolekcją. Okazuje się w rzeczywistości. Błońskiego uważała.Zaczynają się one od zbierania muszelek. zapoczątkowana jako system szwedzki. następnie historycznych (Trylogia Sienkiewicza) aż do powieści psychologiczno-młodzieżowych. które w marzeniach mają służyć do majstrowania jakiegoś przyrządu lub machiny. czy nie będzie dla niego rozwojową formą życiową pracy. Dociekanie przenikane stopniowo wysiłkiem. W dalszym ciągu rozwoju warstwy psychologicznej pojawiają się pochodne formy dociekania w postaci gier z określonymi regułami jak gry harcerskie na spostrzegawczość. Jednakże istnieje spór co do rodzaju pracy. najczęściej zaś znaczków pocztowych i związanych z nimi dociekań filatelistycznych. Wszystkie wymienione rodzaje dociekania wymagają kierownictwa wychowawczego. jak też wychowawcze dla wyrabiania cech charakteru zostały w teorii pedagogicznej dawno docenione (np. wyrabianej przez prace ręczne. że najlepiej wychowuje i kształci bezpośredni udział ucznia w produkcji fabrycznej czy rolnej. rzemieślniczej. ponieważ szybko wygasają i mogą hamować tym rozwój psychiczny. jak szydełkowanie. To szczególne znaczenie wychowawcze pracy dopiero w warstwie społecznej wyjaśnia sytuacja rozwojowa tego okresu . Jednakże obydwie te formy życiowe. Formą dociekania u chłopców staje się majsterkowanie. zaspokajająca żądzę przygód i chęć poznania krajobrazów. bądź też hodowla roślin doniczkowych u dziewcząt. szachy. sznurki. W. przez które dziecko już przeszło. Tymczasem w nowej warstwie socjologicznej rozwoju samorzutnie pojawia się potrzeba szukania oparcia i uznania w grupie rówieśników. Inny rodzaj dociekania tworzą hodowle zwierząt. Rozpoczyna się więc pożeranie książek podróżniczych. folkloru. jak i umysłowego. ślusarstwo czy kowalstwo dla ilustrowania samodzielnie wykonanymi przez uczniów modelami przerabianych w szkole tematów nauki. mchów. A m b r o z i e w i c z . gdy staje się samorzutnie formą trzeciej warstwy socjologicznej. c) Pod koniec kształtowania się podstaw warstwy psychologicznej formy dociekania są coraz bardziej nasiąknięte elementami wysiłku tak fizycznego. stworzyła pierwszy odrębny „kierunek praktyczno-techniczny przy zachowaniu treści ogólnokształcącej" 62 .czytelnictwo. wreszcie gry losowe i hazardowe. że każdy rodzaj pracy może stać się udręką niewolniczej roboty.wychowanek wyrósł już z zabawy dziecięcej i z wieku bajek i zaczyna przerastać dociekanie. która by najbardziej skutecznie wpływała na rozwój wychowanka. W kieszeniach chłopców w tym okresie gromadzą się zbiory materiałów. Praca i jej wielostronne znaczenie tak dydaktyczne w procesie nauczania. W. potem pojawiają się zbiory obrazków. cowbojskich. jedynie pełnią funkcje rozrywkowe. Warszawa 1964 . Innym jeszcze rodzajem dociekania jest turystyka. jak karty. Natomiast szkoła pracy rzemieślniczej jak stolarstwo.

tracąc dotychczasowe łatwe źródła przyjemności w zabawie dziecięcej i w dociekaniu. aby proces wszechstronnego rozwoju od warstwy socjologicznej dźwignął się na wyższy stopień. o63 panowani jeszcze lenistwem . chociaż zdarzają się uczniowie z silną wolą. staje się rozwojową formą życiową. lecz pod przymusem i z konieczności. 120-125. . Jednakże praca zespołowa wychowanka musi być kierowana przez wychowawców. gdy przepełnia go poczucie spełnionego obowiązku i gdy spotyka go za to nagroda i uznanie ze strony grupy. H e s s e n .) wyrabia się siła woli. w której dochodzi do głosu dalszy czynnik osobowościowy wolnego wyboru woli między łatwą dziecinną przyjemnością a przyjemnością powysiłkową. I tak rodzina wymaga pomocy w pracach domowych. Zjawisko lenistwa szkolnego. wartościowanie i ocena dodatnia pracy oraz wolność decyzji wzięcia na siebie odpowiedzialności wobec grupy. S. jak rozumienie i rozumność osobista. grupa koleżeńska zaś postuluje wierność i solidarność w podejmowanych akcjach czy to zabawy. Lenistwu szkolnemu przeciwdziałają bądź to rozwinięte zainteresowania dociekaniowe ucznia. wynikające z uzdolnień i talentów. odkrywa prawie nagle nowe źródło radości po wykonaniu trudnej. bądź też silna wola. To właśnie twórcze czynniki osobowościowe kształtują teraz tę wyższą rozwojową formę życiową. które teraz sobie zaczyna wychowanek uświadamiać. że praca staje się jego aktywnością własną. 64 Ks. które z podstawowych dziedzin kultury ma pierwszeństwo i jest ważniejsza w rozwoju człowieka od innej: nauka. rozwija człowieka społecznie wartościowego i dojrzałego. przy pomocy której wychowanek coraz łatwiej może pokonywać opory wewnętrzne i opanowywać lenistwo. by była stale kształcąca. obowiązków. czy pomocy wzajemnej. zleconej przez grupę. rzemieślniczej czy produkcyjnej powinny być coraz bardziej przeniknięte twórczością64. Wszelkie więc formy pracy ręcznej czy umysłowej. Lublin 1948 s. Niełatwo to członkostwo w grupie przychodzi. na lekcjach. wypraw. W ten sposób wychowanek w trzecim okresie rozwoju. a nawet męczącym próżnowaniu na interesujących zajęciach dociekaniowych. wynikająca z czynników osobowościowych wychowanka. bójek z konkurentami itd. której chciał być członkiem. dlatego twórczość jako dalsza forma aktywności własnej wychowanka stanowi czynnik jedynie rozwijający i kształcący jego osobowość. lecz dopiero na końcu. ekonomika. gdy wychowanek może zasłużenie odpocząć. gdyż każda z nich może jeszcze rozpadać się na odrębne kierunki zainteresowań. nieskore do roboty i leniwe. gdyż natrafia na opory wewnętrzne. Opory pochodzą także z wrodzonej człowiekowi niechęci do wysiłku wykonywanego nie z zainteresowania. Warszawa 19352 s. rozkazów wymaga od wykonawcy natężonego wysiłku i trudu. Ukierunkowanie prób twórczych warunkują dotychczasowe zainteresowania. fizycznej. majsterkowaniu czy czytaniu zaciekawiającej powieści. W ten sposób praca nie narzucona. a nie stawała się mechaniczną i nudną. 63 Właśnie w trakcie intensywnego uspołeczniania się wychowanka w trzeciej warstwie socjologicznej. Podejmowanie wysiłków dla zadowolenia postulatów grupy społecznej nie przychodzi wychowankowi zbyt łatwo. O b o r s k i . gdyż wszelkie grupy społeczne stawiają jako warunek udziału i uznania za członka wykonywanie wspólne zadań i przyjętych obowiązków. szkoła żąda stale pracy umysłowej na lekcjach i odrabiania zadań. prawo. np. Na tym tle ruchliwe i czynne dotychczas dziecko staje się ociężałe. Zresztą proces twórczy w każdej dziedzinie kultury przebiega w podobny sposób. przy równoczesnym chętnym. gdy czuje swą zdolność i moc do pokonywania trudności. potęguje się na przełomie między psychologiczną i socjologiczną warstwą wychowania około 10 roku życia. W związku z tym nie nęci już teraz zabawa i dociekanie w pojedynkę. handlu. Dlatego też nie może być sporu o to. Z punktu widzenia wychowawczego kierunki rozwoju kulturotwórczego są sobie równorzędne i mają ten sam zasadniczy walor. lecz w grupie na równi z innymi. z ros. Z psychologii szkolnego lenistwa. Podstawy pedagogiki (tl.).rodzinnej i szkolnej. polityka czy sztuka. zadań. technika. d) W warstwie kulturologicznej pojawiające się uczulenie wychowanka na głębsze wartości zawarte w dziełach kultury pozostaje w związku z nową formą aktywności własnej w postaci twórczości. pracy. Spełnienie tych wszystkich prac. lecz podejmowana dobrowolnie jako aktywność własna. który jednak niespodziewanie przynosi wielkie zadowolenie. Płyną one z dotychczasowego przyzwyczajenia do szukania dziecinnej przyjemności w beztroskiej i swobodnej zabawie lub dociekaniu przy ulubionym kolekcjonerstwie. na wylot poznaną robotą. W wyniku zaś podejmowania wysiłków różnych rodzajów pracy (umysłowej. zrozumiane przezeń znaczenie pracy w grupie społecznej powoduje to. P. organizacyjno-społecznej itd. 45-55. Przyjemność ta nie zjawia się w trakcie samego wysiłku.

liberalnego (twórczości naukowej i kulturalnej). by rozwiązać zagadnienia zgodnie z własnymi założeniami. np.krytyki i przezwyciężenia nieprzyjętych rozwiązań problemu. inne ujęcie procesu twórczego. Równocześnie końcowe etapy twórczego procesu doprowadzają do zogniskowania nurtu twórczości na zagadnieniach znalezienia idei przewodniej życia wychowanka i w przyszłości jego światopoglądu. H e s s e n. bądź też idea heroiczna miłości. Ludzie teraźniejsi i cywilizacja przyszłości. Z określeniem własnego stanowiska. jego początku i końca. chrześcijańskiego (miłości Boga i bliźniego). pozytywistycznego (walki o byt i bogacenia się). Dochodzi w nim do głosu już pełnia wydobywającej się duchowości ludzkiej wraz z otwartością na zagadnienia transcendentne i metafizyczne. Po etapie zarysowania się koncepcji jako początkowego pomysłu z planem działania rozpoczyna się drugi etap twórczości zwany „wędrówką duchową". Poznań 1962 t. lecz popycha do racjonalnej realizacji. intuicyjnie odczutą prawdę. Jest to uznanie jakiegoś stanowiska w danej dziedzinie kultury za własne. „dialogu kulturalnym". z której wynurza się dręczący problem. Może to być. czy przeżyte w danej sytuacji życiowej dobro. Od tej chwili dręczący problem nie ustępuje. lecz chwyta melodię i jej liryzm albo zachodzi „widzenie kulturalne". „wstrząsu kulturalnego". innemu talentowi przypada do gustu maniera pozytywizmu lub naturaliz- mu itd. Podstawy pedagogiki. tenże. za odpowiadające osobistej postawie twórczej. Tak np. własnej koncepcji poszukiwań twórczych. 1 cz. literackiego czy technicznego itp. w której źródła bytu jako Absolut filozoficzny będą ujęte w kształt nadany przez twórczo wypracowaną przez jednostkę ideę przewodnią swojego życia. bogini ułudy zmysłowej i odsłania głębię rzeczywistości. 723. s. bądź też pospolitego materializmu życiowego (luksusu i relaksu). że w znanej rzeczywistości uchyla się nagle jakby „zasłona Mai". np. który negując propozycje rozwiązań przyjmuje jednakże problematykę stawianą przez obce stanowiska i stara się ją włączyć do swojego problemu. 135-139. pracy. Dzięki temu rozbudowuje się synteza światopoglądu osobistego. 145-250. D y b o w s k i . a następnie przechodzi przez cztery etapy. 217-244. Rozpoczyna się wtedy czwarty etap twórczy . S. idea walki. Istota zaś „wstrząsu" polega na tym.Oryginalny proces twórczy zwykle zaczyna się od tzw. jak uchwycić i zrealizować ujrzane piękno.. dopatrujące się w płótnie powalanym farbami harmonii barw lub obrazu 6 5 . 41—42. polegający na tzw. ks. oszroniałych drzew. w problemach filozoficznych komuś przemawia do przekonania idealizm platoński. cyt. W związku z tym w warstwie czysto duchowej kształtuje się określony typ światopoglądu. np. wynikające z natury człowieka mądrego. 67 F. Albo jednemu w zagadnieniach estetyczno-literackich podoba się romantyzm. Z n a n i e c k i. Warszawa 1964 s. które w wielkim skrócie i błyskawicznie ukazuje drogę rozwiązania danego problemu naukowego czy artystycznego. M. socjalistycznego (walki rewolucyjnej i pracy produkcyjnej). moralnego lub politycznego itd. 2 s. nazywane natchnieniem. swojej ojczyzny duchowej odrzuca się wszelkie inne poznane kierunki i prądy. Tenże. kogoś zaś pociąga materializm Demokryta lub realizm myślenia Arystotelesa... Pytania poznawcze. Pedagogika ogólna. W trakcie zapoznawania się z dokonanymi osiągnięciami rozwiązań następuje trzeci etap „odkrycia ojczyzny duchowej". s. Powstaje wówczas „słyszenie kulturalne". 65 . Wynikiem tego powstaje ukształtowany typ człowieka zabawy. genezy i celu świata i życia. e) Piąta warstwa czysto duchowa rozwija się pod wpływem odrębnej formy aktywności własnej człowieka. O sprzecznościach i jedności wychowania. bohaterskiej odwagi ratowania innych. prawdę. cyt. 68. W ten sposób twórczość jednostki pogłębia się i wnosi nowe. np. t. pracy lub idea hedonistyczna zabawy ciągłej i rozrywki. por. Warszawa 1933. s. Polega ona na zainteresowaniu się dotychczasowym dorobkiem kultury. wielkości człowieka. dz. jak wiemy z nauk światopoglądowych w pedagogice. dobro lub inną wartość w dotychczas znanych i nawet banalnych rzeczach. zaczynają docierać do problemu źródeł bytu. Zagadnienie twórczości. 161-242. (W:) Wprowadzenie do sakramentów świętych. teleologiczne. (W:) Encyklopedia Wychowania. 2 s. 66 Z. które w grze skrzypiec nie słyszy „pocierania końskiego ogona o baranie kiszki". dz. dz.. oryginalne osiągnięcia do dorobku cywilizacyjnego ludzkości 66 .. którą staje się głębsze przeżycie światopoglądowe. walki lub typ człowieka dobrze wychowanego 67 . Wychowanie człowieka w zmiennej społeczności. co nagle odsłania swe piękno. „Wstrząs kulturalny" to pojawienie się wrażliwości na coś. jaki zgromadziły podejmowane próby rozwiązywania nurtującego jednostkę problemu filozoficznego. M y s ł a k o w s k i . tworzącej się pod wpływem intuicji. Otóż w momencie ukazania się problemu zwykle następuje mniej lub więcej uświadomione olśnienie. cyt.

czyli religijność jednostki ludzkiej przechodzi bowiem pewien cykl rozwojowy. musi bowiem być ubóstwiona. W prawdziwym światopoglądzie chrześcijańskim modlitwa występuje w całej pełni możliwości i rodzajów. czyli misterium augustum jako poczucia wzniosłości i uwielbienia69. Tak więc modlitwa tworzy rozwojową formę życiową w warstwie czysto duchowej. ale odpowiedzialnie z całym przekonaniem przeżyty prawidłowo teistycznie lub zdeformowany ateistycznie. który prowadzi do misterium fascinosum. Źródła bytu bowiem pojmowane. że przyczynia się do rozwoju prawd dogmatycznych i wyprzedza prawo wierzenia (ius credendi). a w treści swojej może być modlitwą pokutną. lecz żywych. gdy głosi. To spotkanie z istniejącym Bogiem żywym. W innym wypadku. człowieka. Świętość. które jako „bojaźń Boża" stają się początkiem mądrości (Ps 110. potęguje przeżycie majestatu i mocy Bożej.38). będąc rozmową z Bogiem. Modlitwa chrześcijańska.Rozbudowa każdego typu światopoglądowego zarówno o charakterze świeckim czy religijnym. Von Ewigen im Menschen. jak władza. Warszawa 1968. z konieczności wpada w poczucie zależności i stosunku religijnego doń. Przeżycie zaś od strony subiektywnej tej postawy. że człowiek nie może być konsekwentnym ateistą 68 . podobnie jak w warstwach wcześniejszych zabawa. które wiąże się 69 M. by rozwijać pełnię swego człowieczeństwa. czy kultury może być deifikowana i zająć miejsce należne prawdziwemu Bogu. jak i liturgicznej. jak to widzieliśmy w systemie pedagogiki chrześcijańskiej. .2). Gotha 192513. ale także zwraca uwagę na proces jakościowego dojrzewania każdego podłoża. jednakże zawsze proces deifikacji idei naczelnej pociąga za sobą te same ludzkie postawy czci. Właśnie religia polega na osobistym stosunku do Boga. każda rzecz stworzona i przygodna. 198. rozpoczynający się od nawrócenia się ku Bogu. czy publicznej i społecznej. Problem teologiczny boskości (divinum) w warstwie czysto duchowej może być światopoglądowo różnie rozwiązany. musi wziąć fałsz za prawdę lub odwrotnie w prawdzie widzieć błąd. poi. dociekanie. a więc od świadomej metanoi jako pokuty i zmiany sposobu myślenia. przez które wychowanek musi przejść. który zło karze. czyli tajemnicą lęku i bezsilności wobec Potęgi nieskończonej. dziękczynną czy pochwalną. Przede wszystkim modlitwa staje się formą życiową chrześcijanina rozwijającą religijny stosunek do prawdziwego Boga żywego. błagalną. Przy tym prawo modlitwy (ius orandi) ma tak wielkie znaczenie.Spinozy). Struktury rozwojowe człowieka Teoria warstwicowa wychowania zajmuje się nie tylko procesem ilościowego rozwoju poszczególnych warstw. wreszcie rozwija się etap najwyższy przeżycia miłości i poddania się woli Bożej. nie tylko odpoznane prawdziwie lub fałszywie. bogactwo. nazwane misterium tremendum. tak indywidualnej. wyrażającego się zawsze analogicznie przeżyciem modlitewnym. jest odpowiedzią wiary na prawdy objawiającego się w ludz68 kości Boga. poruszamy się i jesteśmy" (Dz 17.Nie ma Boga!" Ps 52. Das Heilige. ducha.(tł. s. przybiera różne formy: ustnej. będąca w nieustannym ruchu lub jako duch rozlany w przyrodzie i twórczy {Deus sive natura .10). Leipzig 1923.). bo wszyscy dla Niego żyją" Łk 20. praca i twórczość. kobieta lub idea filozoficzna materii. S c h e l e r . że źródła bytu istnieją. Ma rację więc Max Scheler.28). sława. teistycznym czy ateistycznym odbywa się zawsze poprzez głębsze przeżycia światopoglądowe. czy to jako odwieczna materia. zostają nie tylko odkryte przez rozwijającego się człowieka ze stwierdzeniem. dla którego wszystko żyje („A Bóg nie jest [Bogiem] umarłych. Człowiek bowiem jako istota wolna może się mylić i jeśli nie postępuje jako istota równocześnie mądra („Powiada głupi w swoim sercu . z których cały świat i ludzkość pochodzi. R. ale idea ujmująca źródła bytu filozoficznie zostaje deifikowana. Szczególnie w wypadku kształtowania się naturalnego. prawdziwego światopoglądu Absolut filozoficzny jako osobowa Istota wszechmądra i dobra staje się Bogiem żywym. w którym „żyjemy. a dobro nagradza samym Sobą. myślnej czy czynnej modlitwy. które mają charakter poważny i podniosły. odkrywając ostateczne źródła bytu. O t t o . wynikający z kontemplacji i czci odnoszącej się do Absolutu. czy też jako Istota najwyższa wszechmądra i dobra. Stąd głębsze przeżycia światopoglądowe w swej zadumie metafizycznej ma charakter modlitewny i religijny. 3. Ale niezależnie od treści i pojmowania Absolutu osoba ludzka. Równocześnie z bojaźnią wyrasta podziw dla piękna i mądrości Boga. zdeformowanego poglądu na świat. uwielbienia analogiczne do religijnej modlitwy jako głębszego przeżycia światopoglądowego. uczucia pociągającego.

Dopiero ta harmonijna rozbudowa całej wiedzy ludzkiej warunkuje wzrost życia 70 moralnego i społecznego. Każda warstwa dojrzewając wytwarza własną strukturę rozwojową. które organizując układ mogą nadawać mu kierunek intelektualizmu w pierwszym wypadku.) o wilgotnościach (humores) w ciele ludzkim pomieszanych ze sobą. flegmatyków (obojętność uczuciowa i nieruchawość). słomiany ogień). Obecnie przyjrzyjmy się dojrzewaniu człowieka od strony wytworów. zimnej żółci (gr. osobowości i strukturze światopoglądowej kończąc. rozumności wyższą duchowością. a coś przybywa ze struktury wyższej. z niem. w których się ono wyraża. Psycholog W. przyrodniczej i technicznej równolegle powinna się rozwijać także strona humanistyczna. Stąd pochodzi klasyczny podział temperamentów na sangwiników (żywe. cyt. budując na pojęciach konkretnych ogólniejsze. Na skutek tego ostatecznie poziom kultury i moralności narodów zależy od „poziomu umysłów" członków społeczeństwa. staje się coraz bardziej ludzkie. s. III rozdz. własnego temperamentu i indywidualności nie możemy się nigdy pozbyć). dlatego też struktury są dynamiczne i regulują działanie. woluntaryzmu w drugim lub sentymentalizmu w trzecim. osobowość oraz struktura światopoglądowa 7 0 . Wundt w XIX wieku sprowadził podstawę podziału temperamentów do czterech kombinacji.z celowością rozwojową danej warstwy. K r e t s c h m e r . Proces wychowawczy i jego struktury. Sam termin. Od strony rozwoju wychowawczego człowieka konieczny jest rozwój wszystkich struktur i cech osobowościowych pełnej duchowości ludzkiej. charakter. śluzu (gr. czynnik rozumowy i poznawczy prowadzi do mądrości. dołączają się stopniowo cechy osobowościowe. Najsilniejsze z nich zaczynają podporządkowywać sobie słabsze składniki i w ten sposób kształtuje się nowy układ. czarnej żółci (gr. filozoficzna i teologiczna wiedzy. To znaczenie moralne struktur rozwojowych w postępowaniu i życiu człowieka uzasadnia potrzebę ich bliższego poznania naukowego w pedagogice. dz. Greka Hipokratesa (V w. odwracalne i logiczne. Warszawa 1958. ojca medycyny i Rzymianina Galenusa (II w. a) Najwcześniej. przed Chr. Stąd teoria warstwicowa kładzie nacisk w progresji wychowawczej na pełny rozwój struktur począwszy od temperamentu i indywidualności. do której kolejno należą: temperament. indywidualność.lub krótkotrwała). jak to czyniła „szkoła stara" XIX wieku lub tendencje epigonistyczne. określanego jako życie duchowe ludzkości. z wykluczeniem jej wyższych. pochodzący od łacińskiego wyrazu temperare. phlegma). po Chr. jako „inteligentnej duchowości". gdyż wówczas akcent przesuwa się ze sfery intelektualnej na uczuciową i wolicjonalną. na które składają sią: a) sposób reagowania (reakcja szybka lub powolna) oraz b) siła i czas trwania reakcji (długo. ale z przewagą bądź to gorącej krwi (łac. światopoglądowych i kulturowych elementów. oparte o operacje formalne. proces jakościowy rozwoju polega na integracji. 1). sanguis). 205. że w każdej z nich coś na trwałe pozostaje ze struktur niższych (tak np. K u n o w s k i. E. czyli od poziomu wykształcenia ogólnego. Jednakże i w tej dziedzinie wkracza „losowość" rozwoju coraz szerszej i głębszej wiedzy ludzkiej. Rozwój zaś coraz wyższych struktur integruje. . u innego wola lub uczucie. czyli całkowaniu się rozwiniętych ilościowo części składowych podłoża (patrz cz. wyrażającym energię życiową lub żywotność organizmu. bo już w głębokiej starożytności. Przybywa tu z każdą wyższą strukturą większy udział duchowości ludzkiej. wiązał się z teorią starożytnych lekarzy. II p. melancholików (łagodne usposobienie i powolność). który nazywamy strukturą rozwojową. Współcześnie medycyna wiąże temperament z postawą uczuciową i tempem psychicznym jednostki 7 1 . zmienne reakcje. czyli organizuje funkcje danej warstwy. Jak już wiemy. znaczącego mieszać coś ze sobą. melajna chole) lub flegmy. I odwrotnie nie należy zadowalać się rozwijaniem wyłącznie logosu. Typy zaś temperamentu uzależnia się dziś od konstytucji budowy ciała: astenika (budowa wąska). choleryków (wybuchy silnych uczuć). zachowanie się i postępowanie jednostki. Nie wolno więc zastępować logosu tj. chole). a na charakterze. jak to robi emocjonalno-woluntarystyczna pedagogika „nowego wychowania". poznaną strukturą rozwojową człowieka był temperament. pyknika (budowa 71 S. Ponieważ każda struktura tworzy układ rozwiniętych już składników podłoża. w warstwie psychologicznej u jednego wychowanka może brać górę inteligencja. Tak np. Psychologia lekarska (tł. na skutek czego postępowanie człowieka w sposób naturalny doskonali się i szlachetnieje. Doskonalenie struktur rozwojowych polega na tym. do czego kolejno przejdziemy.). w której obok strony matematycznej. a na zmysłowych formach poznanie wyższe.). wśród których arystotelesowski logos. włącza w całość działanie struktur wcześniejszych.

usposobienie żartobliwe lub poważne itp. którą jednostka młodociana uważa za wyróżnienie i powód do dumy. J. Wszystkie nowe typologie temperamentu. mesomorfia (przewaga tkanki mięśniowej) lub ektomorfia (rozwój tkanki nabłonkowej i nerwowej). b) W integracji warstwy psychologicznej powstaje struktura indywidualności jako istota odrębna i niepodzielna (łac. sangwinik . która przy przewadze funkcji poznawczych staje się indywidualnością intelektualną (celebrotonik w terminologii Sheldona od łac. T a r n o w s k i .typ silny. trzy elementy: emocjonalność.mózg). którą trzeba przezwyciężyć przez nadbudowanie nad nim wyższej struktury indywidualności. uzależniają go od organizmu i jego poszczególnych składników biologicznych. szczególnie kiedy jednostka posiada zbyt żywy lub niewrażliwy temperament. nastawione na konkrety w poznaniu i kontemplacyjne. na podkreślaniu wyższości jakiejś cechy. także typy cyklotymiczne oscylujące między radością i smutkiem. stanowi wielką trudność wychowawczą.wnętrzności). zahamowany). Do usposobień można zaliczyć typy introwertyków. Ten czysto naturalny sposób postępowania. hormonalnych (N. flegmatyki . flegmatyk . działającej poprzez zmysły-analizatory na psychikę.typ słaby. Jedną stanowi tzw.typ silny. H. War- . Pawłów (choleryk . individuum) jeszcze na wpół wrodzona ze względu na typ posiadanej inteligencji. która przejawia się w reakcjach emocjonalnych i w motoryce popędowej aktywności. polegająca na celowym rozwijaniu przez jednostkę różnicy pomiędzy sobą a innymi. Typy charakteru według Heymansa .Le Senne'a. Ze względu na możliwość górowania jednych funkcji psychicznych nad pozostałymi w indywidualności tworzy się druga strona .indywidualność pozytywna. indywidualności realistyczne. G. Kretschmer). atletyka (budowa muskularna) lub dysplastyka (budowa nieharmonijna) (E. nastawione na epikurejskie używanie życia oraz typy schizotymiczne. skłonne do ujmowania pojęciowego. Te trzy zasadnicze rodzaje indywidualności psychicznej rozpadają się jeszcze na drobniejsze typy. stąd też stosownie do tych rodzajów można wyróżnić w indywidualności także przeciwstawne typy. indywidualność negatywna. często o surowej moralności i fanatycznej ideowości (E. Natomiast w zakresie funkcji emocjonalnych indywidualność pozytywna wyraża się w usposobieniu. Dlatego na tej podstawie należy określać temperament jako pierwszą strukturę w rozwoju warstwy biologicznej. Typologia intelektualnych indywidualności wiąże się z rodzajem wrodzonej jednostce reakcji umysłowej i jej osobistą postawą poznawczą w stosunku do świata zewnętrznego i jego strony zjawiskowo-pojęciowej. Ponieważ typy reakcji umysłowej na poznawane rzeczy zależne są od rodzaju odziedziczonej inteligencji. celebrum . nieśmiałe lub ironiczne wobec otoczenia. Pende). ale już na wpół rozwinięta na drodze własnego doświadczenia i kształcenia w szkole. Indywidualność więc jest całościowym układem cech. Kretschmer). viscera . podobnie jak teoria klasyczna. która reaguje odruchowo bez udziału inteligencji według swego typu temperamentalnego na każdorazowe przeżycie przykrości lub przyjemności. indywidualności praktyczne. rozwijające szczegóły oraz indywidualności syntetyczne. czy od przewagi gruczołów dokrewnych. od układu nerwowego i przewagi pobudzania lub hamowania jak głosi I. Dlatego też temperament tworzy stałą i trudno zmienną właściwość jednostki. przy wybujałych zaś funkcjach wolitywnych wykształca się na indywidualność woluntarną somatotonik o dużej sile i energii. indywidualności analityczne. Jung). aktywność oraz siłę reakcji 72 . żywy. soma . jak indywidualności refleksyjne o skłonnościach do namysłu i intuicyjne. wyróżniając w temperamencie. Sheldona: endomorfia (przerost narządów wewnętrznych i tkanki tłuszczowej). 72 choćby to były piegi na nosie. pobudliwy. wyczuwające wnikliwie istotę rzeczy. Biologiczność temperamentu powoduje to.przysadzista). zdolne do abstrakcji i rozmyślania. dążące do osiągania własnego interesu szawa 1963. przy rozwinięciu funkcji uczuciowych tworzy indywidualność sentymentalną (wiscerotonik opanowany uczuciami wygodnictwa od łac. Ks. dziedziczoną genicznie po rodzicach i wstępnych pokoleniach. Jednakże odróżniamy jakby dwie strony indywidualności. Trafnie to podkreśla typologia francuska Le Senne'a. nazywanym charakterem. ceniące korzyść i teoretyczne. spokojny. zamykających się w sobie i ekstrawertyków towarzysko i beztrosko nastawionych na otoczenie zewnętrzne (C. stwarzające całości.typ silny. Wreszcie w zakresie dążeń i strony wolitywnej w indywidualności mogą wystąpić typy egoistyczne. które może być optymistyczne z nadzieją na rozwiązanie dobre sytuacji lub pesymistyczne w stałym przewidywaniu najgorszego. od przewagi tkanek w ujęciu W. że jest on strukturą całkowicie wrodzoną.ciało). dyspozycji i tendencji psychicznych jednostki. od gr.

socjalistycznego stosunku do pracy i własności społecznej (por. 352-357. II rozdz. III p. do zagadnień codziennego życia i do samego siebie. cz. lecz przyjmowane w procesie socjalizacji rozwojowej z etosu społecznego i uznawane za własne. Adler). ofiarne i oddane dobru drugich. brak zdyscyplinowania. albo też jako charakter socjalistyczny. na skutek czego najpierw kształtuje się moralność heteronomiczna. N a w r o c z y ń s k i . P a s t u s z k a . nie zawsze ze względu na swój egocentryzm jest godne człowieka. który reguluje przejawy reakcji temperamentu i indywidualności. Czynniki te tworzą tzw. seria 1 t. kształtującą się w warstwie socjologicznej. rozumiany jako zespół zalet moralnych. nastawioną na określoną hierarchię wartości i zasad dobrego postępowania zgodnie z przyjętą ideą moralizmu. S k o w r o n . wykazując podstawowe cechy czynu etycznego. z ros. czy to jako zespół trwałych cech i dyspozycji psychicznych. wobec nauczyciela czy zwierzchnika) potrafi hamować bezpośrednie reakcje przykrego temperamentu (np. stałość i konsekwencja postępowania według przyjętej zasady moralnej. J. Charakter bywa rozmaicie pojmowany przez różnych autorów. dlatego też szczególnie indywidualność negatywna może prowadzić do skrajnego indywidualizmu. jak też indywidualność jako charakter nabyty. Charakter tworzy więc zespół cech. pewne siebie i swej mocy lub typy nieagresywne. jak też z egocentryzmu i egotyzmu psychicznego. lękliwe i bezradne (A. 260-262. 2). c) Opanowanie wybujałej indywidualności możliwe jest w rozwoju przez wyższą strukturę charakteru moralnego. III i IV. 3). IV p. Zasady te nie są tworzone przez wychowanków. ponieważ jako wytwór procesu uspołecznienia wyprowadza wychowanka z biologicznego egoizmu samozachowawczego. nazywany czasami charakterem wrodzonym. w których wyraża się osobisty stosunek wychowanka do innych ludzi. Jednakże charakter moralny osiągany przez wychowanka własną pracą nad sobą także ma skomplikowaną budowę. H e s s e n. nie kończy procesu doskonalenia moralnego.. gdyż łączy w sobie tak temperament. dz. L. indywidualność określa postępowanie wychowanka w oparciu o integrację psychiczną reakcji umysłowej. Podstawy pedagogiki (tł. dlatego też przez inteligentne dostosowanie się do sytuacji (np. decydując o społecznej i moralnej wartości po73 74 stepowania. 1 s. usposobienia oraz postawy dążeniowej. Wszystkie te określenia jednakże zgadzają się ze sobą w tym. jednakże postępowanie takie. Lublin 1962 2 s. 25-29. S. Organizm a życie psychiczne. kierunkową 76 . 3). obcoprawna. II rozdz. 119. Dzięki temu postępowanie wypływające z działania charakteru staje się świadome i dobrowolne. co znów stanowi drugą część charakteru tzw. skłonne do awantur. jako przystosowawcze tylko do warunków otoczenia. S z u m a n . kłamstwo. które wypaczają charakter moralny S. podskakiwania w miejscu przy irytacji). Charakter (W:) Materiały do nauczania psychologii pod red. rozdz. zaczepne. Charakter człowieka. wykorzystując ich motorykę i energię w postępowaniu zgodnie ze swymi zasadami. Wrocław 1957 2 s. Postępowanie oparte o charakter. Jak widzimy na podstawie przeglądu typologicznego. który musi być drogą uspołecznienia wychowanka pedagogicznie opanowany i przezwyciężony. patriotyzmu z internacjonalizmem. II rozdz. część instrumentalną charakteru moralnego. V p. cz. cz. Podstawami jego działania są przede wszystkim: a) świadomość zasad moralnych postępowania jako wynik pouczania etycznego oraz b) silna wola wyrabiana drogą motywacji przez wykonywaną pracę i służąca tym zasadom w konsekwentnej ich realizacji przez pokonywanie w sobie oporów wewnętrznych i lenistwa. W związku zaś z częścią kierunkową typologia charakteru moralnego zależy od systemu wartości i uzasadnień ideologicznych. czy to jako swoisty układ woli. Warszawa 1964. że wynikiem i wyrazem działania charakteru staje się stabilizacja.lub przeciwnie typy altruistyczne. jak lenistwo.). cyt. ale istotną część tej całości stanowi charakter moralny 7 5 . Zasady nauczania. albo charakter liberalny. Może to być więc charakter chrześcijański jako zespół cnót teologicznych rozwijających się na gruncie 4 cnót kardynalnych (por. będących produktem wysublimowanych instynktów (por. 75 Ks. chociaż tak pożądane wychowawczo. K l e s z c z y c k a . jako stałe postępowanie moralnie dobre lub jako 73 czynna postawa wobec życia . tworzący układ cenionych społecznie nawyków kolektywizmu. z jednej bowiem strony kształtowanie się charakteru wychowanka w dalszym jego rozwoju zostaje zagrożone utrwalaniem się wad. S. zanim przetworzy się w moralność autonomiczną. krnąbrność 77 . 77 L. Wołoszynowej. . własnoprawną 74 . Warszawa 1934 s. 76 B. także typy agresywne. Struktura społeczno-etyczna charakteru jest już bardzo złożona. Właśnie charakter stanowi pierwszy wyraźny cel pracy wychowawczej nad wychowankiem.

w czym charakter stanowi 80 moralną stronę osobowości.i mogą być pokonane tylko przez pracę samowychowawczą. musi rzutować sobie pewną linię rozwojową i wybrać wobec tego jej kierunek" 8 2 . tenże. psychologii. a więc nauką opisową o faktach i równocześnie nauką normatywną o tym. ponieważ jest to struktura bardziej duchowa aniżeli charakter i rozwijająca się dzięki twórczemu przeżywaniu wartości kulturowych. duszę lub ducha jako substancjalny podmiot cech psychicznych. indywidualną całość cech psychicznych i fizycznych niemowlęcia. III rozdz. 22 n. Stawanie się więc pedagogicznej osobowości w procesie rozwijania się człowieka nie wynika bezpośrednio z rozrastania się cech psychicznych. W ten sposób w czasie rozwoju warstwy kulturologicznej przez uwrażliwienie na wartości kulturowe tworzy się w wychowanku struktura osobowości jako żywa. New York 1963 s. dz. Empirycznie w psychologii osobowość znaczy każdorazową. W. 48. s. Normatywne zaś widzenie tego pojęcia w etyce ujmuje osobowość jako ogół cech. K r e u t z. cz. 3-6. wytworu. zorganizowana całość i „ognisko wartościowania. odpowiedzialną za postępowanie osobnika . lecz powstaje z dążności do scalania się wewnętrznego. dążenie do samowychowania. 5. podkreślając. aniżeli dzieciństwo szkolne i wiek dorastania. że osobowość to zespół rozwijających się takich dynamizmów. A l l p o r t . 79 G. I p. 733-784. Podobne stanowisko do normatywnego w etyce występuje także w pedagogice. 3). które przejawiają się w zachowaniu i myśleniu jednostki. której towarzyszą takie zjawiska wychowawcze. 167-192. K u n o w s k i . normatywne 78 oraz rozwojowe. 3). Allport początkowo określa osobowość jako „dynamiczną organizację w jednostce tych psychologicznych układów. lecz wyższa konstrukcja rozwojowa osobowości twórczej. IV p. lecz punktu dojścia i oceny końcowego wyniku. s. czym zbliża się do właściwego pojęcia indywidualności. uzasadniony etyką i światopoglądem. Pattern and Growth in Personality. do swego życia wewnętrznego. jak w psychologii. 80 Tenże. nauczyciela. poczucie godności osobistej i honoru. wprowadzony przez personalizm krytyczny na oznaczenie maksymalnego rozwoju osoby jako jedności celowo działającej (unitas multiplex. integracji. Warszawa 1964 81 Wychowania. 17.por. W ten sposób osobowość normatywnie ujęta dotyczy nie punktu wyjścia dla rozwoju. II rozdz. Osobowość w rozwoju swoim kształtuje się według pewnych wytycznych. konstruujące nowe podstawy. wreszcie normalny lub wypaczony plan życiowy81 (por. Wychowanie człowieka. Problemy badania świadomości młodzieży. Odznacza się ona samodzielnym dążeniem Z. III p. Ażeby więc odróżnić pedagogiczne ujęcie osobowości od wszelkich innych. że pedagogika. Personality. nazywamy ją osobowością twórczą. etyki czy pedagogiki. S.) Wybór pism. co powinno w rozwoju być osiągnięte (por. do losu swego. przedruk (tegoż aut. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1970 z. Pedagogika ogólna (W:) Encyklopedia Warszawa 1935 t. Warszawa 1947 s. Stąd też trafnie chwyta rysy osobowości w ujęciu pedagogicznym następujące określenie: „Osobowość jest dziełem samokształcenia się w osiągnięciu pewnej spoistej. 110-111. d) Wyraz „osobowość". jak rozwój samoświadomości wychowanka. 78 M. dziecka czy dorosłego człowieka. 1 cz. M y s ł a k o w s k i . które jednostka powinna posiadać. Występują tu ujęcia metafizyczne. cz. Pojęcie psychologiczne osobowości ma więc charakter opisowy i ogólny. I rozdz. W warunkach natomiast zmiennych i nowo tworzących się postępowanie człowieka musi być twórcze. cyt. czyli waloryzacja osoby. utożsamianie się z idealną strukturą wartości. New York 1937 s. Znaczenie wychowawcze osobowości „ C h o w a n n a " 1938 z. 4 s . 82 M. traktuje osobowość rozwojowo jako strukturę wyższego rzędu i wytwór późniejszego etapu życia. wartościowanie samego siebie. dążąc do ideału swej osoby zgodnie z postulatami moralności i prawdziwego poglądu na świat. obecnie posiada szereg zróżnicowanych znaczeń na terenie filozofii. 3). 2 s. cz. A Psychologkal Interpretation. Później zaś jeszcze bardziej rozszerza poza przystosowanie społeczne do środowiska. harmonijnej struktury duchowej z zachowaniem jej odmienności osobniczej. Toteż człowiek taki musi mieć pewien stosunek do samego siebie. rzutowania celów i działania". empiryczne. por. jej indywidualności. Tak amerykański psycholog G. będąc nauką mieszaną. Grzegorzewska. do czego przyczynia się już nie charakter. z tą różnicą. ich dyferencjacji i potęgowania się ilościowego siły działania. które określają jej jedyne przystosowanie się do jej środowiska"79.. Metafizycznie osobowość znaczy jaźń. Osobowość nauczyciela-wychowawcy. . z drugiej zaś strony konsekwencja postępowania według przyjętych zasad moralnych najlepiej się udaje w określonych warunkach społecznej stabilizacji. zarysowanych na poznaniu i wartościowaniu zjawisk życia oraz na poznaniu i ocenie swoich możliwości. nadające życiu kierunek.

84 Tenże. F. sztuki. ale 85 Ks. III p. Ale mogą powstawać mieszane typy osobowości technicznej. postawy uprzedzenia i lęku). Sprangera. stanowi struktura światopoglądowa. Wreszcie powstają w środowiskach społecznych rozwojowe typy osobowości człowieka dobrze wychowanego. e) Najwyższą strukturę rozwojową. endon . by ze stadium osobowości psychologicznie rozproszonej dojść do osobowości zogniskowanej na swym obranym i wartościowym celu życia 83 . polityczny i religijny (por. ale szybko musi przejść przez życiowy Rubikon. zaspakajających pytania wyjaśniające.na zewnątrz). cz. Ponieważ światopogląd osobisty rośnie w nas razem z nami. oryginalny filozof . życia społecznego. II rozdz. ekonomii. 29 n. jak np. V p. kierującą postępowaniem w warstwie czysto duchowej. cz. chociaż współczesna cywilizacja techniczna urabia pełne typy osobowości o mentalności i postawach technicznych 84 . V p. rozmiłowane w swojej specjalności.wewnątrz. supozycji. seminarium duchownego. 2).praca. zabobonów. stąd nie zawsze jest on prawdziwy. czy Baruch Spinoza. Początkowo uzdolniona intelektualnie młodzież. społeczny. sądów wyuczonych. Michał Anioł Buonarotti. albo też typ człowieka walki czy pracy. „Zeszyty N a u k o w e K U L " 1963 nr 4 s. dzieląca je na 6 typów czystych. która zamyka swe szczęście i rozwój w ramach umiłowanej pracy zawodowej z powołania i osobowości egzoponicznej (gr. cz.z zawodu tkacz namiotów. 2). Współczesność ceni osobowość endoponiczne. np. 3). ponoś . czy u nas Mikołaj Kopernik i inni. skiej czy chrześcijańskiej. która obok pracy zawodowej rozwija się szczególnie w jakiejś dziedzinie kultury. Osobowości egzoponiczne zwykle pozostają pod wpływem pasjonujących daną jednostkę zagadnień nauki.przyrodniczych i humanistycznych. samodzielnie wybiera zawód. szkoły. W wyniku tego wychowanek odkrywa swe powołanie życiowe. estetyczny.szlifierz diamentów. Zawsze jednakże osobowość twórcza i jej zróżnicowane typy kształtują się w okresie przeżywanej autonomii moralnej. czyli mądrego i dobrego zarazem. egzoponiczne. Chodzi w niej o prawidłowo rozwinięty światopogląd osobisty jako zespół własnych przekonań o świecie. Osobowość chrześcijańska. chociaż w kulturze dotychczas dały najwięcej twórczego wkładu osobowości wielostronne. albo człowieka zabawy towarzyskiej. polityki czy religii. 3). IV p. o człowieku. prawniczej czy pedagogicznej. zapamiętanych. św. w której wychowanek samodzielnie nakłada na siebie obowiązki i bierze odpowiedzialność za swe postępowanie i życie. . trud). potem przez dzieciństwo szkolne ze światopoglądem naiwnego realizmu. wierzeń magicznych. buduje się przez całe życie od dzieciństwa przedszkolnego z jego światopoglądem magicznym. np. Kraków 1947. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1964 z. przesądów. III rozdz. S a w i e k i . jak Leonardo da Vinci. opinii obiegowych. klasztoru czy uniwersytetu. pełny i zharmonizowany. przez wiek dorastania ze światopoglądem buntu i negacji aż do idealizmu w poglądzie na świat w wieku młodzieńczym (por. autonomicznie planuje swe życie jako proces dorabiania się własnego typu osobowości. I rozdz. źródłach absolutnych bytu. Osobowość jednakże nie utożsamia się z obranym i opanowanym zawodem czy specjalizacją. czyli całokształt składający się tak z prawdziwego poglądu na świat. I rozdz. wywodzącego się z kręgów zabawowych rówieśników. dającą odpowiedź na eschatologiczne pytania teologiczne o sens świata. proletariackiej. wschodniej. rozprasza się w wielu kierunkach zainteresowań. o czym była już mowa przy określaniu formy rozwojowej twórczości (por. K u n o w s k i. europej83 S. np. Jednakże na osobowość ludzką mogą mieć wpływ nie tylko odrębne dziedziny wartości kulturowych. stąd ma tu odpowiednie zastosowanie znana nam typologia osobowości E. jego istocie i celu życia. 4 s. Osobowość współczesnej młodzieży akademickiej. który wychodzi z kręgów wychowawczych rodziny. cz. życia i śmierci (por. Pod tym względem występują dwa przeciwstawne typy: osobowości endoponicznej (gr. rozwiniętych w oparciu o wiedzę nauk szczegółowych . wyczytanych. jak teoretyczny. lecz przeciwnie często tworzy niezborny konglemerat przeżytków dzieciństwa (np. Wpływ techniki na osobowość człowieka. lecz także całokształt hierarchii wartości w określonym typie historycznym kultury. jak też o wiedzę filozoficzną w zakresie pytań o przyczyny ostateczne bytu i istnienia oraz o wiedzę teologiczną. ekonomiczny.do oryginalnej twórczości w interesującej jednostkę dziedzinie kultury zgodnie z jej uzdolnieniami i utalentowaniem. Paweł apostoł narodów . W związku z tym trzeba osobno mówić o osobowości chrześcijańskiej85 czy innych systemów kultury. 37-50. formowany od młodości w kręgach pracy zawodowej lub w kręgach zrewolucjonizowanych i militarnych. akademicka. ekso . jak i poglądu na życie ludzkie i los człowieka.

lecz dopiero w okresie teonomii moralnej (gr. lecz kształtuje się przez wzrost duchowości przy pomocy dynamizmów zewnętrznych procesu rozwojowego. czy to poglądu na świat teistycznego lub ateistycznego. Boga. może być albo w pełni zgodna z naturą ludzką. II p. Pawła. Poza tym na treść tej mieszaniny wiedzy naukowej. Elementy analogiczne do struktury prawdziwej świętości znajdują się w ideologicznej „świętości" każdego systemu wychowawczego. jak też sama problematyka struktury światopoglądowej rozwiązana pozytywnie (teistycznie) lub negatywnie (ateistycznie) pozostają zawsze analogiczne i jeśli nie są tożsame. to będą podobne. żywe źródło idei. że rozwój struktur w biosie nie jest czymś autonomicznym. III rozdz. 1) w rozwoju człowieka znajduje swe spełnienie w miłosnym łączeniu się z Bogiem Przedwiecznym. ale nigdy odwrotnie. co nie jest najwyższym dobrem. religijnego. bądź też pod wpływem jakiejś teazji filozoficznej. działającej w II nurcie życiowym (por. dochodzącego do stadium dorosłości.prawo). nad stworzeniem w sobie nowego człowieka w rozumieniu św. lecz na podporządkowaniu swych zasad postępowania obiektywnym normom prawa naturalnego i prawa wiecznego. motywów i sił duchowych zmierzających do współpracy z łaską nad przemianą swej natury. same formy wyrazu w zakresie głębszego przeżycia światopoglądowego o tonacji kontemplacyjnej i modlitewnej (por. III rozdz. strukturze indywidualności. np. w kapitalizmie. nad uświęceniem wreszcie siebie i świata. personalizmu i humanizmu. filozoficznego. jak figury symetrycznie odwrócone wobec tej samej osi. ze względu na inteligencję lub usposobienie. gdy analogicznie ekstaza w dół dochodzi w procesie wykolejenia wychowawczego do całkowitego odwrócenia się od Boga Prawdziwego i do Jego zaprzeczenia. która nie tylko jest celem nieogarniętym i etapem najwyższym w rozwoju. W chrześcijaństwie więc struktura światopoglądowa w dalszym rozwoju wewnętrznym staje się świętością danego człowieka. dlatego też struktura światopoglądu konkretnego człowieka. Struktura światopoglądowa powstaje więc nie we wcześniejszym okresie autonomii moralnej i stawiania sobie samodzielnie celów i planów życiowych przez osobowość. 2e). jak struktura światopoglądowa rośnie z rozwojem człowieka. I p. Taki zaś stan doskonałości wewnętrznej czyni ze struktury światopoglądowej. czyli światopoglądy uznane przez grupy za obowiązujące ich członków. by móc zorientować się we właściwościach światopoglądów negatywnych i niepełnych. Tak to wychodząc od prawdomówności. nomos . Święty Tomasz z Akwinu. że cel.bez osobistego przekonania o ich prawdziwości. Trzeba więc najpierw znać strukturę pełną i pozytywną. określając proces wychowawczy wyraził prawdę. człowieka i jego życie wieczne. albo też będzie w mniejszym stopniu światopoglądem samodzielnie przeżytym i własnym. natomiast zostanie ukształtowany na modłę określonej ideologii społecznej i klasowej. cz. cz. Dlatego też stan cnoty w pełni rozwiniętego człowieczeństwa ostatecznie polega na przyjęciu Woli Bożej tak w zakresie naturalnego porządku. Stąd najsilniej zaznacza się siła biosu we wrodzonej strukturze temperamentu oraz w na pół wrodzonej. stanowi stan cnoty (por. będącej syntezą poglądów prawdziwych na świat. W związku z tym niezależnie od treści światopoglądu czy to naukowego. Mimo to natura ludzka w jednym i w drugim wypadku dochodzi mniej lub więcej do głosu i upomina się o swoje prawa. rozwijającego się w sposób nadprzyrodzony na wyżynach mistycznej łączności z Bogiem w Jego Kościele i przez Jego Kościół. od strony zaś etycznej cnota nie polega na stawianiu sobie samemu prawa moralnego. podobnie stopniowo przez całe życie przemienia się ona w świętość. gdyż nie możemy na podstawie błędu sądzić o prawdzie. cz. 3d) wywierają wpływ i presję tak ideologie społeczne. III rozdz. czyli przez poddanie się ogólnoludzkiemu prawu moralnemu i prawu Bożemu. III p. lepiej poznajemy istotę kłamstwa. która dąży do normalnego osiągnięcia całkowicie rozwiniętego człowieczeństwa z jego duchowością i cechami religijno-moralnymi postawy życiowej. Kończąc przegląd zagadnień związanych z wychowaniem jako naturalnym wzrostem i rozwojem siły biosu w ujęciu teorii warstwicowej należy pamiętać. jak i w porządku nadprzyrodzonym łaski. Tak więc Tomaszowa ekstaza w górę (por. jakim jest pełnia człowieczeństwa.Bóg. 1). ale także tworzy drogę powolnego przekształcania się natury ludzkiej pod wpływem współpracy z łaską na każdym etapie rozwojowym. jak pamiętamy. Tak właśnie. Proces doskonalenia życia wewnętrznego w warstwie czysto duchowej prowadzi więc do Absolutu i do źródła prawa moralnego . III p. jak też teazje filozoficzne jako światopoglądy szkół i systemów filozofii. Natomiast . II rozdz. świadomości społecznej i podświadomości. ale nie pozbywa się ekstatycznego zachwytu ku temu. Od strony wychowawczej na stan cnoty składa się synteza idei moralizmu. Ów stan cnoty tworzy podstawę struktury światopoglądowej. kierujących i modyfikujących rozwój biosu. lecz tylko rzeczą czy ideą deifikowaną.Woli Bożej. cz. theós .

choćby dlatego. że tworzą one arsenał środków wychowawczych. R o z d z i a ł IV WYCHOWANIE JAKO WPŁYW SYTUACJI SPOŁECZNYCH ETOSU 1. stara się usuwać wpływy ujemne. I p. w postaci potrzeb biologicznych. psychicznych. pochodzących ze środowiska. Przede wszystkim wyróżniamy środowisko obiektywne. społecznych. W r o c z y ń s k i . Dlatego też w środowisku życiowym trzeba odróżnić: 1° . Następnie nie wszystkie wpływy. jak np. Jedynie niektóre elementy otoczenia działają dynamicznie na daną jednostkę i wywołują zmiany w wychowaniu i te tylko tworzą środowisko życiowe jako część ogólnej biosfery ludzkiej. służących do rozwijania biosu wychowanka. nazywanej biosem. które jako odrębna siła etosu stara się modyfikować pęd życiowy jednostki rozwijającej się według swojego kierunku. w środowisku życiowym bowiem działają także czynniki szkodliwe. Les theories des milieux et pedagogie mesologiąue. który wcześniej już współpracuje z etosem nad charakterem moralnym i typem osobowości. 33-36. ale nie zawsze wywierających wpływ na jego rozwój 87 . dążąc do przystosowania wychowanka w życiu grupowym (por. bądź ideologicznym nastawieniu i orientacji życiowej. Poznawaniem czynników środowiskowych i zużytkowaniem ich praktycznie w wychowaniu zajmuje się specjalny dział pedagogiki opisowej zwany pedagogiką mesologiczną86 (gr. jakim podlega wychowanek. Przedmiotem mesologii lub ekologii jako nauk o środowisku jest samo otoczenie (milieu) życiowe i jego wpływ na cechy organizmów w biologii.środowisko pedagogiczne.środowisko wychowawcze jako całokształt rzeczywistych wpływów na jednostkę. zależnie od fazy rozwojowej. w rodzinie wiejskiej88. pornografia. wpływów stałych i zmiennych tak szkodliwych w rozwoju wychowanka. . 1952. rzeczy i osób. 3b). dotyczącego głównie rozwoju podstawowej siły pędu życiowego.środek. szkoła. meseuo . alkohol. Rodzina wiejska jako środowisko wychowawcze. Obecnie trzeba bliżej zająć się rozpoznawaniem czynników zewnętrznych działających w wychowaniu. Dlatego też rozwój człowieka należy rozpatrzyć nie tylko od strony moralnej i samorzutnej biosu. ale także od strony działania środowiskowego etosu oraz działania psychagogicznego agosu na duchowość wychowanka. Wreszcie najpełniej dochodzi do głosu natura duchowa człowieka w strukturze światopoglądowej i dalszej świętości. meson . 88 Z. jak też wywołujących korzystne zmiany zgodnie z dobrem rozwojowym oraz 2° . stanowiących wprawdzie stałe tło życiowe wychowanka. ale także działających w nurcie życia społecznego. Z a n i e w s k i . Obecnie z kolei zwrócimy uwagę na sytuacje życia społecznego. R. udzielanej w agosie przez wychowawców różnego rodzaju. W związku z tym pojęcie środowiska nie jest w naukach jednoznaczne. kierując rozwojem wychowanka ku wartościowym wzorom i do wzniosłego. kształtujące się w etosie. cz.jestem po środku). będą dla dalszego rozwoju jednostki wychowawczo dobre i zdrowe. III rozdz. jak np. a potęgować dodatnie.działanie społeczne etosu najbardziej odbija się na strukturze moralnej charakteru oraz częściowo osobowości twórczej ze względu na kulturę masową danego społeczeństwa lub struktury środowisk grupowych. złe przykłady. szlachetnego ideału czlowie86 Ks. ale także zwracała uwagę na wychowawcze zaspakajanie wszelkich zapotrzebowań wychowanka przy pomocy odpowiednich środków jako sprzężonych z podłożem czynników zewnętrznych. Teoria warstwicowa podkreślała nie tylko udział w biosie czynników wewnętrznych. życie uliczne. jednakże zawsze przy pomocy psychagogicznej wychowawców jako dzieło przede wszystkim agosu. kulturalnych i duchowych. Paris 87 R. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1960 nr 4 s. Znaczenie środowiska w wychowaniu Dotychczas poznawaliśmy wychowanie jako naturalny proces wzrostu. by następnie przejść do określenia pomocy wychowawczej. głównie jednak działających w sposób nieświadomy i niezamierzony. a na zachowanie się i reakcje jednostek w psychologii lub grup w socjologii oraz wpływy na rozwój wychowawczy w pedagogice. na które składa się otoczenie jako zespół warunków. Warszawa 1931. używanych nie tylko świadomie i celowo przez wychowawców. jak np. M y s ł a k o w s k i . które świadomie i celowo. O pojmowaniu środowiska i jego konsekwencje dla wychowania. przez które rozwój biosu przechodzi.

w usposobieniu uczuciowym oraz w postawach podświadomych zwraca uwagę na zasadniczy mechanizm wpływów. Das padagogische Milieu. Lagensalza 1928. co pociąga za sobą odmienność ich wpływów. W tej dziedzinie działa także podkultura (subculture) różnych grup marginesowych i zbuntowanych przeciw społeczeństwu90. które pobudzają działanie woli. zasad postępowania. Obydwa podziały środowiska . W wyniku dyfuzji psychicznej może nastąpić albo obniżanie się poziomu psychicznego jednostki. b) środowisko społeczne osób i stosunków między nimi zachodzących (zarówno w środowisku rodzinnym. przenikanie poglądów. Uporządkowanie tych krzyżujących się czynników zewnętrznych można osiągnąć przez zróżnicowanie skutków. W. nastroje i postawy wychowanków. dz. cyt. nastrojów i usposobień oraz postaw dążeniowych. wychowawcy czy też zespołu wychowawczego. mimo potocznego traktowania tych uar^y jako synonimów. kino.). klimat) oraz otoczenie przyrody żywej (mikroorganizmów. by ona nie była przeszkodą i trudnością wychowawczą przez sprzeczne dążenia w stosunku do świadomości. partyjnym itp. ale także zmierzają do urobienia motywów uczuciowych i nastrojów. w postępowaniu woli. s. szkolnictwa. poglądów) oraz woli rozumnej jako podstawy moralnego postępowania. można teoretycznie uporządkować działanie środowisk następująco: 1° . dz. W zakresie zaś treści wpływających na wychowanka dzieli się środowiska inaczej. wyróżniając: a) środowisko naturalne obejmujące zarówno pozaziemskie wpływy na organizmy (promieniowanie kosmiczne. z którego najczęściej pochodzą poglądy. np. jak też ze względu na środki wpływu. w tłumie.. sąsiedzkim. Ponieważ chodzi tu o wszechstronny rozwój osobowości wychowanka jako człowieka. gdyż pierwsze stanowi mieszaninę dobrych i złych wpływów jako wytwór społecznego życia etosu. warsztaty pracy) oraz kultury duchowej. Psychologia wpływu. Zadaniem przeto wychowania staje się opanowanie i pokierowanie: a) treścią świadomości. jonosfery itp. prasa. jakie można i trzeba osiągnąć w wychowaniu. gleba.. 8g skutki i wpływy. owadów. jest bardzo ważne. 32-33. P o p p. występują zwykle skutki niezamierzone. ale także środkami pośrednimi masowej informacji (książki. do jakich wpływy środowiskowe zmierzają ze względu na swój rodzaj i charakter. przekazywanej nie tylko na drodze wychowania.krzyżują się i splatają ze sobą tak. np. że środowisko różnicuje się na wiele rodzajów. oświaty. celowo zamierzone i bezpośrednie dotyczy przede wszystkim kształtowania treści świadomości i dążeń rozumnej woli. zawodowym. że trudno je rozgraniczyć. kierującego wychowanka ku ideałowi człowieka. którym jest dążność do wyrównywania poziomu psychicznego między jednostkami lub pomiędzy jednostką i grupą czy masą ludzi (tłum). albo podwyższenie pod wpływem szlachetnej osobowości. S o ś n i c k i. 83-92. jak i szerszym . drugie zaś środowisko (pedagogiczne) jako stwarzane przez wychowawców nozostaje w ramach celowego działania agosu. s. Wszystko to razem świadczy o wielkim znaczeniu środowiska szczególnie ludzkiego i całego otoczenia życiowego jednostek jako źródła. dlatego też wychowawcy dążą nie tylko do ukształtowania świadomości (treści umysłu. Istota i cele wychowania. b) dążeniem woli do dobra. jak również do opanowania podświadomości w taki sposób. cyt. radio.obywatelskim. czyli zmian zachodzących w poglądach świadomości. c) środowisko kulturowe z wpływami kultury materialnej (budownictwo. magazyny ilustrowane. to jest zmian. Na skutek tego wyrównywania się poziomów powstaje wzajemne przystosowanie i upodobnienie psychiczne. c) sferą uczuć i d) postawami popędowymi podświadomości. a pochodzi od środowiska pedagogicznego agosu . rzeczy jak i obecnych osób. Jak na podstawie określeń widzimy. jądrowe.Działanie świadome.) wraz z wpływami geograficznymi (teren. ale poza tym zawsze powstaje udzielanie się. por. szkolnym. Z a n i e w s k i. szczególnie gdy chodzi o podkreślenie dynamicznego i przetwarzającego wpływu na wychowanka przez celowe i programowe działanie środowiska pedagogicznego. duszpasterstwa. Natomiast w środowisku wychowawczym jako w otoczeniu statycznego oddziaływania i biernego poddawania się wpływom tak natury. znaczenie środowiska jako całości oddziaływań jest w wychowaniu wielostronne. tak ze względu na Por. Równocześnie jednakże wiemy. Stąd znając skutki.ka 8 9 . nieświadome lub nieprzewidziane przez wychowawców.dyfuzją psychiczną. Odróżnienie środowiska wychowawczego od pedagogicznego. nazywane przez analogię do zjawiska w naczyniach połączonych . zasady. telewizja itp. 90 K. Stąd najczęściej środowisko społeczne i kulturowe łączy się w jedno jako środowisko społeczno-kulturalne.co do możliwości i wartości wpływów oraz co do czynników wpływających i ich treści . nauczania. flory i fauny).). komunikacja. kościelnym. R.

jako Polak. kim się jest jako człowiek. które pośrednio docierają swymi wpływami aż do świadomości. 3° . Jeśli przez punkty ABCD . najbardziej jest czułe na zmiany losu i podatne na tajemnicze działanie łaski.Na koniec teoria warstwicowa odkrywa subtelne oddziaływanie środowiska duchowego. W sposób nieuchwytny i twórczy wynika z nadświadomych. a jest dziełem wpływu całego środowiska życiowego biosu łącznie ze środowiskiem naturalnym. jak też do podświadomości jednostki wychowywanej 1. kształtowane zaś jest ono przez środowisko wychowawcze etosu. 2° .życiowego biosu. Środowisko duchowe jako najgłębszy wytwór historii życia i cywilizacji przybiera kształty właściwe epoce czasu.środowiska wychowawczego etosu. ale bezpośrednie i często nieprzewidziane przez wychowawców obejmuje zwykle nastroje i przeżycia emocjonalne oraz postawy dążeniowe podświadomości. kierujący postępowaniem człowieka. szkoła. ideowe. zawierające w sobie tak dodatnie. środowiska duchowego swoim klimatem kształtują w warstwie duchowej poczucie samego siebie. D . w którym linie proste oznaczają właściwe wpływy środowiska. niezamierzone i pośrednie wywiera wpływ przede wszystkim na dążenia woli. Zawiera w sobie także umiłowanie samego życia (biosu). klasa szkolna. chrześcijańskiej i więzi ogólnoludzkich. Różnorodność wszelkich wpływów środowiskowych łącznie ze środowiskiem duchowym na wychowanka obrazuje poniższy schemat. lecz rozwijają się stopniowo jako graniczne wytwory poszczególnych warstwie rozwojowych.Działanie nieświadome. jako katolik czy wyznawca innego światopoglądu.Nadświadomość (self) i sumienie. B . 2° . jak i ujemne czynniki związane ze środowiskiem społecznym lub społeczno-kulturalnym. 4° . Ta świadomość siebie (self) integruje się w duchowości jakby pewna nadświadomość przeżywana intuicyjnie i trudno wyrażalna poza wzruszeniem czy oburzeniem z powodu szargania świętości. Wpływy nadświadome. szczególnie takimi grupami jak rodzina. miłość krajobrazu rodzinnego. jeśli nie natrafiają na przeszkodę tamującą ze strony przeżyć uczuciowych i dążeń podświadomości. 3° . grupa zawodowa i miejsce pracy oraz szerszymi grupami społecznymi jak Kościół.Świadomość przedmiotowa i poglądy oraz E .Podświadomość i postawy popędowe. linie zaś przerywane wpływy uboczne nieświadome. naród. działa zaś przez sumienie jako wyraz duchowego systemu samokontroli. których świadome wpływy na wychowanka mogą być bardzo skuteczne. Elementy te nie są od razu gotowe. z więzi uczuciowych z etosem. nie zawsze poddanej kierownictwu rozumu i świadomości oraz na usposobienie i nastroje uczuciowe. Europejczyk.Uczucia wyższe (wartości) i nastroje usposobienia.Wola rozumna i dążenia wolitywne. państwo czy braterstwo ogólnoludzkie.środowiska pedagogicznego agosu i 4° .środowiska duchowego kultury i losu na elementy strukturalne osoby człowieka. europejskiej.Wreszcie działanie bezwiedne. w którym promieniują najwyższe idee i wartości z tradycji kultury narodowej. miłość Ojczyzny z całym pięknem środowiska naturalnego. Obraz powyższy powstaje na skutek nakładania się na siebie wpływów środowisk: 1° . do których należą: A . ideowych dążeń agosu i kultury. C .oraz środowiska kulturowego.

Działanie życia społecznego (etosu) nie jest rozproszone. doraźne. Równocześnie. W tej walce wpływów decyduje sam wychowanek swoim stanem rozwojowym. kim się jest (self). Skoro zaś bios jednostki rozwija się wachlarzowato. Wreszcie obszar między linią D i E symbolizuje w schemacie V warstwę czysto duchową (światopoglądową). Dlatego etos działa poprzez instytucje wychowujące. w której tak dążenia wolitywne. Z pewną pomocą szkole podstawowej przychodzi organizacja zuchowa. wpływy świadome krzyżują się z pośrednimi i nieświadomymi. organizacjach społecznych. Uspołecznienie takie staje się pozorne i kruche. lecz konkretyzuje się w zwyczajach i obyczajach obowiązujących w określonych środowiskach i kręgach społecznych. Z kolei przestrzeń między linią B i C oznacza III warstwę socjologiczną. w której postawy popędowe i instynktowne wraz z tworzącą się podświadomością działają w ramach wrodzonej struktury temperamentu. pobudzanej przez różne wpływy. biorą górę nad cielesnością i podporządkowują ją ideałowi nowego człowieka. czyli z samodzielnością i świadomością siebie. związanych z siłą agosu (środowisko pedagogiczne). a głównie przez środowisko naturalne biosu. jak o tym świadczą nadzwyczajne wydarzenia życiowe jednostki. stwarzając odpowiednie instytucje wychowujące. lecz wyniki pozostają w zależności od sytuacji wychowawczej. Rozpoczyna się ona w prawidłowo funkcjonującej rodzinie. Ponieważ asymilacja jednostki. które wytwarzają się w instytucjach wychowujących. nie wykluczając zmiennych losowych (środowisko duchowe). Taką instytucją zasadniczą dla warstwy biologicznej jest rodzina. jak żłobek. personalizować. które razem składają się na strukturę indywidualności psychicznej danego wychowanka. które ukierunkowują i modelują przebieg danej warstwicy rozwojowej. Pas między linią A i B odtwarza II warstwę psychologiczną z nastrojami usposobienia i pobudzanymi głównie przez środowisko wychowawcze etosu uczuciami wyższymi wartości cenionych w otoczeniu społecznym. budzące jej duchowość. w grupie zawodowej itd. harcerstwo i inne . stąd też oddziaływanie etosu dostosowuje się do nich. a może być nawet wymuszona pod presją otoczenia. gdzie głównie celowe wpływy środowiska pedagogicznego i kulturowego kształtują poglądy i treści świadomości przedmiotowej o świecie natury i kultury jako ważne składowe struktury osobowości twórczej wychowanka. Dalej pomiędzy linią C i D przypada miejsce na IV warstwę kulturologiczną.dom dziecka czy młodzieży. jak widzimy na wykresie. jak i wola rozumna. które równocześnie powinny uspołeczniać i działać rozwijająco na osobę. czy zostaje on opanowany przez podświadomość. z siłą życia społecznego etosu (środowisko wychowawcze) oraz z siłą życiowego pędu biosu (środowisko życiowe). przedszkole. Etos właśnie przez instytucje wychowujące stara się pokierować rozwojem biosu jednostki do celów zbiorowego.i E przeprowadzimy linie poziome oddzielające umownie warstwy od siebie. Socjalizacja głębsza więc przenikająca do natury osobowej wychowanka musi się splatać czy nawet krzyżować z procesem personalizacji. Te zwyczaje i obyczaje przejmowane przez wychowanka uspołeczniają go w ciągłym procesie socjalizacji. Warstwa socjologiczna ponad szkołą nadbudowuje własne instytucje. jak samorząd szkolny. w której wychowanek żyje i kształtuje się w zasadzie aż do pełnej dojrzałości i usamodzielnienia się przez małżeństwo i założenie własnej rodziny. zależnym od tego. lecz o sytuacje wychowawcze stałe. poddająca się kierownictwu rozumu (logosu) składają się na podstawę struktury charakteru moralnego. w której świadomość siebie (self) i sumienie razem jako nadświadomość kontrolująca całość życia człowieka tworzą najwyższą strukturę światopoglądową pod wpływem oddziaływań środowiska duchowego historii i losu ludzkiego. potem doskonali się w szkole. W związku z tym antagonizmem środowisk. przechodząc na coraz wyższe warstwy. stwarzając przeszkody w pokierowaniu wychowankiem do ideału. średnią lub wyższą oraz dokształcanie i kursy różnego rodzaju. czy później internat lub w wypadku sieroctwa względnie opuszczenia . dlatego też nie wypływa z przekonań jednostki. dostosowanie się jej do życia społecznego może być konformizmem wypływającym z naśladownictwa i upodobnienia się do stawianego wzorca. Oczywiście nie chodzi o sytuacje przypadkowe lub chwilowe. W wypadku niemożności wywiązania się z zadań opieki i wychowania rodzinę wspierają pomocnicze instytucje. wspólnotowego życia. wówczas poniżej linii A otrzymamy obraz I warstwy biologicznej. czy też jego czynniki osobowościowe duchowości. w wychowaniu nie decyduje samo środowisko jako całość. przede wszystkim rozumność i dobra wolna wola. Warstwa psychologiczna jest formowana ze strony etosu przez szkołę podstawową. jak skorupka na jajku. walczą ze sobą o przewagę i wypierają się wzajemnie. popędy niższe i uczucia umysłowe.

zastojowej degresji lub wykolejającej regresji rozwojowej (por. II p. ale także osoby społecznej. Pedagogika teoretyczna natomiast nie może wchodzić w szczegóły. Zbiór rozpraw z pedagogiki społecznej. biblioteki. cyt. Jedynie warstwa czysto duchowa na serio jest domeną działania Kościoła. Warszawa 1971.. H. Praca oświatowa.organizacje młodzieżowe. a) Sytuacja wewnętrzna tworzy tzw. 9-12. tenże. O strukturze procesów wychowawczych. K a m i ń s k i.biologiczna populacja narodu. przez ministrantów. W r o c z y ńs k i. dążącego do dobra wspólnego przez szkoły i instytucje kulturalno-oświatowe oraz 3° . a więc instytucji wychowującej. formy życiowej własnej aktywności wychowanka i jego struktury postępowania. W wychowaniu więc jego skuteczność zależna jest od: a) sytuacji zewnętrznej samego życia społecznego. czynników i wpływów. tłumu lub zbiegowiska. A. stowarzyszenia. b) Sytuacja zewnętrzna zawsze zawiera: 1) określone elementy środowiska społeczno-wychowawczego danego kręgu etosu. Zakres i podstawowe pojęcia pedagogiki społecznej Heleny Radlińskiej (W:) Pedagogika społeczna. Sytuacje wychowawcze są to więc układy bodźców. Polskie związki młodzieży (1831-1848). bądź też przypadkowej grupy. Warszawa 1963 s. Istota i cele wychowania. wreszcie przez seminarium duchowne. dz. ujmując je w pojęciu sytuacji wychowawczej. a równocześnie sam nie jest jednolity. uformowanie cech duchowości decyduje o reakcji i postawie wychowanka wobec sytuacji zewnętrznych. Proces rozwoju nie tylko organizmu i psychiki. ale także wywołuje odporność. np. Warszawa 1965. Otóż tymi skomplikowanymi szczegółami instytucji wychowujących oraz ich polityką wychowawczą i kulturalno-oświatową zajmuje się specjalny 91 dział pedagogiki praktycznej zwany pedagogiką społeczną . 91 2. kluby. Wrocław 1961. Właśnie w sytuacjach wychowawczych wpływy krzyżujące się różnych środowisk mogą się uzgadniać i harmonizować lub przeważać nad sobą i zwyciężać w ścieraniu się nie zawsze zgodnie z dobrem rozwojowym wychowanka i celami wychowawców. która rozkrzewia się przez rodziny. Instytucje wychowawcze w wielkim mieście.polityczna organizacja państwa. środowisko subiektywne wychowanka. Pedagogika społeczna. istoty kulturotwórczej czy istoty duchowej wychowanka powoduje podatność na wpływy zewnętrzne sprzężone z daną warstwą rozwojową. ochotnicze hufce pracy. S o ś n i c k i . P r z e c ł a w s k i. czyli etosu działającego przez instytucję wychowującą oraz b) od sytuacji wewnętrznej jako stanu rozwojowego danego wychowanka. Polskie związki młodzieży (1804-1831). zakład pracy. 9-25. np. który przez duszpasterstwo. bądź też może się odbywać pod bezwiednym wpływem warunków społecznych otoczenia ze stanem rozwojowym samego wychowanka. gdyż krzyżują się w nim trzy ośrodki działania: 1° . Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. dz. tenże. R a d 1 i ń s k a. które starają się skorygować wpływy negatywne tak śro42 K. tzw. Front Jedności Narodu lub partie. rodziny. potem katechizację parafialną dzieci i młodzieży. III rozdz. wywołujących rozwój człowieka i działających w ramach instytucji wychowujących. . Jak widzimy etos różnicuje swe oddziaływanie przez instytucje wychowujące dostosowane do warstw i potrzeb rozwojowych wychowanków. R. cz. „Studia Pedagogiczne". tenże. Warszawa 1963. t e n ż e .duchowe przewodnictwo Kościoła. 2) utrwalone skutki środowiska życiowo-naturalnego. na które składają się osiągnięte właściwości osobowe oraz poziom rozwojowy określonej warstwy. s. cyt. W a r s z a w a 1966. teatry. świetlice itp. bractwa i sodalicje. w którym rozwija się bios wychowanka oraz 3) pewne czynniki środowiska pedagogiczno-kulturowego. których działanie przejmują w dalszym życiu wychowanka: wojsko. Tak tedy poziom wyrobienia i ukształtowania jego czynników osobowościowych. Warszawa 1968. rodzinę. Stąd sytuacje wychowawcze mają różne pochodzenie. XX-XLIV. organizacje obywatelskie i polityczne.). kina. klasy szkolnej. informuje ogólnie i zwraca uwagę na istotne momenty w działaniu instytucji wychowujących etosu.. 2° . 1). apostolat świeckich. nowicjat zakonny lub przez katolicki uniwersytet stara się swoich wiernych w każdym wieku prowadzić duchowo do wiary i uświęcenia. tenże. K. a ze względu na swój charakter wywołują różne skutki i kształtują odmiennie przebieg procesu wychowania 92 w kierunku normalnej progresji. Sytuacje wychowawcze Proces rozwojowy wychowanka może być wywołany celowo przez czynności wychowawcy. organizacji młodzieżowej. Warstwa kulturotwórcza ma własne instytucje jak szkoły muzyczne czy plastyczne dla utalentowanych lub instytucje kulturalno-oświatowe (muzea. może być niezamierzonym skutkiem pośredniego działania innych ludzi. s. w jakich się losowo może znaleźć. immunitet na wpływy niepożądane przez wychowanka.

potrzebę estetycznych. pieśni. P i ę t e r . 9 4 . dz. w którym także działa określona sytuacja życiowa (organizacja szkoły. formowane przez samo uczestniczenie w życiu środowiska społecznego. telewizja. Warszawa 1947 2 s. w rodzinie. pożycie domowe rodziców. 4° . a więc jakie ma ona warunki mieszkaniowe. życie towarzyskie i jego charakter itd. nazywane także nieformalnym (informal education). 1960 s. W związku z przewagą jednego z tych środowisk sytuacja wychowawcza przybiera określony charakter i tworzy jakiś wyraźny rodzaj wychowania. obwód szkolny). Występuje tu tzw. . liczebność itp. współpraca rodziców ze szkołą. nazywane wychowaniem przygotowującym lub także formalnym (formal education). czyli inspirującą dążenia przez podsumowanie motywów.sytuację społeczną. liczebność uczniów. udział dziecka w zajęciach domowych. które stają się treścią dolnego nurtu życia. dostęp do rozrywek oświatowo-kulturalnych . Dalej potrzebne staje się zapoznanie się z sytuacją kulturalną domu na podstawie danych o sposobie spędzania czasu wolnego. Wreszcie należy uwzględnić sytuację pedagogiczną w rodzinie. losowo-bytowej danej jednostki tworzą się doświadczenia życiowe. wywoływanych przez określone sytuacje „wychowawcze" i wpływających na rozwój wychowanka. regulamin. 3° . autorytetu. uczestniczące93. opiekę moralną. modę. dające ogładę towarzyską. 130-141. s. zarobki itp. Powyższa analiza teoretyczna rodzajów wychowania. 96 97 J. 9 5 . porządek.). dobrobyt. Wychowanie moralno-społeczne. zwyczaje i obyczaje. która polega na tworzeniu celu wychowawczego (tzw. dowiadując się. pobudzenia zainteresowań poprzez otaczające dobra kulturowe. muzyki. geograficzno-biologicznego środowiska (mieszkanie. jak też środowiska życiowego i naturalnego. cyt.dowiska społeczno-wychowawczego. Następnie chodzi o rozpoznanie sytuacji społecznej w tym domu. 150-165. sytuacja kulturalna (stan świetlicy szkolnej. 2° . czyli środowiskowo asymilujące przez ustalone tradycyjnie ceremonie. przydaje się w poznawaniu oddziaływań wychowawczych każdego kręgu społecznego w życiu etosu. Tego rodzaju wychowanie przez życie (life education) zakłada fundamenty procesu rozwojowego. czyli programową. Taka sytuacja kulturalna działa dorywczo i ubocznie. czyli warunkującą przebieg rozwoju pod wpływem przyrody i środowiska naturalnego. chociaż często może ono modyfikować I nurt życiowy wychowanka. Tamże. która często hamuje przejawy II nurtu życiowego. radio. emocjonalno-dążeniowe. kultury językowej. s. 108-115. uświadomienie erotyczne i światopoglądowe. wyposażenie. komitet opiekuńczy itp. potrzeb światopoglądowych i wierzeniowych96. czy dziecko ma właściwą opiekę materialną. muzeum i zbiory pomocy naukowych) oraz sytuacja pedagogiczna (grono nauczycielskie. opiekę nad zabawami i rozrywkami.sytuację pedagogiczną. Inaczej nieco przedstawia się wpływ wychowania ze strony środowiska szkolnego. Tamże. Poznawanie środowiska wychowawczego. biblioteka. budynek. 119-126. przez uleganie sugestii. szczególnie drogą wpływów książki. Wynikiem sytuacji życiowej.. Przy takiej diagnozie rzeczywistej sytuacji wychowanka. radia. stwarza wychowanie niesystematyczne przez „ocieranie się w świecie". konformistyczne naśladownictwo. ich życia umysłowego. opiekę 97 estetyczną. pochodzenie społeczne uczniów). dochody i stan majątkowy rodziców. kina.sytuację życiową. kontrolę dostępu do używek (alkohol. Sytuacje społeczne powodują wpływy nieświadome. ich pochodzenie społeczne. na doborze właściwych środków (działalność zracjonalizowana) oraz na planowym zorganizowaniu dobrych wpływów na wychowanka (działalność zetyzowana). nazywane wychowaniem okolicznościowym (by education). sytuacja społeczna (autorytet szkoły w środowisku.zawód rodziców. jego higiena. kino. jaka jest sytuacja życiowa danej rodziny. telewizji i innych środków przekazywania kultury masowej. stosunki między ludźmi. teatr szkolny. 111-119. higienę. współpracę z wychowawcą i posłuszeństwo. charakter pracy. odżywianie. 93 lujące się w podświadomości i określające postawy popędowe. świadome. 94 95 Suchodolski. wychowanek wówczas świadomie ulega wpływom przez naśladownictwo wzorów. Taka celowo wywołana sytuacja pedagogiczna stwarza wychowanie intensywne. opiekę intelektualną nad czytelnictwem. wychowanie ekstensywne. tytoń). Tamże. co razem przyczynia się do ukształtowania I nurtu życiowego u wychowanka. trzeba wiedzieć. działalność zideologizowana wychowawców). np. wpływy kumuB.). tradycji i majątku kulturowego.sytuację kulturalną. s. czasopisma. Dlatego też da się wyróżnić: 1° . wykształcenia rodziców. na co znów składają się .

na wychowanka i jego postępowanie . Norma w ogóle określa powinność. Praca a koleżeństwo.z uznania za wartość jakiejś rzeczy czy idei. powstającego w sferze prywatnej osobowości wychowanka pod wpływem środowiska życiowego biosu oraz hamującego działania środowiska społecznego i kulturowego. drugiego nurtu życiowego z jego podkulturą 99 . „Kultura i Społeczeństwo" 1962 100 D. K. 105 n. aksjologicznych i tetycznych ustala się trzy rodzaje zespołów zasad. Rozwijająca się więc walka między nurtami życiowymi o górowanie i tworzenie się planu życiowego w sferze symbolicznej osobowości 100 (por. Warszawa 1963 s. 99-100. aktywność wychowawcza. środowisko kulturowe i życiowe. poznającemu godziwość lub niegodziwość rzeczy zgodnie z naturą ogólnoludzką. Istota ta wiąże się z siłą moralną. 166-180. s. 2° .z dobrowolnego poddania się człowieka rozumowi. narodową. autorytet. szczególnie środowiska pedagogicznego agosu oraz środowiska społecznego i kulturowego.. A. które kierują postępowaniem ludzi. E. stąd wysokie morale polega na zgodności między obowiązującymi normami etycznymi a faktycznymi poglądami i postępowaniem członków grupy. Powinności więc mogą pochodzić: 1° . co też prowadzi do właściwej normy etycznej. S o ś n i c k i . Tamże. talent dydaktyczny. Etos moralny jednostek wypływa z poczucia wspólnoty natury ogólnoludzkiej. 3 e). Młodzieżowa podkulturą. etos grupowy i etos państwowy 103 . co też wytwarza normę stanowioną. s. Obiektywne podejście do metod badania osobowości. kultura językowa i moralna. M. które decydują o charakterze normy. „Psychologia Wychowawcza" 1962 nr 1 s. ponieważ wypływa ona z przejęcia się normami postępowania danej grupy. titemi . W związku z powyższymi rodzajami norm etycznych. ostatecznie zależy od siły moralnej środowisk biorących udział w kształtowaniu wychowanków. czyli tetyczną (gr. Por. co stwarza normę aksjologiczną (ideologiczną jako uznaną przez jakąś grupę społeczną) oraz 3° . niski zaś poziom polega na rozbieżności jawnej lub maskowanej w tym zakresie101. Sośnicki nazywa etosem i wymienia etos moralny (jednostki). . Etos grupowy zaś tworzą wartości uznawane przez grupę społeczną.przenikających się wzajemnie środowisk o różnym kierunku oddziaływania. 3. dz. promieniującą z każdego 98 99 z tych środowisk. czyli etosu społecznego. jak środowisko pedagogiczne wychowawców. 140. staje się moralnością świecką. Tamże. stwarzających całość sytuacji wychowawczych dla danego wychowanka. ważne jest w morale nie tylko stopień przejęcia się normami. w zestawieniu z siłą przejawów nurtu dolnego. M a t e j k o . O skuteczności tej decyduje stosunek między stopniem wychowania intensywnego a ekstensywnego oraz pomiędzy wychowaniem okolicznościowym a wychowaniem przez życie. D y o n i z i a k. to co w postępowaniu człowieka powinno się zrobić. środowisko wychowawcze domu i otoczenia społecznego..ustanawiam). ich praktyka. związanego z ukształtowaną pod wpływem środowiska pedagogicznego sferą publiczną osobowości wychowanka. mających za zadanie regulowanie współżycia ludzi i rozwiązywanie zachodzących kolizji między nimi. stąd też ma wewnętrzną sankcję własnego sumienia. jak w przepisach prawnych 1 0 2 . Podstawy nauki o moralności. cyt. III rozdz. Jednakże powinności te wynikają z różnych źródeł. Warszawa 1947 s. rasową czy też zawodową za normę postępowania obowią101 102 103 104 nr 2. I p. właściwych dla kręgów etosu i jego instytucji wychowującej. s. O s s o w s k a. Podstawy wychowania państwowego. postawy wychowawcze) 98 .z ustanowienia władzy lub z umowy celem utrzymania określonego porządku. 94 n. natomiast etos moralny rozszerzony na ideę Boga jako Prawodawcy i Najwyższego Dobra przybiera charakter religijny 104 . Taki zbiór zasad negatywnych i pozytywnych.wykształcenie nauczycieli. S u p e r . jakiejś miary itp. ale także poziom i wartość etyczna norm postępowania. 17. Wobec tego skuteczność wpływu można by mierzyć siłą pierwszego nurtu życia. gdy zaś jest zacieśniony do idei humanitaryzmu i ludzkości. dochodzimy do problemu istoty wpływu . prof. Ową siłę moralną grupy lub środowiska nazywa się morale. cz.Wychowawczo rzecz biorąc. Morale sytuacji społecznych etosu Rozpatrując wychowanie nie od strony swobodnego rozwoju biosu lecz jako proces uwarunkowany ścieraniem się sytuacji wychowawczych w samym życiu społeczeństwa. W związku ze złożonością sytuacji wychowawczych kształtuje się sprawa skuteczności wpływu wychowawczego danego środowiska na wychowanka.

s. przyzwyczajenie) znaczy cały potężny nurt życia społeczeństwa. a więc rodziców. co też nazwywamy morale grupy środowiskowej lub sytuacji społecznej. kadry oficerskiej i podoficerskiej. a nie odwrotnie. lecz ich realizacja na codzień. W terminologii Sośnickiego wyraz etos moralny. albo solidarność grupowa lub patriotyzm. w którym na jednostkę działają tak moralność ogólnoludzka prawa naturalnego związana z wychowaniem moralnym. Przy tym jednak nie teoretyczna moralność jako zespół zasad ma w wychowaniu decydujące znaczenie. technicznego (prymityw lub postęp). lecz stanowi całość tych prądów społecznych z ich wiarami. zawodowej czy politycznej. Zasada humanizmu i personalizmu żąda poszanowania praw należnych osobie rozwijającego się człowieka. by morale wychowawców nastawione było na zasady moralności ogólno-ludzkiej. czyli a) morale środowiska pedagogicznego. przez które wychowanek przechodzi. których celami są odpowiednio albo miłość bliźniego i altruizm. grupowy lub państwowy oznacza właściwie tylko rodzaj moralności albo ogólnoludzkiej. wreszcie d) mora105 106 Tamże. narodowej i zawodowej oraz moralność polityczna państwa.zwyczaj.żującą członków tej grupy. rasowej. O s s o w s k a . . b) morale środowiska wychowawczego różnych grup społecznych: rodziny. ekonomicznego (nędza lub zbytek). kary i usunięcia z grupy oraz sankcję aprobaty lub potępienia przez opinię publiczną. Do tych praw należy prawo wychowanka do otrzymania wszelkiej prawdy o świecie. jak awanse i przywileje lub nagany. całość środowisk z ich kolizjami. w którym niesiona jest jednostka w jej rozwojowym procesie. a nie tylko hipotez lub koncepcji ideologicznych. czyli środowisko wychowawców. ale także prawo do wdrożenia do wszelkiego dobra łącznie z dobrem moralnym zgodnie z naturą ogólnoludzką. pociągająca jako wzór i przykład postępowania. W związku z tym morale pedagogiczne musi moralność ogólnoludzką i jej normy etyczne prawa naturalnego uczynić podstawą uzupełniającej ją moralności solidarnościowej grup narodowych czy zawodowych z ich normami aksjologicznymi. albo solidarnościowej poszczególnych grup społecznych. Każdy z tych etosów stanowi podstawę odrębnego rodzaju wychowania bądź to moralnego. majstrów itp. wychowawczyń. lecz o morale pedagogiczne jako przejęcie się swym powołaniem wychowawcy. gdyż etyka stosowana pozbawiona podstaw ogólnoludzkich zasad moralnych prowadzi do gruntownej przeróbki i poprawiania natury człowieka na modłę określonej doktryny. wyznaniowej. elitarnej. dalej c) morale środowiska kulturowego zarówno kultury wyższej. Dlatego też wychowanie określają zmienne sytuacje społeczne etosu. Same zasady moralne mogą być mało świadome lub opacznie pojmowane. narodowej. jak też moralność społeczna grupy rodzinnej. rozrywkowej. zawodu oraz opinii publicznej tak narodowej. ustrojowego (wyzysk lub sprawiedliwość społeczna). jak i masowej. Z tego wynika wskazówka. bądź to wychowania społecznego i wychowania państwowego. jak też moralności państwowej z jej normami etycznymi nie będącymi w sprzeczności z normami etyki ogólno-ludzkiej. Zapewnienie więc dobra rozwojowego wychowankowi żąda. Natomiast poziom moralności i morale środowiska wychowawczego w rodzinach czy innych grupach społecznych przedstawia się bardzo różnorodnie. o człowieku i o Bogu. która uszlachetnia naturę człowieka przez włączenie w orbitę swych wpływów wszelkich zastosowań tych zasad w etyce społecznej. mieszczaństwa 106 lub moralności państwa. Tak np. 122-130. Etos więc jako dynamizm w wychowaniu nie daje się utożsamić z żadnym rodzajem moralności. podobnie jak morale rodzin zdemoralizowanych alkoholizmem lub nierządem i morale rodzin przestępczych. które wymaga najlepszej realizacji dobra rozwojowego wychowanków. M. morale rodzin rozbitych przez rozwód nie liczy się zupełnie z właściwym dobrem dzieci. W terminologii zaś pedagogicznej etos (zaczerpnięty od Arystotelesowego ethos . Posługuje się on sankcją organizacyjną. jak i obywatelskiej. le środowiska naturalnego w postaci zdrowych moralnie lub demoralizujących warunków życia biologicznego (zwyrodnienie lub tężyzna). że miernikiem morale środowiska wychowawczego jest atmosfera w rodzinie. duszpasterzy. jak np. Moralność mieszczańska. Wreszcie etos państwowy przy pomocy przymusu prawnego i sankcji karnych reguluje stosunki między grupami w państwie i dąży do związania wszystkich obywateli we współdziałaniu z całością. Łódź 1956. Nie chodzi tu o deklaratywną moralność ze stanowiska określonego moralizmu światopoglądowego. w szkole. Spośród wszystkich sił moralnych etosu największą siłę powinno reprezentować środowisko pedagogiczne agosu. której jednostka obawia się lub wstydzi 1 0 5 . rówieśników. sąsiedztwa. Tak więc na rozwój wychowanka od strony etosu społeczeństwa wpływają cztery poziomy moralności i ich siła przeżyciowa. nauczycieli.

organizacji i grup społecznych. zapewnia unikanie wrogich nieporozumień. RozdziałV WYCHOWANIE JAKO URABIANIE PRZEZ DZIAŁANIE AGOSU 1. cyt. Omawiając już stosunek środowiska pedagogicznego do innych środowisk. czyli trzeciej siły agosu. ale także odbywa się jako zamierzone urabianie wychowanka przez działanie wychowawców. mającej poznać środowisko. „Katecheta" 1959 nr 6 s. jak pamiętamy. Z kolei trzeba więc poznać teorię działań wychowawczych. czy też okolicznościowe i wychowanie przez życie. Ochrona młodzieży przed publikacjami demoralizującymi. podchodzących z uwarunkowań degeneracji biologicznej w populacji ludności oraz z deformacji ekonomicznej lub ustrojowej w życiu społeczeństwa.w organizacji czy grupie rówieśników. dostarczając elementów podkultury jako pożywki dla II nurtu życiowego jednostek. Na atmosferę rodzinną składa się przede wszystkim szacunek dla pracy. dz. dz. która ludzi rozwija.. Analogicznie podobne elementy działają w atmosferze szkoły. Pedagogika społeczna. cyt. kulL. nie tylko wpływem warunków instytucji i sytuacji etosu. 472-477. która stara się zmobilizować dodatnie siły środowiska dla jego przetwarzania i oczyszczenia atmosfery i w tym celu posługuje się tak diagnozą .Z taką przemianą i pedagogizacją środowiska wychowawczego wiąże się także usuwanie przeszkód. a przy pomocy instytucji oświatowo-kulturalnych ma na celu uzdrowienie środowiska społecznego jego własnymi siłami. Atmosfera więc bardziej lub mniej wychowawcza zależy od poziomu moralnego środowisk wychowawczych. H. urządzeń i instytucji pomocy i opieki społecznej. związanych z moralnym poziomem i siłą działania środowiska kulturowego. ideowość w postaci bezinteresownej ofiarności rodziców oraz radość i pogoda wewnętrzna. Sztuka wychowania. K u n o w s k i. Mimo to środowisko pedagogiczne agosu nie pozostaje całkowicie bezradne i powinno wykonać swoje zadania przez realizację szeregu działań rozwijających i urabiających w mniejszym lub większym stopniu wychowanka na wzór określonego ideału człowieka. Pedagogika społeczna jest pośrednim działaniem wychowawczym agosu. Żeby temu zapobiec. Takie działanie pośrednie wychowawców stanowi . Tak więc wychowanie świadome i formalne nie zawsze jest skuteczniejsze w stosunku do wychowania stwarzanego przez inne środowiska i sytuacje społeczne etosu. Równocześnie trzeba pracować nad tamowaniem destrukcyjnych wpływów środowiska naturalnego biosu. polegającą na powstrzymaniu rozkładu. jak wychowanie uczestniczące. 45-57. 109 S. J e 1 e ń s k a. dotyczących pomocy i opieki społecznej oraz kompensację. wypływającego ze sfery prywatnej i intymnej osobowości ludzkich. jak też profilaktyką. Zadania i funkcje wychowawców Wychowanie jest nie tylko spontanicznym wzrostem i rozwojem biosu. środowiska pedagogiczne muszą się zatroszczyć o realizację pedagogiki społecznej. Działanie wychowawcze w dziedzinie pedagogiki społecznej dotyczy. by przezeń dopiero pośrednio wpływać na osoby wychowanków. 108 107 turowego i naturalnego. Ale moralność ta jest zupełnie niejednolita i obok dodatnich elementów zawiera zwykle przemieszane ze sobą elementy demoralizujące młode i starsze pokolenie. szczególnie kultury masowej. spotykaliśmy określoną działalność wychowawczą w postaci pedagogiki społecznej. czy pornografii . czyli zapobieganiem objawom ujemnym przez system urządzeń. Nie zawsze jednak celowe działanie środowiska pedagogicznego zdolne jest do skorygowania wpływów środowiska społecznego. s. które dobrą atmosferę wychowawczą zawsze psują 107 . jeśli są to środowiska o pozytywnym wpływie wychowawczym. dlatego też nawet przy wysokim morale wychowawców proces rozwojowy wychowanka pozostanie uformowany w orbicie wpływów jakiejś moralności niezgodnej z zasadami etyki ogólnoludzkiej. naprawie wykolejenia i zapewnieniu minimum warunków rozwoju fizycznego i kulturalnego jednostek 1 0 8 . zapobiegać wypaczeniom i kompensować powstałe braki. R a d 1 i ń s k a.rozpoznaniem istniejącego stanu środowiska rodzinnego i miejscowego (lokalnego). pod wpływem których jednostka rozwijająca się pozostaje. brutalności lub żartobliwości. która często dostosowuje się do mentalności i najniższych 109 instynktów masowego odbiorcy w postaci sensacji. który przez doskonalenie społecznych instytucji wychowujących przygotowuje sobie warunki do skuteczniejszego oddziaływania bezpośrednio na wychowanków.

genos . a więc biologiczne. 112 S. mikros . Murray) 1 1 4 . T. mikroedukacji (gr. dożywianie dzieci w szkole. Inny znów podział wymienia grupy potrzeb fizjologicznych. Zarys alkohologii. który przejawia coraz wyższe potrzeby. wielki). Warszawa 1960 s. pedagogizacji rodziców i społeczeństwa. Obserwacje i charakterystyki psychologiczne. Stąd pomoc wychowawcza okresowo musi się zmieniać. Trzeźwość. Wychowanie uczniów w trzeźwości. O. A. F. C z a p ó w. narkomanii. co w zakresie problemów wielkiego wychowania wymaga socjotechniki11 x wychowawczej. wpływającego na wnętrze psychoduchowe wychowanka. Murray a.Pełny obraz ludzkich potrzeb daje teoria warstwicowa wychowania. a więc nad życiem Cz. społeczne. odbieranie prawa wychowania złym rodzicom itp. dociekania. 2). wówczas staje się prawidłowe i owocniejsze. K u n o w s k i . Młodzież a przestępstwo. w zakresie zaś drugich potrzeb rozwojowych będzie chodziło o pokierowanie nimi przez selekcję. eu . niesprawiedliwość społeczna. Z poprawą uwarunkowań proces wychowawczy przebiega łatwiej i skuteczniej. dostosowując się do sytuacji wewnętrznej wychowanka i jego potrzeb stałych już nabytych (potrzeby warstwowe) oraz nowych potrzeb rozwojowych. podtrzymywanie). 2 zmienione. aby przez ich właści- we zaspokojenie wychowanek doskonalił się progresywnie. J. M. psychiczne. zapowiadających dopiero w przyszłości swój etap rozkwitu. twórczości i głębszego przeżycia światopoglądowego (por. III p. jak i w dziedzinie techniczno-gospodarczej (zacofana produkcja. chorób społecznych. J. małego wychowania. w które próbuje się wtłoczyć aż 44 zmienne (H. R e u 11 o w a. krótki). a podsuwanie i popieranie potrzeb antycypacyjnych (łac. pracy. organizowania zespołowych akcji społecznych. 80-112. anticipatio -wyprzedzanie). np. które stwarza odpowiednie warunki do efektywniejszego przeprowadzenia istotnego. J. nędza. nikotynizmu. perseveratio . Praca zbiorowa pod red. opinii publicznej. jak potem potrzeb rozwojowych wychowanka. tłumienie i wygaszanie potrzeb perseweracyjnych (łac. III rozdz. M a c D o n a 1 d. Ł o p u s k i. 92-98. Społeczeństwo i wychowanie. 103-118. Profilaktyka wychowawcza. Tradycyjne wychowanie jako działanie wychowawcze od wewnątrz na rozwój psychiki i duchowości wychowanka przy pomocy techniki psychologiczno-personalistycznej.). Warszawa 1967. W zakresie pierwszych potrzeb warstwowych czynności wychowawców sprowadzają się do rozbudzenia siły danych potrzeb oraz prawidłowego ich zaspokajania. 43-70. Interesują się także i przeciwdziałają szkodliwym czynnikom życia społecznego (etosu) tak w dziedzinie ustrojowo-ekonomicznej (np. działać na bios rodziców przez zwalczanie alkoholizmu 1 1 0 . L i s o w s k i e g o (na prawach rękopisu). wyzysk. intelektualnych. San Francisco 1959 s. psychogenne oraz socjogenne 113 . Wyd.mały. Warszawa 1962 cz. 110 . Stąd właściwe zadanie agosu stanowi pomoc wychowawcza w procesie całkowitego i wszechstronnego rozwoju człowieka. C h a l a s i ń s k i . Nauczycielskie poznawanie uczniów. makros . diagnostyki pedagogicznej 112 . 114 113 Np. Z. czyli makroedukacji (gr. Książka pomocnicza dla nauczycieli (skrypt). Nauczyciel a walka z alkoholizmem. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1961 s. mało wydajna praca).urodzony) biosu i poprawiania warunków życiowych etosu (np. zachowanych przez inercję psychiczną z wcześniejszego okresu rozwojowego. Każda warstwica rozwojowa wykazuje odrębne liczne potrzeby. Warszawa 1967. Nowoczesne więc wychowanie zaczyna się od przygotowania dobrych warunków eugenicznych (gr. wymagającej znajomości cech indywidualnych. Warszawa 1958 s. Warszawa 1964. które teoretycznie próbuje się ująć w grupy jako potrzeby wiscerogenne (pochodzące z życia fizjologicznego wnętrzności). Warszawa 1969. Educational Psychology. dochodząc do pełni swego człowieczeństwa i duchowości. czyli tzw. Badania osobowości metodą T. 86-87. 111 J. wielkiego wychowania. Kraków 1965. cz. marnotrawstwo. rozróżniając: a) zasadnicze potrzeby warstwowe. R e u 11 i N. tj.trwanie. a więc potrzeby zabawy. mających własne cele do zrealizowania.dobrze. S k ó r n y . 1 s. Wychowawcy muszą więc interesować się i wpływać na poprawę zdrowia populacji. Funkcje te ujmuje się jako: 1° . by zapobiegać zjawiskom niedorozwoju i upośledzenia umysłowego dzieci. Abstynencja. kulturowe i duchowe oraz b) potrzeby rozwojowe.długi. dyskryminacja). emocjonalnych i dążeniowo-wolitywnych. Kolejno więc przejdziemy do rozpatrzenia funkcji szczegółowych w działalności wychowawców tak z zakresu potrzeb stałych.zakres tzw. które mają uczyć i wychowywać. a) Pomoc wychowawcza niesiona podczas rozwoju coraz wyższych warstw biosu występuje w postaci coraz to innych funkcji agosu. przez które przechodzi aktywność własna dziecka pod wpływem działania czynników osobowościowych.opiekę wychowawców nad biosem wychowanka. związane z formami życiowymi.

edoceo . społecznej i moralnej tak erotyki. na potęgowaniu jego tężyzny witalnej. 120 S.). A. V i n e k a r . K. 3° .i zdrowiem organizmu.jako wtajemniczenie i przygotowanie wychowanka do spotkania z losem. sporty.). G i 1 b e r t. pouczać. uświadomić). Warszawa 1956 s. J. by zapobiegać skrzywieniom indywidualności w kierunku narcyzmu (zakochania się w sobie). utonięciem itp. wtedy bardziej prawidłowo dałoby się scharakteryzować znaczenie agosu dla warstwy rozwoju psychologicznego. jak i seksu na drodze przygotowania do małżeństwa. jak to wypracowała psychologia kliniczna 124 . zagrażającym zdrowiu i życiu. Właściwie jednakże potrzebny byłby jeszcze jeden termin na rozwój psychiczny. lecz dotyczą właściwego kształtowania życia psychicznego wychowanka. 123 K. M e i n e c k e.). London 1943 s. J. Wychowawczo funkcja sanare polega na podsycaniu energii i żywotności wychowanka. S t r a s s e r. Wówczas to na ostatnią warstwę światopoglądową. Zdrowie psychiczne. „ Ateneum Kapłańskie" 1962 nr 318.initiare. W pedagogice wreszcie reedukacyjnej młodzieży wykolejonej i przestępczej funkcja sanare ma uporządkować bios jednostki przez uregulowanie wybujałych popędów i rozbudzenie wyższych potrzeb aniżeli tylko wiscerogenne i psychogenne. Warszawa 1964. z ang. 122 A. M i c h a 1 s k a. a z warstwą duchową . Education sanitaire. Pedagogika praktyczna zaś stosuje w tej dziedzinie wychowanie zdrowotne 1 1 8 w postaci opieki i pielęgnacji fizycznej. U 9 S w a m i K u v a l a y n a n d a . joga itd.ochronę wychowawczą nad działaniem etosu. cyt. jak to zaleca higiena psychiczna 123 . chorobliwego autyzmu (myślenia schizofrenicznego. Stuttgart 1957. R. Wszystkie te funkcje wychowawców można powiązać z kolejnymi warstwami rozwoju człowieka.Funkcja sanare wymaga profilakPor. następnie całego programu wychowania fizycznego (gimnas119 tyka.educare. co nosi nazwę funkcji initiareliS. Wychowanie seksualne dzieci i młodzieży. 121 M. musztra. np. Psychoterapia ma za zadanie wyrobić w jednostce odporność psychiczną na frustrację i niepowodzenia. 196.indyjski system leczniczy (tł. Niezależnie od dostosowania terminów funkcji wychowawczych do warstwie rozwojowych. s. nazywając to funkcją sanare. Warszawa 1964 rozdz. Związane z funkcją sanare są zadania terapeutyczne w prawidłowym rozwijaniu psychiki. R. 11-36. ponieważ w każdym wypadku kalectwa trzeba u dziecka niewidomego lub głuchoniemego kompensować zmysły i doprowadzać do wyższego poziomu rozwoju drogą rewalidacji. L. z ang. dlatego też obejmuje wychowanie seksualne dzieci i młodzieży z programem uświadomienia nie tylko medycznego 122 Jęcz także w zakresie rozwiązania problematyki psychologicznej. Gesundheitserziehung. ogniem. z ang. 2° . Warszawa 1970.). 117 A. D a j c z a k.Znów chodzi o to. Psychoterapia w praktyce ogólnolekarskiej.. z czym medycyna ma u współczesnego człowieka i młodzieży najwięcej kłopotu 1 1 7 . określając jako funkcję educere. którymi pokrótce się zajmiemy. J. czyli życia społecznego środowiska. Sanare . zapobiegania niebezpieczeństwom. 1 8 ' M. edocere (łac. Chęć życia (tł. D e m e I. Nie mają one znaczenia lekarskiego. E. Warszawa 1964. Warszawa 1964 2 . w postaci dietetyki i higieny. B o h n. Higiena psychiczna. truciznami. J.) od niemowlęctwa aż do starości. porażeniem elektrycznym. R o s s . zdrowia i chęci do życia. G. rozwijać właściwe reakcje obronne i nauczyć rozwiązywania konfliktów wewnętrznych. 1 2 Program bezpieczeństwa i higieny pracy jest dalszym ciągiem wychowania bezpieczeństwa. S. 401^04. por. z ros.opiekę nad duchowością wychowanka i skierowanie jej do ideału przez funkcję educare oraz 4° . Poza tym funkcja sanare wymaga ustrzeżenia zdrowia od chorób wenerycznych i niebezpieczeństw zboczenia seksualnego. cyt. Joga . C. np. W a 11 e n. Groundwork of Education Theory. B i 1 i k i e w i c z.funkcję sanare. 124 R. A a r o n. 116 115 tyki. duchową przypadałaby w wychowaniu chrześcijańskim najdalsza i najgłębsza funkcja christianisare116. H.. H e s s e n. Warszawa 1968.educere i z kulturologiczną . Montreal 1963. 12 i 13.gruntownie nauczać. S. dz. J. Warszawa 1964. Katechetyka. egocentryzmu. z socjologiczną . New York 1964. E n 1 e s. K u n o w s k i . Uświadomienie dzieci i młodzieży w pedagogice nowoczesnej. określając je jako pielęgnację i higienę 120 . niższości. dz. ma przeciwdziałać kompleksom. czego niektórzy teoretycy pedagogiczni ze względu na stosowaną fizjologię ruchu nie chcieli uznawać za prawdziwe wychowanie. Ks. H u t s c h n e c k e r . Psychologia kliniczna (tł. O wychowaniu zdrowotnym. M aj d a . Podstawy pedagogiki (tł. D ą b r o w s k i . . W pedagogice specjalnej funkcja sanare ma jeszcze większe zadanie do spełnienia. Stąd współczesna pedagogika rozwija dział wychowania bezpieczeństwa przed wypadkami drogowymi.znaczące w języku łacińskim uzdrowić (sanus . S. Fundamentals ofSafety Education. oderwanego od rzeczywistości i zależnego od stanów uczuciowych). T. każdy z nich ma własny zakres zagadnień.zdrowy) nie jest leczeniem medycznym z choroby. z warstwą biologiczną i psychologiczną .

2). 4. Funkcja educere polega więc na udzielaniu pomocy wychowankowi w zakresie dobrego przystosowania się (ang. artystów i postaci świętych. w funkcji wychowawczej jest to więc skierowanie rozwoju wychowanka ku określonemu ideało125 Z. religijnego. społecznego (sprawiedliwości społecznej). Educere znaczy etymologicznie wyciągać z czegoś i wyzwolić. lecz rozwijania myślenia w sposób prawidłowy zgodnie z zasadami logiki. dialektyki i metodologii poznania naukowego.Ogólnie biorąc funkcja wychowawcza initiare polega na wtajemniczeniu wychowanków w sprawy losu doczesnego i wiecznego człowieka. dz. bohaterów narodowych. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1964 z. które przez nauczanie. gdyż występuje już jako inicjacja u ludów pierwotnych (por. Educere w wychowaniu chrześcijańskim staje się przystosowaniem wychowanka do życia w społeczności wiernych w Kościele i włączeniem go do apostolatu świeckich. o źródłach bytu i o Bogu zgodnie ze światłem Logosu. Miała ona zawsze znaczenie magiczne. Sięga ona do funkcji najgłębszej sanare i przemieniając ją w sposób nadprzyrodzony zmierza do uzdrowienia przez leczące działanie łaski skażonej natury ludzkiej na skutek grzechu pierworodnego. oświecenie i poznanie naukowe ma przyczynić się do samodzielnego i mądrego szukania prawdy o całym świecie. a nawet chrześcijańskie sakramenty św. prowadzi do Boga jako źródła wszelkiej prawdy i rozwija świadomość wiary. Educare zaś znaczy wyprowadzać w górę. 126 p o r § K u n o w s k i . uspołecznienia wychowanka. w czym wielką rolę odgrywają wzory „wielkich" ludzi. rozumna i wolna posiada także prawo do przekonania się o prawdzie i do szukania jej pełni 1 2 6 . proces uwznioślenia i uszlachetnienia człowieka na drodze pedagogiki ideału. S c h e n k . ogłaszającym przez swój Kościół orędzie zbawienia. przenikającym całą rzeczywistość. Persefony i Dionizosa). 127 . 1: Initiatio christiana. którego siła etosu społecznego chce zasymilować i upodobnić do obowiązującego wzorca postępowania w społeczności. W. s. wi nowego człowieka. Jeszcze większe pole działania ma ta funkcja w pedagogice specjalnej chorych i inwalidów 125 oraz w pedagogice reedukacyjnej. obiór zawodu i znalezienie sobie właściwego miejsca w społeczeństwie zgodnie ze swymi właściwościami. Liturgia sakramentów świętych. Formy rozwojowe w pracy katechetyczno-wychowawczej. w duchu Chrystusa. ale także życiowym i praktycznym. Lublin 1962. Ks. rozumność. I rozdz. narodowego (miłość Ojczyzny). Z kolei proponowana funkcja edocere w warstwie psychologicznej wiąże się z tym.Dzięki temu funkcja sanare zapewnia także zdrowy i prężny rozwój psychiczny wychowanka tak pod względem intelektualnym. Łączy się to zadanie z procesem socjalizacji. informowanie. cz. że budząca się u wychowanka zdolność poznawania obiektywnego. która jest osobową odpowiedzią człowieka w dialogu z Bogiem. J. Natomiast chrześcijańska funkcja edocere przekracza naturalne podawanie informacji nawet religijnych o treści prawd Objawionych. o człowieku. Uwrażliwienie wychowanka na przeżycie wartości kulturowych ułatwia sublimację. 128 Por. I p. Initiare zaś zbliża mistycznie dziecko do Chrystusa w I Komunii Św. egoizmu przez zmianę nastawienia w kierunku altruizmu. pisarzy. jak np. Natomiast w wychowaniu chrześcijańskim następuje jeszcze integracja wszystkich funkcji wychowawców w najwyższej funkcji christianisare. Katechetyka. Educare po chrześcijańsku pojęte prowadzi do naśladowania Chrystusa jako najwyższego boskiego ideału człowieka. chrztu. D a j c z a k . okazuje się najstarszą funkcją wychowania. uczonych odkrywców.. potem religijne i mistagogiczne (np. wiadomości i informacji różnego rodzaju. stąd jako funkcja wychowawców dotyczy wyprowadzenia wychowanka ze stanu naturalnego do wyższego stanu moralnego i w związku z tym polega na wyzwoleniu jednostki wychowywanej z ciasnoty. jak też uczuciowym i wolitywnym. Ks. znacząca wtajemniczanie. ale jako istota myśląca. Psychologia rewalidacji inwalidów. adjustment) do zadań życia społecznego nie tylko pod względem moralnym.. S ę k o w s k a. cz. 196-198. Podobnie psycho-terapeutycznie rozwiązuje z grzechu. w misteriach eleuzyjskich tajne ceremonie ku czci Demeter. np. cyt. Wreszcie funkcja initiare. a przez liturgię wychowuje do chrześcijańskiego spotkania losu doczesnego i życia wiecznego 128 . uwalnia z poczucia winy i uzdrawia psychicznie. Człowiek bowiem nie tylko ma prawo do prawdziwej informacji. „Katecheta" 1966 nr 2 s. Funkcja edocere ma więc za zadanie wszechstronne wychowanie umysłowe. jako cecha osobowościowa wymaga nie tylko dostarczenia wartościowego materiału poznawczego. bierzmowania i Eucharystii nazwywane są initiatio christiana121 . czyli wychowania Chrystocentrycznego. 53.

b) Druga dziedzina pomocy wychowawczej dotyczy potrzeb rozwojowych wychowanka, które występują w postaci jego aktywności własnej, początkowo jako zabawa, potem dociekanie, praca, twórczość i w końcu jako modlitewne przeżycie światopoglądowe. Ponieważ, jak już wiemy w wymienionych formach rozwojowych życia manifestują się czynniki osobowościowe duchowości ludzkiej (por. cz. III rozdz. II p. 2), wobec tego rola wychowawców wobec nich polega przede wszystkim na kierowaniu zabawą, dociekaniem, pracą, twórczością i przeżyciami światopoglądowymi wychowanka tak, by przez selekcję przedmiotów aktywności, przez poradnictwo psychologiczne i kierownictwo duchowne coraz bardziej wydobywać i utożsamiać pierwiastki duchowości. Tak więc kierowanie zabawą dziecka przedszkolnego powinno zmierzać do kształtowania podstawowych zdolności wartościujących i do tworzenia dziecięcych ideałów zgodnie z ideałem człowieka (nie wolno dopuścić, by dzieci bawiły się dziko). Kierowanie dociekaniem ma się przyczynić do rozwijania rozumności wychowanka, by jego zainteresowania poznawcze nie poszły w kierunku tylko ciekawości sensacyjnej czy seksualnej. Praca wychowawcza pokierowana dąży do rozwijania siły woli wychowanka i jego zdolności wolnego wyboru dobra oraz brania odpowiedzialności moralnej. Twórczość z kolei pokierowana właściwie przez wychowawców powinna ukształtować talenty i uzdolnienia wychowanków w kierunku humanistycznym, tzn. pod kątem dobra ludzi, a nie z ich szkodą. Wreszcie głębsze przeżycie światopoglądowe pozostając pod kierownictwem duchownym ma wtajemniczyć wychowanka w losy ludzkie i doprowadzić do prawdziwego światopoglądu i doskonałości religijno-moralnej poprzez różne formy inicjacji chrześcijańskiej dostosowane warstwowo do wieku, od inicjacji przeżyciowej u małego dziecka, przez inicjację uświadamiającą treści wiary w wieku szkolnym, przez inicjację działaniową w okresie dorastania, inicjację wartościującą kulturalnie w wieku młodzieńczym aż do całkującej inicjacji światopoglądowej w warstwie ostatniej, dającej zrozumienie sensu życia, losu, szczęścia, śmierci, wieczności129. Wychowawcy wprawdzie nie biorą bezpośrednio udziału w procesie jakościowego dojrzewania struktur postępowania, jak charakter, osobowość lub światopogląd, jednakże to przede wszystkim oni swą pracą, pomocą i kierownictwem dostarczają i gromadzą materiał do budowy struktur rozwojowych i są odpowiedzialni za wykonanie
129

swych zadań, wszystkich funkcji od sanare do initiare, dostosowanych do sytuacji wewnętrznej wychowanka i związanych z tym potrzebnych czynności wychowawczych. 2. Zasadnicze czynności wychowawcze Poznanie funkcji wychowawczych jako podstawowych zadań wychowawców prowadzi do dalszego problemu, w jaki sposób, dzięki jakim działaniom czy czynnościom są one wykonywane w procesie rozwojowym wychowania tworząc siłę agosu. Teoria czynności wychowawczych zaczęła się kształtować pod wpływem nauki Herbarta, który wyróżnił trzy ich rodzaje Regierung, Unterricht und Zucht, czyli kierowanie polegające nawet na karceniu i karaniu młodszych dzieci; nauczanie wychowujące uczniów starszych i obyczajność młodzieży. Był to początek dostosowania czynności wychowawcy do etapów rozwoju wychowanków. W okresie międzywojennym także rozróżniano trzy rzeczy: nauczanie, wychowanie i kształcenie, to ostatnie wprowadzone przez Kerschensteinera jako skrzyżowanie nauczania z wychowaniem, prowadzące do wyższego celu przeżywania wartości kulturowych130. Współczesne zaś operowanie funkcjami wychowawczymi wymaga podporządkowania im właściwych czynności. W tym celu rozporządzamy szeregiem pojęć historycznych, jak dozór, pielęgnacja, karność, kierowanie, a pomijając najbardziej upowszechnione wychowanie, nauczanie i kształcenie, zauważamy, że ostatnio dochodzi jeszcze nowy termin - spotkanie (por. cz. III rozdz. I p. 3d). Nie wszystkie z nich mają jednakową wartość poznawczą. Tak np. karność jest celem działania, ale nie czynnością wychowawców, podobnie dozór stanowi wytwór czynności dozorowania, pilnowania lub pielęgnacji. Wychowanie zaś ma co prawda właściwe znaczenie działania wychowawców, lecz jako wyraz wieloznaczny (por. cz. III rozdz. I p. 1) domaga się rozwiniętej synonimiki. Po tych uwagach wstępnych trzeba jeszcze zaznaczyć, że logiczne powiązania ze sobą pojęć wychowania, nauczania i kształcenia są tak skomplikowane i splątane, iż terminologiczne ich rozgraniczenie nie jest w pedagogice zadowalające131.
B. N a w r o c z y ń s k i , Zasady nauczania, Wrocław 1957 2 s. 15-16. F. K o r n i s z e w s k i , Terminologia w pedagogice, jej stan oraz pilne potrzeby (W:) Pedagogika na usługach szkoły, Warszawa 1964 s. 75-80.
131 130

S. K u n o w s k i. Formy rozwojowe, dz. cyt., nr 3 s. 99-100.

W celu jednoznacznego określenia tych terminów nie należy brać za podstawę tylko stosunków logicznych, ujmowanych przez szersze lub węższe znaczenie tych wyrazów, lecz rodzaj procesu, jaki dana czynność wychowawcza wywołuje w powiązaniu z funkcjami, które ma zrealizować. Tak więc funkcja sanare wymaga czynności, którą ogólnie nazywamy dozorowaniem. Polega ona na ochronie rozwoju organizmu, jego zdrowia i bezpieczeństwa, na pilnowaniu koniecznego porządku czy regulaminu, na pielęgnacji zdrowego i moralnego rozwoju wychowanka, na profilaktyce oraz prewencji, czyli zapobieganiu wpływom wszelkiego zła fizycznego czy moralnego. W zakresie rozwoju psychicznego występująca funkcja edocere jest mniej teoretycznie opracowana, niemniej w praktyce postuluje szczególne ćwiczenia rozwijające myślenie, co nazywamy nauczaniem formalnym, obok dostarczania wiadomości i pojęć jako treści nauczania materialnego, wreszcie wymaga powiązania, integrowania rozwiniętych funkcji poznawczych z uczuciowymi i dążeniowymi w psychice i osobowości wychowanka, co razem stanowi tzw. nauczanie wychowujące. Nauczanie więc jako całość jest to złożona czynność wychowawcza, zmierzająca do formowania świadomości przedmiotowej wychowanka w trakcie poznawania otaczającej rzeczywistości. Ponieważ zaś świadomość rozwija się w łączności z całą psychiką razem z jej podświadomością nie tylko od strony emocjonalno-wolitywnej, ale także od strony motoryczno-działaniowej mięśni i rąk, dlatego też funkcja wychowawcza edocere wymaga zatrudnienia naszego układu psycho-motorycznego w zakresie działania muskułów lokomocyjnych i manipulacyjnych, myślenia, całego umysłu i psychiki. Na tym tle zatrudniania w psychoterapii specjalnej stosuje się terapię zabawową, zajęciową (amatorstwo), wysiłkową (przez pracę) 132 .Obydwa te rodzaje czynności: zatrudnienie i nauczanie podlegają kierownictwu wychowawczemu, dążącemu do realizacji celu w wychowaniu rozwojowym człowieka, dlatego też chodzi tu o nauczanie wychowujące oraz o zatrudnienie wychowawcze, a nie o obowiązkową bądź to zarobkową pracę. W trzeciej funkcji wychowawczej educere, w której celem staje się przystosowanie psychiczne, moralne i społeczne wychowanka do życia w społeczeństwie, szczególnego znaczenia nabiera czynność wychowa132 J. Do ro s z e w s k a , szawa 1963 s. 95-100.

nia w znaczeniu ściślejszym. Wychowanie takie zmierza do formowania strony przekonaniowej wychowanków poprzez wzbudzenie w nich przeżyć uczuciowych, nastrojów, postaw dążeniowych oraz chcenia woli. Przedmiotem wychowania wąsko pojętego jest więc tworzenie przekonań osobistych wychowania tak, by treści poznawcze, pochodzące z nauczania w szkole zabarwiały się przeżyciem uczuciowym i stawały się motywem działania praktycznego woli (por. cz. I rozdz. V p. 3). Wynikiem takich własnych przekonań w wychowanku tworzą się najpierw zasady moralne dobrego postępowania, a następnie z rosnącą siłą woli wyrabia się struktura charakteru (por. cz. III rozdz. III p. 3e). Stąd nauczanie wychowujące zostaje uzupełnione wychowaniem węziej pojętym jako wychowaniem społeczno-moralnym i wychowaniem życiowo-praktycznym, przygotowującym do realnych zadań życia, co dopiero w całości zapewnia osiągnięcie dobrego przystosowania się {adjustment) wychowanka do społeczeństwa, jak to zakłada funkcja wychowawcze educere. Z kolei kierowanie wychowanka do ideału nowego człowieka w funkcji educare w trakcie rozwoju warstwy kulturologicznej posługuje się inną czynnością, przerastającą dozorowanie, nauczanie i wychowanie, a którą nazywamy kształceniem. Jak pamiętamy, według określenia G. Kerschensteinera (por. cz. II rozdz. IV p. 3b) kształcenie jest już najbardziej samodzielnym dorabianiem się przez wychowanka własnej struktury duchowej, którą może być zarówno wcześniej charakter moralny, jak też później swoisty typ osobowości twórczej czy wreszcie struktury światopoglądowej. Kształcenie jednakże w dalszym ciągu tworzy syntezę nauczania i wychowania, dlatego też, chociaż polega na samodzielności samego wychowanka, nie usuwa całkowicie potrzeby wychowawcy i jego działania. Wychowawca teraz przygotowuje wychowanka do kształcenia, staje się jego kierownikiem, doradcą, krytykiem w procesie twórczym, a nawet może być przewodnikiem po ścieżkach twórczości, przekształca się więc w psychologa. Pozostaje jeszcze do omówienia najgłębsza funkcja wychowawcza initiare, wprowadzająca wychowanka w tajemnice życia i losu ludzkiego. Czynnością zasadniczą w tej dziedzinie rozwoju czysto duchowego w warstwie piątej zaczyna być we współczesnej teorii pedagogicznej spotkanie (Begegnung), które ma mieć równorzędne znaczenie jak poprzednio poznane czynności nauczania, wychowania i kształcenia (por. cz. III rozdz. I p. 3d). Spotkania z ciekawym człowiekiem w czasie

Nauczyciel-wychowawca w zakresie leczniczym, War-

rozmowy, z interesującą wystawą czy książką, z wydarzeniami życia i historii, wreszcie spotkania z Bogiem, nie tylko w modlitwie, tworzą w rozwoju człowieka ważny element wychowania przez zdarzenia bądź to losowe, bądź też wywoływane przez wychowawców w sytuacjach pedagogicznych jako celowo programowanych. Spotkania więc zaczynają się pojawiać w nauczaniu i wychowaniu, ale potęgują wpływ w kształceniu, stają się wreszcie regułą w warstwie czysto duchowej, która w głębszym przeżyciu światopoglądowym dąży do spotkania człowieka z Absolutem, następnie w modlitwie do spotkania z Bogiem żywym i prawdziwym (por. cz. III rozdz. III p. 2e). Pedagogika chrześcijańska szczególnie w wychowaniu liturgicznym docenia znaczenie pedagogicznego doprowadzenia wychowanków i wiernych do spotkania z Chrystusem, zgodnie z zasadą Chrystocentryzmu (por. cz. II rozdz. III p. 2a), w Piśmie św., w kazaniu, w uczestnictwie we Mszy św., w komunii, sakramencie pokuty, w modlitwie. Kierownictwo duszpasterskie polega więc na wychowawczym przygotowaniu „świadomych, czynnych i owocnych" 1 "spotkań wiernych z Chrystusem tak, by wiara ich stała się żywa, prawdziwa i ofiarna. W innych światopoglądach aranżowanie spotkań, np. z działaczami, bohaterami rewolucji, z pisarzami, uczonymi i przywódcami politycznymi ma także analogiczne znaczenie dla głębszych przeżyć światopoglądowych.

wiemy, że stanowi cel ostateczny wychowania (por. cz. III rozdz. II p. 2). Rosnąca samodzielność ruchowa, dążeniowa, uczuciowa, wolitywna i umysłowa wychowanka pozostaje pod wpływem rozwijających się czynników osobowościowych duchowości ludzkiej i wyraża się przede wszystkim we własnej aktywności dziecka i młodocianego najpierw w postaci zabawy, potem dociekania, z kolei pracy, twórczości i głębszego przeżycia światopoglądowego. Każda z tych rozwojowych form życiowych (por. cz. III rozdz. III p. 2) z jednej strony podlega kierowaniu przez wychowawców przy pomocy ich czynności dozorowania, wychowania, kształcenia i spotkania, a równocześnie z drugiej strony, subiektywnej, stanowi naturalny teren, na którym wzrasta coraz potężniej udział duchowej samodzielności wychowanka i dochodzi do skutku konieczne współdziałanie wychowywanego młodego człowieka z wychowawcami. Zasadnicza przemiana w tym procesie rozwojowym dotyczy stopniowego zanikania autorytatywnego działania wychowawców na rzecz wzrastającego udziału samodzielności wychowanka i jego coraz pełniejszej wolności wewnętrznej. Przebieg tego procesu przemiany charakteru działania wychowawców i wychowanka obrazuje poniższy schemat, w którym poglądowo widzi się jak sfera kierownictwa agosu (celowego działania wychowawców) zanika, a rozszerza się sfera

3. Współpraca wychowawcza jako warunek skuteczności działania agosu Z przeglądu czynności wychowawców wynika, co łatwo zauważyć, że w procesie rozwojowym zachodzi w nich stopniowa zmiana od dozorowania przez nauczanie i wychowanie do kształcenia i spotkania duchowego. Gdy początkowo dozorowanie jest wybitnie autorytatywne i wymaga wysiłku samego wychowawcy, to później jego rola w kształceniu i w spotkaniu duchowym schodzi na drugi plan, sprowadza się do pomocy w zakresie przygotowania i kierowania, natomiast wykonanie wówczas staje się samodzielnym działaniem wychowanka. Mamy w tym procesie zjawisko potęgującej się samodzielności wychowanka, o której
Por. Konstytucja o liturgii świętej (W:) Sobór Watykański II. Konstytucje, dekrety, deklaracje. Tekst polski, Poznań 1968 s. 44-^15.
133

Pod koniec wychowania autorytatywnego współpraca przekształca się w dążenie samowychowawcze wychowanka. drugim zaś zapewniając satysfakcję skuteczności i owocności działania. Rola wychowawcy z czasem coraz bardziej maleje w tym samym działaniu. doradcą. . nadanego przez wychowawców ich siłą agosu. W całości bowiem wychowania chodzi przecież o wszechstronne rozwinięcie osobowości człowieka aż do pełni jego człowieczeństwa.samodzielności wychowanka. progresji (por. twórczość i otwartość metafizyczno-religijna na Boga umożliwiają wydobycie z głębin natury całej duchowości duszy ludzkiej i zapanowanie jej nad zmysłowością i cielesnością popędów II nurtu życiowego. dochodząca do pełnej wolności wewnętrznej. automatycznych nawyków i dobrych przyzwyczajeń. Jakie rządzą w tej dziedzinie prawidłowości i jakie występują mechanizmy praktycznej realizacji wychowania. lecz zorientowanej w tym samym kierunku doskonalenia rozwojowego. pełniąc rolę palika. zmierzającej do tego samego celu wychowawczego. normatywną i praktyczną. do którego przywiązuje się młode drzewko. Natomiast bez tego porozumienia z wychowankiem i współdziałania z jego strony. cz. powinni pamiętać o podstawowym warunku właściwego wychowania. przyjacielem. III rozdz. 1). II p. zapewniając tym wejście wychowanka w sferę wolności duchowej. W wypadku zaś tresury albo następuje wykolejenie wychowawcze w postaci buntu przeciwko autorytetom wychowawców. że wychowanie nie może być tylko swobodnym wzrostem biosu wychowanka. wskazanego przez wychowawców. albo też powstaje okaleczenie psychiczne przez po- zbawienie samodzielności i dążności samowychowawczej w postaci zahamowania rozwoju na poziomie infantylizmu. lecz musi być koniecznie kierowaniem i urabianiem wychowanka przez odpowiednio dostosowane działanie agosu wychowawców. to już są dalsze problemy. ale nie tej zwyrodniałej w samowoli i w zachciankach. ale wzrasta w nadawaniu kierunku tak. aby nie zostało powalone przez burzę. Współpraca wychowanka z wychowawcami jest ważna dla obu stron. podejmowane przez pedagogikę analityczną. Z przeglądu możliwości zaburzeń rozwojowych widzimy jasno. że w dalszych etapach rozwoju wychowawca staje się kierownikiem. w którym prawidłowo ukształtowane przez wychowawców czynniki osobowościowe wychowanka. czyli psychicznego związania nawet dorosłego człowieka z matką jako punktem oparcia. jak jego rozumność. pierwszemu dając kierunek i oparcie. ani też osiadaniem się wpływów środowiskowych etosu społeczeństwa. Funkcjonalna równowaga sił autorytetu wychowawczego i samodzielności wychowanka umożliwia prawidłowy przebieg procesu wychowania i stwarza zasadniczy kierunek skuteczności działania wychowawców. jakim jest współpraca z wychowankiem nad formowaniem w nim pełnego i prawdziwego człowieka. którym jest zawsze coraz bardziej dobrowolna i świadoma współpraca wychowanka z wychowawcami w dążeniu do tego samego celu jako ideału nowego człowieka. w wyrabianie przy pomocy lęku i kar. działanie przestaje być wychowaniem. a zmienia się tylko w tresurę. jednakże kosztem złamania w wychowanku pędu do samodzielności i wolności wewnętrznej brania na siebie odpowiedzialności. W wychowaniu musi się więc stale rozszerzać sfera samodzielności wychowanka. wartościowanie. wolność woli. którzy niosąc różną pomoc w procesie wychowawczego rozwoju.

J.. Warszawa 1960. The Process of Education. Prohaśka L. Zagadnienia dynamiki rozwoju człowieka. Skowron S. Malinowski E... Ueducation et l'action educatrice. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1938 nr 1/2.. Pedagogika społeczna. Social Psychologie. Warszawa 1962. Krawczyk M. Mysłakowski Z. Istota i cele wychowania. Paris 1940.. Graz-Wien 1947... [właśc.. Kempten-Miinchen 19122. Pięter J. z ang. Szuman S. Pojęcie „losu" we współczesnej pedagogice. Woroniecki J. Nohl H. Kalmus H. Składniki wychowania a. Paris 1964. Kretz]. Ruppert J. Osobowość nauczyciela. Dziedziczność (tł.. Warszawa 1952.... Warszawa 1934.mistrz). Warszawa 1948. 2... E t o s ( ś r o d o w i s k o ) Durkheim E.... Wychowanie człowieka. Miinchen 196010. Dobrowolski S. Między heroizmem a bestialstwem. J.... O dezyntegracji pozytywnej. Dziedziczność. Móglichkeiten und Grenzen der Padagogik. Lorenzen H. Wrocław 1956. Michalski K. Warszawa 1964. A g o s ( w y c h o w a w c y ) Casotti M. Willmann O.. Milano 1930.. P. Warszawa 1936. Rozdz. Warszawa 1963. Znaniecki F. Flitner W.. Kretz]. its Aime and Methods. Warszawa 1962.. Okoń W. Kraków 1961. Sośnicki K. Oxford 1960. Ullmann J.. Die Lehre von Schicksal und Aufgabe des Menschen. 3. Warszawa 1966. Skowron S. Wychowanie i wychowawca. O wychowaniu. Heidelberg 1958.. Sośnicki K. B i o s ( d z i e d z i c z n o ś ć ) Bonner D. O czynnikach kształtujących psychikę dziecka w wieku przedszkolnym. Pedagogika ogólna... Lwów-Warszawa 19252.). Szuman S. Leipzig 1931. Erziehung und Lehrer.. Spionek H. Padagogik der Begegnung. Sośnicki K. Wroczyński R. Wychowawca i wychowanek.nauczyciel . I POJĘCIE WYCHOWANIA /. Stuttgart 19574. Warszawa 1964. London 1952. c. Maestro e scolaro. Munchen 1949.. Wien-Paderborn 1928. Mysłakowski Z. Schneider F. Wychowanie człowieka. Radlińska H. Warszawa 1936. Freiheit. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1959 nr 4....).. WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE DO CZĘŚCI III Pedagogika teoretyczna Rozdz. Ratingen 1964. Genetyka. Frankfurt 1947. Poznawanie środowiska wychowawczego. Warszawa 1964. Graz-Wien 19603. Die Fundamentalbegriffe der Erziehungswissenschaft. t. Sozialpsychologie in der Erziehung.. Allgemeine Padagogik.. Pedagogika ogólna (W:) Encyklopedia Wychowania. Charakter und Schicksal. Das Ziel der Erziehung. Education et Sociologie. Guardini R. Spranger E. OP.. System der Padagogik.. Kraków 1949. Modern Education. Der Auftrag der Erziehung.. Millot A. Cohn J. Wien 1961. II ISTOTA WYCHOWANIA JAKO WYTWORU Dąbrowski K. ks.. Der christliche Erzieher. Mirski J. Ratingen 1964. L o s w w y c h o w a n i u Flitner W. Sośnicki K. d.. Organizm a życie psychiczne. Danysz A. Newcomb T. Określenie wychowania Bruner J. Schneider F. Wychowanie i wychowawca (rodzic . „Die Erziehung" 1935. z ang. Wrocław 1961. Warszawa 1959. Paris 1922. Podstawy wychowania państwowego. Weinheim 1952. Der geborene Erzieher. Lwów 1933. Inowrocław 1946. M. Schneider F. ' Dąbrowski K. [właśc. Wrocław 1960. Zjawisko rozwoju wychowawczego 2. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. Warszawa 1964... Einfuhrung in die Erziehungswissenschaft. Gnade und Schicksal. Grundfragen der Erziehungswissenschaft. ks. La naturę de 1'education. Der Geist der Erziehung. Warszawa 1934. Warszawa 1962. Hale 19252. 1 cz. London 1956.. Warszawa 1930..b.... Zmienność i dziedziczność (tł. Wychowanie i wychowawca. J. Raymont T.. Góttler J. . Socjologia wychowania. Berlin 1919. Haeberlin P. Litt T. Higiena psychiczna. Dópp-Vorwald H. Trudności wychowawcze i przestępczość młodzieży. Mirski J.

Znajomość ludzi czyli nauka o temperamentach. Dyner K. Strzeszewski Cz. Zarys psychologii pracy.. Warszawa 1958. „Katecheta" 1959 nr 4. Pedagogiczne problemy pracy w cywilizacji technicznej. Padernborn 1907.. Kunowski S. Warszawa 1971. c. M.. Ziirich-Stuttgart 19562. Les temperaments. O temperamentach. Warszawa 1963. List o wychowaniu. H. Huizinga J. Lwów-Warszawa 1926. Creativity and its cułthation.. Lissa Z. Psychologia lekarska (tł. Poznań 1957. .. D o c i e k a n i a Barankiewicz H.. 19463. Moskwa 1919. Zagadnienia psychologii różnic indywidualnych. .. Rozwój kolorystyki w sztuce dziecka. Systematische Pddagogik. z niem. tł. Amsterdam 1940.. Muszyński F. Szuman S. z niem... Stern W.. Psychologia indywidualna.. „Zeszyty Naukowe K U L " 1958 nr 1. Teoria warstwicowa rozwoju człowieka Flitner W.). Warszawa 1933. Das System der Spiele. T w ó r c z o ś ć e. Berdiajew N.. „Miesięcznik Pedagogiczny" 1933. Lwów 1939. Cechy temperamentu i ich zmienność u dzieci. Warszawa 1966. Hoffmann H. Foerster F. Zagadnienia twórczości naukowej.). Berlin 1944 1 8 . O teologię pracy (tł. London 1924. Prace psychologów radzieckich. a. Foerster F.. abp. F. O poznawaniu temperamentów dzieci.. Warszawa 1927.). Okoń W. Zagadnienia typów indywidualności. poi. Debesse. Nowacki T.... ks. D.. Wybór tekstów. b. Rothacken E. Warszawa 1938. „Nauka Polska" 1928. O sprzecznościach i jedności wychowania. Bukowska-Jóźwicka A.. Gerstman S.. z niem. Kretschmer E. Rozwój nauki o temperamentach.. Szuman S. Die Temperamente. Stern W. Z a b a w a Chateau J. Kretschmer S.. III WYCHOWANIE JAKO ROZWÓJ BIOSU 1. Leipzig 1921. Mac Auliff.. Hessen S. Pojęcie szkoły pracy (tł. Strelau J... b. Strzałecki A. Praca a kształtowanie osobowości ucznia.. Inteligencja dzieci i młodzieży (tł. O zabawach dzieci.. Tiepłow B. Wrocław 1971. Bilczewski J. O pracy. Strelau J. Warszawa 1969. Warszawa 1965. Chenu M. Struktury rozwojowe człowieka a. Poznań 1937. Warszawa 1958.. Breslau 1933. Osmólski W. Definicja pracy ludzkiej.. Die Schichten der Persónlichkeit. Struve H. Naksianowicz-Gołaszewska M. Mieszkowski W. O temperamencie i jego poznawaniu. Stern A.. Biegeleisen-Żelazowski B.. Zabawa dziecka (W:) Psychologia dziecka pod red.. [i in. Neuchatel-Paris 1959. Religia w wychowaniu człowieka. New York 1959. Charakterologie. Rozwojowe formy życiowe Błachowski S. Temperament Dryjski A... Tiibingen 1927.. Lwów 1928. d. Kerschensteiner G. Topińska Z.. Guyer W. Homo ludens. Wychowanie przez pracę.. Warszawa 1971. Warszawa 1967. Toruń 1961.. Twórczość a osobowość twórcy. z niem. Warszawa 1864. (tł. P r a c a c. Stuttgart 19573. Trudowaja szkoła. Warszawa 1950. W. Jena 1899... Kierowanie zabawą dziecka w przedszkolu. Trojanowska-Kaczmarska A. Warszawa 1963. Błoński P. Warszawa 1927. Kunowski S. Twórczość muzyczna dziecka. Kraków 1874.. 2. Comprehension de fart enfantin. Poznań 19202. Warszawa 1963. Lublin 1958. Warszawa 1932. Creathe Musie for Children. Groos K. W.. M e d y t a c j a Anderson H. Leipzig 19473.. Moskwa 1961. Hellwig F. Poznań 1909.... Stuttgart 1935. Poznań 1930.. Warszawa 1960.. Praca. Szkoła i charakter (tł. Wie wir lernen. Lam W.. O charakterze i jego kształceniu. O wychowawczym znaczeniu zabawy. Sztuka dziecka.. Trzebinia .. Paris 1921.. Kunowski S. z franc).). Lublin 1946. Poznań 1927. z franc). Zagadnienie zabawy w przedszkolu. Psychologia twórczości rysunkowej dziecka. Kórperbau und Charakter. Die Schichttheorie.). Differencielłe Psychologie. Coleman S. Dziecko i twórczość. M.. z niem. Charakter. Warszawa 19662. Proces wychowawczy i jego struktury. Religia a kształcenie charakteru (tł. Wyszyński S. kard. „Ateneum Kapłańskie" 1958 nr 297.].. Sztuka dziecka i jej naturalny rozwój. Problemy indiwidualnych razliczij. Waszek W. Falkiewicz L. Lublin 1938. 3.. Wybrane zagadnienia psychologii twórczości.. Der Sinn der Schaffen.Rozdz. Duch pracy ludzkiej.. Warszawa 1961. Zamoyska J. I n d y w i d u a l n o ś ć Pastuszka J. C h a r a k t e r Baumgarten F.

X.. Popp W. Istota i zadanie światopoglądu. Leipzig 1926. Granat W.. Bildung und Weltanschauung. Dydaktyka ogólna... Remplein H. Miiller-Freisenfels F„ Persónlichkeit und Weltanschauung.. Kształcenie woli i charakteru (tł. Kempten-Miinchen 1914 . 1932.. Radlińska H. z niem.. Osoba ludzka -próba definicji. Papee S. Didaktik als Bildungslehre.. Berlin 19122. Lehmann H. V WYCHOWANIE JAKO URABIANIE PRZEZ DZIAŁANIE AGOSU Eggersdorfer F. Jugendbildung. Meisenheim 19592. Wrocław 1959... Tournais-Paris 1952. Pedagogika społeczna.. Ś w i a t o p o g l ą d Chojnacki P.. Willmann O. Das padagogische Milieu.. Lwów 1939. Szuman S. Lwów 1939. Korniłow K. The Psychology of Charakter. Charakter. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości.. Friescheisen-Kóhler M.. Baley S„ Osobowość. IV WYCHOWANIE JAKO WPŁYW SYTUACJI SPOŁECZNYCH ETOSU Busemann A. ks. Miinchen 1962. Psychologiczne podstawy kształtowania poglądu na świat dzieci i młodzieży. Sawicki F. Struktura katolickiego poglądu na świat. Kowalski S. Hessen S.. Szuman S. A. Hessen S.. jego istota... Poznań 1959. Hornowski B. Charakter. Langensalza 1912. Pastuszka J. „Kultura i Wychowanie'" 1935.. Kraków 1947. Warszawa 1932.). Theories of Personalny. S. Logik der Weltanschauung. Piwowarczyk W. Wrocław 19572. Lwów 1938. Handbuch der padagogischen Milieukunde. Warszawa 1930. Rozdz. Szuman S. Wagner J.. Warszawa 1949. Ross J„ Grounwork of Educational Theory. Wrocław 1961.. Leipzig 1923. Hali Calvin S.. ks. d. New York 1957. Warszawa 1951.. O charakterze ze stanowiska wychowawczego. Eggersdorfer F. Lublin 19622. ks. Klimke F. Zagadnienie osobowości w świetle psychologii marksistowskiej. Guardini R„ Bollnow O„ Begegnung und Bildung. Wrocław 1960.. Pięter J. „Kultura i Wychowanie" 1934.. Pięter J„ Weryński H„ Psychologia światopoglądu młodzieży.. Warszawa 1931. e. Salamucha J.. Charakter jako wyższa forma przystosowania się do rzeczywistości. Światopogląd.. Halle am Saale 1925 5 . Persónlichkeit. Poznań 1936. „Tygodnik Powszechny" 1946 nr 46. Warszawa-Lwów 1933. Kreutz M.. Sandomierz 1961. Zagadnienie charakteru a higiena psychiczna. ks. Rodzina wiejska jako środowisko wychowawcze. Wychowanie personalistyczne. Warszawa 19462. Warszawa 1947. ks.. jego pojęcie i wychowanie. Pogląd na świat a wychowanie. Warszawa 1915. Les Theories des milieux et la pedagogie mesologiąue. Zasady nauczania. Kształcenie charakteru. Erziehung und Unterricht.. Braunschweig 19235.. Lindzey G. Poznawanie środowiska wychowawczego.. Das Bildungsproblem. Halle a. Charakter człowieka.. Was ist Charakter? 1953. London 1955 9 . Democracy and Education. X.. Pięter J. z ros. Mysłakowski Z. Theorie der Bildung. Pogląd na świat młodzieży licealnej. Spranger E.. „Kultura i Wychowanie" 1933. Znaniecki F. Warszawa 1947. Wrocław 1956. Rozdz. ks. charakter i wychowanie.. Wiirzburg 1956. Lwów 1938.. Istota i znaczenie poglądu na świat. Gabriel L. Lebensformen. Jeleńska L„ Sztuka wychowania. Pogląd na świat a pedagogika. Zaniewski R. Kerschensteiner G. (tl. Jugenderziehung. O rozwoju i kształtowaniu światopoglądu. Kreutz M.. Miinchen 19303. Zarzecki L. 2 Klimke F. Langensalza 1928. Die Hauptprobleme der Weltanschauung.. Osobowość chrześcijańska. Charlottenburg 1921.. . Roback A. New York 1925. Sośnicki K.... Kielce 1938.. Leipzig 1926. Osobowość nauczyciela-wychowawcy. Padagogik in systematischer Darstellung. Lwów-Warszawa 1935. Rein W... O s o b o w o ś ć Allport G.Kerschensteiner G. Leipzig 1925. Dewey J. Henry V.. Radwiłowicz R.). Warszawa 1971. Grundlegung der Biłdungsarbeit. Nawroczyriski B. Graz 1949. London 19523. Górski K. ks..

2004 ' Wydawnictwo Salezjańskie 03-775 Warszawa. Kawęczyńska 53 Skład: «Iskra». Inowrocław . ul. Warszawa Druk i opawa: DRUK-INTRO SA.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful