Stefan Kunowski

Wydawnictwo Salezjańskie

Podstawy współczesnej pedagogiki

STEFAN KUNOWSKI

Podstawy współczesnej pedagogiki

WYDAWNICTWO SALEZJAŃSKIE W a r s z a w a 2004

Źródła pedagogiki i ich opracowanie 2. Humanistyczne metody badania w pedagogice Rozdz. Rozwój kapitalizmu i jego skutki 2. Wyrazy pochodne w pedagogice 3. IV Metody badań pedagogicznych 1.Redakcja ks. Rola i funkcje wychowania 3. Określenie charakteru naukowego pedagogiki Rozdz. WSTĘP DO PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Rozdz. Nauki empiryczne w pedagogice 3. II Pojęcie pedagogiki jako nauki 1. Roman Szpakowski sdb Maria D. Przyrodnicze metody badania w pedagogice 3. Rozdział systemów wychowawczych 70 70 73 76 19 20 21 23 25 25 29 32 35 35 37 39 42 42 44 46 49 52 55 60 63 7 10 13 15 ISBN 83-85528-61-X . Nauki historyczne w pedagogice 2. Nauki światopoglądowe w pedagogice Wskazówki bibliograficzne do części I CZĘŚĆ II. Działy współczesnej pedagogiki 3. PEDAGOGIKA PORÓWNAWCZA WSPÓŁCZESNE SYSTEMY WYCHOWANIA Rozdz. V Nauki współpracujące z pedagogiką 1. Ruchy społeczno-polityczne XIX wieku a kwestia robotnicza 3. Podstawowe terminy i nazwy zjawisk 2. Warszawa Rozdz. . Społeczne znaczenie wychowania Rozdz. Przedmiot i miejsce pedagogiki w systemie nauk © by Wydawnictwo Salezjańskie. Rozwój naukowy pedagogiki 2. Śpiewakowska SPIS T R E Ś C I Przedmowa do wydania drugiego Przedmowa do wydania pierwszego Wprowadzenie Wskazówki bibliograficzne CZĘŚĆ I. III Budowa pedagogiki i jej miejsce w systemie nauk 1. I Geneza współczesnych systemów wychowawczych 1. . I Znaczenie współczesne wychowania 1. Zjawiska przemian w wychowaniu 2.

V Wychowanie jako urabianie przez działanie agosu 1. III System chrześcijański wychowania 1. Współpraca wychowawcza jako warunek skuteczności działania agosu Wskazówki bibliograficzne do części III . poradnikowego. Jak dotąd. Doktryna wychowawcza Kościoła Rozdz. . PRZEDMOWA DO WYDANIA DRUGIEGO Polska pedagogika początku lat 90-tych znajduje się w stanie kryzysu. które występują na tym polu.opiera się na płytkiej socjotechnice. Sytuacje wychowawcze 3. na nowo opracowanego zarysu pedagogiki. wychowawców. Ideologia współczesnego wychowania chrześcijańskiego 3. Ideologia systemu wychowania socjalistycznego Wskazówki bibliograficzne do części II CZĘŚĆ III. Wydawnictwa te koncentrują się na pytaniu: jak wychowywać? W przeważającej mierze odpowiedź na tę kwestię jest niepełna. nie brak haseł tzw. Podstawy organizacyjne i zasady systemu liberalnego 3. Ideologia systemu liberalnego wychowania Rozdz. . 80 80 83 88 94 94 98 104 108 108 . Pierwsza ma charakter rozliczeniowy. . Zadania i funkcje wychowawców 2. Geneza i rozwój systemu 2. PEDAGOGIKA TEORETYCZNA PROCES WYCHOWAWCZEGO ROZWOJU CZŁOWIEKA Rozdz. jak i rodziców. Zjawisko rozwoju wychowawczego 2. Morale sytuacji społecznych etosu . IV Wychowanie jako wpływ sytuacji społecznych etosu 1. kulturalnych czy wyznaniowych. a nawet .Rozdz. Zasadnicze czynności wychowawcze 3. IV System wychowania liberalnego 1. 164 164 166 171 181 181 185 187 194 194 203 215 228 228 237 240 245 245 253 256 260 Rozdz.gorączkowe poszukiwania dróg wyjścia z istniejącej sytuacji. Dwu. I Pojęcie wychowania 1. Pojęcie nowoczesnego systemu wychowania i jego budowa 3. Ta socjotechniczna propozycja zaadresowana jest do szerokiego grona odbiorców. Teoria warstwicowa rozwoju człowieka 2. Luki tej nie wypełniają spora- . postmodernizmu czy ruchu New Age. neomarksizmu. . Kokietuje nauczycieli. cel i rola nauk pedagogicznych w naszym kraju po upadku komunizmu? W dyskusji na ten temat udział biorą naukowcy-teoretycy. III Wychowanie jako rozwój biosu 1. . Stąd też niekiedy nowe rozwiązania sprowadzają się w istocie do przyjmowania i powielenia wyeksploatowanych czy też nieskrystalizowanych podstaw myślenia o pedagogice. brak w naszej literaturze systematycznego i pełnego.113 116 123 123 130 136 151 .to poszukiwanie teoretycznych i społecznych fundamentów dla „nowej pedagogiki". pedagogiki socjalistycznej i jej czołowych przedstawicieli. Znaczenie środowiska w wychowaniu 2. Struktury rozwojowe człowieka Rozdz. Geneza i rozwój systemu 2. . II Charakterystyka współczesnych systemów wychowania 1. Czynniki rozwojowe człowieka 3. Wśród różnych orientacji i poglądów.by tak rzec . Widoczne są tu dwie główne tendencje. . organizatorów edukacji pozaszkolnej. Zadanie to prowadzi do „pytań pierwszych": jaki jest przedmiot.kandydatów do roli ojca czy matki. nowej lewicy. Konieczność nowej orientacji w wychowaniu 2. Trzy możliwości w wychowaniu 2. Założenia systemu wychowania socjalistycznego 3. II Istota wychowania jako wytworu 1. Widoczne są intensywne i . Źródła zróżnicowania systemów wychowawczych Rozdz. działaniu obliczonym na tani.i trójczynnikowe teorie rozwoju Rozdz. co gorsza . Pedagogika stoi dziś w obliczu zalewu literatury typu praktycznego. Rozwojowe formy życiowe 3. szybki sukces praktyczny. jak i książki rodzimych autorów. Drugi kierunek . Istnieje też inne niebezpieczeństwo. Założenia systemu chrześcijańskiego 2 . pedagodzy-praktycy. Określenie wychowania 3. Radami i gotowymi receptami służą w tej mierze zarówno liczne tłumaczenia obcych wydawnictw. dotyczy tzw. a także przedstawiciele środowisk społecznych. V System socjalistyczny wychowania 1. Składniki (dynamizmy) wychowania Rozdz.

prawda. buduje nadzieję człowieka. Stefan Kunowski w żadnym miejscu swojej publikacji nie podsuwa Czytelnikowi określonych wyborów. miłość. marksistów czy przedstawicieli pedagogiki chrześcijańskiej. Rzeczowo i precyzyjnie przedstawia wybrane idee. albo też koncentrują się na wybranym fragmencie nauki o wychowaniu. Książka Stefana Kunowskiego Podstawy współczesnej pedagogiki prowadzi w świat takich wartości. stanowiska i teorie pedagogiczne. wąskiej opcji teoretycznej. jak m. Obejmują . fragment trzeci . publikowane na łamach fachowej prasy. nie narzuca swoich preferencji. Dla Stefana Kunowskiego pedagogika jest przede wszystkim nauką o człowieku.kierują się w stronę przyszłych wymiarów życia. Dostrzega i dowartościowuje to. Przeprowadzone analizy opierają się na głębokiej znajomości zagadnienia.to próba autorskiej prezentacji wychowania chrześcijańskiego. które może być wzorem dla dzisiejszych twórców. szerokim zakresem i wyczerpującym charakterem książki oraz z jej mistrzostwem formalnym. W parze z tym idzie zwięzłość i jasność wywodu. wolność i prawa człowieka oraz demokracja. Wyrastające z tych fundamentów wychowanie stawia przed pedagogiem poważne zadania. Pierwsze dwa fragmenty książki mają charakter analityczno-sprawozdawczy. w charakterystyce współczesnych systemów wychowania oraz w części poświęconej pedagogice teoretycznej. Podkreślić wypada także niegdysiejszą elegancję tego pisarstwa.obok prac pedagogicznych . Mówi o ludziach. ale przyczynkowe wypowiedzi o pedagogice i wychowaniu. występują poza granicę dnia dzisiejszego .także literaturę filozoficzną. nadal może i powinno pełnić to swoje zadanie. Zajęło ważne i trwałe miejsce w procesie kształcenia pedagogów na różnych szczeblach edukacji. ze wszech miar uzasadniona jest propozycja wznowienia znanej książki Stefana Kunowskiego Podstawy współczesnej pedagogiki. środowiskach i instytucjach zajmujących się nauką o wychowaniu. Walory te pomyślnie przeszły próbę czasu. O wysokiej wartości książki Stefana Kunowskiego wypowiadało się wielu specjalistów. Wiesław Theiss .obejmują cały jego świat. Wydawnictwo to było w swoim czasie bestselerem czytelniczym.wspomaganiem rozwoju osoby ludzkiej. partykularnej ideologii. Silnie wspierało niemarksistowskie przyczółki polskiej pedagogiki. rozwija istniejące siły i możliwości. albo wyrazem określonej. W tej sytuacji. Jest to „pedagogika zaufania". Nie brak tu liberałów. która trafnie bywa określana mianem „wychowania na rozdrożu". Ta podmiotowa perspektywa widoczna jest w każdej z trzech części prezentowanej książki: . psychologiczną oraz teksty z zakresu historii wychowania. a wychowanie . Dr hab. I co ważniejsze. jak już zaznaczono.in. Są one.we wstępie do pedagogiki. co jest. Wykraczają one poza osobę wychowanka .etycznie ukazujące się książki. Autor w słowach pełnych taktu i tolerancji skupia uwagę na głównych reprezentantach opisywanej problematyki. Aktualność tego dzieła wiąże się głównie z prezentowanym przez Autora typem pedagogicznego myślenia. Tym bardziej niewystarczające są ciekawe skądinąd i wartościowe.

wprowadzenie pojęcia . mających istotne znaczenie dla poszczególnych ideologii wychowania i systemów pedagogicznych. Prezentuje jednak jasno swój pogląd naukowy. poglądów i postaw. Przyjmuje mianowicie założenia pedagogiki katolickiej. socjologicznej. Jego ideałem jest . jakkolwiek rezygnuje z dyskusji i oceny różnych stanowisk i kierunków. Czy Profesor stworzył szkołę pedagogiki katolickiej? . logiczny i zwarty. Z różnych przyczyn druk książki znacznie się opóźnił. są punktem wyjścia do szczegółowego opracowania pedagogiki porównawczej. a następnie etosu i wreszcie agosu. a równocześnie oryginalne wyjaśnienia terminologiczne. opracowując szczegółowo rozwój struktury światopoglądowej i podkreślając chrystocentryzm jako naczelny cel wychowania. nawiązująca do teorii warstwicowej Hessena. podkreślając jej wartość moralną i społeczną. wielu przejęło się funkcją wychowania w rozwoju człowieka.. Ogromna erudycja Autora. ojej celach i systemach. dającej wielostronny wgląd w strukturę i problemy naukowe pedagogiki. naukoznawcze i metodologiczne Autora. Dlatego jest ona dziełem unikalnym w pedagogice. to równocześnie zawierają informacje i materiały o charakterze historycznym. Książka „Podstawy współczesnej pedagogiki" stanowi cenny wkład do ubogiej biblioteki katolickiej pedagogiki. Tysiące studentów słuchało jego wykładów o kierunkach pedagogiki. twórcy teoretycznych koncepcji wychowania chrześcijańskiego.losu" jako czynnika kształtującego człowieka. Wykład zawarty w tej monografii jest tak systematyczny. merytoryczne bogactwo i konstruktywną analizę procesu wychowania. a nawet dokumentalnym. teoria procesu wychowawczego rozwoju człowieka. Autor przez 30 lat był kierownikiem Katedry Pedagogiki na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Profesor Kunowski znacznie rozbudowuje teorię warstwicową. liberalnego i socjalistycznego są przykładem kompetentnego i obiektywnego prezentowania różnych założeń. W interpretacji Autor stosuje metodę analityczno-krytyczną. Punktem wyjścia jest tu oryginalna. książka Profesora Kunowskiego stanowi cenny wkład w polską kulturę pedagogiczną. poparta porównawczą i krytyczną analizą literatury filozoficznej.jak pisze . zasłużonego nauczyciela akademickiego. Wyjaśnia dalej .rozwijając koncepcję wychowania chrześcijańskiego -jaką rolę spełniają poszczególne funkcje wychowania w perspektywie nadprzyrodzonej. jakkolwiek treści w niej zawarte dotyczą podstaw współczesnej pedagogiki. Ze względu na humanizm treści. „Podstawy współczesnej pedagogiki" to synteza przemyśleń Profesora Stefana Kunowskiego (1909-1977) . podkreślenie współpracy wychowanka jako warunku skutecznego wychowania. Zawarte w niej omówienie genezy współczesnych systemów wychowania oraz analiza systemów chrześcijańskiego. a nade wszystko łaski. o strukturze procesu wychowawczego. w świetle skutków grzechu pierworodnego. to oryginalne. Stąd. Pedagogika porównawcza w ujęciu Profesora Kunowskiego jest opracowana w oparciu o źródła poparte faktami i stanowi zwartą całość.integracja wszystkich działań wychowawczych do najwyższej funkcji Kościoła w duchu Chrystusa. wzbogaconego o nową jego koncepcję. W części trzeciej swojej pracy Autor rozwija bardziej szczegółowo koncepcję wychowania chrześcijańskiego. dotyczącej różnych systemów wychowawczych. Profesor Kunowski zakończył tę swoją pracę w roku 1972. Precyzyjne. Stanowi ona temat drugiej części książki. Niektórzy z nich kontynuują badania Profesora Kunowskiego. pisząc o doktrynie wychowawczej Kościoła i o systemie wychowania chrześcijańskiego.wybitnego uczonego. psychologicznej. pozwoliła mu na opracowanie obszernej monografii. że może być równocześnie uznany za podręcznik akademicki o dużej wartości dydaktycznej. uzasadnione teoretycznie i płodne praktycznie poglądy Profesora. Koncepcja wychowania jako rozwój biosu.PRZEDMOWA DO WYDANIA PIERWSZEGO Z radością i poczuciem spełnionego obowiązku wobec niezapomnianego Profesora oddajemy do rąk czytelnika jego ostatnią książkę.

Kunowskiej-Porębnej za prace nad przygotowaniem książki do druku. Należy się szczera wdzięczność wszystkim. same zjawiska i przedmiot. Dla dobrej więc roboty wychowawczej dobrze jest szerzej zrozumieć samą rzeczywistość. dochodzi się do praktycznych działań wychowawców. bo nie miał po temu warunków. Szukamy Grec. Prof. zachowując swą historyczną nazwę. . Wykład więc ograniczy się do zarysowania podstaw. którzy pamiętają postać swojego Profesora . 4 s. Jednakże skuteczność praktycznego wychowania nie zależy tylko od wychowawców.prowadzenie. Stąd to nowoczesna pedagogika.Formalnie nie. Tradycyjnie najłatwiej byłoby zacząć od podania określenia pedagogiki jako nauki o wychowaniu. WPROWADZENIE Postęp w dziedzinie wiedzy pedagogicznej wymaga próby usystematyzowania jej w taki sposób. którzy przyczynili się do wydania tej pracy. a następnie sformułować. a stają się prowadzeniem człowieka w ciągu całego jego życia do pełni rozwoju człowieczeństwa. lecz o wewnętrzną charakterystykę współczesnych tendencji wychowawczych. będziemy się starali indukcyjnie najpierw przyjrzeć się samej rzeczywistości i zjawiskom wychowania. mających te zalecenia wykonać. Dlatego rezygnując z definicji wychowania jako punktu wyjścia. 7-51. w którym działanie się odbywa. ago . w istocie swej staje się antropagogiką1. mających zastosowanie w rzeczywistości. dr Zofia Sękowska * Pierwsze opracowanie dorobku dydaktycznego i naukowego Profesora wraz z bibliografią Czytelnik znajdzie w Rocznikach Filozoficznych TN KUL 27: 1979 z. z których wyrasta współczesna pedagogika.prowadzę. agogija . wywodzącą się od wychowawczego prowadzenia dziecka. co się rozumie przez wychowanie. W wykładach tych nie chodzi o zewnętrzny opis. antropos . które dziś przerastają tradycyjny zakres wychowania oraz kształtowania dzieci i młodzieży. czyli wiedzą o prowadzeniu człowieka ku jego wysokim przeznaczeniom.człowiek. by analizując je w procesie historycznego rozwoju zrozumieć ich sens i znaczenie. Niestety na tej dedukcyjnej drodze od przyjętego z góry i często dowolnie pojęcia wychowania do jego szczegółów. rejestrujący instytucje i organizacje wychowania w poszczególnych krajach czy kontynentach świata. a zwłaszcza córce Profesora M.prawdziwego uczonego i chrześcijanina*. lecz pozostawił liczne grono uczniów. aby studiującym to zagadnienie umożliwić zorientowanie się w całokształcie problemów współczesności.

1957. Podoleński S. Warszawa 1964. Warszawa 1946.. Wychowanie człowieka w zmiennej społeczności. z ros. Warszawa 1968.) Pedagogika. Trzy pedagogiki. t. (red. Wstęp do pedagogiki.. nowoczesną teorię rozwoju człowieka i jego uwarunkowań.. Sośnicki K. Warszawa 1947. dr Kazimierzowi Sośnickiemu podziękowanie za życzliwe uwagi. obejmują przede wszystkim charakter naukowy pedagogiki. .). Warszawa 1970. zróżnicowanie światopoglądowe jej ujęć. Danysz A. Warszawa 19683. Stąd podstawy te w całości biorąc. Katowice 1946...bowiem podstaw współczesnej pedagogiki. Wychowanie dla przyszłości. Warszawa 1914. Nawroczyński B. Rozwój pedagogiki zachodniej na przełomie XIX i XX wieku. (red.. Zasadnicze zagadnienia pedagogiczne (tłum. Sośnicki K. Kraków 1930. odbywającej się pod wpływem wychowania. Rowid H. Warszawa 1970. na których zbudowany jest gmach nowoczesnej pedagogiki. O wychowaniu. 701-785. Współczesne prądy pedagogiczne. Woroniecki J. 2 Bieda W... Nie chodzi więc ani o elementy. realizację praktyczną wszechstronnego rozwoju ludzi oraz trudności na drodze tej realizacji. Na zakończenie wyjaśnień wprowadzających pragnę złożyć Prof. Sośnicki K.).). Warszawa 1967. lecz o początki i podwaliny. o podłoża. z franc). z których ona wyrasta. Podstawy pedagogiki (tłum. w układzie chronologicznym: a) w języku polskim Krus F. nasuwane przez palące problemy współczesnej sytuacji wychowawczej. z franc). Mialaret G.. Kairów I. z niem. Pedagogika ogólna.. Wprowadzenie do pedagogiki (tłum. Lwów-Warszawa 19302. Kraków 1961.). Warszawa 1964. Wychowanie człowieka. Lwów-Warszawa 1922. Autor WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE Obejmują dzieła ogólne. Warszawa 1931. dotyczące podstaw wychowania.. ani o problemy określonego kierunku wychowania. Warszawa 1962. Ziemnowicz M. światopoglądowych i filozoficznych.. z ros. De Hovre-Tochowicz. Włocławek 1938. Mysłakowski Z.). Suchodolski B. Chmaj L.. Mysłakowski Z. Warszawa 1962 . Pedagogika (tłum.. Podstawy współczesnej pedagogiki (tłum. Warszawa 1927. Suchodolski B. Podstawy i zasady wychowania. Wprowadzenie do pedagogiki.. Hessen S. Problemy wychowania współczesnego. Podręcznik pedagogiczny. które przyczyniły się do udoskonalenia niniejszej pracy.. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. Kukulski Z. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli. Pięter J.... Lublin 1923. 1 Warszawa 1933 s. Zarzecki L. Inowrocław 1946. 1-2 Warszawa 1950. zagadnienia przemiany duchowej w człowieku. Istota i cele wychowania. szczególnie zaś skupimy uwagę na podstawach naukowych. Pedagogika ogólna (W:) Encyklopedia Wychowania t. (red. Suchodolski B. Główne momenty myśli i badań pedagogicznych. Elementy nauk pedagogicznych..

Kwaśnica R. Elementy metodyki i diagnostyki. Łobocki M. Ideały wychowawcze Drugiej Rzeczypospolitej. Popielarska A.. 19524. F. (red. Jaczewski A.. Introduction a la Pedagogie. IV. Wychowanie moralne w zespole. Warszawa 1980... Korolew F. Nowak S. Ewolucja tożsamości pedagogiki. Les maitres de la pedagogie contemporaine. Niepokalanów 1993. Bołdyriew N. Pedagogika Drugiej Rzeczypospolitej. Warszawa 1989.. Dyczewski L. Kuczkowski St. Groundwork of Educational Theory. Rozwój opieki nad dzieckiem w Polsce w latach 1918-1939. Zdobywanie informacji w pracy wychowawczej. Historia wychowania. Wrocław 1980.... Warszawa 1973. Warszawa 1982. Warszawa 1992. I. Warszawa 1980.. Na przykładzie szkolnych systemów wychowania w Polsce. Pedagogie generale.. 2. London 19559. W poszukiwaniu tożsamości pedagogiki. Łukaszewski W. Kwieciński Z. W. System der Pddagogik. 1967.. Kriekemens A. Miąso J. Crow L. Henz H.. Folkierska A. Toruń 1990.. Warszawa 1975. Theories of Education. Gonczarow N. Góttler J. Jaczewski A.. Adamski F. Wynne J. Piedagogika.. Warszawa 1980.. Einfuhrung in die Erziehungswissenschaft.. Educational Theories. Kupisiewicz Cz. Funkcje pedagogiki społecznej.. Petzelt A. Dyczewski L.. Czapów Cz.. Toruń 1991. Wien 1963 3 . Metody badań pedagogicznych.und Unterrichtslehre.. 1-2. Górski S. Łukaszewicz R. Pedagogika zdrowia.. Leipzig 1921. Crow A. Od filozofii sensu ku pedagogice ogólnej. Koncepcje psychologiczne człowieka. Psychoterapia w wychowaniu. Łobocki M... (red. Br. Moskwa 1960. Kwieciński Z. Drynda D. Warszawa 1985.. Muszyński H. Witkowski L. (red. Wyd. Katowice 1987.. T. Demel M. Muszyński H. Warszawa 1974.... Edukacja i wyzwolenie. Miller R. Warszawa 1973. Radomski J. Stuttgart 19649. Olsztyn 1986. Nieobecne dyskursy. Rozwój i zdrowie ucznia. Cz. Czapów Cz.. New York 1963.). Freiburg i. Graz 1953. Zarys teorii wychowania. Wychowanie resocjalizujące. London 1928. Schneider J. Konarzewski K. Kraków 1986. Hubert R. Warszawa 1974.. Moskwa 1969.. Warszawa 1981. Warszawa 1980. Chejnicka-Bezwińska T. Z zagadnień dynamiki grupowej... Świadomość teoretyczno-metodologiczna współczesnej pedagogiki polskiej (geneza i stan). Wiek XX. Warszawa 1987. Aronson E. Balcerek M.. O. Jedlewski S. Warszawa 1988. Wartości w kulturze polskiej.. Warszawa 1991. Warszawa 1974.. Warszawa 1990.. Psychologia i dylemat ludzki. Wrocław 1987. Bluszcz K.. 19603. Araszkiewicz F. (red. Toruń 1992... Podstawy wychowania. Lublin 1993. Wychowanie w klasie szkolnej. Brecks L. Muszyński H. K. Dąbrowski K.. New York 19662.. Kozielecki J. Ku pedagogii pogranicza. Humanizm i podmiotowość w wychowaniu. Wyd. Podstawy teorii oddziaływań wychowawczych. Pedagogika resocjalizacyjna. Warszawa 1974. Planchard E. Didaktik als Bildungslehre nach ihren Beziehungen zur Sozialforschung und zur Geschichte der Bildung. Jaczewski A.). Strategie wychowawcze. Edukacja dialektyczna i szkoła przyszłości.. Filipczuk H.wychowanie -psychoterapia.. Bydgoszcz 1989.. London 1912.). Podstawy dydaktyki ogólnej. Warszawa 1993. Oświata i wychowanie w okresie cywilizacyjnego przełomu. Warszawa 1978. Człowiek . Osnowy kommunisticzeskogo wospitanija.. Teoria wychowania fizycznego. Harmondsworth 1957. New York 1961 3 ..). Psychologia społeczna a zagadnienia wychowania. (red. Paris 1937. Wstęp do dorosłości. K. Warszawa 1985. Warszawa 1986. Ross J.. Traite de pedagogie generale. Brezinka W. Kraków 1992. Kamiński A... 1961 2 . Kultura polska w procesie przemian. Osobowość i jej kształtowanie przez dezintegrację pozytywną.. Allgemeine Pddagogik.. 19482. Poznawanie uczniów.b) w językach obcych Willmann O.. Barker Ph. Skład A. P. Education. S. Grundlegung der Erziehung. Kwieciński Z. Ideał i cele wychowania. Pytania o pedagogikę. Woprosy piedagogiki. 2 Warszawa 1987. (oprać). Introduction to Education.. Warszawa 1984. Gogacz M. Podstawy psychiatrii dziecięcej. Erziehung als Lebenshilfe.. Kawula St. (red... Warszawa 1988. The Evolution of Educational Theory. Gonczarow N. Wychowanie seksualne i problemy seksuologiczne wieku rozwojowego. Lester Smith W.. Louvain 1963.. Rozdroża i szansę wychowania. Materiały Zjazdu Polskiego Towarzystwa Pedagogiki.. Kraków 1991.). Wilds E. Adams J. Flitner W.). Warszawa 1980. Socjalizacja . Janowski A. Janowski A.. Nowak J. (red. Spór o wartości w kulturze i wychowaniu. Potrzeby psychiczne dzieci i młodzieży. 1960 10 .). Osobowość: Struktura i funkcje regulacyjne.. Warszawa 1978. Dwie racjonalności... . Leuven-Paris 1963. 1965. Moskwa 1960. Lehrbuch der systematischen Padagogik. Braunschweig 1909. Lublin 1993.). Adams J. Die Elemente der Erziehungs . Teorie postaw. Paris 1946. May R. Socjopatologia edukacji. Br. An Introductory Survey... 2. Warszawa 1981. The Foundation of Modern Education. Wyd. (red. Nalaskowski St. Miinchen 1927. J. Wyd.istota społeczna.. Freiburg i.. Warszawa 1985. De Hovre F. Warszawa 1971. Wrocław 1991. Barth P. Demel M. Warszawa 1986. Korczak Z.

teatr. Warszawa 1985. szkolenie. muzeum itd. Osobowość a społeczne zachowanie się ludzi. Skórny Z.. Witkowski L. Warszawa 1987. Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. moralne. do czego te zmiany służą i by wreszcie określić jakie społeczne znaczenie ma współcześnie wychowanie jako całokształt oddziaływań wychowawczych instytucji organizowanych przez społeczeństwo. Warszawa 1983. przygotowanie do różnych zadań.. popularyzację. (red. uczucia. Toteż dla znalezienia sensu wyżej wymienionych. Wrocław 1985. Schoenebeck H... Wroczyński R. a obok tego nauczanie. oświatowe i kulturalne.. Tarnowski J. Suchodolski B. postawy. czyli funkcje wychowania.. (red.. Od pedagogiki ku pedagogii. Wprowadzenie w rozmyślanie antypedagogiczne. organizacja młodzieżowa. Warszawa 1985. Poznań 1984..działanie. estetyczne. Warszawa 1977.. Psychospołeczne problemy pracy nauczyciela. Zebrowska M. przysposobienie rolnicze. wychowanie fizyczne. Tarnowski J. reklamę. Tożsamość i zmiana. społeczne. Nauczyciel i innowacje pedagogiczne. Warszawa 1974. dążenia. Warszawa 1988. Edukacja równoległa..dialog ... Trening interpersonalny. Warszawa 1970.). Wyd. Wstęp do epistemologicznej analizy kontekstów edukacyjnych. Antypedagogika w dialogu. Jeśli zaś do instytucji wychowujących zaliczamy dziś nie tylko dom rodzinny i szkoły. Alternatywna pedagogika humanistyczna. Warszawa 1980. Wrocław 1986. Dzieje oświaty polskiej do roku 1795. Pytanie . Wroczyński R.. (red.Obuchowski K. Strelau J. Próba zarysu encyklopedycznego. np. Toruń 1988. Twórcza praca dziecka. kształcenie. Szkudlarek T. Warszawa 1983. Zaborowski Z. ale także zakłady społeczne. Wychowanie jako wprowadzenie w życie wartościowe. Reykowski J. poradnictwo. Wyd.). Relaks i autosugestia. kształcenie w różnych kierunkach.. Warszawa 1990. oddziaływanie jednych ludzi na drugich. Warszawa 1986. Temperament . Dzieje oświaty polskiej 1795-1945. Tomaszewski T. oświatę. 4.). Warszawa 1985. Wychowanie na rozdrożu. które stają się instytucjami wychowującymi. Makiełło-Jarża G. Suchodolski B. Przy tym działalność wychowawcza jest jakoś społecznie zorganizowana.. Dlatego działanie wychowawcze zawiera w sobie opiekę. Zaborowski Z. (red.wychowanie. Szczepska-Pustkowska M. Wychowanie przez sztukę..). jak rodzina. Wychowanie do pokoju z Bogiem i ludźmi. szkoła. „Znak" 1991 nr 9/436/. 2. Psychologia rozwojowa. Warszawa 1986. (red. Warszawa 1987. Warszawa 1980. Wprowadzenie do dydaktyki ogólnej. Wyd. Psychologia wychowawcza dla nauczycieli. Przetacznikowa M.. Psychologia dążeń ludzkich. Pedagogika społeczna. Warszawa 1992.. Warszawa 1992. Pietrasiński Z. Wyzwania pedagogiki krytycznej i anty pedagogiki. Zaborowski Z. Warszawa 1986. popierana. Kraków 1991. musimy początkowo posługiwać się potocznym rozumieniem wyrazu „wychowanie". agitację itp. Rusakowska D. Rutkowiak J. Psychologiczna analiza trudności i niepowodzeń szkolnych. Nauki o wychowaniu w Polsce w XX wieku. przyjrzymy się najpierw wszystkim zjawiskom przemian zachodzących obecnie w wychowaniu.. Okoń W. Wychowanie mimo wszystko. Warszawa 1982.. Wychowanie a strategia życia. (red. Część I WSTĘP DO PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Rozdział I ZNACZENIE WSPÓŁCZESNE WYCHOWANIA Szukając współczesnego znaczenia wychowania. Spionek H. Działanie jako droga poznania i rozwoju.. które przed ostatnią wojną mogły być nieznane lub mało upowszechnione. Toruń 1991. Suchodolski B. wychowanie. . umysłowe. wielokierunkowych działań wychowawczych. zakład pracy. by na tej drodze zarejestrowania zmian zrozumieć pojawiające się nowe role. ideowe. Kierowanie własnym rozwojem. 2....). Wojnar I. Słobodzian Z.. Problem chrześcijańskiej pedagogiki egzystencjalnej. Warszawa 1986. aby w nich kształtować określone pojęcia. Wrocław 1990. „Znak" 1993 nr 9/460/. Siek S. Trempała E. Główne idee współczesnej psychologii.osobowość . Warszawa 1972.. (red.. Stosunki międzyludzkie.). to dotykamy świeżo zachodzących zmian. Ruciński St. Rodziewicz E. Toruń 1993. aprobowana i odbywa się przez i w ramach życia określonych grup społecznych. które w języku polskim dzisiaj oznacza wszelkie celowe oddziaływanie ludzi dojrzałych (wychowawców) przede wszystkim na dzieci i młodzież (wychowanków). Warszawa 1961. Śliwierski B. Bydgoszcz 1990.). Warszawa 1986. Szkoła. dostarczanie rozrywki i kultury. Wroczyński. Wołoszyn S..

ale obejmują niemowlęta.Warszawa. Warszawa R. D y b o w s k i . b) zmiana charakteru wychowania z indywidualnego na grupowe. że wychowanie dziś odnosi się do całego życia ludzkiego. e) pedagogizacja starych instytucji wychowawczych. dom młodzieży. domy kultury). Warszawa 1960. telewizję. 5 S. jaką rolę i jakie zadanie ma do spełnienia wychowanie w życiu ludzkim. nad dzieckiem przestępczym (izba milicyjna. uniwersytety. opiekuńcze). dotychczas tradycyjnie niewychowawczych. polegająca na zbliżeniu i udostępnieniu dzieł nauki. elektronowe maszyny uczące. nad dzieckiem opuszczonym (dom dziecka. a przez wyobrażenia bóstwa dawały człowiekowi ideał do 4 1953. kino. 2 zawodowe wychowujące ludzi do pracy. staje się wychowaniem „całożyciowym". Warszawa 1963. opiekę nad matką. czego wyrazem jest duszpasterski charakter II Soboru Watykańskiego. dokształcającą się inteligencję twórczą. dorosłych. (tł. poprawczy). Wychowawcza rola prawa Polski Ludowej. a nawet handel. radio. które specjalizują się np. stara się wpłynąć na masy społeczne (np. c) powstawanie nowych instytucji wychowawczych. . wśród których rozróżniamy dawniejsze i nowsze. radiu.tak. Trudności z dziećmi i młodzieżą uczyniły z wychowania ważny problem na całym świecie. 3 Z. dostarczanie treści wychowawczej w „księgach świętych". Piedagogika. z niem.). A 11. ponieważ rodziców.). domy akademickie. pogańskie stworzyły pierwszy czyn wychowawczy . lecz musi się ono odbywać w zespołach (np. zakład wychowawczy. w którym wystawy mają wychować upodobania klienta. dzięki czemu na całym świecie dokonuje się „rewolucja kulturalna". Szczecina. młodzież pracującą i akademicką. Wedy lub w mitologii greckiej. B o r i n g. prasie. Zjawiska przemian w wychowaniu O sprawach wychowania słyszy się dzisiaj wszędzie w rozmowach. wojsko. prasa (unikanie demoralizacji). klasa szkolna. f) pedagogizacja duszpasterstwa w Kościele. Katowice. w pracy kulturalnej i rozrywkowej (miasteczko dziecięce Podgrodzie k. Moskwa 1964. trzeba poznać. które obecnie musi działać psychologicz2 nie i pedagogicznie na żołnierzy . Zarys pedagogiki wojskowej./. 216 n. Warszawa 1962. korzystających z oświaty. czy wiernych w Kościele. Psychologia. Problemy rewolucji kulturalnej w Polsce Ludowej. Wychowanie u ludów pierwotnych (tł.„inicjacje" młodzieży do wierzeń magicznych5. robotników). G. potem szkoły przy świątyniach Babilonu czy Egiptu. do których należą: a) rozszerzanie się terenu oddziaływań wychowawczych w dół i w górę życia ludzkiego. Już religie pierwotne. S z c z e r b a . dzieciniec letni). pałace młodzieży . jak np. a nawet starców . Podręcznik sil zbrojnych Stanów Zjednoczonych (tł. w opiece nad małym dzieckiem (żłobek. S a l w a . unowocześnione technicznie biblioteki (mikrofilmy. w pomocy szkole (komitety rodzicielskie. W. G.). rodzeństwo. g) zastosowanie najnowocześniejszej techniki do oddziaływania masowego na ludzi przez prasę. mikrokarty i czytniki) i muzea (obrotowe eksponaty. przedszkole. plakaty. A. a równocześnie stało się ono palącą potrzebą społeczną. moralne i społeczne cele wychowania. Pedagogika. O wadze tych potrzeb świadczy szereg zjawisk w wychowaniu. przygotowanie do małżeństwa i założenia rodziny. poi. Rola i funkcje wychowania Ażeby wyjaśnić sprawę. d) pedagogizacja wielu instytucji. B a z a n o w. jak też dokształcanie duchowieństwa w naukach pedagogicznych oraz wychowawcze kształcenie kleryków w seminariach duchownych. aby udoskonalić oddziaływanie religii na współczesnego człowieka. grafikę. np. pogotowie opiekuńcze). magnetofony). Do najstarszych funkcji wychowawczych należą religijne. Mówimy tu o funkcjach wychowania. dlaczego wychowanie dziś stało się sprawą bardzo ważną i wywołało gwałtowne zmiany w zakresie i formach swego działania. związki E. jak szkoły. Warszawa 1954. schronisko dla nieletnich. mikrofisze. a nawet narody i działa w skali światowej przez Organizację Narodów Zjednoczonych (UNESCO). nauczycieli i wychowawców społecznych trzeba na podstawach naukowych psychologii wychowawczej i pedagogiki uświadomić o ich zadaniach i ulepszać ich pracę. wychowanie masowe żołnierzy. co spowodowane jest tym. sztuki i kultury masom społecznym4. że nie wystarcza wychowanie jednostek. ang. drużyna harcerska). Szkice z teorii i praktyki szkolenia i wychowania żołnierzy radzieckich. ponieważ dotyczą one nie tylko dzieci w domu i uczniów w szkole. 2. jak sądownictwo dla nieletnich 3 i prawo karne dla dorosłych . Warszawa 1960 s.

e) znaczenie patriotyczne w wychowaniu ducha miłości Ojczyzny. „Zeszyty Naukowe SGPiS" 1959 nr 15. 7 E. D ą b r o w s k i . rozumienie świata i życia. dzięki czemu można w szkole i w procesie wychowania ćwiczyć myślenie. które dzięki temu stają się mądrzejsze. N o w a c k i . d) znaczenie psychologiczne. cybernetyki dla zautomatyzowania procesów produkcyjnych. Problemy pedagogiki pracy. I. bardziej przygotowane na niespodzianki historii. Warszawa 1962. by przez pedagogikę pracy 6 móc szybciej rozwijać cywilizację techniczną. Warszawa 1961. W ten sposób wychowanie przez wszechstronny rozwój przyczynia się do zapewnienia maksymalnych warunków uszczęśliwienia jednostek ludzkich. Wreszcie w XIX wieku klasowe społeczeństwo odłączyło od wychowania moralnego funkcję społeczną. A. O wychowaniu przez pracę. Wszystko. Szkolą a postęp techniczny. np. kształtować zainteresowania i uzdolnienia. rozwijanych przez nowoczesną pedagogikę gospodarczą7. do których należą: a) znaczenie techniczne wychowania w zakresie przygotowania do pracy produkcyjnej. T. ilość zdobytych nagród Nobla. Między największymi potęgami świata rozgrywa się wyścig w dziedzinie opanowania kosmosu. Tak więc rozwój mowy i świadomości. kulturę europejską. W tym współzawodnictwie decyduje wyższy poziom wykształcenia społeczeństwa. a współcześnie realizowane jest w każdym wojsku przez specjalnych oficerów wychowawczych. politechnizacji i kształcenia zawodowego. a nawet zadatek wiecznego szczęścia. g) wreszcie znaczenie polityczne. Wychowanie przez pracę. jakie posiada i tłumaczą zjawiska jego upowszechniania. ale osiąga swój rozwój uzdolnień twórczych w różnych dziedzinach kultury. 3. b) znaczenie kulturotwórcze. f) znaczenie ekonomiczne dla wyrobienia w społeczeństwie zmysłu oszczędności. upowszechnienie oświaty i szlachetność idei wychowawczych. która niezależnie od wyznania dążyła do urabiania postaw etycznych u ludzi („imperatyw kategoryczny" sumienia u Kanta). a te z kolei desakralizując się miały wpływ na kształtowanie się późniejszej etyki laickiej. co człowiek wewnętrznie posiada. Nowoczesna nauka rozpoznała jeszcze głębsze funkcje wychowawcze. wiedza i umiejętność zawodowa. przenikając całość życia społecznego ideą religijną. gospodarności. stwarzając narody. S z c z e r b a . zasady moralne i ludzkie postępowanie musi być przynajmniej w swoich początkach wypielęgnowane przez staranne wychowanie. Wychowanie współczesne zmierza bowiem do wszechstronnego rozwoju ludzi. polegające na tym. kształcenie i szkoły nie tylko następuje przekazanie dorobku kultury następnym pokoleniom. aby szkoła wychowywała masy w duchu lojalności państwowej i zapobiegała rewolucjom.naśladowania. rozwijać wolę. kształcenie i szkolenie. B u r g e r . że przez wychowanie. Dopiero w XVI wieku protestantyzm od funkcji religijnej wychowania oddzielił jego funkcję moralną. Einfuhrung in die Wirtschaftspadagogik. powstaje jako dzieło wychowania. Wychowanie więc współczesne przez szczęście jednostek w wyższym jeszcze stopniu stwarza szczęście narodów. Humanizacja pracy a funkcja społeczna szkoły. Pedagogika gospodarcza. 147-158. uczucia. ponieważ złe wychowanie w najwcześniejszym dzieciństwie odbija się na stanie zdrowia i powoduje nerwice. Leipzig 1923. uspołecznienie i patriotyzm. że wyrasta ono na naczelny problem epoki. by być „krajem ludzi kształcących się". zadowolenie z pracy i miłości wzajemnej. Chrześcijaństwo w znacznym stopniu rozwinęło oddziaływanie wychowawcze. N o w a c k i. Jednakże sekret masowego uznania dla wysiłków wychowawczych wynika nie z poszczególnych zastosowań. D ó r s c h e l . radość kulturalnego spędzania wolnego czasu. muzyczne lub plastyczne. inteligencję. co po raz pierwszy w Polsce doceniła Komisja Edukacji Narodowej (1773-1794). szlachetniejsze. c) znaczenie biologiczne. W. S z a n i a w s k i . 6 R. „Ateneum Kapłańskie" 1962 nr 322 s. odkryte przez medycynę. S. zwarte i silniejsze. gdyż przez odpowiednie wychowanie narodu można go nastawić na agresję w stosunku do innych i imperializm lub też doprowadzić do pokojowego współżycia międzynarodowego. Arbeitspadagogik. dając im wykształcenie i przygotowanie życiowe. wyższej wydajności pracy. Stąd też i Polska dąży do tego. Warszawa 1966. elektroniki. rozwoju techniki. Społeczne znaczenie wychowania Bardziej aniżeli młodzi ludzie doceniają wartość wychowania narody i społeczeństwa. szkolnictwo i uniwersytety. T. Te liczne funkcje współczesnego wychowania dowodzą olbrzymiego znaczenia. Warszawa 1961. światopogląd i religijność. K u n o w s k i . większa efektywność kształcenia inżynierów i naukowców. Współczesne więc społeczne znaczenie wychowania powoduje to. wyobraźnię. Berlin 1960. W związku z tym państwo jako . w czym jest niczym niezastąpionym narzędziem i jedyną drogą. lecz z scałkowania wszystkich znaczeń w rozwoju człowieka.

Ludzkość zatem stoi w obliczu nowych prób i eksperymentów pedagogicznych. naukoznawstwo określa wszelką naukę jako społecznie zorganizowaną działalność poznawczą ludzi. Dlatego w metodologicznym poznaniu pedagogiki jako nauki będziemy zaczynali od jej podstawowego narzędzia. „Dydaktyka Szkoły Wyższej": 1970 z. R o z d z i a ł II POJĘCIE PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Poznanie pedagogiki jako nauki o wychowaniu wymaga najpierw podejścia metodologicznego. F i e d 1 e r. Obydwa pochodzą od wyrazu greckiego paidagogos. „Kierunki" 1957 nr 2. Praca wychowawcza w takiego typu państwach na całym świecie odbywa się pod naczelnym hasłem: „stworzenie nowego człowieka" 8 . E. jak się wydaje. czyli pedagogika. d e L u b a c SJ. z niem. jego przemiany wymagają wszechstronnych badań i studiów przede wszystkim obecnego stanu. którym się pedagogika zajmuje. gospodarczego i politycznego oraz przeobrażeń dokonanych w kulturze naukowej. Wychowanie nowego człowieka. Warszawa 1951. Nowy człowiek . a następnie przeprowadzanych eksperymentów i reform działania różnych instytucji pedagogicznych. J. jaki jest jej charakter naukowy. aby przez osiągnięcie przemiany mentalności. cła) na państwo wychowawcze. która systematycznie stawia i metodycznie. z ros. Podstawowe terminy i nazwy zjawisk W naukowym traktowaniu spraw wychowania stosujemy dwa podstawowe terminy: pedagogia i pedagogika. jak prasę. Pawła wymaga od wiernych: „odnawiać się duchem w waszym umyśle i przyoblec człowieka nowego. Współcześnie tylko notujemy podejmowane zamiary nowego wychowania. Budownictwo socjalizmu i narodziny nowego człowieka (tł. artystycznej i moralnej. Płock 1937. które stara się wychować własne społeczeństwo w duchu określonej ideologii. „Etudes" 1947 [nr] 10. wysiłki wychowania nowego człowieka współczesność podejmuje się tego samego zadania w zupełnie inny sposób. planowane programy. czyli terminologii jako zespołu nazw o ściśle ustalonym znaczeniu w zależności od charakteru teoretycznego. London 1946. zanim określi się dokładniej jej przedmiot. czy praktycznego danej nauki. szkolnictwo. zebrania materiału i jego opracowania) tak teoretyczne (pojęciowo wyjaśniające dane zjawiska). Wprawdzie samo hasło „stworzenie nowego człowieka" (patrz: Rz 8. M. polegającej na prawdzie" (Ef 4. . ponieważ po raz pierwszy przynosi je chrześcijaństwo. w sposób przemyślany rozwiązuje problemy (pytania wymagające operacji poznawczych. wojsko. telewizję dla planistycznego i racjonalizatorskiego przetwarzania wszystkich swych obywateli. jak praktyczne (skutecznie ułatwiające działanie)9.). 214-215. sytuacji wychowawczej młodzieży i społeczeństwa. K u n o w s k i . Poszukiwanie nowego człowieka. „Tygodnik Powszechny" 1946 nr 33.). 216-217. 1 J 3. R a t y ń s k i .23-24). konstruowane modele i ideologie wychowawcze. H u xl e y . dbającego o dobrobyt i potęgę gospodarczą (rynki zbytu. środki masowej komunikacji. ses buts et sa philosophie. L'UNESCO. które w sformułowaniu św. czyli wychowanie. kolonie. H.. których wyniki i wartość przyszłość najbliższa będzie mogła ocenić.organizacja życia społecznego zmienia dziś swój charakter na całym świecie z państwa dawniej ekonomicznego. J. Podstawę planowania i racjonalizacji wychowawczego działania współcześnie tworzy specjalna nauka o wychowaniu. Ta potrzeba naukowej pomocy ze strony pedagogiki przyspiesza jej dojrzewanie metodologiczne jako nauki. oświatę. stworzonego według (wzoru) Boga w sprawiedliwości i świętości. 8 Wielkie zadania przebudowy natury człowieka. postaw życiowych i nawyków wszystkich ludzi w danym społeczeństwie utrwalić osiągnięcia rewolucyjnej przebudowy ustroju społecznego. 3 s. P i w o w a r c z y k ks. prawo. /. sądy. gdyż ma to być istotna droga do zapewnienia ludzkości lepszej przyszłości. La Recherche d'un homme nouveau. M. O wychowanie nowego człowieka.2) nie błyszczy absolutną nowością. część tłumaczona pt.21. by ustalić obiektywnie ich wyniki.12 szkiców na temat ducha nowego pokolenia (tł. jakim jest terminologia tak podstawowa jak i dalsza oraz próby określenia jej charakteru naukowego. R o z e n t h a l . które wyjaśnia co to za nauka. Kraków 1935. znaczącego niewolnika w Grecji starożyt9 S. Problematyka metodologiczna seminarium magisterskiego. urzędy. pedagogizując w tym kierunku wszystkie swoje instytucje. kulturę. radio. J. Jednakże krytykując chrześcijaństwo za jego bezskuteczne. Metodologia ogólna nauki. Stawianie problemów w naukach wymaga specjalnego języka naukowego. ocenić i ulepszyć. 206.

czyli wychowanie. Zurich 1951. 58. Wprawdzie w rozumieniu greckim pedagogika nie była nauką jako zbiór poglądów (gr. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli. które z czasem wiązano z wyrazem logos. W pierwszym wypadku praktyczne wychowywanie graniczy ze sztuką. A . np. trzeba wymieniać hebagogi13 14 kę jako dział o wychowaniu młodzieży oraz andragogikę . którego zadaniem było odprowadzanie chłopców wolnych obywateli greckich na miejsce ćwiczeń fizycznych.piszę) lecz w rzędzie takich nauk jak matematyka. jego czynności obejmowały nie tylko opiekę fizyczną. której przedmiot stanowi sprawa praktycznej pedagogii wszelkiego rodzaju (sztuki i techniki wychowania).nauka o młodzieży. ) . E. który przejawia dążenie do samodzielności. hebe .Móglichkeiten . Paidagogos z opiekuna na boisku przemienił się w nauczyciela-wychowawcę. szkolna.mężczyzna. dopełniacz gerontos .W ten sposób wychowanie fizyczne dało początek opiece pedagogicznej i wychowaniu u Greków. którą można przekazać innym w kształceniu kandydatów na wychowawców. rzucie dyskiem i oszczepem oraz mocowaniu się1 J . zespół czynności i umiejętności wychowawczych. B. poszanowania starców. wpojenie chłopcu zasad moralnych. słowem wymagano jakiejś podstawowej wiedzy o wychowaniu.aner. jak geografia. 11 R. warunkami tego rozwoju oraz celami. Refleksja więc występująca w pedagogice może być bardziej teoretyczna.nauka o starości. pięciobój w skoku. początkowo fizycznie. Warszawa 1970 s. historiografia (gr. O . młodzieńcy zaś ćwiczyli na gimnazjonach pentathlon. 10 technice wychowywania. A n d r a g o g i k . geron. 13 Gr. gdy rozważa całość zjawisk wychowawczych. następnie prowadzący go moralnie i duchowo. W o j c i e c h o w s k i ( r e d . czy logika. związanych z rozwojem człowieka. zadaniem paidagogosa stało się nauczanie początków pisania i czytania. 15 Gr. gerontologia . znaczyła refleksję nad działaniem w danym wypadku wychowawczym.czyli Por. młodzieży oraz oddziaływania na rozwój ludzi dorosłych. teologia. polegającego na agonistyce. zależnym od nabytej wprawy i rutyny. H a n s e l m a n n .zbierać. Chłopcy więc pod opieką paidagogosów przygotowywali się do takich zawodów religijnych. 14 Gr. Andragogika. zwane palestrą. szczególnie w Atenach.nej. albo też refleksja ta może stać się bardziej praktyczna. Sport w starożytności. imiesłów agagos = prowadzący.dopełniaczandros-mąi.Grenzen der Erwachsenenbildung).paidos = dziecko. Stąd pedagogia może być albo twórczym działaniem na dzieci i młodzież. ani nie była nauką opisującą tylko. np. co nazywano wyrażeniem paidagogike techne. Pedagogika współczesna zatrzymuje swą historyczną nazwę. 112-113. (Wesen . recytowania wyjątków z epopei narodowych Homera Iliady i Odysei. socjologia). Refleksja ta pochodzi z potrzeb działania. G o s t k o w s k i . 12 . Kościoła. Całość tych zabiegów wokół osoby chłopca poczęto nazywać paidagogija. mówić) jak mitologia. Z rozwojem kultury. chłopiec. techniką pedagogiczną. które rozwój przy pomocy działań wychowawców powinien osiągnąć. chociaż etymologicznie odnosi się właściwie do wychowania dzieci. Natomiast przy kupnie paidagogosa żądano od niego znajomości swego zawodu. Warszawa 1959 s. a nawet staje się „sztuką sztuk". czyli współzawodnictwie w zapasach fizycznych (zwanych agone) ku czci bóstwa. oznaczającym słowo. K. w drugim natomiast jest techniką postępowania z dziećmi lub młodzieżą. Gdynia 1968. biegu. dopełniacz . pais. ale także kształcenie umysłowe i prowadzenie duchowomoralne. ponieważ ma swoje zastosowanie w działaniu. Pedagogika. czyli wychowawczego prowadzenia dzieci. Instytucja paidagogosów wynikała z właściwości kultu religijnego Greków. myśl (np. geologia. gdyż działa w trudnym materiale ludzkim. graf o . gramatyka. ale także wraca do niego. Od tego wyrażenia pochodzi w językach europejskich nazwa pedagogika na oznaczenie teoretycznej wiedzy i nauki o wychowaniu. Stąd podstawowy termin pedagogia oznacza samo dzieło wychowywania. U z i e m b ł o . obej15 mującą oświatę i wychowanie dorosłych wraz z gerontagogiką . W a r s z a w a 1965. W związku z tym w pedagogice jako nauce zachodzi ścisły związek między teorią i praktyką. gdy dotyczy treści działania wychowawczego i jego metod oraz środków zapewniających jej skuteczność 12 .dojrzałość płciowa. pedagogia domowa. płynącym z talentu wychowawcy. albo rzemieślniczym naśladowaniem wzorów postępowania. stąd też obok pedagogiki jako działu dziecięcego. Teoria rozwiązuje problemy dostarczone przez praktykę. Co cztery lata odbywały się ogólnogreckie zapasy olimpijskie na cześć Zeusa. Pedagogika jest więc nauką.starzec. wiadomości o wskazówkach postępowania z dziećmi i o Gr. logia od legein . ale skuteczność rozwiązań teoretycznych wykazuje ostatecznie praktyka. hebologia . S u c h o d o l s k i . Paidagogos etymologicznie oznacza „prowadzący chłopca" 1 0 . Pedagogika dorosłych. ago = prowadzę.

a także dzieckiem Boga. a nawet pedagogika podwórkowa 1 8 . Pedagogika obecnie bardzo się rozrosła. który nigdy nie przestaje być przecież dzieckiem własnych rodziców. Warszawa 1936 s. 76-78. tam próbuje się używać wyrazu edukacja. W wychowaniu chrześcijańskim zaś. nauczanie i kształcenie. Pozostawałaby na uboczu jeszcze masa oddzielnych spraw pedagogiki praktycznej. jej stan oraz pilne potrzeby (W:) Pedagogika na usługach szkoły. czy nie. ani 19 sprzeczność lub przeciwieństwo między nimi . mianowicie pedagologia jako nauka o całkowitym rozwoju człowieka. ponieważ między nimi występują liczne stosunki międzyzakresowe tych pojęć (nadrzędność i podrzędność. w nauczaniu zaś musimy się liczyć procesem uczenia się u ucznia. jak pedagogika przedszkolna. jak wychowanie. C h m i e l e ń s k a (red. dorosłych czy emerytów. apostolat prasy. W dziedzinie praktycznego działania wychowawców. gdy podkreśla się wpływy wychowawcze czegoś budujące duchowo wychowanków. własnej epoki. czy chce tego. pedagogika zawodowa. własnego narodu. Okazuje się. B. pedagogika uniwersytecka. s. 118. żąda się jej scalenia. że wychowanie nie nadaje się do prostego zdefiniowania. muzyki). pedagogika przemysłowa. pierwszy na oznaczenie ludzi zawodowo zajmujących się sprawami wychowania. W kategoriach ludzi. 84. teatru. Wychowanie i wychowawca. występuje również podstawowa terminologia. obejmujący jakby łącznie wychowanie. edukacja teatralna lub muzyczna. P e t e r s . 19 F. Terminologia w pedagogice. a więc pedagogiki dzieci. Tam więc. K 1 i m a. ponieważ kształcenie jest niezależne od wychowania i nauczania. młodzieży. jak to czynią dokumenty soborowe. karności lub wychowanie do liturgii czy wychowanie przez liturgię. wojskowa. 129-148. S u c h o d o l s k i . czyli częściowe zachodzenie na siebie wychowania i nauczania oraz stosunek krzyżowania. co wychowanie umysłowe. Warszawa 1965. K o r n i s z e w s k i . szczególnie różnych instytucji. uwagę. nauczanie i kształcenie mówiąc o formacji intelektualnej. zaszła potrzeba odróżnienia nazwowego praktyków od teoretyków. edukacja filmowa20. Z rozważań nad edukacją teatralną. Wprawdzie próbuje się na Zachodzie wprowadzić ściślejszy termin formacja. filmu. Pedagogika. związanych ze specjalizacją pedagogiczną. Niewolnik-pedagog zapoczątkował nazwę praktycznych wychowawców. lecznicza.. Takie rozbicie współczesnej pedagogiki uważa się czasami za objaw jej kryzysu. ale trudne do zdefiniowania. M i r s k i [właśc. do czego można posłużyć się terminem. podprzeciwieństwo. obejmując wszechstronny rozwój człowieka i jego życie od dzieciństwa i młodości po dojrzałość i starość. pedagogika wczasów 17 . chociaż w nich zachodzi) nie występuje jednak ani równoważność. J. że obok wychowania w praktyce występuje samowychowanie. objętej także przez refleksję pedagologiczną (lub pedagogiczną). obejmującym całość pedagogiki rozwoju człowieka i pedagogiki stosowanej w instytucjach. Pedagogika podwórkowa. posługująca się wyrazami przejętymi z języka potocznego. J.pedagogiką starszego wieku. czy z szerszych stosunków międzyludzkich pedagogika społeczna. a przy tym zmieniający się rozwojowo tak. 17 B. wieloaspektowy. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1966 nr 3 s. że są one łatwe w użyciu praktycznym. a dotyczących działań wychowawczych. R. używa się wyrazu apostolat. M i 1' e r . 2. pedagogika rolnicza. jak pedagog i paideia. dz. Jednakże znaczy to to samo. Jeśli się zaś weźmie pod 16 Patrz przypis 1. Warszawa 1963. Warszawa 1969. Warszawa 1964 s. gdzie chodzi o wychowanie do odbioru czegoś lub wychowanie przez przeżywanie czegoś (np. pedagogika szkoły.). duchowe. 18 Np. np. a obok kształcenia samokształcenie. pedagogika pracy kulturalno-oświatowej. drugi zaś wyraz znaczący całość czynności i skutków wychowawczych. chociaż terminy te sumowałyby tylko odcinki rozwoju człowieka. z franc). J. K r e t z ] . Stąd też dla ściślejszego określenia nauki o całkowitym rozwoju człowieka można używać terminu antropagogia i antropagogika 16 . cyt. duchowej. dyscyplinarnej lub liturgicznej. M. L. Wyrazy pochodne w pedagogice W dziedzictwie po kulturze greckiej pozostały jeszcze inne wyrazy pochodne. widać jak przedmiot jej badań jest złożony. wobec tego pojęcia te nie dadzą się z uściślić jako terminy naukowe i trzeba je osobno analizować jako przedmiot pedagogiki w ramach praktycznych działań wychowawczych koniecznych dla prawidłowego rozwoju wychowanka. Wychowanie na podwórku. I. Jednakże w języku polskim jeszcze przed wojną „pedagog" miał znaczenie nieco ironiczne w stosunku do zwykłego nauczyciela lub J. 20 . Z tego przeglądu pojęć podstawowych w pedagogice. Edukacja filmowa (tł. np.

27 L. pedagogikę biblioteczną27. Logopedia. Warszawa 1938. twórca przedszkola. Mickiewicza. W a l e n t y n o w i c z . Warszawa 1960. Zarys i zadania pedagogiki bibliotecznej. koło naukowe nazywano Studenckim Kołem Pedagogów. Podobnie bibliopedia stanowi dział wychowania przy pomocy książki. co oznacza ludzkość. który tak szanowanego zawodu nie mógł ochrzcić wyrazem z nieco figlarnym przyrostkiem . stąd pedagolog to naukowiec. S i n k o. s. tradycji. Na określenie zaś naukowców. Tak więc nauka o dziecku. np. Stworzony przez sofistów. jak w nazwie magik. I. K a c z m a r e k . zajmujący się teoretycznie wychowaniem w ogóle.). człowieczeństwo i tworzy podstawę idei humanizmu i humanitaryzmu 25 . których nazywa się pedologami. jak np.1969 nr 8/9. J. 1. Jaeger). czyli „pedologia" (gr. czemu najwybitniejszy przedstawiciel Protagoras dał wyraz w określeniu: „Miarą wszystkich rzeczy jest człowiek". W. Dopiero Platon dodał. gdy pedeutagog to praktyczny wychowawca nauczycieli. Dopiero po drugiej wojnie światowej „pedagog" znaczy powszechnie każdego praktyka nauczyciela. Warszawa 1970. a co rozwinęły dzieje kultury greckiej jako „organiczny rozwój duchowego życia narodu". deklamacja) 26 . Mickiewicza 21 czy Matejkę oraz wychowawców w Kościele. t. P o z n a ń 1936. literatury i wychowania24. czyli towrzy tzw. posługującej się jakimiś czynnościami lub wpływami czegoś na rozwój ludzi. 82. choćby ten był przeciętnym rzemieślnikiem w swoim zawodzie czy nawet belfrem. 1964. Poglądy pedagogiczne A. św. co ma podkreślać. czy łazik. czy Polak Stanisław Konarski reformator szkoły pijarskiej i prekursor ducha Komisji Edukacji Narodowej. czasopismo pt. 25 24 L. z niem. związanych z wychowaniem. 26 Por. J a x a . Już proponowana pedagologia czasami oznacza uniwersytecką naukę o pedagogice. S t y c z e k. cyt. znaczył on całość wykształcenia w gramatyce. Polska bibliografia logopedyczna. K r e t z ]. Wreszcie w kategorii różnych czynności. Jan Bosko. szukając łacińskiego wyrazu dla greckiej paidei.honorowe dla podkreślenia godności studentów pedagogiki na uniwersytetach. nauka) uprawiana jest przez badaczy rozwoju fizycznego i psychicznego dzieci młodszego wieku. 1962. zajmujących się sprawami wychowania ukuto szereg wyrazów pochodnych. Niemiec Fróbel. . związany z typem cywilizacji. retoryce i dialektyce. M. ale poza tym tworzy swój fonetyczny skrót w wyrazie „pedia". czego program obmyślili sami sofiści.. twórca szkoły ludowej. Zarys logopedii. których np. Lublin 1960 nr 1 . Było to zgodne z duchem sofistów. jak jąkanie (pediatria logopedyczna). jak też przez estetyczne kształcenie kultury słowa (recytacja. D o b r z a ń s k i . 9 1 .. który służy do określania odrębnych dziedzin pedagogiki praktycznej. 2. L. Zagadnienia kultury żywego słowa. kształcących się do tego pięknego zawodu lub dokształcających się w nim. wędrownych nauczycieli greckich na przełomie V i IV wieku przed Chr. dlatego też wyraz pedeuto21 22 23 log dotyczy teoretyka.słowo. który potrzebuje przygotowania z praktycznej znajomości pedagogiki. Na serio natomiast nazwa „pedagog" odnosiła się tylko do twórców wielkich systemów pedagogicznych. Do prawdziwych pedagogów zaliczano w tym czasie także wielkich wychowawców narodu. podstawowym stał się wyraz paideia.ik. Z. przetłumaczył ją jako humanitas. K a n i a . Proponowano naukę specjalną o pedagogu nazywać „pedagogologia" 23 . ale zawiera w sobie najwyższy ideał humanistycznego kształcenia. T o r u ń 1956. Ten związek zawodu nauczycielskiego z wychowaniem próbowano przed wojną wyrazić w nazwie „pedagogik" (idąc za niemieckim wyrazem Pddagogiker22)na oznaczenie zawodowca. paideutes . Jednakże na szczęście termin ten nie przyjął się ze względu na sprzeczność z duchem języka polskiego. s. że miarą człowieka zaś jest Bóg (W. Lublin 1965. a więc obejmuje czytelnictwo. t. jak np. Warszawa.nauczyciel).Paideia określa nie tylko formację duchową człowieka pod wpływem całokształtu kultury narodowej. Mianowicie Cycero. Dlatego też wyraz „pedagog" zdemokratyzował się i określa każdego praktyka nauczyciela-wychowawcę. zajmującego się zagadnieniami kształcenia i dokształcania nauczycieli. Tamże. lecz utarł się lepszy termin „pedeutologia" (gr. Obecnie więc grecka paideia odradza się jako idea humanizmu we współczesnym wychowaniu. dz. W. Szwajcar Pestalozzi. J.B y k o w s k i . P o s a d ź y. Paideia (tł. że nauczyciel powinien być przede wszystkim wychowawcą. wychowawcę młodzieży opuszczonej i twórcę systemu salezjańskiego zwanego zapobiegawczym. wpływ wychowawczy literatury pięknej. M i r s k i [właśc. „logopedia" dotyczy wychowawczego rozwijania mowy tak przez usuwanie wad wymowy. Wychowanie i wychowawca. Od filantropii do humanitaryzmu ihumanizmu. s. J a e g e r . Tak np. J. logos . Działalność pedagogiczna bibliotekarza. zawierających w swej budowie słowotwórczej rdzeń „ped". 15.

wykształcenie). Lwów 1936. złożony ze zwyczajów i praktyk. s. Lubin 1923 s. tak naturalnego. młodzieńca do przyszłego zawodu. wszechstronnego rozwoju ludzi. że zaginął wyraz hypnopedia. stanu. jaki tworzy pedagogika. Wychowanie narodowopolityczne (tł. co on produkuje i z jakiego materiału. związanej z pedagogiką. Podobnie rzecz ujmował prof.tworzący krąg. np. Przytoczone określenia pedagogiki jako nauki normatywnej czy opisowej. M i r s k i [właśc. przez sen (gr. całkowity i paideia . Główne momenty myśli i badań pedagogicznych. opisującą socjologicznie narodowe systemy wychowawcze. H e s s e n . Raczej jako uogólniające całokształt przedmiotu badań pojęcie w pedagogice wypadnie wychowanie omawiać znacznie później. Z. czyli przygotowujące dziecko. Dlatego też teoretycy wychowania hitlerowskiego. 25-28. aby móc głębiej zrozumieć pojęcie wytworzone przez doświadczenie praktyczne i naukę pedagogiczną. wykluczając tym z przedmiotu pedagogiki wychowanie „nieumiejętne" w domu lub w społeczeństwie. który pierwszy stwierdził. pedagolog polski Józef Mirski określał 29 pedagogikę jako „naukowy system wychowania umiejętnego" . Podobieństwa zaś ideałów. czyli uczestniczące w życiu rodzinnym. pracy czy walki. czytanie książki lub oglądanie filmu. 29 J. 3.). trzeba ogólnie najpierw wiedzieć. jak tradycyjnego w rodzinie lub w społeczeństwie oraz wychowania zawodowo umiejętnego. ponieważ jak widzieliśmy. w nowoczesnym ujęciu. np. 31 S. hypnos . Spór rozpoczął socjolog francuski Emile Durkheim (zm. 2° . Education et Sociologie. Przeciwnie dążą do syntezy. który miał oznaczać naukę we śnie. tworzące wielokierunkową pomoc wychowawczą dla doskonałego i pełnego. K r e t z ]. związane z rozwojem człowieka i z pomocą wychowawczą w tej dziedzinie. jak u zwierząt (zoopedagogika). Stąd Durkheim stwarza nową naukę o wychowaniu. Paris 1922. współczesne wychowanie znacznie rozszerzyło swój zakres. Tenże. terminowanie w rzemiośle. Przeciwstawiając się temu ujęciu pedagogiki jako teorii normatywnej. 28 . encyklios . Jednakże i w tej sprawie istnieje rozbieżność zdań wśród naukowców. niewiele mówi. Zgodnie z postulatem współczesnej metodologii nauk szczegółowych nie będziemy zaczynali od przyjęcia z góry jakiejś dowolnej definicji wychowania. Stąd pedagogika naukowo interesuje się wszystkimi rodzajami wychowania. wychowanie rycerskie. Jena 1930. Tenże. przez co pedagogika stawała się filozofią wychowania30. po poznaniu samego warsztatu naukowego pedagogiki. Sergiusz Hessen. ergon praca). którym zależało na przekreśleniu wartości tradycyjnego wychowania zawodowego w szkole czy uniwersytecie. 81-82. Miinchen 1930.wychowanie celowo zamierzone. miała badać stara pedagogika jako nauka norma- tywna. podchodzących z tradycji kultury chrześcijańskiej. obowiązujących przy postępowaniu rodziców z dziećmi. określając pedagogikę jako stosowaną filozofię31. Wychowanie i wychowawca. nowicjat w zakonie lub wychowanie grupowe płci . czyli widział w niej naukę wyłącznie praktyczną o zawodowym wychowawstwie w szkole czy przedszkolu. że każde społeczeństwo ma własny system wychowawczy. 30 E. praktycznej lub filozoficznej są zawsze cząstkowe i jednostronne. 26.). wychowania. Podstawy pedagogiki (tł. Philosophie der Erziehung. Współcześnie ujmuje się te trzy rodzaje wychowania jako: 1°-wychowanie naturalne. dostarczająca systemom narodowym naczelnych idei i ogólnych pojęć do kierowania wychowaniem28. cyt. Erziehungsphilosophie. są wszelkie zjawiska wychowawcze zachodzące w ciągu całożyciowego rozwoju człowieka oraz różnorodne czynności opracowane teoretycznie.sen). ponieważ cała sprawa zależy od zrozumienia podstawowego dla danej nauki pojęcia „wychowanie". Określenie charakteru naukowego pedagogiki Złożony przedmiot pedagogiki powoduje trudności w określeniu jej naukowego charakteru.. że pedagogika jest nauką o wychowaniu.Pierwszym wyrazem tego typu była „encyklopedia" oznaczająca wydawnictwo alfabetycznego zbioru wiadomości ze wszystkich lub określonej dziedziny wiedzy (gr. D u r k h e i m. Jak widzimy na podstawie przeglądu terminologii. z niem. Warszawa 1935 s. 1917). Dlatego też zaczniemy od próby scharakteryzowania rodzaju nauki. w zbiorowej pracy lub w sytuacji kulturowej wolnego czasu. J. przedmiotem jej badania. Rosjanin pracujący w Polsce. rozszerzali przedmiot pedagogiki na prafakt wzajemnego wpływu jednych ludzi na drugich oraz na wpływ rasy kształtujących ducha narodowego społeczeństwa. Dziś czasami wychowanie przez pracę nazywa się ergopedią (gr. tak że w przedmiocie badań pedagogiki znalazły się wszelkie zjawiska. z ros. Na szczęście zdaje się. Dotychczasowe stwierdzenie. K u k u 1 s k i. K r i e c k. społecznym. podobnie jak dla sklasyfikowania warsztatu. jednakże nie wykluczają się wzajemnie. dz. inne dla dziewcząt oraz E.inne dla chłopców.

. 150-178. Na szczęście inni oświadczają. która miała R. jak też dyrektywy praktyczne o metodach i środkach działania wychowawczego.nikt nie jest pedagogiem. Z kolei protestantyzm w XVI wieku wywołał nową falę myśli pedagogicznej w postaci traktatów publicystycznych humanistów. Die Autonomie der Padagogik. rozwinęło zasady wychowawcze wychodząc z podstaw wiary religijnej. że wychowanie jest równocześnie zjawiskiem moralnym. publicys36 tyczny lub nawet literacki . konglomerat różnych nauk praktycznych i teoretycznych. Tak właśnie sofiści pierwsi postawili problem pedagogiczny . usystematyzował i oparł na dwu naukach pomocniczych: etyce filozoficznej. G. religijny. która malowała utopię wychowania na łonie natury bez narzucania dziecku programu nauczania. s. Rozwój naukowy pedagogiki Sama pedagogia istnieje od początków ludzkości. S. K r e u t z. że w refleksji nad działaniem wychowawczym występują. J. dz. 87. Woroniecki). U c k o. Wychowanie i wychowawca. filozofii i ideologii normujących życie społeczne? I na to pytanie odpowiada się. Powieść pedagogiczna i jej znaczenie dla teorii pedagogicznej. s. Znaniecki). Emil czyli o wychowaniu (1762). stających w obronie lub krytykujących wychowanie katolickie. Ist die Padagogik noch eine autonome Wissenschaft? „International Review of E d u c a t i o n U N E S C O " 1959. 36 . Johann Friedrich Herbart (1776-1841). jej metodami badań oraz z naukami. Zmieniały się tylko formy wychowania z rozwojem życia społecznego i kultury. z czego wynika. biologii (homo pedagogus nisi biologus . tak sądy teoretyczne o zjawiskach rozwojowych i o celach rozwoju człowieka. 2. jak mówiliśmy. G e i s s 1 e r. kiedy stare formy wychowania przeżywały kryzys. można to ukazać w pełni dopiero po zapoznaniu się z budową naukową pedagogiki. iż współczesna pedagogika jest wszechstronną nauką o całej rzeczywistości wychowawczej. Arystoteles. normatywnej czy opisowej wynikają stąd. dz. czyli do pedagogiki pretensje o swój udział i uważać pedagogikę tylko za swą część35. jak i ujemne wpływy jednych ludzi na drugich oraz wpływy środowiska. 34 M. pierwszy habilitowany profesor pedagogiki w Getyndze i następca na katedrze filozoficznej po Kancie w Królewcu. Epikur i inni) wyrażali poglądy na sprawę wychowania jako zastosowanie swych założeń filozoficznych. Por. socjologii. J. psychicznym i kulturalnym. Ten „ojciec pedagogiki naukowej" oderwał ją od filozofii. „ N o w a S z k o ł a " 1959 nr 9 s. obejmuje bowiem „pewien dział filozofii. myślenie pedagogiczne zjawiało się późno w historii zawsze w czasach przełomowych. Pedagogika. lub częścią socjologii (F. Powiązanie obydwu tych aspektów myślenia wychowawczego i ustalenie stosunku między teorią i praktyką usuwa ten spór. cyt. wnosząc nowe pojęcia i wartości.wychowanie organizowane programowo w specjalnych instytucjach wychowawczych. Okazuje się. Dlatego przyjmując założenie niezależności pedagogiki od innych nauk. jak szkoła.3° . ale wytwarza przez to inny. wobec czego różne te nauki mogą zgłaszać do teorii wychowania. 3 2 Na tej podstawie dochodzimy do wniosku.Dopiero naukowy charakter nadał pedagogice z początkiem XIX wieku niemiecki uczony. w której istotę stanowi całożyciowy rozwój człowieka oraz wszelkie tak dodatnie. M i r s k i [właśc. autonomiczną33. B. czy też stanowi zlepek. Dalej nowe myśli o wychowaniu pojawiły się w XVIII wieku (Oświecenie).urodzenie czy też wychowanie decyduje o rozwoju człowieka. Tak więc myślenie pedagogiczne istniało od dawna. cyt. poważniejszy problem.. Hali). seminarium duchowne itp. 33 32 R o z d z i a ł III BUDOWA PEDAGOGIKI I JEJ MIEJSCE W SYSTEMIE NAUK 1. biologicznym. Spory o naukowy charakter pedagogiki przez zaliczenie jej do nauki praktycznej lub filozoficznej. Natomiast refleksja nad wychowaniem. uniwersytet. M i 11 e r. że sprawa jest bardziej złożona niż sugerowałyby powyższe roszczenia. społecznym. W sprawie podniesienia poziomu pedagogiki. S u c h o d o l s k i . 32-41. psychologii i historii" 34 . a filzofowie greccy (Platon. to tym bardziej człowiek musiał wychowywać dzieci i młodzież (inicjacja u ludów pierwotnych).S. K r e t z ] . z którymi ona współpracuje. jeśli nie jest biologiem . 35 J. Langensalza 1929. -Kwartalnik Pedagogiczny" 1956 nr 1/2 s. dotyczący naukowości pedagogiki: czy jest ona nauką samodzielną. że pedagogika jest częścią etyki (o. ale występowało sporadycznie i miało zmienny charakter filozoficzny. że pedagogika jest nauką skonstruowaną z 4 działów należących do innych nauk. z najgłośniejszą powieścią Jean Jacąues Rousseau pt. skoro zwierzęta instynktownie opiekują się potomstwem i uczą je sztuki życia. Potem chrześcijaństwo.

A. Filozofia wartości a zadania pedagogiki. Warszawa 1912. wysunęło się zaś nowe ujęcie naukowe pedagogiki normatywnej. z ang. który i obecnie nie stracił swego znaczenia w wychowaniu. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. Zasady pedagogiki doświadczalnej. Jednakże uczniowie Herbarta (Ziller. Niedługo okazało się. 37 J. w którym dziecko żyje. Z pomocą przyszła tu pokantowska filozofia. a nie tradycyjną metafizyką bytu. Experimentelle Padagogik. R u s k.Dlatego też w latach 30-tych naszego stulecia pojawiło się na podstawie fenomenologii E. Trzeci etap pedagogiki normatywnej pozostawił po sobie teorię wartości wychowawczych wraz z teorią kultury. która podawała środki do osiągnięcia celów 37 . L a y. teoretycznie niezależnej od z góry przyjętej filozofii wartości. Stoy. H e r b a r t. O s t e r l o f f ) . 38 W. Stąd pedagogika w swej pierwszej fazie rozwoju jako nauka stała się technologią szkolnego uczenia. 56-57. lecz tym. Po pedagogice eksperymentalnej pozostała ważna dziedzina psychologii rozwojowej dzieci i młodzieży oraz psychologia wychowawcza. phainomenon . Rein) w drugiej połowie XIX wieku zacieśnili przedmiot pedagogiki tylko do praktycznych spraw szkolnego nauczania jak: program. sądzono bowiem.czwarte ujęcie naukowe wychowania jako „pedagogika czysta". C h m a j. Warszawa 1962. 43 B. Sporu nie dało się rozwiązać przez samą technologię szkolną. zawodowych. Wreszcie okres pedagogiki czystej. Warszawa 1901. J. R i b o t. R e g en e r. Warszawa 1947 2 s. Leipzig 1939. Pedagogika ogólna wyprowadzona z celu wychowania (tł. na którą dziś składają się wielopiętrowe działy. piękna i świętości 40 . która zwróciła się do badania praw rozwojowych człowieka 43 . Z a r z e c k i . Warszawa 1920. T. L. L.). co i jak dane" 4 2 . S t e r a ) . W wyniku tego rozwinęła się praktyczna dydaktyka szkoły herbartowskiej38. 40 . B. 2. a powstała prawdziwa „wieża Babel" sprzecznych ze sobą kierunków i prądów pedagogicznych41 . Współczesna psychologia niemiecka (tł. z franc). która filozoficznie i od strony etyki zajęła się problemem celów wychowania. która zajęła się człowiekiem. Wstęp do filozofii.wart coś). Zarys dydaktyki ogólnej (tł. że metoda przyrodoznawcza nie może rozstrzygnąć zagadnienia celów wychowawczych. normującej cele wychowania. Warszawa 1913. Husserla (gr. że na drodze eksperymentu da się rozwiązać całość zagadnień praktycznych i teoretycznych wychowania wyróżnionych przez herbartystów. R. dążącej do ustalenia swych podstaw naukowości. badająca także stronę socjologiczną wpływów środowiska. I tak okres herbartowskiej technologii szkolnego nauczania obdarzył pedagogikę praktycznym działem dydaktyki i metodyki nauczania wszelkich przedmiotów ogólnokształcących. 39 M. 42 Por. ponieważ zajmuje się tylko związkami przyczynowymi i ustala prawa rządzące zjawiskami. Psychologia dziecka 1 pedagogika eksperymentalna (tł. Philosophie der Werte als Grundwissenschaft der Pddagogischen Zieltheorie. Dydaktyka ogólna. 41 L. Tenże. prawdy. Było to zastosowanie metod przyrodniczych (pierwsze laboratorium psychologii eksperymentalnej Wundta w Lipsku 1879 r. Th. Lwów 1918. Warszawa 19363. aksiia . Lublin 1976 s. J a x a . K o z ł o w s k i . Wykłady pedagogiczne w zarysie (tł. nauką o wartościach. Grundlagen der Padagogik und Didaktik. S t ę p i e ń . Kraków 1937. pedagogicznych czy artystycznych. gdy socjologizm kładł nacisk na uspołecznienie uczniów w szkole. A. Lwów 1926. budowa lekcji. Po drugiej wojnie światowej pedagogika jako nauka dąży do swojej syntezy w budowie. J a k ób i e c ) . Leipzig 1918.Pod koniec XIX wieku zjawiły się dwa kierunki w szkolnej pedagogice: indywidualizm pedagogiczny starał się rozwijać jednostkę umysłowo.) do badania zjawisk pedagogicznych. dorzucił określony dorobek. D a n y s z . Zajmując się nie tym. wyrażających się w ideach dobra. W początkach więc XX wieku nastąpił kryzys pedagogiki eksperymentalnej. oraz na tworzonej przez siebie psychologii.określić cele wychowania. 0 kształceniu. czyli kształcenie charakteru przez nauczanie. z franc). C l a p a r e d e .zjawisko) jako metody poznania idącej od „oglądu do opisu tego. R. 224. Lwów-Warszawa 1920. co jest (Sein). K. N a w r o c z y ń s k i . Działy współczesnej pedagogiki Każdy etap historycznego rozwoju pedagogiki. a neguje istnienie celów.Na podstawie aksjologii pedagogika normatywna w okresie międzywojennym starała się naukowo i filozoficznie określić ceł i ideał wychowania. Wrocław 1968. Jednakże nie doszło do zgody między pedagogami. R e i n . dlatego też traci ona swe naukowe znaczenie. wywołał S. E. F. Miinchen 1930. Fr. Współczesne prądy pedagogiczne. A. rozwinął zagadnienie ideologii i światopoglądu jako podstawy celów i ideałów wychowawczych.B y k o w s k i . B e h n. Pedagogika eksperymentalna (tł. metoda nauczania. a na to miejsce zaczyna rozwijać się nowa pedagogika eksperymentalna 39 . co powinno być (Solleń) filozofia ta stała się aksjologią (od gr.

dzięki czemu człowiek może się w pełni doskonalić i osiągnąć kres procesu rozwoju. mających do czynienia z dziećmi. zawodową. do stworzenia jednolitej teorii wszechstronnego rozwoju człowieka i jego uwarunkowań. wychowawców wszelkiego rodzaju. obejmujący całość badanego przedmiotu. termodynamika itd. cele. pod kątem którego rozpatruje rzeczy badane. zbierająca i badająca całość doświadczenia wychowawczego rodziców. co nazywa się przedmiotem formalnym danej nauki. optyka. w której występują obok siebie takie działy. jak mówiliśmy. pod kątem którego badają człowieka. Pedagogika. że działy w pedagogice nie są poziomymi zgrupowaniami różnych zjawisk. która od najszerszej podstawy doświadczenia praktycznego wychowawców idzie w górę poprzez uogólnienia zjawisk wychowawczych i wartości aż do najogólniejszych pojęć ujmujących proces rozwojowy człowieka do jego pełni według ideału „nowego człowieka". w fizyce. która jako dział najwyższy.. K o 11 o w s k i. Podstawowe prawidłowości pedagogiki. Dlatego też przedmiotem formalnym w pedagogice musi być dobro rozwojowe człowieka nie aktualnie pojęte. młodzieżą i człowiekiem dorosłym. socjologia itp. która zależy od przedmiotu badania i jego miejsca wśród innych nauk. spełniając te warunki metodologiczne. czy też odbiega od celu. Wrocław 1964. Ta skomplikowana budowa pedagogiki jako nauki wymaga omówienia jej strony metodologicznej. w której tradycyjnie rozróżnia się pedagogikę ogólną. zjawiskach. dlatego też współczesna pedagogika w swojej budowie naukowej jako działalności metodycznie poznającej całą rzeczywistość zjawisk wychowawczych na podstawie doświadczenia opiera się o cztery działy.). aksjologii i teorii kultury bada naturę człowieka. ideały i normy. stara się proces rozwojowy doprowadzić do jego kresu.dążenie do syntezy pedagogicznej.pedagogika opisowa lub eksperymentalna jako dział naukowo uogólniający doświadczenie i badający eksperymentalnie prawa rządzące przebiegiem zjawisk biologicznych. czyli działy zróżnicowane zależnie od przedmiotów wychowania i dziedzin. dostarczany przez wcześniejsze działy pedagogicznych badań. nauczycieli. czyli ogólna. medycyna. lecz realizujące się w przyszłości. 3. tyflopedagogika niewidomych. gr. opracowująca także doświadczenie dydaktyczne i metodyczne przy wszelkim nauczaniu i uczeniu się. związanej z problemem prawidłowości wszechstronnego rozwoju człowieka 44 . typhlos = ślepy . stąd odróżniają się one swym formalnym punktem widzenia. jakim jest doskonały stan człowieczeństwa. obserwująca. Obok tych działów występuje w pedagogice współczesnej także budowa pozioma. wartościach lub pojęciach wychowania. która na podstawie filozofii człowieka (antropologia filozoficzna). psychologia. wytwory jego kultury i na tym tle ustala wartości. dąży w oparciu o materiał empiryczny. lub też może poprzestać na zwykłej technice wychowawczej. moralne itp.. W działach pionowych główną rolę odgrywają sposoby uzyskiwania praw lub ich stosowania. jak też swój aspekt. jak mechanika. Każda z nauk posiada określony materialny przedmiot badania. uwikłanych i związanych z wychowaniem.lub surdopedagogika głuchych itd. zajmująca się wszechstronnym rozwojem ludzi. mającą do czynienia z człowiekiem. do których należą: 1° . a równocześnie normą oceniającą. określa swój materialny i formalny przedmiot badania. jest nauką o złożonej budowie. Ale człowiekiem żywym i rozwijającym się zajmuje się wiele nauk. Należy dodać. może być trudną i delikatną „sztuką sztuk". jak embriologia. ale pedagogika. lecz wymagał ciągle dalszego pogłębiania i kontynuacji. a więc metody dochodzenia do prawdy o działaniach. jak wiemy. 2° . . Ta pełnia człowieczeństwa staje się więc praktycznym celem do osiągnięcia przez wychowanie. umysłowe. inaczej mówiąc człowiek w trakcie rozwoju. Materialnie tym przedmiotem pedagogiki jest wszechstronny rozwój człowieka w ciągu całego jego życia. 44 jakby pawilonowa. Pedagogika. 3° . jak np. którymi powinno się kierować wychowanie. Przedmiot i miejsce pedagogiki w systemie nauk Pedagogia jako wychowanie. fizjologia. tym aspektem.pedagogika praktyczna lub empiryczna. 4° . lecz mają budowę pionową.pedagogika teoretyczna. Ponie- K. nastawione ku przyszłości. psychologicznych. Narastający dorobek naukowy pedagogiki wprawdzie nie ogarniał nigdy całości problemów wychowawczych. specjalną (tu znów występuje np. jak wychowanie fizyczne.pedagogika normatywna. socjologicznych lub kulturowych. teorii odtwarzającej obiektywnie całą rzeczywistość wychowawczą. eksperymentalny i normatywny. czy proces rozwoju przebiega właściwie.

dążące do zmatematyzowania swoich wyników. S u c h o d o l s k i . że naukowy jej charakter mieszany łączy w sobie naukę empirycznonormatywną z nauką teoretycznopraktyczną. nomos . Pomijając historyczne klasyfiB. Podbudowa przyrodnicza życia organizmu badana jest przez nauki nomotetyczne. Pedagogika częściowo należy do jednych i drugich. 49 . czyli wyprowadzenie dziecka ze stanu natury i barbarzyństwa do stanu kultury. że wychowanie nie jest dziełem samej natury. Lublin 1961 s. czyli trendów w dziedzinie przyszłej konsumpcji. 48 Por. poznają nauki humanistyczne. odbitka z Encyklopedii Wychowania. Prognozy a nauka.prawo. jak również nauką praktyczną. Naturę badają nauki przyrodnicze. trzeba jeszcze zwrócić uwagę na podział nauk pod względem przedmiotów badań w ogóle. O k o ń . Ma to swoje konsekwencje w metodach badań pedagogicznych. Warszawa 1970. 20-25.71 n. ulega jednakże w procesie wychowawczym humanistycznemu przeobrażeniu. futurus = przyszły) co do kierunków zmian. mającego na oku pokierowanie rozwojem do właściwego celu. taka zaś ocena prowadzi do praktycznego działania. tithemi . K a m i ń s k i ks. ex duco . Futurologia jako naukowe przewidywanie przyszłości (łac. W.wyprowadzam). 4 6 odgrywa obecnie w pedagogice coraz większą rolę. z drugiej zaś jest to nauka normatywna. która ulega jednak uspołecznieniu i ukulturalnieniu jako podstawie człowieczeństwa.. Dział bowiem teoretyczny w niej nie tworzy oderwanej od rzeczywistości teorii rozwoju człowieka dla samej spekulacji i wiedzy akademickiej. produkcji. 95-103. Jest ona nauką humanistyczną przede wszystkim dlatego. które by udoskonalały praktykę pedagogiczną. Warszawa-Wilno 1938 s . Pedagogika bowiem jest nie tylko nauką stwierdzającą. jakie one powinny być. które starają się zrozumieć w ich strukturze i ocenić aksjologicznie. graf o .stawiam. O postępie pedagogicznym. Warszawa 1967 s.swoisty. a nie jego strona przyrodnicza. ustanawiam). S. planowania przestrzennego. Natomiast świat kultury z jego sztuką. starające się wykryć konieczne. które w swoich wytworach podlega ocenie aksjologicznej i wartościowaniu z punktu widzenia celów społecznych i wychowawczych. Logiczne podstawy nauczania. Warszawa 1968 3 . W ten sposób postęp pedagogiczny48 przyczynia się do budowania rzeczywistości lepiej odpowiadającej człowiekowi. organizacją społeczeństwa. lecz kultury społeczeństwa. R o 1 b i e c k i. demograficznego itd. niezależnej od człowieka oraz świata kultury jako wytworu ludzkiego. moralnością. konstatującą stan rzeczywisty. Wychowanie dla przyszłości. lecz także przekształcającą rzeczywistość. Z jednej strony będzie to nauka empiryczna o faktach.waż dobro rozwoju człowieka ma charakter społeczny. A. a nawet konstruującą nowy świat ludzi zgodnie z wizją. Tak więc działy poznane w pedagogice powodują to. dotyczących rozwoju człowieka. S i c i ń s k i. 47 Por. Warszawa 1970. dlatego też nazywane naukami idiograficznymi (gr. 46 45 kacje nauki od Platona i Arystotelesa aż do Comte'a i Wundta 4 9 . kultury masowej. B.. Stanowi ona siłę napędową rozwoju człowieka. Warszawa 1969. dążące do opisu przeżytych. Wobec takich właściwości przedmiotu badań pedagogiki jej naukowość jest złożona. A j d u k i e w i c z . lecz ma pomóc w skonstruowaniu takich modeli wychowania. Do jakiej z tych dwu grup nauk wypadnie zaliczyć pedagogikę? Miejsce pedagogiki wśród nauk przyrodniczych i humanistycznych wypada na centrum pomiędzy nimi. przyczynowe prawa rządzące przyrodą i stąd nazywane nomotetycznymi (gr. Przewidywania przyszłości. dlatego pedagogika współczesna wiąże rozwój jednostek z rozwojem społeczeństwa jako całości i w związku z tym wychowanie kształtuje futurologicz45 nie dla przyszłości . Ażeby jednakże dokładniej określić miejsce pedagogiki w systmie wszystkich nauk. jedyny. po drugie ponieważ zagadnienie celu i wartości jest decydujące w wychowaniu. 50 K. prawodawstwem itd. Dlatego też pedagogika jest równocześnie nauką teoretyczną. Świat człowieka a wychowanie. 219-231. istniejący w wychowaniu. modelem i koncepcją „nowego człowieka" 47 . S u c h o d o l s k i . Dlatego też od starożytności słusznie widzi się w wychowaniu edukację (łac. jest bowiem co do swego charakteru nauką humanistyczną z podbudową przyrodniczą. Lublin 1970 2 s. niepowtarzalnych wartości jednostkowych. Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. zawsze oceniająca fakty opisane z punktu widzenia. idios . W. poprzestaniemy na rozróżnieniu dwu zasadniczych przedmiotów badania w naukach szczegółowych: świata natury.piszę) 50 .

związanych z wychowaniem. takim się stajesz". jaką on ma osiągnąć. czy idei kultury i malarstwa. tak. opisowej. a złego kościół nie naprawi". Opracowywanie faktów z materiałów. obserwacją i badaniem zjawisk wychowawczych. lecz korzystając także z ideologii wychowawczej musi posługiwać się materiałem. Jednakże wiedza potoczna o wychowaniu często zawiera przesądy i zabobony. co powinno być zrealizowane we właściwie prowadzonym wychowaniu oraz d) wiedzę teoretyczną. Pod względem więc opracowania faktów należy odróżnić wiedzę jednostkową od społecznej oraz od wiedzy naukowej. nauczycieli i wychowawców. bo zawsze prawie spotyka swe kontrprzysłowie. socjologiczne. na skutek czego mamy: a) wiedzę praktyczną o działaniach. na którą składają się działania wychowawców. pamiętnikach. zaczerpniętym z czwartego źródła. czyli o tym. b) wiedzę empiryczną o zjawiskach. psychologiczne. że do materiałów. światopoglądów. dokumentach historycznych i badawczych. czyli o tym. dostarczanych z tego źródła pedagogice zaliczyć trzeba zwyczaje i obyczaje postępowania z wychowankami. filozoficzne czy teologiczne. jest niepewna. proces rozwoju człowieka i doskonałość. a badacze zjawisk. która powstaje na drodze systematycznego i logicznie poprawnego opracowania materiału faktów. zawarta w przysłowiach. z których formułuje się stwierdzenia faktów i ustala się związki między nimi. podobnie nauczyciele posiadają doświadczenie zawodowe.R o z d z i a ł IV METODY BADAŃ PEDAGOGICZNYCH 1. organizacjach i instytucjach wychowawczych. co się dzieje w procesach rozwoju i wychowania. składające się na całość empirii pedagogicznej. d) natomiast teoria rozwoju człowieka nie tylko czerpie materiał z praktyki i empirii pedagogicznej. Dlatego też wiedza społeczna o wychowaniu może mieć większą wartość. z których pedagogika współczesna korzysta. ograniczony do przypadkowych i fragmentarycznych doświadczeń bezkrytycznie uogólnionych. „z kim przestajesz. młodzieżą i dorosłymi. Źródła pedagogiki i ich opracowanie Dotarcie do materialnego przedmiotu badania w naukach nie jest bezpośrednie. ale najczęściej ma ona charakter subiektywny. c) wiedzę normatywną o celach. szkołach. c) w dziedzinie normatywnej pedagogika współczesna musi wykorzystać jako swe trzecie źródło materiałów ideologie wszelkiego rodzaju. aby opracować go dla swoich działów pedagogiki praktycznej. aby z tego materiału teoretycznego zbudować zgodną z doświadczeniem i praktyką wychowawczą wiedzę o rozwoju wszechstronnym człowieka. ponieważ wyraża pewną tradycję i doświadczenie zbiorowe. wartościach i ocenach wyników wychowania. ale „dobrego karczma nie zepsuje. wykonywana w domach rodzinnych. odnoszące się do wychowania w postaci filozofii wartości. z którego wiedza ta ma powstać. związane z przeżywaniem i refleksją. Podobnie postępuje się w pedagogice. normatywnej i teoretycznej. przyczynach oraz skutkach. dostarczanych przez obfite źródła praktyki i empirii pedagogicznej. dostosowanych do właś- . wyjaśniającą całą rzeczywistość wychowawczą. jak skutecznie można wychowywać. ideologii i teorii o naturze i życiu człowieka. a więc znajomość tego. idei społecznopolitycznych. jak teorie bio- logiczne. w związku z czym każdy z ludzi wychowywany przez innych ma doświadczenie osobiste z własnego życia. którym są wszystkie teorie. Pierwsza tworzona jest przez jednostki czasem o genialnej intuicji wychowawczej. Niezależnie od rodzaju wiedzy pedagogicznej jej wartość użytkowa i prawdziwość poznawcza wynika zawsze ze sposobu opracowania materiału. ideałach. dotyczące istoty. stosunki i urządzenia. lecz polega na opracowaniu materiałów. b) obok czynnej praktyki wypływa jako drugie źródło materiałów pedagogicznych bierne doświadczenie empiryczne. metody i techniki wychowawcze wraz z poglądami i opiniami. które działają wśród rodziców. dzienniczkach młodzieży. natury i istnienia człowieka. wydobywanego z różnych źródeł poznania pedagogicznego przy pomocy ściśle określonych metod badania. zakładach opiekuńczych. metodach. listach. Stąd też najwyższą wartość poznawczą i praktyczną posiada wiedza naukowa. prowadzi i w pedagogice do gromadzenia całości wiedzy o wychowaniu i rozwoju człowieka. Każdy dział w pedagogice wytwarza właściwy sobie rodzaj wiedzy pedagogicznej. środkach wychowania i nauczania. należą: a) przede wszystkim wszelkiego rodzaju praktyka wychowawcza z dziećmi. wytwarzają doświadczenie naukowe. przekazywane z pokolenia na pokolenie w środowiskach rodzinnych lub lokalnych. ich przebiegu. a jej mądrość ludowa. np. Do tych licznych źródeł. która dla ustalenia faktów wychowawczych musi czerpać swój materiał z różnych źródeł. która zawiera się we wspomnieniach.

wprowadza pomiar przy pomocy instrumentów. lecz odnosi się do przebiegu zjawisk w pewien sposób zdeformowanych. Wreszcie eksperyment pedagogiczny może dotyczyć wpływu środowiska. Wszystko to zapewnia większą ścisłość wyników. czasem w formie systematycznie prowadzonego dziennika lub arkusza obserwacji. Natomiast pod względem warunków. wówczas taka obserwacja grupowa może zająć się zachowaniem się kilku jednostek w zespole lub stosunkiem grupy klasowej do jednostek. Ponieważ nauczyciel lub wychowanek mogą obserwować samych siebie w zakresie przeżyć wewnętrznych. mają więc charakter masowy (prawo wielkich liczb) i odnoszą się do jednorodnych zbiorowości. Ponieważ pedagogika swą podbudową przyrodniczą należy częściowo tylko do nauk przyrodniczych. dz. określają postawy i potrzeby osobowości (metody projekcyjne). zapisujących w sposób ciągły wszystkie możliwe szczegóły zachowania się i wypowiedzi badanych. mających charakter powtarzalny. ekstra . b) Eksperymentalne metody badania w pedagogice dążą do celowego wywoływania zjawisk i zmiany ich warunków. albo też zliczenia wypadków pojawienia się tegoż zjawiska. jak np. Mamy stąd trzy ogólne grupy metod badania przyrodniczego: metody obserwacyjne. 2. stwarza sztuczne warunki. typowy. Podstawą każdego z nich jest wywoływanie reakcji przy pomocy bodźców w postaci dobranych zadań. ekstrospekcyjnego lub grupowego. laboratoryjny i środowiskowy. czy to w postaci notatek obserwacyjnych. np. umożliwiającą wgląd w siebie. czyli obserwacja ekstrospekcyjna (łac. zachowania się jednostki czy grupy może być dorywcza. Przyrodnicze metody badania w pedagogice Metoda przyrodnicza odnosi się do bezpośredniego badania jakichś zjawisk lub ich śladów. Do każdego wypadku dobieramy inną technikę dokumentacyjną obserwacji. np. zwalczania lenistwa przez wychowanka (metoda tematyczna). eksperymentalne oraz statystyczne 51 . ogranicza czas dawania odpowiedzi.ciwego sobie przedmiotu badanego. Mimo to eksperymenty laboratoryjne badają zainteresowania i uzdolnienia uczniów (metody psychotechniczne). Najczęściej jednakże stosowane są metody obserwacji zachowania się jednostki badanej. bądź też poszczególnych procesów. którą jako przypuszczenia należy wyodrębnić od samego opisu zdarzenia. a) Obserwacyjne metody w pedagogice dotyczą albo działań wychowawców. albo celowego wywoływania zjawiska i powtarzania go. w jakich się może eksperyment pedagogiczny odbywać. wzrostu dzieci tego samego wieku. określać jego rolę w grupie koleżeńskiej. Dlatego też badanie takich zjawisk także w wychowaniu i rozwoju człowieka wymaga albo przyglądania się ich przebiegowi. czy w domu. s. dążeń i wysiłków. Wszelka obserwacja pedagogiczna samego siebie. specto . zadanie w postaci napisania wypowiedzi na jakiś temat lub danie na piśmie odpowiedzi na pytania kwestionariusza (metoda ankietowa i testowa badania inteligencji lub wiadomości). Laboratoryjny natomiast eksperyment wymaga izolacji badanego. protokoły lekcyjne. zachodzące między nimi. dlatego też w badaniu psychopedagogicznych zjawisk stosujemy obserwację introspekcyjną. albo zjawisk nienormalnych (metoda kliniczna). np. 216-219. nowej zabawy lub pracy (metoda sytuacyjna). a głównie do humanistycznych. Wreszcie obserwacja może obejmować zespół dzieci. Przy tym największy procent tej grupy przypada na średni wzrost. czyli egzemplaryczny. notujących dane i przeS. S1 bieg faktów bez interpretacji własnej obserwatora. bądź też protokołów obserwacyjnych. aby wykryć prawidłowości.na zewnątrz. gdy niski i wysoki wskazuje mniejsze od- . systematyczna lub ciągła. a więc np. wówczas to stosuje się metody socjometryczne. badające popularność jednostek w grupie. np. albo zmian rozwojowych wychowanków w ich naturalnym przebiegu. rozróżnia się eksperyment naturalny. a nie indywidualny. K u n o w s k i . klasę szkolną podczas lekcji. Co do przedmiotu eksperymentowania może on mieć także charakter eksperymentu introspekcyjnego. ich uznanie przez kolegów lub też odrzucenie. wprowadzenie nowej próbnej organizacji lekcji lub metody nauczania. W naturalnym eksperymencie pedagogicznym jako przeważającej metodzie stosuje się zadania nie odbiegające od zwykłych działań w szkole. cyt. dlatego też musi się posługiwać metodami badawczymi obydwu tych grup nauki. Problematyka metodologiczna seminarium magisterskiego.patrzę). c) Statystyczne zaś metody badania w pedagogice zmierzają do ujęcia strony ilościowej zjawisk.. szkolnego na wychowanka. W zbiorowościach tych występuje zróżnicowanie naturalnych cech. Zewnętrzna obserwacja może dotyczyć albo opisu wypadków jednostkowych (metoda kazuistyczna).

N a w r o c z y ń s k i . ale także zależności liczbowe pomiędzy różnymi wielkościami. W o j n a r (red. H a n s. rodziców czy nauczycieli o badanych. Warszawa 1970. Yergleichende Pddagogik. 29^47. J. które stają się normą dla określenia. 53 3. Wreszcie drogą metody reprezentacyjnej można statystycznie na podstawie celowo dobranej próbki. np.). sztuka dziecięca53. zbierania opinii kolegów. z której próbkę losowo dobrano. Jednakże poza tym działem metoda porównawcza ma swoje zastosowanie w odmiennych formach jako metoda historycznoporównawcza. Miernik sprawności fizycznej uczniów i uczennic w wieku 7-19 lat. a nie tylko sposobem opracowania danych zebranych metodą obserwacji czy eksperymentu. S z u m a n . F. Toward a Science of Comparative Education. zwracają się do strony treściowej i jakościowej zjawisk. szkolne." 1962 nr 2 s.K a c z m a r s k a . dobrych. Dziecko i twórczość. Wprowadzenie do pedagogiki porównawczej. wolne wypracowania. odkrywającymi nowe fakty zależności ilościowej.. T. 2) dokumenty tzw. prace ręczne. L o n d o n 1958. Co to jest pedagogika porównawcza? (tł. ^ i 1 o c h. Tak tedy przedmiotem metody wyjaśniającej są różnego rodzaju wytwory wyrażające ręcznie lub na piśmie przeżycia. H i l k e r .Pomiar cech psychicznych lub wyników badań testowych wymaga ujęcia przy pomocy punktacji. wieku czy orientacji politycznej przeprowadzić badanie sondażowe opinii publicznej. wyrażane przez dzieci lub młodzież. osobiste. eksploracyjne). R. która w skali międzynarodowej bada podobieństwa i różnice w organizacji szkolnictwa. H. jak np. modalna . N o a h. to metody zaczerpnięte z nauk humanistycznych. „Kwartalnik Pedagog. lecz ze źródeł humanistycznych. a) Metody eksplikacyjne ogólnie polegają na krytyce materiałów. jako metoda genetycznoporównawcza. Miinchen 1962. A. poza tym także wypowiedzi badanych. Warszawa 1965. zestawiająca rozwój zjawisk pedagogicznych w czasie i przestrzeni. pochodzących nie z praktyki pedagogicznej ani z empirii zjawisk psychopedagogicznych czy socjowychowawczych. oceniających wartość zjawisk indywidualnych i niepowtarzalnych.punkt największej liczebności w rozkładzie) uzyskuje wskaźniki.twórczość młodzieńcza) lub ze źródeł teoretycznych. z f r a n c ) . Z tego zakresu w pedagogice spotyka się metody wyjaśniające (tzw. pytania wrzucane do skrzynki zapytań itp. w której średnica arytmetyczna wielkości stanowi wskaźnik statystyczny charakteryzujący daną zbiorowość. Warszawa 1927. uwzględniającej procentowe rozwarstwienie zbiorowości co do płci. D e b e s s e. W tym wypadku poza zwykłą statystyką procentów promowanych i drugorocznych uczniów można badać nie tylko stopień zmienności w liczebnościach bardzo dobrych. 54 M. Lam. Kierowane zaś wypowiedzi badanych otrzymuje się podczas rozmowy psychologicznej (indagacji). dostatecznych i miernych uczniów. Spontaniczne obejmują marzenia i projekty. Humanistyczne metody badania w pedagogice Gdy metody statystyczne badają stronę ilościową. Wrocław 1970. jako wytworów. I. w teoriach pedagogicznych. T r z e ś n i o w s k i . 52 . 3) dokumenty oficjalne. T r o j a n o w s k a . mediana . jak dzienniczki młodzieży. Sztuka dziecka. stopni szkolnych od 5 (bardzo dobra odpowiedź) do 2 (niedostateczna).. London 1969. Pedagogika porównawcza.setki. 87-101. pamiętniki i listy. zestawiająca różnice zjawisk rozwojowych w zależności od wieku i płci (psychologia rozS. bądź też rejestrujące fakty. lekarskie itd. pismo itp. dotyczących pojmowania natury i istoty człowieka. A. stopnia rozwoju fizycznego chłopców czy dziewcząt 52 . Wypowiedzi zaś mogą być spontaniczne lub kierowane.punkt wyznaczający połowę liczebności obserwacji. Warszawa 1960. metodach itp." 1960 nr 1 s. M. B. M. „Kwartalnik Pedagog. b) Metody porównawcze zaś w pedagogice wytworzyły odrębny dział nazywany właśnie pedagogiką porównawczą. porównawcze i analityczne. odnoszące się do całej populacji. W ten sposób metoda przeciętnych (średnia arytmetyczna. układający się w krzywą zbliżoną do krzywej dzwonowej. Wychowanie przez sztukę. wyrażających przeżycia i zawarte w nich wartości ideowe (np. E c k s t e i n . Stąd też metody statystyczne są również metodami badawczymi. Comparative Education. utwory literackie. Następuje więc w zbiorowości rozsiew cech od minimalnych do maksymalnych. którą ustala się na podstawie skali oceny. wywiadów środowiskowych. Warszawa 1963. które przy pomocy metody korelacji ujawniają istniejące związki funkcjonalne wśród badanych ilościowo zjawisk. Badanie więc wytworów przez wyjaśnianie ich treści i wartości obejmuje: 1) spontaniczne rysunki dzieci. programach nauczania. J. Sztuka dziecka i jej naturalny rozwój. istniejące w różnych państwach 54 .

wojowa), środowiska itp. (psychologia wychowawcza), wreszcie jako metoda grup równoległych (kontrolnych), która weryfikuje wyniki badań, otrzymywane innymi metodami, np. testowymi lub eksperymentu naturalnego przez zestawienie grup równoważnych, ale różniących się pod jakimś względem, np. młodzieży przestępczej i młodzieży normalnej, uczniów szkoły ogólnokształcącej a szkoły zawodowej itp. c) Do metod humanistycznych, badających materiały wytworzone przez kulturę ludzką jako dokumenty, wymagające zrozumienia treści, należą jeszcze metody analityczne. Ułatwiają one głębsze ujęcie treści dokumentów i źródeł historycznych czy literackich i filozoficznych, np. przez analizę filologiczną wszelkiego rodzaju tekstów, w której etymologia, zmiany znaczeniowe wyrazów, leksykografia pomagają w krytyce i ustaleniu autentycznych brzmień. Podobną rolę odgrywa analiza logicznosemantyczna w zakresie wnioskowania przy interpretacji tekstu, znaczeń i wyrażenia, definiowania pojęć i ich klasyfikacji. Dzięki temu badanie źródeł ideologicznych i filozoficznych, teoretycznych ma naukową podstawę. Kończąc schematyczny przegląd metod badania używanych w pedagogice współczesnej należy dodać, że przez metodę naukową rozumie się ustalony sposób dochodzenia do celu poznania. Sposób ten zależy od rodzaju myślenia, wyprowadzającego indukcyjnie z doświadczenia przez obserwację lub eksperyment nowe treści albo udowadniającego dedukcyjnie ich prawdziwość. Poza tymi rodzajami myślenia występują także inne jego typy. Dlatego ta metoda naukowa „nie jest ani jedna, ani prosta". Przeciwnie tworzy różne kombinacje podstawowych operacji naukowych, które dostosowują się do przedmiotu i celu badania 55 .Stąd mogą być stosowane metody przyrodnicze w humanistyce jak obserwacja typowego zachowania się ludzi, opracowanie wskaźników społecznych lub statystyka rozsiewu cech w populacji i odwrotnie metody humanistyczne mogą wystąpić w badaniach zjawisk przyrodniczych, jak grupowanie typologiczne podobnych zjawisk, porównywanie ich różnic jednostkowych lub analiza czynnikowa elementów zjawiska. Na skutek takiego przenikania się metod następuje zbliżenie między naukami różnych typów, czasami z pozytywistyczną tendencją do zacierania się granic i ujednolicenia modelu naukowości, jak też realizuje się współpraca między nimi i korzystanie z osiągniętego dorobku.
55

Rozdział V

NAUKI WSPÓŁPRACUJĄCE Z PEDAGOGIKĄ
Metody badania, jakimi posługuje się pedagogika dla opracowania swoich problemów praktycznych, empirycznych, normatywnych i teoretycznych, związanych z wychowaniem i wszechstronnym rozwojem człowieka muszą być wychowawczo przeprowadzone z punktu widzenia dobra rozwojowego wychowanka, a nie dobra samej nauki. Dlatego też wzgląd na to, by w niczym nie zaszkodzić badanemu człowiekowi w jego dalszym rozwoju, mocno ogranicza w pedagogice użycie metod badawczych, które by pociągały za sobą cierpienie, niebezpieczeństwo dla zdrowia czy życia, deprawację moralną, zgorszenie lub sugestię zła. Taka humanizacja metod w pedagogice promieniuje dziś na wszystkie inne nauki badające człowieka, prowadząc do humanizacji nauki w ogóle, która ma pracować dla dobra a nie na szkodę ludzi (np. zbrodnie ludobójstwa). Jednakże same metody badania nie są bezpośrednio wytworem pedagogiki, lecz często są przez nią zapożyczane od innych nauk, służących wzorami i gotową wiedzą, nazywanych dawniej naukami pomocniczymi. Jak już wiemy, pierwszy Herbart wprowadził dwie nauki tego rodzaju, etykę filozoficzną oraz psychologię ogólną. Obecny rozrost zagadnień pedagogicznych spowodował znaczny rozwój ilościowy i jakościowy nauk pomocniczo współdziałających ze sobą w pedagogice współczesnej. Jedne z nich stają się zastosowaniem metod określonej nauki podstawowej do wyodrębnionej części jakichś problemów wychowania. Są to nauki pedagogiczne, jak np. historia wychowania, socjologia wychowania lub psychologia wychowania z ich działami poszczególnych nauk składowych. Nauki pedagogiczne uzupełniające w sposób specjalistyczny problemy lub aspekty istotne dla pedagogiki same muszą korzystać z dorobku wiedzy właściwych dla siebie nauk pomocniczych. I tak historia wychowania czerpie gotowe informacje z historii politycznej, z historii społecznej, gospodarczej, z historii kultury itd., a socjologia wychowania, np. z socjologii pracy, zawodów, z socjologii miast i wsi, z socjologii przemysłu lub socjologii kultury masowej. Wreszcie istnieje trzecia grupa nauk współdziałających bezpośrednio z jakimiś dziedzinami wychowania (względnie działami poziomymi pedagogiki), jak nauki formalne, np. logika użytkowania w nauczaniu (dydaktyce), cybernetyka w organizacji nau-

S. K a m i ń s k i ks., Pojęcie nauki i klasyfikacji nauk, dz. cyt., s. 164-166.

czania, prakseologia w „dobrej robocie" wychowawców, etyka w wy-j chowaniu moralnym, estetyka w wychowaniu estetycznym56, a nauki realne, jak demografia, ekonomika kształcenia i oświaty oraz higie57 na z naukami medycznymi w organizacji szkolnictwa i w polityce szkolnej państwa. Tej trzeciej grupy nie nazywa się dziś naukami pomocniczymi pedagogiki, chociaż musi ona z nich czerpać wiedzę i dyrektywy, ponieważ pedagogika jako nauka samoistna nie tylko korzysta z ich usług, ale równocześnie im służy wiedzą o człowieku, który jest w określony sposób wychowywany. Tak socjologiczna wiedza o środowisku wiele znaczy dla pedagogiki, ale pedagogiczna wiedza 0 wychowaniu ludzi wyjaśnia ich rolę w środowisku i zakres ich możliwości działania. Podobnie nie tylko psycholog mówi pedagogowi, jak funkcjonuje psychika wychowanka, ale także odwrotnie pedagog informuje psychologa, jaki był wychowywany człowiek, którego on bada 5 8 . Ta obustronna współpraca między naukami pedagogicznymi a pedagogiką, korzystającą z pomocy w różnej formie, powoduje to, że w zależności od współdziałania z daną dyscypliną naukową wyodrębnia się w pedagogice określona problematyka, rozczłonkowują się w postaci gwiazdy jej dziedziny badawcze. Rozwijający się stan nauk współpracujących z pedagogiką można uzmysłowić w następującym schemacie, w którym wycinki w kole pedagogiki oznaczone wielkimi literami przedstawiają 1° - nauki pedagogiczne, jak: H - historia wychowania, K - kulturologia wychowania {stosunek dziedziny kultury do pedagogiki), A - antropologia wychowania (nauka o istocie, naturze i egzystencji człowieka), B - biologia wychowania (nauka o podstawach biologicznych wychowania), P - psychologia wychowania (nauka o rozwoju psychicznym oraz o funkcjonowaniu psychiki w procesie wychowania 1 nauczania), S - socjologia wychowania (nauka o zjawiskach społecznych w wychowaniu), F - filozofia wychowania (wyjśniająca je na gruncie teorii rzeczywistości, bytu, filozofii człowieka i filozofii wartości) oraz T - teologia wychowania (ujmująca wychowanie w świetle Objawienia i konieczna dla pedagogiki religijnej). Natomiast pola
B. S u c h o d o l s k i (red.), Nauki filozoficzne współdziałające z pedagogiką, W a r s z a w a 1966 s. 3-318. 57 Tenże, Nauki przyrodnicze i społeczne współdziałające z pedagogiką, W a r s z a w a 1966 s. 117-262, 371-420. 58 Tenże, Pedagogika. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli, Warszawa 1970 s. 115-116.
56

narożne, graniczące z naukami zasadniczymi i ogólnymi, jak historia, biologia, socjologia itd. w ogóle i będące na styku z dziedzinami wychowania (działami pedagogiki) oznaczone cyframi reprezentują 2° - nauki współdziałające z pedagogiką tak a) nauki realne, jak 1) - higiena z naukami medycznymi, 2) - Ekonomika oświaty i kształcenia, 3) - Demografia, dalej b) nauki formalne, związane z matematyzacją, jak 4) - Cybernetyka (nauka o kierowaniu i informowaniu), 5) - Prakseologia (nauka o działaniu), 6) - Logika z metodologią nauk i naukoznawstwem, wreszcie c) nauki aksjologiczne: 7) - Estetyka (nauka o pięknie), 8) - Etyka (nauka o moralności). W końcu pasy pomiędzy naukami współdziałającymi z pedagogiką obrazują nauki podstawowe wraz 3° - z naukami pomocniczymi, z których dorobku korzystają nauki pedagogiczne.

Wśród tej masy współpracujących z pedagogiką nauk najważniejsza rola przypada naukom pedagogicznym, które należy nieco szczegółowiej omówić. Jedne z nich badają sprawy wychowania w przeszłości, inne opisują je w teraźniejszości, jeszcze inne starają się ukształtować wychowanie w nadchodzącej przyszłości. Wyodrębniamy więc trzy grupy nauk pedagogicznych jako 1° - nauki historyczne, 2° - nauki deskryptywne, czyli opisujące obserwacyjnie lub eksperymentalnie zjawiska wychowawcze oraz 3° - nauki prospektywne, sięgające w przyszłość na podstawie światopoglądowej, dlatego też inaczej nazywane naukami światopoglądowymi. Każda z tych grup nauk wypracowała swoje odrębne badania -historyczne, empiryczne lub filozoficzne, które znajdują także zastosowanie w opracowaniu problemów, stanowiących podstawę dla autonomicznej problematyki pedagogicznej. Spróbujmy krótko zapoznać się z tymi problemami i dorobkiem poszczególnych nauk pedagogicznych, bez czego trudno jest zorientować się we współczesnej pedagogice lub szerzej pedagologii. 1. Nauki historyczne w pedagogice Zadaniem nauk historyczno-pedagogicznych jest badanie początków, czyli genezy, jak też rozwoju wszelkich zagadnień praktycznych i teoretycznych wychowania od czasów najdawniejszych aż do współczesnych. Ponieważ wychowanie jako wytwór życia społecznego i kultury zależy zawsze od tych dwu zmieniających się współczynników, dlatego też wychowanie w swych dziejach ulega przeobrażeniom, które nie zawsze w sposób bezpośredni tworzą postęp pedagogiczny, lecz są wyrazem walki, rozdzierającej życie społeczeństwa i kultury. Stąd też znajomość historii pedagogicznej wprowadza do studium pedagogiki, orientuje w działających dynamizmach wychowania oraz kształtuje myślenie pedagogiczne. Wszystkie nauki historyczne w pedagogice sprowadzają się do dwu dziedzin: historii szkolnictwa i wychowania oraz historii myśli i doktryn pedagogicznych. a) Historia szkolnictwa i wychowania na tle rozwijających się potrzeb życia społecznego i kultury tak materialnej (ekonomicznej), jak i duchowej w ramach historii politycznej poszczególnych epok dziejowych bada przede wszystkim instytucje powołane do wychowywania dzieci i młodzieży, następnie stosowane przez nie programy kształcenia,

środki i metody z wyrobionymi w tym czasie zwyczajami i sposobami postępowania pedagogicznego, tworzącymi razem system pedagogii, wreszce zajmuje się zawodem nauczycielsko-wychowawczym. Instytucje wychowujące rozwijały się od „szkoły leśnej" z inicjacją u ludów pierwotnych poprzez szkoły świątynne w Babilonie i Egipcie oraz szkoły ćwiczeń fizycznych (palestry i gimnazja) u Greków starożytnych aż do organizacji szkolnictwa ogólnokształcącego, obejmującego początkową naukę czytania i pisania u gramatysty, potem naukę na poziomie średnim u retora, aż do nauki wyższej u filozofów lub prawników, jak to było u Rzymian. Średniowiecze dla celów kościelnych utworzyło szkółki parafialne, katedralne i uniwersytety. Późniejsze przejęcie przez państwo szkolnictwa we własne ręce, wytworzenie ministerstwa oświecenia publicznego (pierwsze to Komisja Edukacji Narodowej - 1773) doprowadza do powstania obowiązkowej szkoły ludowej, laicyzacji szkolnictwa, szkoły zawodowej i innych przemian szkoły współczesnej. Obok instytucji kształcących i nauczających rozwijały się instytucje tzw. wychowania w domu obcym 5 9 , jak np. atałykat u ludów kaukaskich (oddawanie dzieci książęcych na wychowanie do piastuna-mentora), wychowanie rycerskie na dworze królewskim, termin u majstra cechowego, wychowanie nowicjusza w klasztorze. Inne instytucje miały na celu opiekę nad żakami, np. bursy, internaty, domy akademickie 60 . Systemy zaś wychowawcze zmieniały się historycznie zależnie od kultury duchowej i ideologii w swoich programach nauczania i działania wychowawczego (np. higiena, ćwiczenia fizyczne, teatr szkolny, kółka młodzieżowe), w środkach i metodach (np. kary chłosty, usunięcie kar, działanie na ambicję, współzawodnictwo itp.). Wreszcie historia zawodu pedagogicznego studiuje kształtowanie się funkcji paidagogosa, wędrownego nauczyciela sofisty, nauczyciela zakonnika, klechy w średniowieczu, nauczyciela ludowego aż do współczesnego nauczyciela związkowca, uwzględniając przy tym sposoby kształcenia nauczycieli61. Historia szkolnictwa uwzględnia także dzieje oświaty dorosłych, walki z analfabetyzmem, popularyzacji nauki, zajmuje się rozwojem czytelnictwa prasy i książek aż do

J. C h a ł a s i ń s k i. Wychowanie w domu obcym jako instytucja społeczna, Poznań 1928. 60 Z. T u r s k a , O kąt dla żaka, Warszawa 1960. 61 Ł. K u r d y b a c h a , Zawód nauczyciela w ciągu wieków, Łódź 1948.

59

czyli człowieka pięknego fizycznie i szlachetnego moralnie. Właściwości rozwojowe wieku dziecięcego. Stress życia (tł. jak pokora. Humanistyczną ideologię starożytności przewartościowała idea chrześcijańska. oddechowym. kulturalnymi i umysłowymi epok badanych. jako świętego. cyt. miłość. H. W o 1 a ń s k i. Paris 1950. Ciało (tł.współczesnych zagadnień kultury masowej.). N. podobnie jak męstwo i sprawiedliwość w cnocie rzymskiej {virtus)6Z. Biologiczne podstawy zachowania (tł. jak też od stałych właściwości wewnętrznych organizmu w postaci konstytucji budowy ciała. Warszawa 1971. radość. dobrego obywatela aż do współczesnych ideałów „nowego człowieka". Warszawa 1970. wywołuje procesy i przeżycia psychiczne. powietrza. krwionośnym. z ang. Te ostatnie warunki prowadzą do zagadnienia dziedziczności fizycznej i psychicznej. Podstawę koordynacji fizjologicznej organizmu tworzy system hormonalny gruczołów dokrewnych. życiem wewnętrznym psychiki oraz życiem społecznym w środowisku z ludzkim. przekazywania życia i rozrodu oraz zaznajamia z organicznymi procesami wzrostu ciała i rozwoju mięśni 66 . realizowane w postawach wychowawczych ludzi. w której doktryny wypracowane przez twórców dają 65 obraz zawiłej mozaiki prądów i kierunków pedagogicznych . Wymienione zjawiska życiowe uwikłane w wychowaniu są opisywane i badane głównie w sposób empiryczny. Najważniejszy przedmiot tej nauki stanowi sprawa kształtowania się ideologii wychowawczej. przynosząca w kulturze nowe wartości ewangeliczne. Ideologię w wychowaniu tworzą wartości. Wreszcie różne założenia. gentelmana. U podJ. obserwacyjnie lub eksperymentalnie przez trzy nauki pedagogiczne: biologię wychowania. stresu życia jako odporności organizmu przeciw wyczerpaniu67. A 11 m a n. koordynuje działalność całego organizmu. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku.i. konstytucji nerwowej i konstytucji hormonalnej. S m i t h . wody. dworzanina. działających w koordynowanych systemach: trawiennym. Warszawa 1966. wydalniczym i mięśniowym. O s s o w s k a. kai . reagujący na bodźce zmysłowe odruchami rdzenia pacierzowego. jak kino. tezy.biologia wychowania . Warszawa 1970. Idea człowieka we współczesnych prądach filozoficznych. popędami centrów podkorowych oraz świadomymi i dobrowolnymi ruchami (praksjami) kory mózgowej. projektów reform zawsze w związku z postępem innych nauk oraz z prądami polityczno-społecznymi. M a r r o u. Reakcje nadnerczy. Moralność mieszczańska. 64 J. Łódź 1956. 63 M. Tak więc pierwotna dzielność fizyczna staje się u Greków cnotą (arełe). A. S e 1 y e. z ang. pomysły. szerzonej przez środki masowej informacji. ruchu i snu). Poznań 1947. biologicznie lub kulturystycznie. które pobudzają lub hamują działalność organizmu. grasicy i węzłów chłonnych na czynniki drażniące (stresory) stanowią podstawę tzw. agathos . postulaty i programy wychowania składają się na rozległą dziedzinę teorii pedagogicznej. I. w dziejach wychowania rozwija się wzór wychowawczy człowieka jako mędrca-retora. Potem w kulturze mieszczańskiej idea pracy i oszczędności wiąże się z ustrojem kapitalistycznym63. relaks. telewizja.. wprowadzając łączność ze środowiskiem. wygląd) i cechy psychiczne łącznie ze sposobami reakcji wyjaśnia biologia tak zależnością od warunków środowiskowych (ilość i jakość pokarmu. 66 .czemu zapobiega życzliwość.). P a s t u s z k a ks. 62 2. waga. Począwszy od greckiego ideału kalokagatii (kalos . Z rozwojem ideologii społeczno-wychowawczej stoi blisko w związku ideał człowieka 6 4 . która w powiązaniu z mądrością stworzy podstawę greckiej paidei.piękny. 65 L. b) Historia myśli i doktryn pedagogicznych zajmuje się rozwojem refleksji nad sprawami wychowania w postaci idei. B o g d a n o w i e z. Drugi system .nerwowy. Rozwój biologiczny człowieka. patrioty.). 67 H. Warszawa 1962 2 . pomysłów. z ang. jako rycerza chrześcijańskiego. doprowadzając do współczesnego stanu systemów wychowawczych. radio. psychologię wychowania i socjologię wychowania. Cechy fizyczne organizmu (wzrost. zorientowanych indywidualistycznie lub socjologicznie. który przyświeca w działaniu wychowawczym. światła. dz. służba. związanej z układami genów w chromosomach komórek rozrodczych i prami genetyki klasycznej Mendla. ideału człowieka oraz teorii pedagogicznych. tkanek i narządów. C h m a j. a) Pierwsza z nich .mówi o biologicznych podstawach życia organizmu. J. Histoire de iEducation dans 1'Antiąuite. religijnie lub materialistycznie. Ideologia zaś nacjonalistyczna i faszystowska doprowadzają aż do współczesnych walk światopoglądowych. o czym szczegółowiej będzie mowa. W tym celu przedstawia strukturę i funkcjonowanie organizmu jako zespołu komórek. Nauki empiryczne w pedagogice Wychowawczy rozwój człowieka wiąże się z życiem jego organizmu.dobry).

F r a c z e k . M. która informuje o dzieciach trudnych. cyt.). 18-19. Każdy z tych okresów ma właściwe sobie cechy umyslowości. b) Drugą ważną nauką w dziale opisującym zjawiska w wychowaniu jest psychologia wychowania. czytelnika książek. stosunki i oddziaływania między ludźmi. nerwicowych. 68 subiektywnonegatywny. S. dz. okres poniemowlęcy (do 4 r. Wstęp do socjologii systematycznej. " 1960 nr 4. a wreszcie psychologia szczegółowa w postaci psychodydaktyki o procesach nauczania i psychopedagogiki o procesach zachowania się 6 8 . który powoduje stałą syntezę białek w komórce.). 72 Por. dziecięctwo szkolne (do 12 r. jako przykre przeżycia pod wpływem zahamowania zasadniczych dążeń jednostki.staw zaś genicznego przekazywania cech leży działalność kwasów nukleinowych DNA (kwas dezoksyrybonukleinowy) zawartych w 23 parach chromosomów i przekazujących informacje geniczne do cytoplazmy przez RNA (kwas rybonukleinowy). S.). jej stan i znaczenie dla pedagogiki (W':) Pedagogika na usługach szkoły. Psychologia rozwojowa. Zajmuje się ona badaniem zależności wychowania i jego wyników od środowiska społecznego. Rozwój psychiczny dzieci i młodzieży. język. Społeczeństwo. J. . 82-93. szkolnej i społecznej. ani bezduszną rzeczą czy stanem przejściowym. 1 A. znaczny i głęboki niedorozwój umysłowy. B. Ważną także dla pedagoga jest psychopatologia. Spór o pojęcie frustracji. frustratio . który nie pozostawia śladu. Warszawa 1966 s. Podstawę każdej grupy społecznej stanowią wartości szanowane przez członków i tworzące wspólnotę społeczną jako dobro wspólne. C z a p ó w . Warszawa 1966. W o sk o w s k i. Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. cyt. J. Warszawa 1966. anormalnych umysłowo (debilizm. Funkcjonowanie osobowości w warunkach stresu psychologicznego. jak psychologia wychowawcza o uwarunkowaniach psychiki dziecka w rodzinie. C1 a r k e. Podstawową. s. W o ł o s z y n o w a . M.. „Kwartalnik P e d a g o g . Warszawa 1969 s. i chorych psychicznie. uczuć i światopoglądowej postawy wobec rzeczywistości. C 1 a r k e. psychopatycznych.). woli. poglądy.). inaczej upośledzenie umysłowe) 71 . S z u m a n. Psychologia pomaga wychowaniu. Szuman. która swym zdrowiem. imbecylizm. L. że dziecko nie jest miniaturą dorosłego. w których specjalne znaczenie posiadają stany frustracji70 (łac. na które składają się interesy. Modyfikacje koncepcji frustracji. chłopcy 18-24 r.) Pedagogika na usługach szkoły. J. J. Dochodzą do nich jeszcze psychologia różnicowa wraz z charakterologią i typologią oraz diagnostyką szkolną o poznaniu uczniów. W i a t r . s.zawód. R e y k o w s k i. A. jako harcerza w drużynie itp. wiek dorastania i dojrzewania płciowego (dziewczęta 12-15 r. 94-109. B ł a c h o w s k i . życiodajną grupą społeczną bezpośredniego kontaktu jest rodzina. która w wieku przedszkolnym ma charakter magiczny. Psychologia zaś wychowawcza studiuje procesy uczenia się dzieci i młodzieży oraz procesy zachowania się. z ang. organizacje i instytucje społeczne. Upośledzenie umysłowe (tł. Psychologia rozwojowa ustaliła. Warszawa 1960. umiarkowany. niepowodzenie). chłopcy 13-17). podstawiania nowych celów (kompensacja) itp. Obejmuje ona szereg dyscyplin pokrewnych i graniczących ze sobą. Psychologia jako jedna z podstaw teoretycznych pedagogiki (W:) Pedagogika na usługach szkoły.). Warszawa 1966. wyobraźni. psychopatologia dziecięca i młodocianych wraz z higieną psychiczną. Elementarne pojęcia socjologii. Socjologia. potem naiwnorealistyczny. prowadzące do reakcji obronnych w formie agresji. Środowiska wychowawcze są polem ścierania się różnych wpływów i sił dążeniowych całego społeczeństwa72. widza w kinie. Ż e b- S. Sprawa zaś dziedziczności wyjaśnia uzdolnienia lub trudności rozwojowe w postaci niedorozwoju umysłowego czy ograniczenia. J. A. 70 Cz. dopóki postawa ta nie zharmonizuje się u człowieka dojrzałego 69 . Warszawa 1948 2 . dziecięctwo przedszkolne (do 7 r. cyt. „Psychologia Wychowawcza" 1966 nr 1. T o m a s z e w s k i . obyczaje. jak psychologia rozwojowa o rozwoju psychicznym u dzieci (pedologia) i młodzieży (hebologia) oraz dorosłych (andrologia). idiotyzm . Na to środowisko składają się zwyczaje. Rozwój psychiczny przechodzi określone fazy: niemowlęctwa (1 rok życia). Warszawa 1968. c) Trzecią z kolei nauką opisującą zjawiska społeczne w wychowaniu stanowi socjologia wychowania. Wybrane zagadnienia. T. trwałością i miłością zapewnia najlepsze środowisko wycho69 r o w s k a (red.. Warszawa 1970. 110-135. idealistyczny. wiek młodzieńczy (dziewczęta 16-20. P i ę t e r . S z c z e p a ń s k i .dziś ze względów wychowawczych określane jako lekki. w którym rozwój człowieka się odbywa. s. 157-262.. Z zagadnień psychologii uczenia się (W. cofnięcia się do pierwotnych form zachowania się jak płacz (regresja). dz. dietetyki oraz higieny rozwojowej. dz. Dorobek biologii wychowawczej stanowi dalej podstawę dla teorii wychowania fizycznego. jako zorganizowanego kompleksu grup społecznych. Znaczenie psychologii dla pedagogiki (W:) Nauki przyrodnicze i społeczne współdziałające z pedagogiką.. jako ucznia w szkole. J.

Tenże. Społeczeństwo. J. pogląd na świat) oraz w ramach organizacji państwa 7 5 jako suwerennej władzy nad określonym terytorium z jego skarbami naturalnymi. Socjologia wychowania. warstwy i władza. czerpiące środki utrzymania bądź z pracy własnej. Grupy społeczne rywalizują ze sobą o hegemonię polityczną i kulturalną w obrębie narodu jako historycznej organizacji pewnego typu kultury narodowej 7 4 (język. 2° . 9 . 77 F. B r o o k o v e r . Bada ona typ rodziny (pełnej. Społeczeństwo i wychowanie. 2. charakter. władzy regulującej przy pomocy prawa i siły stosunki pomiędzy ścierającymi się grupami społecznymi. W . Wrocław 1960. W związku z tym szkoła spełnia dwie funkcje: asymilacyjną pod względem typu kulturalnego i selekcyjną pod względem uzdolnień pracowniczych 79 . Warszawa 1928. O z d o w s k i. Tak organizujące się i żyjące społeczeństwo jest nosicielem i współtwórcą kultury danego typu. 79 J.wawcze dzieciom 73 . w której bada się socjometrycznie80 stosunki między jednostką a grupą koleżeńską. 78 . H. 81 J. obyczaju. Rodzina a wychowanie. jak rodzina wiejska.wprowadzenie do aktualnego życia społeczeństwa przez kształcenie grupowe według płci lub kształcenie zawodowe. 286-309. O s s o w s k i. W a r s z a w a 1965. zwalczających polskie wychowanie rodzinne. rezultatem czego jest przygotowanie do życia praktycznego i produkcyjnego oraz zróżnicowanie się społeczne zależnie od wybranego zawodu. w XIX wieku mieszczański. s. Warszawa 19582. M. W i a t r . Lwów 1934. Edukacja narodu 1918-1968. t.wprowadzenie wychowanków do świata kultury narodowej i ogólnoludzkiej poprzez kształcenie ogólne. Z n a n i e c k i . Tak właściwie w czasie zaborów w Polsce szkoła państwowa była narzędziem germanizacji lub rusyfikacji. robotnicy. S. R. K o w a l s k i . literatura. Education e t sociologie. Społeczeństwo i wychowanie. Łódź 1957. Szkoła jako zjawisko społeczne. druga tendencja życia społecznego polega na procesach różnicujących klasowo lub stanowo społeczeństwo. B a 1 e y.. 3-96. Pomiędzy tymi szerszymi grupami społeczeństwa istnieje rywalizacja. J. Całość zaś procesu rozwojowego polega w tym ujęciu na socjalizacji78. sztuka. W i d e r s z p i l . Struktura klasowa w społecznej świadomości. 76 S. S u c h o d o l s k i . wynikiem czego następuje asymilacja kulturalna wychowanka do wspólnoty społecznej i upodobnienie się psychiczne. oraz na różne warstwy i stany zróżnicowane zawodowo. W e s o ł o w s k i . Paris 1962. Wprowadzenie do psychologii społecznej. cyt. Teoria klas społecznych. pierwszą tworzy proces jednoczący wszystkie grupy społeczne w jeden kulturalnie naród (w średniowieczu naród chrześcijański. proletariacka. bądź z posiadania lub panowania. ono też wytwarza wychowanie i szkołę. od XVI wieku szlachecki. d z . M e n e 1 i. Kultura i naród. R. Warszawa 1968. inteligencka. B. co doprowadza do okresowego zaostrzania się walki klas o panowanie. W .. C h a ł a s i ń s k i . rozbitej. D u r k h e i m . Wprowadzenie do pedagogiki społecznej.. ważna jest socjologia wychowawcza środowisk rodzinnych 81 . W związku z tymi zjawiskami w każdym społeczeństwie rozwijają się stale dwie tendencje. C h a ł a s i ń s k i . 75 P o r .Ponad rodzicami powstają szersze grupy społeczne pośrednich kontaktów między członkami. czyli uspołecznieniu się wychowanka. B y s t r o ń. Poza tym społeczeństwo jest zawsze rozwarstwione ekonomicznie na klasy 76 . Z a b o r o w s k i . S. P i ę t e r . Warszawa 1966. 73 często służą za narzędzie polityczne do urabiania stosunków społecznych w interesie klas panujących. 1. Klasy. Wrocław 1967. Studia i szkice. dz. J. Warszawa 1966. Socjalizacja wychowawcza zaś ma dwa główne zadania: 1° . B . cyt. Dlatego to socjologia wychowawcza określa wychowanie jako „przysposobienie wychowanka na pełnoprawnego członka grupy" {Durkheim). zajęć itp. Zarys encyklopedii prawa. „Zeszyty Naukowe KUL" 1969 nr 3. O funkcjach państwa. Stąd wychowanie i szkolnictwo są zakorzenione w ustroju społecznym 77 . 171-201. t. dz. 74 J. New York 1955. Traite de psychologie sociale. obecnie demokratyczny). zreorganizowanej. cyt. Stosunki społeczne w klasie szkolnej. dochodząca w pewnych warunkach do walki o władzę i znaczenie kulturotwórcze w całym społeczeństwie. C z a p ó w. S . inteligencja. miejska. Warszawa 1959 s. J. W r o c z y ń s k i . Rola rodziny w wychowaniu młodzieży. D a v a 1. dzieje. Funkcjonowanie rodziny a zadanie opieki nad dzieckiem. J. poglądów.6 3 . zdemoralizowanej) oraz wpływy środowiska lokalnego na rodzinę i wychowanie w niej dzieci. W a r s z a w a 1969. ponieważ od tych czynników zależy rozwój wychowawczy dzieci i młodzieży. A Sociology of Education. rozsiane po całym kraju jak chłopi. duchowieństwo. W. W a r s z a w a 1966. I z d e b s k a. s. W a r s z a w a 1968 s. W ten sposób istotą wychowania jest przystosowanie się wychowanka do żądań grup społecznych przez włączenie się do wspólnoty języka. Poznawanie środowiska wychowawczego. cyt. a Poza socjologią wychowawczą szkoły i klasy szkolnej. Odział socjologii w badaniach procesów wychowawczych (W:) Nauki przyrodnicze i społeczne współpracujące z pedagogiką. Cz. W a r s z a w a 1970. dz. 80 Z. E . W i s z n i e w s k i . Warszawa 1964. zabytki.

co nazywamy ideologią oraz c) światopogląd filozoficzny jako system poglądów jakiejś szkoły filozoficznej. w jakim celu?"). wyjaśnia zaledwie „genealogię współczesności". która jest wiedzą metafizyczną o bycie i jego właściwościach. Światopogląd nowoczesny musi być więc budowany i sprawdzalny naukowo. czy wojennego powinno się go użyć. rozwijają się w życiu ludzkim następująco: najwcześniej pojawiają się u dziecka przedszkolnego pytania wyjaśniające typu „co to jest?" lub „jak się coś odbywa?" Są to pytania. b) światopogląd społeczny. ale one nie rozstrzygają normatywnie. rozwoju i wychowania płyną z potrzeb i dążeń człowieka. właściwy. lecz nie mogą zdecydować. Sam wyraz światopogląd jest wieloznaczny. zdrowym rozsądkiem. miłość. co jest prawdziwe.3. jak bohaterstwo. które z tych postaw powinny być realizowane w wychowaniu. Nauki. O celu więc wychowania. normatywnie przynajmniej. nurtujące wszystkich normalnych ludzi. Pytania poznawcze wreszcie. Wszystkie więc wymienione nauki przyczyniają się swoim wkładem do rozbudowy prawdziwego światopoglądu. Światopogląd osobisty bowiem jest to zespół własnych przekonań. dobre moralnie. kryteria tego. na które odpowiedzi jako cząstki wiedzy dostarczają materiału przekonaniowego. nazywamy naukami światopoglądowymi.. metafizyki i epistemologii ustalają. nienawiść itd. które jakby omawiają dokładnie cały rozkład jazdy. Dlatego też światopoglądy szukają elementów prawdziwych i wiecznych. obejmując: a) światopogląd osobisty. etyka. bytu i istnienia rzeczy w ogóle. w którą stronę należy wychowanie prowadzić. Czynią to dopiero nauki filozoficzne. by nie ulec swoim namiętnościom i przez nie nie zginąć. do jakiego celu pokojowego. który wytwarza się w ciągu rozwoju człowieka. które na podstawie filozofii ogólnej. których podstawą powinien być prawdziwy światopogląd godny człowieka. mimo że historia jest nauczycielką życia. tchórzostwo. theasis . jak też humanistycznych. dlaczego coś się dzieje? Pytania o przyczyny wychodzą z empirii. ale narzucane pod przymusem i przyjmowane bez przekonania przez wychowanków są tylko namiastką prawdziwego światopoglądu. dlatego w takim łańcuszku pytań wybiegają aż do jakiejś przyczyny życia. ponieważ te stanowią miernik wartości i trwałości światopoglądów. ale nie dyktują. Odpowiedzi na pytania 0 przyczyny ostateczne udzielić może tylko filozofia. Należą do nich nauki humanistyczne. Nauki humanistyczne więc mówiące o życiu i czynach człowieka służą pomocą w kształceniu światopoglądu młodzieży i dorosłych. wyrażanych w historii narodów.pogląd). oparty o wiedzę jakiegoś rodzaju. mają charakter schodkowy. że wiążą się one z własnym przeświadczeniem o ich prawdziwości (asercja). Wreszcie nauki teologiczne o Bogu żywym i stosunku religijnym człowieka do Boga konkretyzują ideał wychowawczy człowieka. ich warunków i zależności przyczynowych. który musi się kierować rozumem. jakiego człowieka mamy wychowywać. ale wyjaśniwszy najbliższą przyczynę zjawiska pytają o przyczynę przyczyny i przyczyny dalsze. dającą pewność poznania oraz zaspakajającą samorzutne pytania poznawcze. Wprawdzie światopoglądy historyczne się zmieniają. filozoficzne i teologiczne. poznanie stanu teraźniejszego w wychowaniu nic jeszcze nie mówi o celu wychowawczym. . Poznają one wielkość siły wybuchu atomowego. Na koniec w okresie dorastania i w młodzieńczym pojawiają się dręczące pytania problemowe o celowości i sensie wszystkich zjawisk („po co. a nie wskazuje. piękne i godnego rozumnego człowieka. w ich sztuce i literaturze poetyckiej czy dramatycznej. Cele życia. zdrada. decydują najwyższe wartości i ideały. Pierwsze dostarczają surowego materiału do poznania ideałów i postaw ludzkich. różniące się od sądów wyuczonych i zapamiętanych tym. wyznawany przez jakąś grupę społeczeństwa jako obowiązujący jej członków. jak logika. estetyka. który sięga ku niewiadomej przyszłości. W wieku szkolnym pojawia się z pełnym zrozumieniem wyższy typ pytania przyczynowego. Zagadnienie celu bowiem nie występuje na terenie nauk przyrodniczych. Ideologie grup społecznych oraz teazje filozoficznego myślenia mogą wpływać na tworzenie się światopoglądu osobistego. to znaczy przenikają w głąb poznawanej rzeczy przez pytania o dalsze szczegóły zjawisk i dlatego wiedza zaspokajająca je pochodzi z nauk szczegółowych tak przyrodniczych. Podobnie dokładna znajomość praw rozwojowych. co nazywamy teazją (gr. mają więc zabarwienie uczuciowe i wskutek tego stają się motywem pobudzającym wolę do działania. Nauki światopoglądowe w pedagogice Znajomość faktów z przeszłości. mające szczególne znaczenie dla budowy prawdziwego poglądu na świat. Przekonania zaś są to sądy poznawcze. tak że krytyka ich podstaw powoduje upadek wielu fałszywych obrazów świata. wynikające z doświadczenia i praktyki życiowej. ale mimo relatywizmu każdy z nich uważa się za jedyny prawdziwy i niezmienny.

). Wiirzburg 1951. Nowacki T. (red.. Odpowiedź pełną na te pytania.. Dlatego też na budowę całkowitego światopoglądu składają się trzy kręgi zagadnień: a) naukowych. Lebensanschauung). Keilhacker M. Bornemann E. Wien 1956 . 4 Pfliegler M.. szczęścia i cierpienia. Duch czasu (tł. Guardini R. London 1940. Pfliegler M.. Pomykało W. 3 Kroch O. „Znak" 1961 nr 84. „Zeszyty .Pytania celowościowe (teleologiczne . Erziehungsformen in ihrer Bedeutung fur die padagogische Lagę der Gegenwart. Keilhacker M.. 3-15. Paris 1960. Paris 1947. O pedagogicznym kształceniu rodziców. London 1961. ks.gr. W rzeczywistości natomiast często światopogląd jest zwichnięty i może stanowić niezborny konglomerat poglądów wyuczonych z książek. Pietsch M. I ZNACZENIE WSPÓŁCZESNE WYCHOWANIA Arendt H. Muchow H. 82 Naukowe KUL" 1969 nr 1 s. ograniczający się tylko do nauk szczegółowych (czysto naukowy). WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE DO CZĘŚCI I Wstęp do pedagogiki jako nauki Rozdz.... Przy tym pytania te stawia się osobowo. jaki jest sens życia. Isambert A. Wien 1961. Kotłowski K. Brubacher J. „Studia Warmińskie".. Hamburg 1946. Kunowski S... telos . Adult Education in Transition. łącząc w sobie wiedzę naukową z filozoficzną i teologiczną według zasady jednej prawdy pochodzącej od Boga 8 2 . Szkoła a postęp techniczny. Munchen 1963.). Greenwich 1958. Moysa S. K u n o w s k i . Berkeley 1958. sądy motywujące je filozoficznie i sądy oceniające ideowo tworzą harmonijnie zbudowany światopogląd osobisty. Wychowanie do chrześcijańskiego uniwersalizmu. Młodzież epoki przemian.. Schleswig 19552. Bader J. Stuttgart 1950.... Die industrielle Revolution. (red. Maritain J. Duchet R. Heidelberg 1957 .. Das Ende der Neuzeit..). Bilan de la civilisation technicienne. śmierci. Diagnostic of our Time. ks. Jugendprobleme unserer Zeit. Koln 1958. idei miłości. b) filozoficznych oraz c) teologicznych. Dawson Chr. Wszystkie one dotyczą dwu zasadniczych części światopoglądu: 1° . Te dwie części powinny być zgodne ze sobą na podstawie wspólnej idei światopoglądowej. Die Gegenwartige Lagę Padagogik. Kozakiewicz M. tylko do filozofii (czysto filozoficzny) lub wyłącznie do teologii (czysto religijny). Mannheim K. Poznań 1968. Baumert G. Stuttgart 1958. Blatiner F. Erziehung in der Zeit.. (red.cel) także mają! charakter łańcuszkowy i docierają do pytań eschatologicznych o rzeczach ostatecznych. Padagogische Orientierung im Zeitalter der Technik. Nowa młodzież. ale także serce ludzkie i dążenia woli do nieśmiertelności i absolutnego szczęścia. walki. Wien 1948. The Crisis of Western Education. jak po co żyjemy. Pfliegler M. Warszawa 1965. Die padagogische Situation. Weltanschauung) oraz 2° . Mity i rzeczywistość.. S... 1969. z franc). Kościół w świetle Soboru. Bremen 1958. mającą zadowolić nie tylko rozum. przynosi przede wszystkim wiedza teologiczna.). Bogucki K.. Por. Morin E. Clark B. Poręba P.. Darmstadt 1952... ks. np. UEducation a la croisee des chemins. pomieszanych z przesądami i zabobonami z dzieciństwa. Die religióse Situation.pogląd na człowieka i jego życie (niem. Modern Philosophies of Education. Góttingen 1958.. Dyonisiak R. Jugend in der Industńekultur. Móbus G. rozwiązywanych pozytywnie lub negatywnie (nawet ateistycznie). pracy lub twórczości. Pedagogizacja rodziców. W innym wypadku może wystąpić niepełny światopogląd. Człowiek w warunkach cywilizacji współczesnej. Warszawa 1965. New York 1963 3 . Toulouse 1955. Natomiast światopogląd katolicki musi być uniwersalistyczny. UEducation des parents. Revision der Erziehung. Proces emancypacji współczesnej młodzieży. Warszawa 1967. Die Kriese in der Erziehung. szczęściem czy śmiercią. Wien 1932.obrazu świata i źródeł absolutnych jego bytu (niem. Kraków 1965.. Warszawa 1962. Warszawa 1968. Teen-age Terror. (red. Jugend der Nachkriegzeit. interesując się własnym życiem. Brown W. Jugend im Wandel. która ma harmonijnie wyjaśnić świat przyrody i na jego tle świat człowieka. świata.. Wówczas to sądy wyjaśniające rzeczy naukowo. Der rechte Augenblick..

Póggeler Fr. Leipzig 1927. Metody badania w pedagogice Anastasi A. Warszawa 1933. jej stan oraz pilne potrzeby (W:) Pedagogika na usługach szkoły. Praca naukowa. Psychologia dziecka i pedagogika eksperymentalna (tł. Die skeptische Generation. Kotłowski K. Petersen P. Projekt nauki o nauczycielu (W:) Wychowanie i wychowawca. Berlin 1925..). Geissler G. II POJĘCIE PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Claparede E. Mirski J. Psychological Testing. z ang. Znaczenie terminologii pedagogicznej (W:) Wychowanie i wychowawca. 1 s..]. Mirski J. London 1967. Buckingham B. Warszawa 1964. London 1958.. Wrocław 1964. Best J. Hónigwald R.. Ryman E. Nowacki T. dz.. Scheffler I... Einfuhrung in die Andragogik.. Warszawa 1918 s. Kraków 1968. jej metody i miejsce w systemie nauk (W:) Encyklopedia Wychowania. Okoń W. Eksperymenty pedagogiczne w Polsce w latach 1900-1939. (red.. Dobrowolski S. Kretz J. Łubnicki N. Sorokin P.. Disciplines of Education. Warszawa 1936 s. UNESCO.. 3 s. Warszawa 1933 2 . Warszawa 1967.. L'Education des adultes... Kretz J... Warszawa 1933. [właśc. Studencki S. Sękowska Z. Mirski J. „Ruch Pedagogiczny" 1959 nr 2. Wołoszyn S. Badania psychologiczne w szkole. s. Die zweite technische Revolution und die padagogische Theorie und \ Wirkiichkeit. 1971.. [właśc. Mysłakowski Z. Dielthey W. Berlin 1924.. Jak obserwować dzieci. Hoene-Wroński J. . Warszawa 1933. Wrocław 1967. Lwów-Warszawa 1931. Wielowieyski A. Podstawowe prawidłowości pedagogiki.. Springield 1962. Russkaja piedagogiczeskaja tierminologia. O uzasadnianiu norm pedagogicznych. Źródła pedagogiki. Padagogische Perspektńen. [właśc. Wissenschaftsstruktur der Padagogik.. Englewood Cliffs 1959. Przed trzecim przyspieszeniem. cyt. Warszawa 1971. Ogólna metodologia pracy naukowej. Uber die Grundlagen der Padagogik.. Schneider Fr. t. M..). Lwów-Warszawa 1922.. Moskwa 1969.. B. B. peters G. Librachowa M.. 217-258... Szkoły eksperymentalne w Polsce w latach 1900-1964.]. Okoń W. Ratingen 1957.. Diisseldorf 19583. Teddy Boys. 1958.. M. Warszawa 1966. Nauka poprawnego myślenia.. Komarowski B. Warszawa 1968. 2 Pięter J.. Okoń W.. Przecławski K. Praca badawcza nauczyciela.. I. Pięter J. s.). Szkoły eksperymentalne i wiodące. Wrocław 1963...]. 9-15. „Przegląd Filozoficzny" 1949 nr 3/4.. dz. Ałlgemeine Erziehungswissenschaft. Uber die Móglichkeit einer allgemein gultigen padagogischen Wissenschaft. Szkoły eksperymentalne w świecie w latach 1900-1960. Esąuisse d'une science pedagogiąue.. 312-348.). Warszawa 1936. Heidelberg 19627. Louvain 1968. Korniszewski F. Szuman S. I. 101 n. (red.. Morrish I. R.). Praca badawcza na terenie szkoły (tł. Zasady pedagogiki doświadczalnej ze szczególnym uwzględnieniem szkoły polskiej. Kretz J. Psychologia pedagogiczna w ćwiczeniach. Terminologia w pedagogice. 101-123. Sztuka badań naukowych (tł... Paris 1910. z ang. Warszawa 1963. Warszawa 19252.. Rozdz. The American Sex Rewlution. New York 1954. (red. Nauka i wiedza. Filozofia pedagogiki (tł. O przedmiocie i metodzie badań pedagogicznych (W:) Podstawy pedagogiki. L. New York 1956. s. The Language of Education. Warszawa 1966.. La pedagogie scolaire contemporaine.. Rozdz. Berlin 1888. Wagner J. IV METODY BADAŃ PEDAGOGICZNYCH 1. III BUDOWA PEDAGOGIKI I JEJ MIEJSCE W SYSTEMIE NAUKI Cellerier J. W. Ratingen 1957. t. Research im Education. Kerschensteiner G. Źródła pedagogiki i ich opracowanie Rozdz. 79-97. Warszawa 1968. Katowice 1960 . Schelsky H. Nawroczyński B. z franc). Warszawa 1064. P. Warszawa 1960. Pedagogika. Lwów 1920. Die Autonomie der Padagogik. Pięter J.. 195-213. The Concept of Education. „Roczniki Humanistyczne K U L " 1954 z. z niem. Jaroszyński T. cyt. Beveridge W... Jaxa-Bykowski L.. Sośnicki K. Metody psychologii pedagogicznej (W:) Encyklopedia Wychowania. London 1969. 2. Zaczyński W. pianchard E. z franc).. Dusza wychowawcy i zagadnienie kształcenia nauczycieli (tł. Przecławski K. Instytucja wychowania w wielkim mieście. Pedagogizm nowoczesny i jego przejawy (W:) Wychowanie i wychowawca. Paris 1950. Miasto i wychowanie. Langensalza 1929.). Warszawa 1963. Obiektywizm i subiektywizm w pedagogice współczesnej. Spranger E.

. J... Altman J. Góttingen 1957... O przedmiocie i metodzie badań dydaktycznych (tł. Mialaret G. Lwów 1930. Zarys dziejów wychowania jako funkcji społecznej. Lwów 1938. Warszawa 1961. Fischer H. Podręcznik diagnostyki psychologicznej (tł. Palmade G.). Obserwacja psychologiczna dziecka. Paris 1969. A History ofthe Problems of Education...).). Paris 1962. Histoire de l'education... The History of Western Education. Kraków 1949. Main Currents in the History of Education. D. Warszawa 3 1968 . Wołoszyn S. 4 Baley S. Kreutz M.. Paris 1961 4 . Rozwój fizyczny dziecka. M. Guilford J. Wołoszyn S.. Baley S.. interpretacje i charakterystyki psychologiczne. Empiryczne L'Adolescence. Skórny Z. Histoire de la pedagogie. Tyler L. New York 1955... A.... Berlin 1956 . Warszawa 1969. Louvain 1967.. New York 1962. Bogdanowicz J.. Riboulet L. Histoire de la pedagogie. Paris-Lyon 1941 1 1 .. S. Biologiczne podstawy zachowania (tł. Power E.). Grzywak-Kaczyńska M.. Kot S. Barycz H.. Właściwości rozwojowe wieku dziecięcego... „Nowa Szkoła" 1948 nr 4. Zaczyński W. Istorija piedagogiki. A..).. Warszawa 1959. Bastin G. Warszawa 1933. Paris 1963. Warszawa 1960 . Warszawa 1960. A. wychowania i kultury w Polsce. An Introduction to Educational Research.Catell L. A Cultural History of Western Education. Warszawa 1962. De Landsheere G. t. Paris 1954. St. Metody współczesnej psychologii.. P. Les methodes en pedagogie. Panorama delia pedagogia d'oggi. Die modernen padagogischen und psychologischen Forschungsmethoden. Brescia 1953. Stuttgart 1884-1902. Busemann A. Suchodolski B. Baley S. (red. Geschichte der Padagogik. J. La pedagogie et les grands courants philosophiąues.. Lwów 19342. Butts F.. (red. Curtis S. Zieleniewski J. Warszawa 1964. Biihler Ch„ Dziecięctwo i młodość (tł. J.. Fraisse P. Testy w szkole. Piaget J. Boyd W. Konstantinow N.. Warszawa 19472. z niem. Warszawa 1929-30. Collard F.. Warszawa 1966. London 1947 . Podstawowe metody statystyczne w psychologii i pedagogice (tł. London 1963 2 . Gerstmann S.). London 19562. Paris 1917 26 . poi. (tł. Fraisse P.. Dzieje wychowania i myśli pedagogicznej w zarysie. Warszawa J 1970.. Nawroczyński B. Warszawa 1965-67. E. 1-5 B. 2.. Szkoła jako zjawisko społeczne.. Suchodolski B. z ang. Marrou H. Moskwa 19592.. Mussen B. St. Histoire de 1'Education dans l'Antiquite. Warszawa 1967.. Meili R. Szkoła i społeczeństwo. Kot S. Warszawa 1970. Podręcznik ćwiczeń z psychologii wychowawczej (tł. Efektywność badań naukowych. 1-2. Źródła do dziejów wychowania i myśli pedagogicznej. Obserwacje. t. London 1948....).. Leipzig 1932. z ang.. Paris 1948. Podręcznik metod badania rozwoju dziecka (tł.. t.. Historia wychowania. Kurdybacha Ł.). Hubert R.. A Guide to Mental Testing. z ang. V NAUKI WSPÓŁPRACUJĄCE Z PEDAGOGIKĄ 1. 4 .. Wrocław 1966. Zankow L. Rozmowa i wywiad w psychologii wychowawczej. Bruxelles 1920. Wrocław 19462. Warszawa 1965-1966. Planchard E. Warszawa 1958 . Pięter J. Landmarks in the History of Education. Warszawa 1967. O nowy typ historii wychowania. Warszawa j 1967. Piloch T. La recherche en pedagogie. E. Schmid K. Historia wychowania. Bolltwood M. Wprowadzenie do psychologii społecznej. Geschichte der Erziehung. Warszawa 1960. 1-2.. z ang. Warszawa 1960. Paris 1960. Psychologische Diagnostik. 3 Bogdanowicz J. Brubacher J. Metodologia środowiskowych badań pedagogicznych. Historia wychowania w starożytności. Empirische Forchungsmethoden der Pddogogik.. z franc). Bystroń J. Źródła do historii wychowania. A Short History of Educational Ideas. Kot S. New York 19642.. z niem. t. Wrocław 1960. Współczesne metody badań psychologicznych.. Poznawanie środowiska wychowawczego.). Choynowski M. Travers R. Compayre G.. 1-3.. Lublin 1957.. Smirnow W. 12 Weimer H.. (red. Skórny Z. Warszawa 1970.. Warszawa 1966.. z niem. Liege et Paris 1964. Zarys psychologii w związku z rozwojem psychiki dziecka. S. Historie de la pedagogie. Meili R. P. Gal R. Polska myśl pedagogiczna. Rozdz. W.. Skórny Z.. Schmidt H. Elementy teorii testów psychologicznych.. Jarman T. Wroczyński R. Bystroń J. „Przegląd Psychologiczny" 1959 nr 3.. R. Padagogische Psychologie. Historyczne Agazzi A. H. Berlin 19622. Berlin 1961.). Warszawa 1934. Geschichte der Erziehung von Anfang bis auf unsere Zeit. Psychologia wychowawcza w zarysie. 1-2.. Rozwój historii oświaty.).. Rozwój metody eksperymentalnej i jej zastosowanie w dydaktyce^ Warszawa 1967.. Testy i pomiary w psychologii (tł. Nouvelle pedagogie scientifiąue. Bern 1956. Histoire de la pedagogie. Z. New York 1947. Experimental Psychology: its scope and method. Les Techniąues sociometriąues. I History and method (english translation). Paris 1949. London 1968. Introduction a la recherche pedagogiąue.

13—80. 1. Chałasiński J. Światopoglądowe Bauman Z. (red. (tł... Suchodolski B... Rozwój problematyki i metod.. Warszawa 1966. Munchen 1930. Warszawa 1966. Sociometry and Education. Warszawa 1947.. ks. Światopogląd jako fakt psychologiczny. Szaciłło T.... z franc). ks. Szczepański J. Green D. Hornowski B. Hessen S. Pogląd na świat a wychowanie. L. O niektórych błędach w wychowaniu postawy ideowej dzieci..r. Selye H. Warszawa 1964. Socjologiczne podstawy wychowania (W:) Encyklopedia Wychowania. Cambridge 1943... 3. 1-2 . Warszawa 1965. O światopoglądzie i wychowaniu. Warszawa 1923.. Lublin 1930. Warszawa 1946.. Education for a World Adrift. O ideologiach polityczno-spolecznych." 1957 nr 1. J. Padogogische Psychologie. Lwów 1939 s. Chmieleńska J. z ang. Fizjologiczne podstawy wychowania (W:) Encyklopedia Wychowania..).. Światopogląd i edukacja.. Socjologia. London 1957. „Euhemer" 1958 nr 5/6. M.. Fondements de la sociometrie. Wiatr J. B. Szuman S. Światopogląd a życie u Diltheya. Warszawa 1965.. t.. (red. Evans R. Stress życia (tł. Światopogląd katolicki. Kozakiewicz M. Kuderowicz Z.. Pastuszka J. Paris 1963. 2 Chałasiński J. Warszawa 1964.. Warszawa 1934. Warszawa 1965. ideologie. Hurlock E. R. Warszawa 19622. Rola Kościoła w kształceniu światopoglądu.. Warszawa 1958.). D. z ang. 1. „Siemja i Szkoła" 1951 nr 8. Warszawa 1960. Przyrodoznawstwo a światopogląd. 149-194. SJ.w.).). Strunz K. Kształtowanie przekonań moralnych.). Warszawa 1955 s. O formirowanii kommunisticzeskogo mirowozrenija. Warszawa 1970. z „Prądu". z ang. Światopogląd i życie codzienne.. Schaff A. Psychologiczne podstawy kształcenia poglądu na świat dzieci i młodzieży. Warszawa 1970. Nowicki A. Padagogische Psychologie fur hóhere Schulen. Warszawa 1957.. Z psychologii światopoglądu chrześcijańskiego. Reykowski J. Moreno J. Warszawa 1967.. z ang. t. „Kultura i Wychowanie" 1933/34 nr 1. Debesse M.. Warszawa 1965. Paris 1914. Szczepański J. Lindgren H.. Fleming C. Wizje ludzkiego świata. Miinchen 1959.. Warszawa 1928-30. Skinner Ch. Educational Psychology. Warszawa 1933. ks.. Szuman S. Psychologia światopoglądu młodzieży. Ideologia i wychowanie. Child Psychology. Warszawa 1958 . Socjologiczne zagadnienia wyższego wykształcenia. t. z czesk. Kraków 1937 19382.)... Wołoszynowa L.. Gottlieb W. Dąbrowski K. Warszawa 1959. Psychologia wychowawcza w szkole (tł. Warszawa 1958. Psychologia pedagogiczna.. z franc). odb.. Skowron S. Warszawa 1962.. Weryński H. Psychologia szkolna (tł. O sprzecznościach i jedności wychowania. B.Clarke A. Clarke A. Durkheim E.. (red. Warszawa 1933. C. Philosophie der Werte als Grundwissenschaft der padagogischen Zieltheorie. B. „Kwartalnik Pedagog.. Hurlock E. Społeczeństwo i wychowanie. Pięter J... Livingstone R. Szuman S. Pedagogie sociologiąue: les influences du milieu en education. „Kultura i Wychowanie" 1934/35 nr 3. Hessen S.. Cathrein V. Dziedziczność Warszawa 19622. Rozwój dziecka (tł. Socjologia wychowania.. Warszawa 1965. Wychowanie i zdrowie psychiczne (tł. Społeczna funkcja wychowania... Radwiłowicz R.. New Jersey 19605. Higiena szkolna.. Warszawa 1933. Pedagogie et socjologie. Psychologia pomaga wychowaniu. Żebrowska M. Bauman Z. M. Wstęp do psychologii pedagogicznej (tł. Warszawa 1969. Przihoda V. Higiena psychiczna. Paris 19222. Diekalolische Wełtanschauungin ihren Grundlinien. The Social Psycholog}' of Education. E.). Czy zmierzch ery ideologii? Warszawa 1961. Warszawa 1961. Munclien 1921 6 . ks. Psychologia dziecka od urodzenia do wieku młodzieńczego (tł. Wrocław 1968... Rowid H. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. Warszawa 1959.). Rozwój biologiczny człowieka. (Hrsg)... Warszawa 1963.. Behn S.. Warszawa 1936. z ang.... Psychologia wychowawcza wieku dziecięcego.. Warszawa 1961.. O rozwoju i kształtowaniu światopoglądu. poi. Psychologia rozwoju dzieci i młodzieży. . Rouma G. Szuman S„ Pięter J. Psychologia społeczna a wychowanie.. J. T. Upośledzenie umysłowe (tł. Warszawa 1960. Szkoła w społeczeństwie amerykańskim. Pastuszka J. Znaniecki F. Psychologia wychowawcza wieku szkolnego. Dybowski W. Hetzer H..).. „Przewodnik Społeczny" 1934 nr 7. Warszawa 1962. Warszawa 1958. Warszawa 1960. Kasprzak M.). Englewood Cliffs. Idee.. z ang. Skatkin M.. Spionek H. London 1962. Kołakowski L.. Wiatr J. ideały. Wall W.. Chojnacki P. Ideologia w ujęciu Mannheima. M.). Kopczyńska J. Organizm a życie psychiczne.).. Lublin 19622. Skowron S. Zaborowski Z. Warszawa 1971. Niesiołowski A. Szulc Z. Poznań (b. Rozwój młodzieży (tł. Chojnacki P. Wolański N.. Góttingen 19592.. New York 19594. Higiena dziecka w wieku szkolnym. Warszawa 1963.. Wroczyński R. Jersild A. Warszawa 1963. Podstawy filozofii chrześcijańskiej. Istota i zadania światopoglądu. Charakter człowieka.. Klimke F. Przekonania. Warszawa 1968. Zaburzenia psychoruchowego rozwoju dziecka. Poniatowski Z. Okoń W. Ateizm. Lwów 1938. Warszawa 1962.

jak np. a młodzież starsza dąży do samodzielności. w której dobro ekonomiczne przedsiębiorstwa zostało uwolnione od obowiązku stosowania się do zasad moralnych (czego wyrazem w średniowieczu było potępienie zysku za procent i walka z lichwą) oraz od ciężarów społecznych (np. które stają się powszechnie uznane. który staje się podstawą nowego ustroju. ponieważ poprzednie wieki zawsze wypracowywały jakąś syntezę wychowawczą swojego czasu. które reguluje sezonowe ceny za towar zależnie od ilości towaru na rynku (podaż) i liczba ludzi chcących go nabyć (popyt). obowiązująca wszystkich ludzi. w którym odbija się i ustala związek między ustrojem społeczeństwa. dlatego też współcześnie działają odrębne pedagogiki światopoglądowe. jałmużna). wsparcia ubogich. Tymczasem w sprawie celów i ideałów wychowania „nowego człowieka" istnieją wciąż zasadnicze rozbieżności. „trzeci stan" tworzyli mieszczanie. uzasadnianych filozoficznie zostały przyjęte za obowiązujące ideologie przez poszczególne wielkie grupy społeczeństw1. Rozwój przedsiębiorstwa opierał się obecnie o dwie zasady: wolnej konkurencji (czyli swobody właścicieli w walce z innymi producentami o najwyższy zysk przez zniszczenie konkurenta) oraz żelaznego prawa popytu i podaży. Warszawa 1963. ukształtowany w średniowieczu jako ustrój feudalny. badające rozwój fizyczny i psychiczny dzieci. jak np. giełdy). Smith. Ponieważ zaś 2 B. w wieku XX lokalnie podobną rolę odgrywało wojsko (ustrój faszystowski) lub inteligencja. L i 11 e y. Te narastające fakty stanowią bazę. szczególnie technicy (technokracja) lub ostatnio naukowcy.). rozwinęły hutnictwo. prowadzących dziś do ery atomowej. czyli ujęcia rzeczywistości w postaci zespołu określonych idei. banki. na której w przyszłości ukształtuje się jednolita dla wszystkich pedagogika naukowa. młodzieży oraz dorosłych. np. Ricardo). czwartym z kolei nowym stanem byli robotnicy. Liczne nauki pomocnicze współdziałające z pedagogiką. Dla uruchomienia przemysłu konieczna była koncentracja kapitału (spółki akcyjne. Najgłębszą przyczyną obecnego rozbicia systemów wychowawczych był rozwój nowego ustroju ekonomiczno-społecznego . potem Jacąuarda oraz maszyny parowej Watta już w drugiej połowie XVIII wieku zapoczątkowały pierwszą nowożytną rewolucję przemysłową2 „wieku pary i elektryczności". Wynalazki te przyczyniły się do powstania wielkiego przemysłu fabrycznego. które wychodzą z własnych założeń ideologicznych. odkrywają coraz więcej faktów pedagogicznych. Pedagogika światopoglądowa jest więc nauką przedstawiającą konkretny system wychowania. 1 jące potrzeby i stosunki oświatowo-wychowawcze przy pomocy instytucjiwychowujących w ustalony sposób. że dziecko w wieku przedszkolnym potrzebuje opowiadania mu bajek. Rozwój kapitalizmu i jego skutki Współcześnie jednolita pedagogika naukowa. który zniszczył dotychczasowy ustrój stanowy społeczeństwa. z ang. jak też poznające wpływy środowiska społecznego. kopalnictwo i kolejnictwo. to. matematyka czy fizyka. jeszcze nie istnieje. stanowiące jako klasa panująca własny ustrój społeczno-ekonomiczny i porządek prawny oraz reguluGrupy te historycznie nazywano stanami. D. zadania stawiane wychowaniu) i działaniem zespołu instytucji oświatowo-pedagogicznych. maszyny i historia (tł. wschodnich czy neutralnych ukształtował się wyjątkowo w obecnym stuleciu.C z ę ś ć II PEDAGOGIKA PORÓWNAWCZA WSPÓŁCZESNE SYSTEMY WYCHOWANIA Rozdziali GENEZA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWAWCZYCH 1. jego ideologią wychowawczą (idee. Ludzie. . Pierwsze wielkie wynalazki maszyny tkackiej Cartwrighta.kapitalizmu. Szybki rozwój kapitalizmu uzasadniała nowa nauka ekonomiki liberalnej (A. Te właśnie odrębne koncepcje. Stan tego rozbicia na przeciwstawne sobie systemy wychowania w krajach zachodnich. cele. Coraz liczniejsze pedagogiki światopoglądowe są wyrazem współczesnego pluralizmu społeczeństw i mimo rozwiązywania podobnych problemów i zaspokajania tych samych potrzeb wychowawczych przyczyniają się do tworzenia różnych rozwiązań i modeli.

Dom rodzinny stracił siłę wychowawczą. Louvain . bawiąc się nad rynsztokami. pozbawił praw do życia. Ruchy społeczno-polityczne XIX wieku a kwestia robotnicza W ramach rozwijającego się ustroju kapitalistycznego od końca XVIII stulecia ukształtowały się dwa ruchy społeczno-polityczne: demokratyzm i nacjonalizm. Tak organizowana produkcja fabryczna szybko eliminowała produkcję rzemieślniczą. które utraciły swe dotychczasowe źródła utrzymania z warsztatu lub roli i szukały pracy najemnej w fabrykach. posiadający tylko dzieci na własność (łac. kooperatywy (pierwsza Sprawiedliwych Tkaczy w Rochdale 1844) broniące przed wyzyskiem handlu detalicznego i szerzące oświatę przez zakładane biblioteki. spowodował emigrację zarobkową. Powstaje w związku z tym nowoczesny proletariat 3 . Z a n i e w s k i . zebrań. czyniąc to wszystko pod hasłem gospodarczego leseferyzmu (franc.pozwólcie działać). wreszcie Kodeks Napoleoński wprowadziły stopniowo formalną równość obywateli wobec prawa. Zjawia się masowa przestępczość nieletnich. sądowniczą i wykonawczą. 2. Habeas Corpus Act 1679). które sprowadzono do roli stróża nocnego. sumienia. nadały prawa wyborcze (ale tylko mężczyznom posiadającym własność). Ustrój kapitalistyczny wyrósł więc na krzywdzie społecznej mas pracujących. która w państwach uprzemysławiających się szybko wzrasta.z drugiej. zorganizowaną w średniowiecznych cechach. pilnującego majątku przed złodziejami. wobec tego potanienie towaru celem pobicia konkurencji wymagało szukania tanich surowców (co rozpętało w XIX wieku walkę państw o kolonie i ich wyzysk ekonomiczny) oraz taniej siły roboczej najpierw niewykwalifikowanych robotników. dążące do programowego rozwiązana sprawy robotniczej bądź to z pozycji ustroju kapitalistycznego z jednej strony barykady. ogłaszanych prawnie przez związki zawodowe. ściągający masowo w poszukiwaniu zarobku do przeludnionych miast (urbanizacja). natomiast dziś arbitraż państwowy jest daleko posunięty w stosunku do strajków legalnych. w przeciwieństwie do strajków „dzikich". łamanych przy 1957 2 . mansard. Płn. Dziewczynka z zapałkami). R. ekonomicznej działalności nieskrępowanej przez interwencję państwa. a) Demokratyzm nie był produktem rewolucji mieszczańskiej. ubezpieczenia od wypadków i choroby. do urlopu. ulżenia w pracy kobiet i dzieci. w dzielnicach slumsów. Pociągnęło to skutki wychowawcze. gdy właściciele fabryk mogli stosować lokauty. trzeciego stanu. nadały stopniowo formalną równość obywateli wobec prawa. wyzyskiwany przez mieszczaństwo i kapitalistów. Państwo początkowo nie wtrącało się do przebiegu walk klasowych. Demokratyzm więc burżuazyjny w sprawie walki klasowej przyznawał robotnikom prawa do strajku. rozszerzały prawa obywatelskie (wolności słowa. zubożenie mas społecznych. opisywany ze współczuciem przez Dickensa czy Andersena {Dawid Cooperfield. zaopatrzenia emerytalnego. które rozpoczęły walkę parlamentarną (ruch czartystów 1836-1848) o prawa 3 robotników do ograniczania czasu pracy (8 godzin). UOrigine du proletariat romain et contemporain. Przede wszystkim powstały spółdzielnie spożywców. laisser faire . stowarzyszeń) głównie jednakże dla właścicieli jakiegoś kapitału. Z dawnych zaś cechów wytworzyły się najpierw na terenie Anglii związki robotnicze (tradeunions). potem kobiet i najtańszej siły dzieci.potomstwo). Wielka Rewolucja Francuska (1789). parlamentaryzm w Anglii (od 1265. wywołał i zaognił kwestię robotniczą. Powstaje problem „dziecka ulicy". Proklamacja niepodległości Stanów Zjednoczonych Am. bądź też z pozycji obrony pokrzywdzonych . Wreszcie zaostrzająca się walka klas została około połowy XIX wieku przejęta przez ruchy społeczno-polityczne.zasadnicza wartość każdego towaru zależna jest od kosztu surowca i wynagrodzenia za pracę przy jego produkcji. gnieżdżący się w niezdrowych warunkach nędzy mieszkaniowej. zmusił do pracy matkę rodziny i małoletnie dzieci. zamykanie przedsiębiorstwa i zwalnianie robotników z pracy. obalającego monarchię absolutną i ustrój feudalny stanów uprzywilejowanych pod hasłami: wolność. dzieci proletariackie pozbawione opieki pracującej matki spędzały czas na ulicach. rozdzieliły od siebie trzy władze: ustawodawczą. Niesprawiedliwość społeczna wywołała rychło próby ratunku i obrony ze strony robotników. (1776) i ich Konstytucja (1787). równość i braterstwo. Nastąpiła gwałtowna pauperyzacja. suteryn. proles . co doprowadziło do szalonej eksploatacji robotników pracujących od 12 do 14 godzin na dobę za najlichszą opłatę.

ale wytworzyło społeczeństwo konsumpcyjne. b) W obronie zaś wyzyskiwanych robotników wystąpiły dwa ruchy: rewolucyjny i reformistyczny. 1848 przez Marksa i Engelsa Manifest komunistyczny pod hasłem Proletariusze wszystkich krajów łączcie się stwarza 10-punktowy program rewolucji proletariackiej obalenia ustroju kapitalistycznego i wprowadzenia dyktatury proletariatu dla budowy społeczeństwa bezklasowego. Zlikwidowanie klęski bezrobocia przez inwestycje państwowe i odpowiednią politykę monetarną przyczyniło się do podreperowania kapitalizmu po drugiej wojnie światowej. M. żąda dla siebie przywilejów. przeprowadzają wojny z Danią i Austrią. Włochy) jako ruch wolnościowy dążący do walki o niezależność narodową. W sprawie robotniczej zaś nacjonalizm z motywów patriotycznych stara się zapewnić możliwy dobrobyt swoim własnym robotnikom. W wyniku wzrostu potęgi militarnej i ekonomicznej w r. procentu i pieniądza (1936) w celu przezwyciężenia stagnacji i kryzysu ekonomicznego. antysemityzm). naiwnie marzący o idealnym społeczeństwie ludzi wolnych i pracujących dla siebie.. internacjonalizm starały się rewolucyjnie usunąć wyzysk kapitalis- . Kształtował się on początkowo od końca XVIII wieku w krajach pozbawionych niepodległości. znalazły się pod ciężką okupacją francuską z wyjątkiem Prus. podsycany przez towarzystwa gimnastyczne przygotowujące do walki. którą obrócono na rozwój zagłębia przemysłowego Ruhry. Pierwotny socjalizm utopijny (Saint-Simon. Owen). wytwarzanej przez robotników ponad to. Ten interwencjonizm państwowy we współczesnym kapitalizmie był opracowany przez angielskiego ekonomistę J. opartego na uspołecznionej własności środków produkcji i na pracy wszystkich według ich zdolności i możliwości. Od tego czasu zaczął się potęgować imperializm niemiecki. Pierwszy z nich rozwinął się jako ruch proletariacki samych robotników w postaci socjalizmu i komunizmu. tworzą sztab generalny. gdzie począł budzić się duch narodowego oporu. Z nacjonalizmem więc zawsze wiąże się to. rywalizujący na morzu z imperializmem brytyjskim. zmuszają ją do kapitulacji i zapłacenia olbrzymiej kontrybucji wojennej. 1871 kanclerz Bismarck ogłasza Cesarstwo Niemieckie. nawet przez Uniwersytet Berliński.nacjonalizm. Jednakże pełny proces rozwoju nacjonalizmu wystąpił dopiero na terenie Niemiec. Po pokonaniu Napoleona Prusy dążą dalej do zjednoczenia politycznego państewek Rzeszy. szerzy nienawiść do obcych narodowości (prześladowanie i germanizacja Polaków za Bismarcka. Węgry. został wyparty przez socjalizm naukowy Karola Marksa i Fryderyka Engelsa. Wyrazem tych zjawisk społeczeństwa konsumpcyjnego stał się kryzys dolarowy z r. Ogłoszony w r. uzyskując to kosztem wyzysku kolonii lub robotników w krajach gospodarczo zależnych. czyli wzrostu cen z powodu spadku wartości pieniądza. co otrzymują jako wynagrodzenie za pracę. wartości dodatkowej. w wyniku czego tworzy się III Międzynarodówka komunistyczna w 1919 r. co pośrednio doprowadziło do wybuchu I wojny światowej (1914). W ten sposób czasowe zlikwidowanie bezrobocia przez interwencjonizm państwowy powoduje wzrost cen i odbija się niekorzystnie na najmniej zarabiających. dążącym do zapanowania nad światem. założony w 1809 r. wolności narodowej (rozbiory Polski 1772-1795) i będących pod okupacją obcej władzy (Serbia. Keynesa (1833-1946) w Ogólnej teorii zatrudnienia. czy przyczynia się do okresowej utraty równowagi bilansu płatniczego i do inflacji.pomocy siły i prawa. zdobywający kolonie i sfery wpływów. Grecja. Inaczej do sprawy społecznej robotników podchodził drugi ruch w społeczeństwach o ustroju kapitalistycznym . przekreślając tym międzynarodową solidarność ludzi pracy. w którym wydatkowanie na nowe modele produkcji przewyższa oszczędzanie. Następnie utworzenie I Międzynarodówki (Genewa 1864) rozpoczęło historię nowoczesnego ruchu robotniczego. Fourier. który podczas II Międzynarodówki (Paryż 1889) proklamował dzień 1 maja jako święto międzynarodowego proletariatu walczącego z kapitalizmem. Socjalizm naukowy i komunizm w oparciu o solidarność klasową. rozbijają Francję pod Sedanem (1870). które po bitwie z Napoleonem pod Jena w 1808 r. Pokonany traktatem wersalskim (1918) nacjonalizm niemiecki odrodził się jeszcze w postaci faszyzmu w ruchu narodowo-socjalistycznym Hitlera. Nacjonalizm zaczął więc wychowywać społeczeństwo w duchu patriotyzmu. że wynosi on własny naród ponad inne (szowinizm). że źródłem wyzysku jest przywłaszczanie przez kapitalistę tzw. ale który w czasie I wojny światowej przeszedł przez oportunistyczny rozłam.wzór Filaretów). którego pierwszy rektor. w tym celu rozwijają militaryzm. język i kulturę niemiecką ponad wszystko. którzy zanalizowali ekonomikę kapitalizmu wykrywając. 1971. przez studenckie Tugenbundy (Związki Cnoty . filozof Fichte w Mowach do narodu niemieckiego wynosi historię.

W odpowiedzi na hitleryzm we Francji dochodzi do stworzenia Frontu Ludowego pod wodzą Leona Bluma.Centrum katolickie w Niemczech od 1870 r. dzięki czemu demokratyzm francuski dąży do stworzenia własnego państwa wychowawczego. których rywalizacja o imperium światowe Niemiec i Anglii doprowadziła do wybuchu I wojny światowej (1914-1918). W tym samym roku Wiosny Ludów 1848 w Kolonii został zwołany przez późniejszego biskupa Moguncji. zainicjował ubezpieczenia społeczne i prawodawstwo pracy. po raz pierwszy poza murami kościoła wiec robotników chrześcijańskich dla zorganizowania środków poprawy sytuacji gospodarczej w duchu miłości i sprawiedliwości ewangelicznej. Ruch społeczno-katolicki miał charakter reformistyczny i przeciwstawiał się tak kapitalistycznemu liberalizmowi. akcjonariat pracy. kasy zapomogowe i pożyczkowe. który przemieniał się w państwo wychowawcze. W tym celu rozwijano oświatę i wychowanie mas robotniczych w duchu świadomości klasowej. wprowadzenia swej dyktatury. 3. Podobnie nacjonalistyczna partia Narodowego Socjalizmu Hitlera dochodzi w Niemczech do władzy w 1932 r. Mussolini stworzył partię faszystowską. działająca od 1905 r. który rozwinął chrześcijańskie związki zawodowe.). jak inżynierów i kierowników oraz właścicieli przedsiębiorstw. według nowego kalendarza). tj. nienawiści i zemsty za krzywdy oraz w duchu bojowości rewolucyjnej. przeprowadziła w Rosji rewolucję październikową (7 XI 1917 r. tj. Dalsze pogłębianie ruchu nastąpiło po drugiej wojnie światowej. komunistyczne. Początkowy paternalizm. który w pierwszej encyklice społecznej Leona XIII Rerum novarum (1891) zalecał rozszerzenie własności prywatnej na możliwie największą ilość ludzi. polegający na łączeniu się w korporacjach zawodowych wszystkich pracujących w danym zawodzie tak robotników.tyczny człowieka przez człowieka i wprowadzić nową sprawiedliwość społeczną dla ludzi pracy. W wyniku wojny na tle wrzenia społecznego wytworzyły się partie nowego typu. c) Natomiast ruch reformistyczny ukształtował się wśród katolików. wprowadza autarkię (samowystarczalność) gospodarczą i przygotowuje wojnę w odwet za traktat wersalski. Na terenie Włoch od 1919 r. które zależnie od programu podzieliły się na prawicowe (nacjonalistyczne i demokratyczne. wychowując masy społeczne w duchu moralności chrześcijańskiej. miłości Boga i bliźniego.). Inne natomiast o charakterze faszystowsko-socjalistycznym dążyły do opanowania władzy na drodze zamachu w państwie. chłopskie) oraz na centrowe (chrześcijańskie . Na drodze upowszechniania się prawa wyborczego posłów w parlamentach powstawały coraz liczniejsze partie polityczne. . która odnowę ustroju społecznego opierała na prawie miłości i sprawiedliwości społecznej.). opieka nad robotnikami przekształca się w program korporacjonizmu. rozpędzenia parlamentu i zniszczenia partii opozycyjnych. wywołującym olbrzymią klęskę bezrobocia.katolickiego. zakończonej klęską cesarskich Niemiec i Austrii. Emanuela Kettelera. ruchu społecznego . Dalszy rozwój ruchu przyniósł drugą encyklikę społeczną Piusa XI Quadragesimo anno (1931). domagał się płacy sprawiedliwej. jak i socjalistycznej rewolucji. opanowując swą doktryną całe społeczeństwo. pod wodzą Lenina. początkowy okres sejmokracji kończy się dyktaturą Józefa Piłsudskiego (od 1926-1935) i wzrostem faszyzującej polityki mocarstwowej sanacji z programem „wychowania państwowego" wszystkich obywateli razem z wieloma mniejszościami narodowościowymi. która od 1922 r. wprowadziła dyktaturę wojskową. ustanowiła dykataturę proletariatu i utworzyła pierwsze państwo socjalistyczne. Rozproszkowanie stronnictw nie dawało żadnej partii opozycyjnej przewagi w stosunku do nacjonalizmu lub liberalizmu burżuazyjnego. W Polsce natomiast po odzyskaniu niepodległości i uwolnieniu się od zaborców w 1918 r. wystarczającej na utrzymanie całej rodziny robotnika i robienie oszczędności. Praktyczne zdobycze ruchu społeczno-katolickiego znalazły potwierdzenie w dokumentach Kościoła. prawicowego socjalisty (od 1936 r. liberalne) i lewicowe (socjalistyczne. wprowadził udział robotników w zyskach przedsiębiorstwa. Rozdział systemów wychowawczych Walka o sprawiedliwość społeczną dla klas uciskanych (robotników i chłopów) pomiędzy czterema ruchami społeczno-politycznymi począt- kowo rozgrywała się na płaszczyźnie ustawodawczej. przyznawał robotnikom prawo do zrzeszania się i głosił zasadę ograniczonej interwencji państwa w sprawy społeczne. Pierwszą z nich była Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji (bolszewików. czyli tzw. Był to początek czwartego w XIX w. następnie starały się o wprowadzenie swej ideologii w całym kraju. po wielkim kryzysie ekonomicznym kapitalizmu (od 1929 r. czyli większości).

Dalsze zaś encykliki społeczne ukazywały cele nowoczesnego świata. chorych. Francja i inne kraje Zachodu) oraz 3° . S o s n o w s k i . sądzący zbrodniarzy wojennych. Czwarty zaś system Ks.in. nauki i uniwersytetów katolickich (wyrazem tego stał się m. postępu gospodarczo-społecznego narodów dla wzrostu dobrobytu zamiast wydatków na zbrojenia4. nadużywaniem środków masowego przekazu. Od encykliki Rerum novarum do Mater et Magistra. 20-47. Akcji Katolickiej jako apostolstwa świeckich pod przewodnictwem hierarchii (Pius XI1922). W ten sposób ruch społeczno-katolicki. 1.). „Zeszyty Naukowe KUL" 1971 nr 2 s. 4-5. 6 K. jak przejawy krzywdy społecznej spowodowanej dyskryminacją za różnice rasy. Idea korporacjonizmu chrześcijańskiego natomiast została poza Włochami Mussoliniego przejęta przez gen. 2° . 5 . płci lub religii. Polska. rozwoju gospodarczego zróżnicowanych regionów w kraju. Jedynie ruch społeczno-katolicki nie miał celów politycznych. pochodzenia. zmieniających się problemów współczesnego świata i człowieka.św. rozpoczęła się rywalizacja pokojowa na skalę światową trzech pozostałych systemów wychowania. niedorozwojem gospodarczym młodych narodów. Prowadziło to do przebudowy ustroju społecznego i jego odnowy na zasadzie sprawiedliwości i miłości społecznej. odrodzenia literatury i sztuki katolickiej.Tak więc w okresie międzywojennym nacjonalizm wytworzył faszystowskie państwo wychowawcze {Erziehungsstaat). jak skutki urbanizacji.wychowania chrześcijańskiego. Chrześcijanie wobec nowych problemów społecznych. Mater et Magistra Jana XXIII wyszła poza sprawę robotniczą i objęła zasadami ewangelicznymi problemy ludności wiejskiej. prowadzonego przez Kościół katolicki w dostosowaniu się do aktualnych. Katolicka nauka społeczna akcentowała wyzwolenie proletariatu na drodze uwłaszczenia oraz postulowała ustrój samorządu społeczno-gospodarczego według zasady pomocniczości ogłoszonej przez Piusa XI w encyklice Quadragesimo anno (1931 r. uzależnieniem państw od międzynarodowych przedsiębiorstw5. T u r o w s k i . Populorum progressio Pawła VI z 1967 r. co pokój" (enc. od 1918 r. Katolicki Uniwersytet Lubelski). „Tygodnik Powszechny" 1971 nr 24 s. Nastąpiło więc po I wojnie światowej ożywienie katolicyzmu w postaci ruchu misyjnego. Bułgaria i Jugosławia.).Dziecko w systemie hitlerowskim. społecznie niedostosowanych itp. NRD i Chińska Republika Ludowa). nie tworzył swego państwa. jak spychanie na margines społeczny nowej kategorii ludzi „biednych" (starych.wychowania socjalistycznego w Związku Radzieckim i w krajach demokracji ludowej (od 1945 r. a od 1949 r. Węgry. Franco w Hiszpanii (od 1938 r. a hitlerowski system wychowania 6 nacjonalistycznego potępiony jako nieludzki przez Trybunał Międzynarodowy w Norymberdze. których ofiarami są buntująca się młodzież oraz kobiety. postęp kulturalny i rozwój gospodarczy narodów jako jedynego sposobu dojścia do pokoju.) oraz Salazara w Portugalii. 4 cie współczesnym {Gaudium et spes 1965) nowych problemów społecznych. Czechosłowacja. Po drugiej wojnie światowej więc od 1946 r. demokratyzm zaś bronił ustroju kapitalistycznego i posiadanych kolonii. Tymczasem w okresie międzywojennym wychowanie prowadzone w duchu militaryzmu. 3-13.) oraz rozwój wszystkich narodów łącznie z zacofanymi na drodze rozwijania każdego człowieka przez wychowanie. Ohne Mitleid. wywołanej emigracją zarobkową. ale uległa wypaczeniu przez wojskową dyktaturę faszystowską. lecz dążył do chrystianizacji świata przez „odnowienie wszystkiego w Chrystusie" (instaurare omnia in Christo .). Warszawa 1962 s. psychicznie upośledzonych. komunizm doprowadził do powstania radzieckiego państwa socjalistycznego. kultury. tj. 1903-1914). obowiązku współpracy i pomocy międzynarodowej. gdyż „rozwój oznacza to samo. W. w wyniku której siłami koalicyjnymi demokracji burżuazyjnej i demokracji radzieckiej został rozbity faszyzm.) zajął się rozwiązywaniem w duchu Konstytucji soborowej o Kościele w świeK. Pacem in terris Jana XXIII z 1963 r. a po soborze Watykańskim II (1962-1965) unowocześnił się przez włączenie do programu chrześcijańskiego działania wszystkich wyłaniających się problemów społecznych współczesnego świata dla ich rozwiązania w duchu pokoju. odwetu i imperializmu w państwach faszystowskich przyspieszyło wybuch II wojny światowej (1939-1945). Pius X. J.wychowania liberalnego w demokracjach państw kapitalistycznych (USA. sprawiedliwości i miłości. czyniąc początkowo sprawę robotniczą kwestią moralną. Kongresów Eucharystycznych. Rumunia. rozwinął się w kierunku odnowy całego ustroju społecznogospodarczego na zasadach ewangelicznych sprawiedliwości i miłości społecznej. M a j k a . Wreszcie list apostolski Octoąesima adveniens Pawła VI (1971 r. dla których nie ma miejsca w społeczeństwie uprzemysłowionym. 1° . Po drugiej wojnie światowej kwestia społeczna w enc. Brytania. jak pokój między narodami (enc.

9 E. do czego zmierzają prowadzone w różnych krajach eksperymentalne szkoły UNESCO. pojednania religijnego. Wychowanie narodów w powiązaniu z rozwojem wiedzy naukowej i kultury stało się 7 więc tu środkiem naprawy. Jak widzimy. persona . Wreszcie piąty kierunek wychowania UNESCO zaleca. walka z nędzą. co współcześnie nazywa się personalizmem (łac. przystąpił Związek Radziecki) i neutralnych. praworządności oraz praw człowieka i podstawowych swobód. Algeria . Organizacja Narodów Zjednoczonych. Ghana . W związku z tymi celami Statut UNESCO ustawia jakby pięć drogowskazów dla wychowania współczesnych ludzi. Warszawa 1963. a przywrócenie „zasad godności. zabezpieczenia pokoju i realizacji celów ONZ 8 . Czwarty kierunek nakazuje „szerokie rozpowszechnianie kultury i wychowania ludzkości" jako „święty obowiązek. równości i wzajemnego szacunku ludzi". w równe prawa płci i wielkich czy też małych narodów.osoba). Konieczność nowej orientacji w wychowaniu Tragedia II wojny powszechnej zakończona atomową zagładą Hirosimy i Nagasaki 7 podyktowała konieczność zapobieżenia przyszłej katastrofie całej ludzkości. Lublin 1946 s.Organizacja Narodów Zjednoczonych dla Spraw Wychowania. O s m a ń c z y k . 7. Ciekawa historia ONZ. głoszonego przez II Sobór Watykański. w której bierze udział tak blok państw kapitalistycznych. Warszawa 1962. Veronese był dyrektorem naczelnym UNESCO. B e r e z o w s k i . Tak tedy wychowanie poczucia ludzkości {humanitas) wobec innych ludzi w celu społecznego niesienia im pomocy wszelkiego rodzaju także pomocy przez rozpowszechnianie oświaty i kultury wraz z troską o zaspokojenie ludzkich potrzeb fizycznych i duchowych (np. rozdział i rozbicie ideowe współczesnych systemów wychowawczych nie wyklucza możliwości porozumienia i współpracy na terenie przyjaźni i zbliżenia między narodami. który wszystkie narody muszą wypełnić w duchu wzajemnej pomocy i troski". Rywalizacja kulturalna wszystkich współczesnych systemów wychowania rozwija się od 1945 w ramach UNESCO . jak socjalistycznych (od 1954 r.1957. 2) wiara w prawa zasadnicze człowieka.1962). mowy lub religii". stąd też naczelny kierunek nowej orientacji w wychowaniu wskazuje idea pokoju międzynarodowego jako konieczność wychowania w ideologii pacyfizmu lub irenizmu. wolności i pokoju". która w zagadnieniach religijnych staje się też ideologią ekumenizmu. . w godność i wartość jednostki. a także Międzynarodowy Katolicki Komitet Koordynacyjny. Nauki i Kultury (z siedzibą w Paryżu). rezultaty których poszerzają pole badania pedagogiki porównawczej. chorobami. Drugi kierunek dotyczy wzajemnej znajomości dążeń i życia narodów celem usunięcia różnic między nimi jako źródła podejrzliwości i nieufności. z ramienia którego w latach 1959-1961 przewodniczący Akcji Katolickiej we Włoszech D. z franc). R o z d z i a ł II CHARAKTERYSTYKA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWANIA 1. w Egipcie. C . krajach arabskich oraz w obozie państw neutralnych wyzwolonych z ucisku kolonialnego (India 1947.wychowania nacjonalistycznego zaczął się odradzać od 1949 w RFN. do których należą: 1) ochrona przed wojną. Tworzy to postulat wychowania w poczuciu poszanowania praw należnych człowiekowi jako osobie.współpracy narodów dla zapewnienia ogólnego poszanowania sprawiedliwości. by pokój nie 8 I s o c o i I c i r o H a t a n o . głodem. która głosi: „Celem organizacji jest przyczynić się do utrzymania pokoju i bezpieczeństwa przez pogłębienie . a po wojnie sueskiej od 1956 r. Dziecko Hirosimy (tł.za pomocą wychowania. nauki i kultury . Jest to kierunek wychowania moralnego ludzkości w „duchu sprawiedliwości. 3) ustalenie warunków sprawiedliwości i poszanowania umów międzynarodowych. Pierwszy z nich brzmi: „Ponieważ wojny biorą początek w umysłach ludzi. głoszącej nierówność ludzi i ras. Dała temu wyraz deklaracja UNESCO. które Karta Narodów Zjednoczonych przyznaje wszystkim narodom świata bez różnicy rasy. więc i ochrona pokoju w umysłach ludzi musi być zbudowana". 4) popieranie postępu i lepszego poziomu życiowego z uwzględnieniem większej wolności9. analfabetyzmem) stanowi podstawową ideę współczesnego humanizmu. Trzeci kierunek wskazań to obalenie doktryny rasizmu.

w gangach chuligańskich. teorii rasizmu. Wreszcie poza przyczynami moralnymi i światopoglądowymi do upadku kultury europejskiej przyczynił się sam ustrój klasowy. Moralność mieszczańska. np. G. w epidemii samobójstw. S. Najwyższa rasa biała. Wyraziło się to dobitnie nawet w klasowości szkoły wyższej i średniej. homoseksualizm w organizacji młodzieży niemieckiej np. Przede wszystkim rozwój kapitalizmu z jego niesprawiedliwością społeczną przyczynił się do demoralizacji społeczeństw. która walcząc z filisterstwem dorosłych dążyła do usankcjonowania. ale także postawami moralno-światopoglądowymi ludzi. oparta na sile pieniądza i na przewadze prawnej mężczyzny nad kobietą doprowadziła do tzw. podwójnej moralności. Interpretowany przez nią ewolucjonizm zatarł zasadni10 11 12 czą różnicę między człowiekiem a zwierzęciem.opierał się wyłącznie na politycznych i ekonomicznych układach rządów. Demoralizacja młodzieży warstw wyższych społecznie przejawiła się w seksualizmie. s. 774. trzeba zwrócić uwagę na to. zewnętrznie pozornie solidnej i wypłacalnej. Został on wykorzystany przez ideologię faszystowsko-nacjonalistyczną do stworzenia m. Do zmian ocen w kategoriach norm światopoglądowo-moralnych XIX stulecia.Statut. Zapolskiej: Moralność pani Dulskiej). co wyraziło się nie tylko we wzroście w krajach cywilizowanych XIX wieku przestępczości nieletnich. który podzielił społeczeństwa na klasy oświecone i wyższe. małżeństw na próbę jako należnego jej prawa moralnego. przyczynił się również ewolucjonizm. w narkomanii morfinizmu czy alkoholizmu. Szukając przyczyn takiej właśnie nowej orientacji wychowania w świecie powojennym. „Nowa Szkoła" 1946 nr 6-9 s. która stała się elitą społeczeństwa i tworzyła grupy nacisku.in. ale także w tzw. pogardy dla człowieka i nierówności stanowych jako winnych współczynników katastrofy wojennej zmusiła do zmiany orientacji wychowania we współczesnych systemach wychowawczych. okupacje i nędza. spekulacje i migracje. byle bez wywoływania skandalu. a masy pozostające w nędzy pozbawiało prawa do życia. Zdechrystianizowana moralność mieszczańska11. Wandervogel 12 ). wewnętrznie zaś i po cichu. ustalający kierunki działania wychowawczego dla utrzymania pokoju na przyszłość jest wyznaniem wiary . Pojęcie nowoczesnego systemu wychowania i jego budowa Poznany statut UNESCO. M. w których piece krematoryjne kończyły naukowo opracowany proces wyniszczenia ludności okupowanej. Proces emancypacji młodzieży współczesnej. pochodzących z lumpenproletariatu. które łatwo było skierować do bratobójczej walki i rewolty przeciwko ustalonemu „nieporządkowi". przeznaczonej dla młodzieży warstw uprzywilejowanych i dobrze sytuowanych. a przymusowości szkoły elementarnej i prywatnej zawodowej dla ludu i drobnomieszczaństwa. Miejsce dawnej arystokracji rodowej w tym ustroju zajęła plutokracja. kierujące polityką i życiem. W takich warunkach szczególnie młodzież deprawowała się. zgniłej i niemoralnej (Por. Przeniesione na człowieka prawa walki podbudowały teorię rasizmu. „Znak" 1961 nr 84 2. w perwersji płciowej (np. lecz „musi opierać się o intelektualną i moralną solidarność 10 ludzkości" . Z kolei falę rozkładu moralnego społeczeństw i ich młodzieży spotęgowały wojny. miała być z natury rasą panów. władza finansjery. którzy powinni inne „podłe" rasy wytępić (prawodawstwo antysemickie) lub uczynić niewolnikami. typu nordyckiego długogłowych blondynów. a odejście od tradycyjnej moralności chrześcijańskiej nie było równoznaczne z wpojeniem społecznie skutecznych motywów laickiej etyki. rozdzielało ludzi od siebie dystansem nie do pokonania. odpowiedzialnej za zobowiązania firmy. Łódź 1956. W okresie międzywojennym w tzw. że pierwsza i druga wojna światowa były nie tylko spowodowane przyczynami spoleczno-politycznymi. K u n o w s k i. skoro człowiek miał być tylko wyższym rozwojowo gatunkiem zoologicznym jako produkt ewolucji kierowanej prawem walki o byt. Posiadanie więc bogactwa stało się miernikiem wartości ludzi. małżeństw koleżeńskich. Konieczność więc wyeliminowania rozkładu moralnego. Majdanek. według której ludzie nie są sobie równi. buncie obyczajowym młodzieży najpierw amerykańskiej po I wojnie. 83-84. W takich warunkach dyskryminacji i nieludzkiego bytu gromadziły się siły rozpaczy i nienawiści. UNESCO . różnicowało społeczeństwo. O s s o w s k a . „czasach pogardy" hitleryzm podeptał wartość i godność osoby ludzkiej i doprowadził w czasie wojny do zbrodni ludobójstwa w obozach zagłady (Oświęcim. Treblinka i wiele innych). panujące oraz klasy pariasów społecznych i nowoczesnego niewolnictwa pracy.

ideologii pedagogicznej danego społeczeństwa z powiązaniem jej z systemem wychowawczym celów za pomocą zasad polityki oświatowo-wychowawczej oraz 2° . które płynie z instytucji oświatowych pozaszkolnych jak biblioteka. cele oświaty pozaszkolnej 13 Por. jak upadek moralności. Współcześnie systemy oświatowe bardzo się skomplikowały. radio. przy tym całość taka jest zorganizowana jednolicie na zasadach polityki oświatowej określonego państwa 1 3 . wiedzy i przekonań społeczeństwa danego czasu. sanatoria. wychowanie równoległe. Warszawa 1962 2 t. nieposzanowania praw człowieka. który powinien wskazywać drogę i przyświecać w realizacji praktycznej każdego systemu państwowego w dziedzinie publicznej oświaty i wychowania. wychowawczych. domy młodzieżowe lub akademickie. którzy mają osiągnąć wyznaczone cele. zawodowego (zasadnicza szkoła zawodowa. lecz pochodzą właśnie z przyjętej ideologii pedagogicznej. a więc szkolnictwa. porusza system wychowawczy idei i celów. telewizja.zespołu instytucji wychowujących. 292. W postulatach wychowawczych więc UNESCO zawarte są podstawowe idee. co razem wytwarza ideologię pedagogiczną przyjętą przez przodującą grupę społeczeństwa za obowiązującą normę życia. stanowiących system oświatowy wraz z ich pedagogizacją. samorząd szkolny. służących do realizacji wychowania. klub sportowy. cele wychowania w instytucjach pomocniczych. szkoła przyzakładowa) i szkolnictwa specjalnego wraz z instytucjami wychowującymi. społecznym i kulturalno-oświatowym do praktycznej realizacji. System oświatowy tworzy całość szkolnictwa od przedszkola do uniwersytetu oraz wszelkich innych instytucji oświatowo-wychowawczych. studia podyplomowe). to znaczy wyznawanego przez państwo światopoglądu. technikum. oraz cele kształcenia przez kulturę masową. czyli kształcenia tak młodych. muzeum. które tworzą określony system pedagogiczny. brak równości i wolności wśród ludzi. Kształtująca się więc ideologia pedagogiczna daje napęd. średnia i wyższa. Każda z tych czterech składowych instytucji szkolnych. lecz kształtowany jest pod wpływem potrzeb. opracowane naukowo i ze znawstwem przez właściwą pedagogikę światopoglądową. jak i dorosłych obywateli. Współdziałanie ze sobą tych trzech elementów współczesnego wychowania: ideologii. wychowania organizacyjnego w instytucjach (np. organizacje młodzieży. które założenia ideologii pedagogicznej przenoszą dla uruchomienia systemu wychowawczego celów.w skuteczność wychowania w określonym duchu. teorii i praktyki wychowawczej dla skutecznego oddziaływania wszystkich instytucji szkolno-wychowawczych i oświatowo-kulturalnych nie odbywa się wprost przez zazębianie się i ścieranie jakby trzech trybów. pomocniczymi. dom kultury itd. oraz z kultury masowej za pośrednictwem środków społecznego przekazywania myśli jak: prasa. toteż jak gdyby pasem transmisyjnym są tutaj zasady polityki oświatowej i wychowawczej. przychodnie. bursy. organizacja młodzieżowa.). harcerstwo itp. Pojęcie systemu oświatowego (W:) Zasady pedagogiki. W związku z tym należy odróżniać pojęcie systemu oświatowego od systemu wychowawczego w danym państwie. by te właściwie funkcjonowały w instytucjach systemu szkolno-oświatowego. nauczania i przekazywania kultury. Dlatego też pedagogika światopoglądowa w całości systemu współczesnego wychowania od- . dostosowanego do zagadnień rozwijania i wychowywania ludzi. który uzasadnia i ustala cele nauczania systematycznego w szkole. zasad i norm postępowania wychowawców regulujących działanie systemu oświatowego nie powstaje przypadkowo. 1 s. stając się systemami szkolno-oświatowymi. jak internaty. S. za pośrednictwem pedagogizacji tych instytucji. W o ł o s z y n . oświatowych i kulturalnych w systemie oświatowym ma własne treści i programy oddziaływania na wychowanków młodocianych i dorosłych. lecz wymaga inspiracji światopoglądowej i transmisji ruchu danego przez napęd ideologiczny. zakłady poprawcze itp. z drugiej zaś strony tzw. Jednakże zasady te w nowoczesnym państwie wychowawczym nie wynikają już z aktualnie układających się konfiguracji społecznych i gry sił politycznych.. internat. oświaty powszechnej i kultury masowej. która jest przekazywaniem całego dorobku pedagogiki światopoglądowo zorientowanej wychowawcom szkolnym. doświadczenia. Stąd zadaniem takiej pedagogiki światopoglądowej staje się ukazanie: 1° . Oczywiście system wychowawczy jako zespół idei i celów wychowawczych. aby zapobiec takim przyczynom wojen. Żeby zapewnić zgodność harmonijnego a nie konkurencyjnego działania tych składowych systemu oświatowego muszą być one osadzone jakby na tej samej osi i funkcjonować zgodnie z ideami systemu wychowawczego. film. które znów powinny działać i praktycznie realizować się w treściach i programach systemu oświatowego. które z jednej strony obejmują wychowanie instytucjonalne zawarte w całokształcie organizacji szkolnictwa ogólnokształcącego (szkoła podstawowa.

W całości biorąc pojęcie współczesnego systemu wychowania w określonym światopoglądzie jest złożone. modele atomu Bohra mają w nowoczesnej nauce charakter odkrywczy i uzasadniający. Dzięki temu każdy współczesny system wychowania jest idealnym modelem i prototypowym wzorem do urzeczywistnienia w życiu społecznym. L e w i n. stając się czynnikiem usprawniającym i doskonalącym. stawia wnioski i postulaty. który ma być odtworzony i powielony w systemie oświatowym państwa. Jako nauka konstatująca i przedstawiająca rzeczywisty stan (tzw. który jako zasadniczy plan działania wychowawców ma być realizowany przez system oświatowy i jako kryterium oceny użyty przez pedagogikę światopoglądową dla określenia efektywności i wyników wychowania. jak np. że celem charakterystyki porównawczej współczesnych systemów wychowania można się ograniczyć do analizy głównie zespołu idei wychowawczych nie wchodząc głębiej w system oświatowy czy tezy pedagogiki światopoglądowej. Przy tym miernikiem oceny są założenia ideologii pedagogicznej danego systemu wychowawczego. jak i całości systemu wychowania.koncepcji człowieka. młodzież i dorosłych danego społeczeństwa. stają się bowiem punktem wyjścia do hipotezy teoretycznej a następnie konkretnego planu złożonego działania. przekształcająca funkcja nauki pedagogicznej występuje szczególnie wyraźnie. D ą b s k a. oświatowych i kulturalnych ośrodków masowego przekazu. jak i funkcjonowanie całości. jak to się stało u nas w Polsce w latach 1971-1972. których pedagogika światopoglądowa zmieniać nie może. lecz tę rzeczywistość wychowawczą konstruuje. teoretycznych i praktycznych. I. . W związku z tym twórcze modele-konstrukcje mogą kontrolować prawidłowość ich od15 wzorowywania jako prototypu . model mędrca lub świętego) oraz b) modele .wzory wychowawcze dane do naśladowania (np.koncepcji życia społecznego. Przy tym system wychowania. W jego budowie należy wyróżnić trzy układy elementów: ideowych.grywa podwójną rolę: po pierwsze . służące dydaktycznie do uzmysłowienia czegoś lub jako pomoc przy poznawaniu zjawisk (np. a po drugie . 3° . 21-31. że głowicą wyróżniającą dla określonego systemu współczesnego wychowania jest jego system wychowawczy idei i celów. modeluje futurologicznie konstrukcje. Por. Taka decydująca funkcja systemu wychowawczego idei i celów powoduje to. stwierdzającą naukowo strukturę i stan tak części składowych. pedagogika światopoglądowa odbija tylko stan faktyczny. chociaż tworzy wzór idealny do naśladowania.koncepcji życia moralnego ludzi oraz 4° . które powinny realizować założenia światopoglądowe danej ideologii pedagogicznej. instytucji społeczno-wychowawczych. miniatura wieży Eiffla lub model maszyny parowej). Ale poza tym są c) modele jako idealne konstrukcje. 14—18. która naukowo bada i opisuje całość systemu. Dwa studia z teorii naukowego poznania. a więc wydajność i jakość wyników wychowawczych. Układ ideowy tworzy pierwszy system wychowawczy idei i celów wychowania wraz z zasadami polityki oświatowo-wychowawczej.interpretacji całej rzeczywistości. system wychowawczy celów oraz istniejący system oświatowy instytucji pracujących w danym systemie współczesnego wychowania. Współczesna nauka o modelach (modelistyka) rozróżnia kilka ich typów: a) modele . Toruń 1962 s. A. gdy jest ona powołana do opracowania raportu o stanie oświaty dla władz państwowych. wynikające z układu stosunków logicznych odwzorowanych w teoriach poszczególnych struktur rzeczywistości. Z tego ostatniego stwierdzenia wynika. Otóż każdy nowoczesny system wychowania jest takim twórczym modelem-konstrukcją. ale także ocenia. O systemie wychowania. Ta tworząca. W związku z tym system wychowawczy konstruuje ideał człowieka doskonałego jako cel realizacyjny wychowania oraz określa 14 15 Por. Dlatego też w istocie system wychowania jest zespołem idei.odwzorowania. począwszy od skali narodowej a kończąc na lokalnych systemach wychowania pojedynczych placówek szkolnych lub oświatowo-wychowawczych14. oceniającą prawidłowość działania systemu i jego efektywność. lecz oceniając funkcjonowanie systemu i jego efektywność przyczynia się do wykrycia błędów i usterek.badawczą. Trzeci układ teoretyczny tworzy pedagogika światopoglądowa całego systemu wychowania. 2° . to przecież sam nie naśladuje i nie odtwarza istniejącej rzeczywistości. a więc zespół całego szkolnictwa. które dotyczą: 1° . tym samym włącza się jako ważne ogniwo pośrednie w całość systemu wychowania.kontrolną. nie deklaratywno-werbalny). Modele takie. który to system uruchamia jak gdyby drugi system oświatowy wszelkich instytucji wychowujących dzieci. kontroluje i udoskonala tak strukturę. Warszawa 1970 s. System wychowawczy bowiem jako układ ideowy ukierunkowuje i kształtuje pozostałe układy (teoretyczny i praktyczny) danego sposobu wychowania w społeczeństwie i państwie.

idea kierownicza moralizmu. czyli człowiek święty życiem. Źródła zróżnicowania systemów wychowawczych Różnice w ujęciu tych samych elementów konstrukcyjnych w modelach wychowania (np. Każdy z tych systemów tworzy odrębny model wychowania „nowego człowieka". dotycząca pojmowania moralności. a równocześnie człowiek o postawie otwartej 17 18 Ks. nawet nieprzyjaciela. W tej ostatniej zasadniczą rolę odgrywa nauka o dobrym moralnie postępowaniu i życiu człowieka. G r a n a t . Miłość ta jednoczy społecznie i daje pokój. Rozumienie każdego z nich było tak różnorodne. Idee te tworzą syntezę. Dlatego też ideał „nowego człowieka" w wychowaniu katolickim stanowi doskonały chrześcijanin. która zabarwia całość systemu jakby na jednolity kolor. Kielce 1947 s.idea nowego człowieka. a równocześnie nie da się przez nie wyczerpać i zastąpić. że hasła te są lepsze. Drugie zaś założenia filozoficzne mają charakter zintelektualizowanych twierdzeń. Le T r o c ą u e r . jak np. Essen 1963. miłością życzliwości i przyjaźni . ujmujących podstawowe aspekty rzeczywistości na podstawie zracjonalizowanego i uogólnionego doświadczenia. P i u s XI. antropologii filozoficznej16. Dlatego też jako wielokształtne źródła inspiracji celów społecznych. V a n P e u r s e n .). lecz rozbita światopoglądowo na 3 zasadnicze systemy wychowania: chrześcijański. określająca społeczną realizację zaspokojenia podstawowych potrzeb człowieka. najpierw przyjrzymy się tym źródłom. ukierunkowujących działanie pedagogiczne. Taka miłość ma charakter duchowy i osobowy.1 J 4. zróżnicowały się w kulturze europejskiej w trzech kierunkach: miłości. Kim jestem ja . W ten sposób powstawały hasła. Vers une anthropologie philosophiąue.człowiek? Zarys antropologu chrześcijańskiej (tł. Encyklika o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży (tł. a pochodzą z najgłębszej intuicji poznawczej. z których wypływają zasadnicze różnice w interpetacji tych samych problemów do rozwiązania w nowoczesnym wychowaniu. trzeba podkreślić ich wielokształtność. Warszawa 1971. Jednakże realizacja problemów wychowania obecnie na świecie nie jest jednolita. ujmująca człowieka jako osobę wraz z należnymi jej prawami oraz 4° . 3° . Zanim jednak przejdziemy do scharakteryzowania tych trzech idei naczelnych w poszczególnych światopoglądach. gdyż można było je rozumieć w sensie religijnym lub tylko świeckim. naśladujący Chrystusa 18 . vol. pomijając jako mniej wykształcony system wychowania nacjonalistycznego. Paris 1968. Pierwsze 16 W. a wynikających z założeń światopoglądowych i uzasadnień filozoficznych. że próbowano konkretyzować ich cele. jest więc wyższa ponad miłość cielesnego upodobania i pożądania. Paris 1964. służących do urzeczywistnienia celu.idea kierownicza humanizmu. Dlatego też zanim zanalizujemy właściwości każdego z nich. wychowawczych . praktyczniejsze. 1-2. 2° . „braterstwo" zamiast miłości.zespół warunków. Antropologia filozoficzna (tł. . A. Miłość ta jest zawsze gotowa do ofiary ze siebie na rzecz dobra innych. „Znak" 1951 nr 30. Tak właśnie poznany statut UNESCO zawiera w sobie ogólny model problemów współczesnego wychowania. z łac). celu i ideału człowieka) oraz w rozwiązywaniu takich samych problemów w odmienny sposób płyną z dwu źródeł: z założeń światopoglądowych oraz z założeń filozoficznych. nauka o istocie człowieka jako osobie ludzkiej oraz nauka o prawdziwie ludzkich stosunkach między ludźmi. Pierwsze chrześcijaństwo głosi Boga miłości („Bóg jest miłością" . „równość" jako cel walki lub „niepodległość" jako konkretyzacja wolności. R. dobra i zła.miłość.8).idea kierownicza personalizmu. Tymczasem naczelna idea światopoglądu tworzy ideał. wolności i walki. C. według prawa Bożego. ujmującej ostateczne źródła rzeczywistości (bytu) jako Absolut. 3. Sądzono przy tym. wolność i walka dały podstawy różnym światopoglądom. Miłość ta rozlewa się na cały świat. zawiera się w miłości Boga i bliźniego. W oparciu o te teorie elementów wychowawczej rzeczywistości w każdym współczesnym systemie wychowania tworzy się: 1° . z ang. R. liberalny i socjalistyczny. którego należy wychować. jak wiemy z historii. Miłość przetwarzająca. Miłość chrześcijańska wzoruje się na Miłości najwyższej. z franc). C h a b a 1. wobec tego zawiera w sobie wszelkie zastosowanie konkretne. jest miłością darzącą 17 i tworzącą dobro. normę i typ określonego poglądu na świat. składający się z pięciu postulatów. politycznych. dotyczą naczelnej idei określonego poglądu na świat. W. L o c h . szczyt doskonałości i najwyższy cel dążeń i duchowych pragnień ludzi. 66-67. Die anthropologische Dimension der Padagogik. ujmujących świat i rzeczywistość w jednolitą całość oraz pochodzący z danych wiedzy naukowej o człowieku tzw. a) Idee światopoglądowe.

Walka sprzeczności leży u podstaw wszelkich rzeczy. energię. Ideał szczerego demokraty-liberała tolerancyjnego wobec wszystkich. Naczelna idea miłości Boga i bliźniego jako duchowa i nadprzyrodzona wymaga wolności osobowej człowieka. zwalczającego tylko przymus. stanowi zewnętrzne ograniczenie wolności. do działania i twórczości. Nawet w świecie atomów panuje indeterminizm i zasada nieokreśloności {Heisenberg).12). W człowieku zaś występuje jako duch subiektywny. nawet nieprzyjaźnie nastawionych. przeciw pierwiastkom duchowym zła w niebieskich przestworzach" ...wolny). Podobnie w liberalizmie wolność jako idea naczelna dopuszcza dyskryminację i zwalczanie innych. Dlatego też z założeniami świa- . Wreszcie miłość chrześcijańska jest bezkompromisowa i nakazuje walkę z grzechem: „Nie toczymy bowiem walki przeciw krwi i ciału. których chce wyzwolić z niesprawiedliwości społecznej. liber . powszechne formy. Tak samo idea walki rewolucyjnej rezerwuje miłość dla współwalczących i dla sprzymierzeńców. lecz są sobie podporządkowane i ograniczają się. albo z wiary w nieograniczony postęp kulturalny wolnej twórczości. Warszawa 1950. Równocześnie miłość bliźniego wymusza nałożenie ograniczeń swojej wolności. Marksizm a osobowość (tl. że przyszedłem pokój przynieść na ziemię. w których występuje idea naczelna. walka rewolucyjna o sprawiedliwość społeczną. Głosi więc także wolność od ucisku. Leipzig . 19 tu płomienny i nieugięty rewolucjonista.wobec współczesnego świata. nowego ze starym. co też zacieśnia miłość tylko do tych ludzi. dekrety. z franc). ani walka przeciwko wszelkiej władzy (anarchizm). rozlany jest w całej naturze. całą przyrodę. pewna komplementarność.zarys filozofii kultury. wolność indywidualizmu. 21 Por. Konstytucje. G a r a u d y . Paweł (1 Kor 10. który w sposób wolny daje odpowiedź swoją miłością na miłość Bożą i wyraża ją w miłości bliźnich. a Chrystus zaś zapowiedział: „Nie sądźcie. Nie przyszedłem przynieść pokoju ale miecz" (Mt 10. który dokonuje się ewolucyjnie. kierowanych przez przodującą klasę robotniczą (dyktatura proletariatu). wreszcie jako całe życie duchowe tworzące wszystkie dzieła kultury 2 0 . chociaż istotę wolności rozumie jako „uleganie konieczności" (Fr. W ten sposób zawsze z naczelną ideą światopoglądu występują pozostałe dwie. Tekst polski. jako świadomość.Berlin 1923. lecz dobra bliźniego" . aktywna i samodzielna. powszechnych zasad moralności czy religii. „Wszystko wolno. dzięki czemu taki człowiek ofiarnie współtworzy dobro z Bogiem 19 i doskonali dzieło Stworzenia zgodnie ze swymi talentami . Paweł (Ef6. P o r ę b a . Theorie des objektiven Geistes. F re y e r. Miłość. istot. Dlatego „nowy człowiek" w liberalizmie to jednostka twórcza. Poznań 1968 s. tworzy prawa (emergencja). ks. Ideał wychowawczy w Deklaracji. że mimo ekskluzywności w naczelnej pozycji idei światopoglądowych istnieje między nimi konieczne współwystępowanie. walka klasowa . Inny ideał „nowego człowieka" płynie z naczelnej idei wolności.powiada św. a więc walka życia ze śmiercią. dającej w nim świadectwo o Chrystusie. ale nie wszystko buduje. Deklaracja o wychowaniu chrześcijańskim. ludzi. którzy nie są twórczy i aktywni w kulturze. co nie jest łatwe i musi być przez człowieka wywalczone w samym sobie. Sobór Watykański II. totalitaryzm stanowi tu najwyższy cel wychowania. ale w postaci zinterpretowanej przez ideę naczelną. Engels). H. wolność i walka nie wykluczają się całkowicie. który powołuje ludzi do budowania swego Królestwa.oto podstawowe. dotyczących całej rzeczywistości: a więc albo z wiary religijnej w Boga. reprodukcji. Warszawa 1947. zdarzeń. Różnice światopoglądowe więc między nowoczesnymi systemami wychowawczymi wynikają z odmiennych koncepcji. Ideałem wychowania jest Por. N a w r o c z y ń s k i . Stąd „nowy człowiek" socjalizmu to indywidualność świadoma klasowo 2 ^poświęcająca swe życie dziełu rewolucji. ponieważ duch ten to siła twórcza. dopuszczając ich do braterstwa i równości. a równocześnie wolna od wszelkich więzów tradycji. 20 Por. Absolut pojęty jako duch obiektywny. deklaracje. działającej w liberalizmie (łac. „Ateneum K a p ł a ń s k i e " 1968 nr 359 s. Tylko masa podobnych atomów. B.34). lecz. Należy przy tym zaznaczyć. jej nowość i oryginalność.poucza św. Warunkiem takiego wylewu twórczości ducha jest absolutna wolność. choćby to był kicz lub pornografia. którzy są tej samej ideologii. P. Najbardziej widoczne jest to w uniwersalistycznym światopoglądzie chrześcijaństwa. lecz walka zorganizowanych mas. która wyłania z siebie materię. walczący razem z całą klasą robotniczą o zniesienie ucisku przyrody i jej niszczycielskich żywiołów dla powszechnego dobrobytu. uzupełnianie się. a także jako popęd do samoodtwarzania się.23-24). 406-413. Życie duchowe . gwałt. 313-324. które by ograniczały twórczość kulturalną. albo też z wiary w człowieka i konieczność światowej rewolucji dla jego dobra. Wreszcie socjalizm postawił ideę walki na szczycie swego poglądu na świat. R. Nie jest to walka wszystkich przeciwko wszystkim. Niech nikt nie szuka własnego dobra. obejmująca całą rzeczywistość.

b) Natomiast założenia filozoficzne jako drugie źródło różnic we współczesnych systemach wychowania polegają na racjonalizacji podstawowej intuicji ideowej miłości. Jednakże od Kartezjusza (XVII w. Natomiast bazą dla wychowania chrześcijańskiego zgodnie z realizmem filozoficznym staje się nadnatura. w ten sposób interakcja powoduje wpływ ciała na duszę i odwrotnie. równolegle działających na siebie. sed safoat. Berkeley). W związku z omówionymi różnicami myśli filozoficznej kształtują się odmiene bazy każdego z systemów wychowania. utrwalony w dziełach kulturalnych przeciwstawia się naturze i przewyższa ją. Takie jedynie duchowe pojmowanie bytu. czyli dualizm pierwiastków. Duch pracy ludzkiej. czyli monizm materialistyczny sprowadza świat duchowy do działania materii. Takie wyłącznie materialne pojmowanie bytu. W realizmie filozoficznym przeważa pogląd. od którego pochodzi tak duch. a nie intuicyjny jak idee naczelne. drugich do natury zawsze jednak z wykluczaniem nadprzyrodzoności. dlatego też ma wyższość nad nią (spirytualizm tomistyczny). a nawet myśl naukowa szuka obecnie drogi do przezwyciężenia siły grawitacji przez wynalezienie pola antygrawitacyjnego dla dalszych podbojów kosmosu. powodując przy tym przemianę wewnętrzną człowieka i jego uświęcenie jako dziecka Bożego 22 . które powodują odmienną interpretację tych samych problemów wychowawczych we wszystkich systemach współczesnego wychowania. Łaska bowiem nie niszczy natury człowieka. czyli monizm idealistyczny sprowadza cały świat zewnętrzny do treści świadomości ludzkiej. Drugi natomiast typ myślenia materialistycznego utrzymuje przeciwnie do idealizmu. że byt składa się z atomów i jest wyłącznie materialny (Demokryt). że istnieć to znaczy być postrzeganym (esse = percipi. twierdząc czasami nawet. Różnice w tym zakresie wynikają z odmiennego myślenia filozoficznego. że pierwiastek duchowy formy organizuje bierną materię. Od głębokiej starożytności począwszy występują dwa przeciwstawne sobie typy myślenia idealistycznego i materialistycznego. przetwarzającej i uszlachetniającej przyrodę i materię. Myślenie realistyczne zgodnie ze zdrowym rozsądkiem i poczuciem rzeczywistości stwierdza w bycie podwójność. paralelnie. dopiero teraz można przystąpić do omówienia szczegółów w ramach charakterystyki tych systemów. przyjmuje się także dualizm niezależnych od siebie materii i ducha. Poznań 1958 2 . a także dąży do przezwyciężenia materii przez anihilację jej i przez antymaterię. czyli stwarzać zjawiska nie istniejące normalnie w przyrodzie ziemskiej. które muszą być ujarzmione i opanowane zespołowo przez pracę produkcyjną i przez myśl naukową dla dobra ludzi. Kultura właśnie w swoim dorobku nauki. jak i życia społecznego. aby zdobyć jeszcze większe zasoby energii. Krańcowe przeciwieństwa idealizmu i materializmu stara się pogodzić trzeci typ filozofowania realistycznego. to też wytwarza myślenie i świadomość jako funkcję mózgu. Pierwszy typ zakłada istnienie świata duchowego idei. Ponieważ zaś materia jest jedynie czynna. W y s z y ń s k i . S.). tak w postaci przyrody. wolności lub walki oraz dążą do rozumowego uzasadnienia podstaw danego światopoglądu. albo też przeciwnie polegają na uniwersalnym ogarnięciu całej natury i kultury przez nadnaturę. obok czynnika biernego materii istnieje czynnik twórczy ducha. Dla wychowania socjalistycznego bazą wyjściową jest materialna natura. tj. perfecit. . czyli życie nadprzyrodzone w Bogu. Jak widzimy. Zdając zaś sobie sprawę z istnienia tych różnic. skoro dziś już potrafi wywołać wybuchy jądrowe. lecz przeciwnie uzupełnia ją i doskonali zgodnie z adagium teologicznym: Gratia non tollit naturam. wyzwalać energię atomu. jak sformułował G. rozumowy. stanowiący więzienie dla ducha (Platon). tworzący formę ciała (Arystoteles). prawa nimi rządzące oraz ich harmonia. 22 Kard. elevat eam.topoglądowymi występują zasady interpretacji mające charakter filozoficzny. techniki i sztuki jako duch zobiektywizowany. Realizm filozoficzny przenosi dualizm na stosunek świata stworzonego do Boga Stwórcy. różnice istotne filozoficznie między systemami współczesnego wychowania sprowadzają się do ograniczania jednych do kultury. jak i materia. produkować sztuczne tworzywa. które opiera się na naturze i kulturze ludzkiej. Wychowanie zaś liberalne opiera się na kulturze jako wytworach duchowej energii i twórczości wynalazczej człowieka. który jest jedynie czynny i wyłania ze siebie bierny świat materii.

s. a w płaszczyźnie wertykalnej. P o z n a ń 1959.i eklezjocentryczny25. regulująca stosunek osobowy człowieka do Boga na podstawie wiary jako rozumnego posłuszeństwa prawdom ogłoszonym przez Boga (teizm). K r a k ó w 1970. o zmartwychwstaniu ciał i życiu wiecznym w szczęściu lub w odrzuceniu od Boga stwarzają ważne motywy dla kształtowania życia i moralnego postępowania chrześcijańskiego.Wj 3. Ponieważ dramat życia ludzkiego kończy się śmiercią („A jak postanowione ludziom raz umrzeć. ale odchodząc od sformułowań scholastycznych nie może naruszyć zespołu prawd Credo.R o z d z i a ł III SYSTEM CHRZEŚCIJAŃSKI WYCHOWANIA 1. którą ma nowa teologia bez uszczerbku ująć. Dobroci i Miłości. da się w skrócie przedstawić w tradycyjnym języku teologicznym. że Syn Boży przez Wcielenie w naturę ludzką za przyzwoleniem swej Matki. 420-423. a przez Ducha Świętego świat uświęca. A. przez Jego Syna Chrystusa świat zbawił. Założenia systemu chrześcijańskiego Wychowanie chrześcijańskie rozwijające się w ciągu prawie 2000 lat. przebłagał gniew Boży i pojednał człowieka z Bogiem. że Chrystus Zmartwychwstały zesłał Ducha Św. świat i człowieka jako wyraz swej Mądrości. J. Dogmat o odkupieniu mówi. I tak w płaszczyźnie horyzontalnej.27). skłócenie jej namiętności. d e H o v r e. 66 n. Maryi (fiat . utracił łaskę Bożą i stan nadprzyrodzonej szczęśliwości. Le Catholicisme. Dlatego używa nowych określeń dla treści dogmatycznych.niech się stanie).Osią centralną jest tu łaska Boża. cyt. Człowiek stworzony na „obraz i podobieństwo" Boże został obdarzony duszą.) jest współdziałanie człowieka z łaską nad urobieniem doskonałego chrześcijanina jako człowieka nadprzyrodzonego naśladującego Chrystusa i żyjącego Jego mocą sakramentalną 26 . R a t z i n g e r . Jednakże pierwszy człowiek zgrzeszył nie usłuchawszy nakazu Bożego. 25 Por. ses Pedagogues. dlatego też musi być poznane na początku. stąd treść dogmatyczną wiary. Encyklika III dz. Prawdy objawione przez Chrystusa i przekazane przez Kolegium apostołów Kościołowi jako wybranemu Ludowi Bożemu zostały ujęte w symbol apostolski Credo („Wierzę" 23 ). Dogmat o grzechu pierworodnym uzasadnia bliżej ten cel. oparte na tych dogmatach wychowanie chrześcijańskie-ma charakter teo. przez Boga Ojca świat stworzył. Wprowadzenie w chrześcijaństwo. osłabienie rozumu i skłonność do F r. sa Pedagogie. Teologia posoborowa stara się przybliżyć ludziom współczesnym głębsze rozumienie prawd wiary. wskazując na istniejące rozdarcie w naturze ludzkiej.. nadprzyrodzonego życia Bożego łaski o darach zbawczych. czyli konieczną pomoc Bożą do zbawienia udzieloną przez 7 Sakramentów św. aby móc zrozumieć. Ks.14) swoją Wszechmocą i Wolą stworzył z nicości (ex nihilo) aniołów. a mianowicie: dogmat stworzenia. Wiara zaś jest ufnością i wiernością Bogu objawionemu jako dobrowolna odpowiedź człowieka na nadprzyrodzone wezwanie Boże. W całości biorąc. dokonał drogą Ofiary krzyżowej odkupienia ludzkości z grzechu pierworodnego. Jednakże próby nowego ujęcia nie są jeszcze ustalone.. .Chrysto. 26 P i u s XI. Propedeutyka teologii katolickiej. który w jedności Trójcy Św. przywracając mu dziecięctwo Boże. wśród których naczelne miejsce zajmuje nauka o istnieniu i życiu Boga Trójosobowego. od24 kupienia i uświęcenia . wysłużona przez Chrystusa i udzielana przez Ducha Św. w tym także o darach uświęcających człowieka. posiadającą rozum i wolną wolą. który w Kościele jako jego Dusza działa uświęcająco przez łaskę. Stąd też celem całego wychowania chrześcijańskiego według encykliki Piusa XI (Divini Illius Magistri z 1929 r. istniejącego świata mówi o darach stwórczych.. który jestem" . a przez teologię usystematyzowane w postaci dogmatów wiary. że odwiecznie istniejący Bóg („Jestem. polegająca na dopuszczeniu człowieka do udziału w życiu nadprzyrodzonym. Tak z dogmatu trynitarnego wynikają dalsze dogmaty podstawowe dla wychowania chrześcijańskiego. odpowiadających potrzebom rozwojowym człowieka. W i t k o w i a k. Dogmat o uświęceniu wreszcie wskazuje na to.. a potem sąd" . toteż pozostałe dogmaty eschatologiczne o rzeczach ostatecznych: o sądzie za dobre lub złe życie. a) Podstawę światopoglądową jego tworzy religia objawiona przez Jezusa Chrystusa. Bruxellees 1930 s. stało się aż do czasów nowożytnych podstawą tradycji wychowania europejskiego w ogóle. 23 24 Dogmat o stworzeniu głosi.Hbr 9. dlaczego jest często atakowane przez inne systemy. pionowej. poziomej.

Tomasza z Akwinu o młodzieży i jej wychowaniu. która jest czystą możnością. A. materii ożywionej duszą rozumną człowieka aż do królestwa duchów. zachodzące w wychowaniu człowieka. Pius XI. czyli egzystencjalny tworzy stan rzeczywistego istnienia. B o c h e ń s k i OP. począwszy od królestwa materii nieożywionej minerałów. co wyjaśnia proces nauczania konieczny dła rozwijania rozumu człowieka oraz 2° . Tomasza z Akwinu (1225-1274). co pozwala rozumieć głębiej procesy rozwojowe. dz. podkreślający istnienie tak pierwiastka biernej materii. Tomasz z Akwinu pierwszy określił proces wychowania jako dzieło natury.. s. przez które rzecz w procesie rozwojowym przechodzi aż do osiągnięcia pełni swej natury jako celu (entelechia). tomizmu egzystencjalnego. lecz także do jego rozwoju i postępu aż do stanu doskonałego człowieczeństwa. Obecnie musi więc uwzględnić dorobek. Ponieważ jest wielość form. filozofii egzystencjalizmu. czyli duszy jakiegoś rodzaju kształtującej materię. morfe . Wyrazem zastosowania zasad filozofii Akwinaty jest opracowywanie. cyt. W tym gradualizmie tkwi podstawa celowej ewolucji stwórczej jak to ujmuje teilhardyzm. Uniwersalizm Tomaszowy dąży do stworzenia jednolitej syntezy prawd o rzeczywistości. ABC tomizmu. toteż cała rzeczywistość tworzy pluralizm bytów. F. który to stan jest stanem cnoty 2 9 .odróżnienie w rzeczywistości dwu porządków: istoty rzeczy i ich istnienia. lecz jest dynamiczna w procesie stawania się. W zastosowaniu do wychowania tezy filozofii tomistycznej ujmują je dynamicznie jako proces rozwojowy coraz pełniejszego stawania się człowiekiem.realistyczna teoria poznania i możliwości u człowieka obiektywnego i prawdziwego poznawania całego świata na drodze wrażeń zmysłowych i abstrakcji umysłowej. K r ą p i e c OP. I.tworzywo. czystych inteligencji zależnie od coraz wyższego stopnia dusz. że rzeczywistość nie jest czymś statycznym i gotowym. Dualizm. Filozofia wieczysta jest więc otwarta na wszelkie prawdziwe stwierdzenia i nie może kostnieć w zamkniętym kręgu terminologii. który jest „ruchem nieporuszonym" i Stwórcą wszechrzeczy z niczego 28 . 43. zależny składa się z organicznie powiązanej materii z formą. czyli swojej realizacji. aż do całkowitego rozwoju jego natury. wyznaczający przez swoje Wcielenie kierunek historii. Uwagi św.jako pełnia natury przysługującej danej rzeczy . Współcześnie szczególne znaczenie mają właśnie zasady filozofii św. tj. B e d n a r s k i OP.kształt). jak też czynnej formy substancjalnej. głoszącego. niezależnie od ich pochodzenia. ustopniowanych hierarchicznie (gradualizm) w odręb27 ne królestwa. prowadzi do poglądu hilemorfizmu (gr. 29 28 M. Stąd św. stworzonych przez czysto duchowy Byt sam w sobie istniejący. którym jest Chrystus. Th. Boga-Absolutu. . stanowi bowiem podstawę do odrodzenia wewnętrznego (mełanoia). której podstawowe założenia już są nam znane. Encyklika. a nie całość jego poglądów. która dąży nie tylko do wydania na świat potomstwa. do którego urzeczywistnienia rzecz zdąża. Gilsona. zmierzającą do „punktu Omega". czyli esencjalny stanowi . że każdy byt pochodny. III q 41. Problem dynamicznego rozwoju i postępu w związku z historią zbawienia więc musi być włączony do filozoficznej syntezy w światopoglądzie chrześcijańskim współczesności. materii obdarzonej czuciem zmysłowym u zwierząt. czyli odkrywania cech istotnych dla tworzenia pojęć. 35. Poznań 1966 s. „Zeszyty Naukowe KUL" nr 3 s.złego. W tym procesie rozwoju cielesnego i postępu Por. przy czym porządek istotowy. b) Rozumowe wyjaśnienie celów religijnych wychowania chrześcijańskiego oraz procesu rozwoju człowieka pochodzą z filozofii wieczystej {philosophia perennis) arystotelesowsko-tomistycznej. o czym należy jeszcze dopowiedzieć w odpowiednim tematycznie miejscu. ale odkupioną przez Chrystusa. np. 416-448. głoszący ewolucję kosmiczną (kosmogeneza) przez powstanie życia (biogeneza) i pojawienie się świadomości refleksyjnej człowieka (noogeneza). ponieważ każdy byt stworzony przechodzi od swojej potencji. hile . Suppl. „ Z n a k " 1950 nr 23. tj. zapoczątkowane przez E. natomiast porządek istnieniowy. Teilharda de Chardin (1881-1955) jezuity francuskiego. p. 86-93. S. Z założeń filozoficznych tomizmu najważniejsze dla wychowania w systemie chrześcijańskim są: 1° .ideał. Metafizyka. Każda forma kształtuje sobie w krótszym lub dłuższym procesie przyporządkowaną materię. a 1. a konieczna współpraca z łaską uświęca i udoskonala człowieka jako istotę upadłą. w którym dostrzega się realną różnicę w bytach przygodnych między 27 ich istotą i istnieniem . materii ożywionej roślin. który ujmuje rzeczywistość jako istnienie lub teilhardyzm. łaska więc Chrystusa leczy zranioną naturę człowieka. czystej możności bycia do aktu. pogląd P. Podstawą tego stosunku istnienia (egzystencji) do istoty rzeczy (esencji) w tomizmie jest teza. por.

Jak widzimy. c) moralności i d) ludzkości. A. umysłowemu. II p. 196-198. 2).duchowego współdziała ze sobą 5 przyczyn: 1° . On też wezwał wszystkich do odrodzenia wewnętrznego. co obecnie nazywane jest Chrystocentryzmem i stano30 wi punkt przebudowy nie tylko w katechetyce . duch. Warszawa 1956 s.poznanie). moralnemu. jest dość złożony.10). personalizm i humanizm chrześcijański. . To właśnie Chrystus Pan objawił najgłębsze prawdy o Bogu jako Jego Syn. co św. Ideologia współczesnego wychowania chrześcijańskiego Pamiętamy (cz. Wszystkie te idee kierownicze występują w wychowaniu katolickim w postaci Chrystocentryzmu. zaprawdę powiadam ci. nadająca treść wychowawczą rozwojowi fizycznemu. jeśli się ktoś nie narodzi powtórnie. Zasady takie w postaci kierowniczych idei opracowuje odrębny dział ideologii jako nauki o ideach. wyznawanych przez społeczeństwo wiernych. gdy pisał „Trzeba porzucić dawnego człowieka. meta . przyoblekliście się w Chrystusa" (Gal 3. które by naprowadziły na skuteczną drogę realizacji celu wychowania. aby mógł dokładnie wyjaśnić. ks. Jednakże w praktycznym działaniu to skomplikowanie wychowania wymaga określenia zasad wychowawczych. że każdy współczesny system wychowania stoi przed takimi samymi problemami wychowawczymi epoki. lecz ten. z którego wynikają moralizm. Wien 1955 s. moralność (etyka) czy przynależność do wspólnoty Kościoła (eklezjologia). iż „jeden jest tylko wasz Mistrz .27). Paweł nazwał metanoią (gr. Na podstawie teologii moralnej zaczerpniętej z Pisma św.przyczyna sprawcza powodująca przez działanie wychowawców stawanie się rozwoju wychowanka oraz 5° . wejdzie do królestwa niebieskiego. świętych ludzi dopomaga w naśladowaniu Chrystusa i Boga. Katechetyka. J u n g m a n n. powtórnego narodzenia przez chrzest i działania Ducha Świętego. społecznemu. Chrzest więc zapoczątkowuje pod wpływem współdziałania człowieka z łaską Chrystusową proces wychowawczy odrodzenia się wewnętrznego począwszy od zmiany sposobu myślenia i przemiany stylu życia na nowy. jako nauka filozoficzna o moralnym postępowaniu człowieka. który jest w niebie" (Mt 7. 4° . 117 przyp. nie może wejść do Królestwa Bożego". który też rzekł o sobie „Ja jestem Droga i Prawda i Życie" (J 14.przyczyna formalna. b) określenie jego osoby. a w innym liście wyjaśniał. Razem działanie wymienionych przyczyn stanowi metodologię chrześcijańską naukowego badania procesu rozwoju wychowanka od strony filozoficznej bytu człowieka. On dał wzniosłą naukę moralną i zostawił przykłady stosunku do godności człowieka oraz do potrzeb ludzkich. wypływający z istoty natury ludzkiej.6). b) Druga idea kierownicza moralizmu chrześcijańskiego w wychowaniu wynika z nauki Chrystusa. Etyka ta ma charakter teleologiczny (gr. Freiburg 1939. wynikający z założeń teologicznych i filozoficznych. teolos 31 2.Chrystus" (Mt 23. Christus als Mittelpunkt religibser Erziehung. którzy zostaliście ochrzczeni w Chrystusie. 30 J. który żąda dobrych owoców życia i dobrych uczynków zasługujących na zbawienie „Nie każdy.21). praktyki kultowe (liturgia). neosis . II rozdz. Chrystocentryzm w wychowaniu opiera się na stwierdzeniu w Ewangelii. a) Urobienie doskonałego chrześcijanina naśladującego Chrystusa wymaga nastawienia całej swej orientacji w działaniu wychowawczym ku Chrystusowi. która przez stawianie przykładów dobrych i wzorów doskonałych.prze-/miana/. nie może ujrzeć Królestwa Bożego" i wyjaśnił „Zaprawdę. 2° . rozwinęła się w tomizmie etyka normatywna. natomiast nie może być pojmowany jako panchrystyzm występujący w protestantyzmie. rozum. zaprawdę mówię Tobie.3-7). D a j c z a k . Chrystocentryzm więc oznacza drogę chrześcijanina przez Chrystusa za pośrednictwem Jego Matki i świętych do Boga. A. jeśli się ktoś nie narodzi z wody i z Ducha.22-24). J.przyczyna materialna. który ulega zepsuciu na skutek żądz polegających na fałszu. że tym nowym człowiekiem jest Chrystus: „Bo wy wszyscy. J. Panie. Katechetik. kto spełnia wolę mojego Ojca. 30. gdy rzekł do Nikodema „Zaprawdę. „Trzeba wam się powtórnie narodzić" (J 3. duchowemu. ale we wszystkich elementach składowych religii chrześcijańskiej.przyczyna celowa wytyczająca kierunek rozwoju. J u n g m a n n . który pomija pośrednictwo zbawcze Chrystusa i zamyka się 31 w Nim jako celu . czyli podłoże cielesnoduchowe zmian samego wychowania. a odnawiać się duchem w waszym umyśle i przyoblec człowieka nowego" (Ef 4. na czym wychowanie chrześcijańskie polega. jak wierzenia (dogmat).przyczyna wzorcza. który mi mówi: Panie. noos . których rozwiązanie wyczerpują: a) ideał nowego człowieka. model konstruujący wychowanie chrześcijańskie. 3° .myśl.

gdy nikt tego nie widzi i nie dowie się o sprawcy. sprawiedliwości. ponieważ etykę indywidualną uzupełnia nastawieniem społecznym. Celowi temu podporządkowane są cele doczesne życia i kultury.Znak" 1950 nr 26. które wynikają z całej natury człowieka. jest grzechem" (Rz 14. Osoba ludzka -jej natura i zadania. Pierwszy o. Osoba człowieka jest poza naturą ludzką. umiarkowania (dotyczącego władzy pożądawczej) oraz męstwa (w zakresie władzy popędliwej. co mamy. sam człowiek w 32 Przyjaciel Kassjodora ministra Teodoryka Wielkiego opisany na tle swej epoki przez H. osoba jest tym. Współczesne wychowanie moralne w systemie chrześcijańskim kładzie nacisk na kształtowanie cnót i charakteru chrześcijanina w każdym wychowanku. że osoba jest tym. założyciel zakonu polskich Zmartwychwstańców. opiera się na religii i na prawie natury wspólnym wszystkim ludziom i dostępnym w ich głosie sumienia. to jego »ja«. b) dobrowolny a nie przymuszony oraz c) zgodny z prawem moralnym jako prawem naturalnym. Zespół tych cnót kardynalnych tworzy naturalną podstawę charakteru chrześcijańskiego. inaczej prawości (usprawnienie woli). nadziei i miłości. a mianowicie jest trwaniem rozumnej natury 3 3 . Czyn moralnie dobry musi być więc: a) rozumny i świadomy.26).. c) Trzecia idea kierownicza personalizmu jako podstawa moralności i wychowania chrześcijańskiego wywodzi się także z Ewangelii i opiera się na przykładach stosunku Chrystusa do osoby człowieka. chociaż liczy się z dobrą intencją. ciało daje cechy indywidualne. która przewyższa wszelkie skarby: „Bo cóż za korzyść odniesie człowiek. Tomasz z Akwinu i włączył do swej syntezy filozoficznej podkreślając. niepowtarzalne człowiekowi. czyli wlane: wiary. Piotr Semeneńko. Takie usprawnienie duchowe władz człowieka pod kierunkiem rozumu tworzy 4 cnoty kardynalne. czyli z natury istoty rozumnej i wolnej. S. istniejącym w człowieku w postaci głosu sumienia. 3 2 pierwszy przeniósł pojęcie osoby z Osób Boskich Trójcy Św. którym jest Dobro Nieskończone. kaleki czy upośledzonego ze względu na cenę duszy ludzkiej.23). jednakże jest realistyczna i wymaga moralnie dobrych czynów. Określenie to przyjął św. Etyka katolicka jest z gruntu religijna. ale realizują się w dążeniu woli do dobra pod wskazaniami i kierownictwem rozumu. łamiącej przeszkody w wykonaniu dobrego czynu). Współczesny moralizm katolicki nie ogranicza się. że człowiek jest złożonością (compositum) duszy i ciała. odwrócenie się od Boga.3). 29. rozsądku). czyli głosi. stanowi grzech. dziecka. czyli główne. gdy czyn ma być spełniony wtedy. który jest subiektywnym kryterium moralnym według określenia św. nie tylko dorosłego mężczyzny. W dobie posoborowej moralizm chrześcijański staje się jeszcze bardziej aktywny jako zastosowanie Chrystocentryzmu. czym jesteśmy. ale istotę osoby ludzkiej stanowi substancjalna dusza z jej rozumnością.. choćby wszystek świat pozyskał. określający człowieka jako osobę (persona). Dopiero w XIX wieku pogłębiono naukę o osobie ludzkiej. pisał: „Natura jest tym. jedynie do minimalnego programu walki z grzechem w konfesjonale lub na ambonie. Thomas von Aąuin. Etyka więc katolicka. . Wymaga od wiernych ciągłego doskonalenia się moralnego przez usprawnianie władz duchowych rozumu i woli oraz władz zmysłowych pożądania i popędliwości do łatwego i przyjemnego spełniania uczynków moralnie dobrych. a to: roztropności (usprawnienie rozumu praktycznego. . w którym istotne są rozwijające się na gruncie natury ludzkiej cnoty teologiczne. Boecjusz w VI wieku po Chr. Przemija postać świata. a nie wyłącznie przy kształceniu duchowym powołania kapłańskiego czy zakonnego. 33 J. na człowieka. Personalizm ten polega na podkreślaniu wielkiej godności i wartości każdego człowieka jako osoby.cel). Na tej podstawie rozwinął się personalizm chrześcijański. ale i kobiety. jak w wieku XIX. Malewską w powieści pt. że istnieje cel ostateczny życia ludzkiego. wymaga od wiernych udziału w budowaniu dobra wspólnego razem z innymi w społeczności i wyraża się w apostolacie świeckich przez przekształcanie świata na bardziej ludzki. Świadome i dobrowolne więc naruszenie prawa Bożego. Freiburg 1920. Definicja ta podkreślała. M a u s b a c h.S. Pawła: „Wszystko bowiem. kiedy Kościół był w defensywie i cofał się z życia do zakrystii. Ś w i e ż a w s k i . zawartego w dekalogu. a na swej duszy szkodę poniósł? Albo co da człowiek w zamian za swoją duszę?" (Mt 16. szczególnie moralnie ważnym. czyli bojowej. Cele te człowiek osiąga świadomie i dobrowolnie. Th. co najdoskonalsze wśród wszystkich rzeczy stworzonych {persona significat id ąuod est perfectissimum in tota natura . zawierającego w sobie „obraz i podobieństwo Boże" i określił osobę jako „indywidualną substancję rozumną" (persona est rationalis naturae individua substantia). 1. Grundlage und Ausbildung des Charakters nach dem hl. co się czyni niezgodnie z przekonaniem. przeciwnie dziś ma charakter pozytywny i maksymalistyczny.

193. opieka zdrowotna i ubezpieczenia społeczne). toteż w społeczności osoba ma swoje prawa i obowiązki i nie może być traktowana jako środek do osiągnięcia nawet najwyższych celów. Jacąues Maritain w Polsce.prawo do korzystania z wartości moralnych i kulturalnych (jak szacunek. 4° . Ku zmartwychwstaniu. Maritain w związku z tym opracował prawa należne osobie ludzkiej. Kraków 1963 s.zaangażowanie się w aktualnej społeczności. 34 in terris (1963).cierpliwie znosić krzywdy . T.caritas . albo też rozwinie się jako prawdziwa osobowość na drodze coraz pełniejszego poznania całego bytu oraz na drodze miłości poznanej prawdy. miłości Boga i ludzi aż do mistycznego zjednoczenia z Bogiem w Trójcy Św. W wieku XX filozofię osoby rozwinęli praktycznie katolicy francuscy.] Bóg umiłował świat. gdyż „Szabat ustanowiony został dla człowieka. udziału w życiu publicznym i do ochrony swych praw 3 7 .. 37 J a n XXIII. s.prawo do życia i środków na poziomie godnym człowieka (żywność. a najbardziej potrzebujących. 1950). d) Idea humanizmu chrześcijańskiego. 3° . w górę .przyjąć do domu podróżujących . odzież. 35 J.sobie" 3 4 . T k a c z u k.pouczać nieumiejętnych .odniosła praktyczne zwycięstwo nad deklaracjami humanitarnymi starożytnej kultury {sacra res miser . 38-56. Ks. a równocześnie wspólnotowy charakter nosi personalizm słynnego filozofa francuskiego J. Piotr Semeneńko jako filozof. dobra opinia.. 30-48.pocieszać więźniów .prawa obywatelskie do zrzeszania się. Personalizm chrześcijański przyniósł więc owoce praktyczne. Najbardziej rozwiniętą naukę o prawach osoby ludzkiej podał papież Jan XXIII w swych encyklikach społecznych: Mater et Magistra (1961) oraz Pacem Ks.16).grzebać umarłych). jak Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (1948). Podstawowe prawa osoby ludzkiej jako istoty obdarzonej rozumem i wolną wolą zbiera nauka Kościoła w 6-ciu grupach: 1° . ale miał życie wieczne" (J 3.dobrze radzić wątpiącym .Seneka). nie zginął. Dlatego też miłość chrześcijańska .prawa w dziedzinie gospodarczej do odpowiedniej pracy zarobkowej. K a ł u ż a i W. ażeby każdy.modlić się za żywych i umarłych) jak też co do ciała (nakarmić głodnych . „Więź" 1963 nr 3 s. Głosił. wypoczynek. a nie człowiek dla szabatu" (Mk 2. do działalności gospodarczej wraz z posiadaniem na własność dóbr i środków ich wytwarzania oraz 6° . nędznych i upośledzonych przez los. aby odkupić świat z grzechu. Albowiem „Tak [. że osoba posiada trzy wymiary: w dół .przyodziać nagich . S m o l i k o w s k i . Pacem in terris (tł.cx-y oraz wymiary wszerz .prawo do oddawania czci Bogu prywatnie i publicznie zgodnie z wymaganiami prawego sumienia.pocieszać strapionych .prawo do wolnego wyboru stanu i do swobody życia rodzinnego wraz z wychowaniem dzieci. kto w niego wierzy. Osoba ludzka więc w ujęciu tomistycznym Maritaina ma naturę rozumną i społeczną zarazem. asceta i mistyk. mieszkanie. B. powinna przeto rozwijać się równocześnie we wszystkich trzech wymiarach. Deklaracja praw dziecka (1959).27). dobra i piękna. wolność poszukiwania prawdy. Personalizm mounierowski a polski . Osoba jest więc jednością i obecnością jej w nas.odwiedzać chorych .chętnie darować urazy . 36 Z. do migracji. wypowiadania poglądów. . który przyszedł na ziemię dla dobra ludzi.napoić spragnionych . że Syna swego Jednorodzonego dał.katolicyzm otwarty". Osoba ludzka w rozwoju według Maritaina ma dwie drogi przed sobą. może się stać albo wybitną indywidualnością jak Luter. dziecku i młodzieży. z prawami osoby ludzkiej. 2° . także bezpośrednio pochodzi od Chrystusa.powołanie duchowe do wyższych X7£.wcielenie się w organizm ludzki. ściśle związana z moralizmem i personalizmem. a w dalszej historii Kościoła wyraziła się dziełami charytatywnymi nawet specjalnych zgromadzeń zakonnych dla realizacji siedmiu uczynków miłosiernych co do duszy (upominać grzeszących . „Więź" 1963 nr 2 s. Stąd humanizm chrześcijański jest humanizmem Wcielenia i Krzyża. obejmującej wszystkich. kobiecie. a szczególnie przez szerokie zaangażowanie się społeczne. Z u 1 i ń s k a.. M r ó w c z y ń s k i . Personalizm Maritaina i współczesna myśl katolicka. swobodna twórczość artystyczna). Osoba u Mouniera przeciwstawia się tak indywidualności. 5° . Z a b ł o c k i. ale wtedy niebezpiecznie zagraża innym ludziom. przede wszystkim twórca ruchu personalistycznego Emanuel Mounier (zm. która szuka samej siebie i wyraziła się w faszystowskiej idei wodzostwa 35 . jak i pojęciu osobowości. jest humanizmem miłości i ofiary ogólnoludzkiej. Podobnie antyindywidualistyczny. T o r o n t o 1950 s. Chicago 1921.problemy pedagogiczne. Warszawa 1964. człowiekowi pracy. Religia objawiona jest więc dla dobra ludzi. Sformułowania te zostały wykorzystane przez ONZ w ogłoszonych dokumentach międzynarodowych. z łac). Maritaina 3 6 . 9-13.

. która określa instytucje. Pawła: „Żyjąc prawdziwie w miłości" (Ef 4. jeśli rodzice żyją i mogą odpowiedzialnie sprawować opiekę nad dziećmi. Człowiek rodzi się najpierw w rodzinie. obowiązane do realizacji całej koncepcji.). jak humanizm chrześcijański wypływa z Chrystocentryzmu i ściśle wiąże się z moralizmem i personalizmem. zorganizowanym jako państwo. dlatego też dąży do stworzenia wszelkiego dobra i wybawienia ludzi od każdego zła tak duchowego (grzechu). ciwą dla tego celu orientację i skuteczność wychowania. szkołami. prowadzenia wychowania patriotycznego. walka z wypadkami drogowymi. Kościół bowiem ma prawa nadprzyrodzone do wychowywania swych wiernych z dwu tytułów: 1° .. ani prawami wychowawczymi rodziny i Kościoła. ale także problemów życia gospodarczego. Obowiązki rodziców w związku z daniem życia dziecku dotyczą nie tylko pielęgnacji. Prawo rodziców do stanowienia o dziecku trwa do czasu osiągnięcia samodzielności życiowej i społecznej dzieci i nie może być despotyczne. ale nie może jej zastępować. poradnictwo psychologiczne itp. której podstawy nakreśliła encyklika Piusa XI o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży. Tymi społecznościami są rodzina. Zwraca ona uwagę na to. miłość dobra w powiązaniu ze wstrętem do zła. umysłowym i duchowym. dlatego też polega na obowiązku pomocy rodzicom wielodzietnym. obywatelskiego. Równocześnie humanizm chrześcijański dostosowuje się do aktualnych potrzeb epoki. walka z rakiem i chorobami społecznymi. by razem przepajać wszystkie dokumenty soborowe. Równocześnie widzimy. słusznie nazywana jego kartą konstytucyjną.. prawo to jest wcześniejsze od prawa państwa. Państwo natomiast posiada prawa wychowawcze wobec swych obywateli z tytułu dobra wspólnego. nie tylko problemów naruszenia godności człowieka. a do życia nadnaturalnego rodzi się przez chrzest w Kościele. odpowiedniego wykształcenia umysłowego. Prawo to ma charakter społeczny. lecz także rozwijania fizycznego. mające na celu odnowę chrześcijaństwa i lepsze przystosowanie duszpasterskie do warunków współczesnego świata.Program humanizmu chrześcijańskiego stanowi realizację hasła św. nędzy. z alkoholizmem. Rodzina ma prawo naturalne do wychowania dzieci. Ukonkretnienie tych prac przynosi list apostolski Pawła VI Octogesima adveniens. przygotowania religijnego i moralnego. jak np. sierocińcami i różnymi zakładami charytatywnymi. zleconej przez 3. Wychowanie takie przeobraża naturalnie egoistycznego człowieka i rozwija najlepsze strony jego istoty wewnętrznej. Humanizm chrześcijański współcześnie jest społeczną realizacją dobra i zaspokajania wszelkich potrzeb ludzkich z miłości Boga i bliźniego. Zajmuje się tą stroną organizacyjną specjalna nauka. W związku z tymi faktami potrzebne są koniecznie trzy społeczności w wychowaniu. W całości biorąc. tak to Pius XII w swoich pouczeniach obejmował wszystkie potrzeby i bolączki człowieka upośledzonego. Doktryna wychowawcza kościoła Założenia światopoglądowe i filozoficzne konstruują zaledwie model teoretyczny wychowania chrześcijanina. Równocześnie państwo ma prawo wymagać od obywateli określonego stopnia kultury i poziomu wykształcenia przez obowiązkowość szkoły ogólnokształcącej i zawodowej. aby móc rozwinąć się wszechstronnie pod względem fizycznym. opuszczenia itd. •. ideologia wychowania chrześcijańskiego wprowadza w kształtowaniu i rozwijaniu ludzi ducha Chrystusowego. bezbolesne porody. a nie jednostki. Wyrazem wymownym humanizmu była stała opieka Kościoła nad szpitalami.. do zastąpienia rodziny w razie potrzeby. czyli doktryna wychowawcza Kościoła. ideologia zapewnia właś- . które nie pochodzą z ustanowienia społecznego. wojskowego i prawo do własnej polityki kulturalno-oświatowej. prawu naturalnemu i boskiemu. Wspaniałym dokumentem humanizmu chrześcijańskiego jest Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes. państwo i Kościół jako odrębne władze wychowawcze. jak też zła fizycznego (choroby. wspólnoty politycznej. następnie wzrasta i znajduje swe miejsce w społeczeństwie. która włącza Kościół do pracy nad rozwiązaniem palących problemów współczesności. byle nie sprzecznych z prawem naturalnym. wspólnoty ludzkiej. że wychowanie jest dziełem społecznym. pokoju i współpracy międzynarodowej. ale potrzebna jest jeszcze organizacja działania wychowawczego. szacunek dla człowieka oraz apostolską aktywność wraz z czynnym miłosierdziem i współczuciem dla ludzkich potrzeb.misji nauczycielskiej. przez które każdy wychowanek przechodzi. gdyż jest podporządkowane celowi ostatecznemu życia ludzkiego. małżeństwa i rodziny oraz kultury. walka z hałasem wielkich miast. które powinno rodzinie pomóc w jej zadaniach.15).

Jana De la Salle (XVII w. hippiesi).) czy salezjanie św. wycieczek. jak asystencję. pijarzy św.. co dziś stało się powszechną plagą na całym świecie (chuligani.prawa powszechnego wszystkich ludzi obdarzonych godnością osoby do prawdziwego wychowania jako pełnego rozwijania osobowości zgodnie z ich cechami indywidualnymi. Jana Bosko (XIX w. państwo i Kościół ma według encykliki Piusa XI swój własny teren działania i obowiązków. Ignacego Loyoli (XVI w. rozciąga się na całą ludzkość i nadaje Mu prawo misyjnego działania i rozkrzewiania wiary Chrystusowej tak.. stała się pewnym centrum. spsychologizował je. wyrasta z wielowiekowego doświadczenia i mądrości.). przez organizację ich pracy i wypoczynku. Powołaniem nauczycielstwa i szkoły jest pomaganie rodzicom i zastępowanie społeczności w wypełnianiu ich obowiązków przez podejmowanie zadań wychowawczych: kształcenia umysłowego młodzieży. Uzupełnia go przede wszystkim szkoła. jak jezuici św. Św. przez rozwijanie jej aktywności. a przede wszystkim przez kierowanie jej samowychowaniem przy pomocy łaski sakramentalnej na co dzień (wbrew panującym tendencjom jansenistycznym. nauczyciele i różnego rodzaju organizacje społeczne (n. Szczególnie genialny pedagog św. kulturalnego. Obecnie wychowanie chrześcijańskie.) dostosowuje się do problemów współczesności. będzie potępiony" (Mk 16. 1) oraz 2° . Jana Bosko unowocześnił wychowanie chrześcijańskie. wychowania moralnego.Chrystusa w słowach: „Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody udzielając im chrztu w imię Ojca i Syna. będzie zbawiony. To apostolskie zadanie szkoły katolickiej wypływa z rozróżnienia przez Deklarację 1° . dostosowując do psychiki dziecka i jej potrzeb radości. do czego jedynie Kościół posiada nadprzyrodzone środki. bracia szkół chrześcijańskich św.). które zalecały adorowanie Eucharystii z daleka bez komunikowania) przez ułatwienie spowiedzi i Komunii św. które kształtowały się w szeregu koncepcji wychowawczych do dziś żywotnych w Kościele. różnicą płci. uczcie je zachowywać wszystko. Nie powinno więc być kolizji i walki pomiędzy nimi. a nawet przyczynia się do samowoli. by Ewangelia była znana na całym świecie. czyli stałe przebywanie i współżycie z wychowankami. którą ponadto w atmosferze ewangelicznego ducha wolności i miłości uczy skutecznego pomnażania dobra ogólnego i przygotowuje do apostolskiej służby w rozszerzaniu Królestwa Bożego (n.19) oraz 2° . Ponieważ nie ma obiektywnych sprzeczności między nimi. jej cywilizacji technicznej i kultury masowej.rodziny. Każda z omówionych władz wychowawczych: rodzina. dostarczających siły do wytrwania w dobrym. rozproszone po całej kuli ziemskiej.. W ten sposób społeczeństwo obywatelskie przez swoje organizacje bierze udział w modelu instytucji wychowawczych.16). co wam przekazałem" (A/7 28. Doktryna wychowawcza Kościoła. czyli macierzyństwa duchowego. Zbawienie zaś dusz przez Kościół. państwa. Józefa Kalasantego (XVII w. żądająca harmonijnej współpracy wszystkich instytucji zainteresowanych wychowaniem ludzi. gdyż „Kto uwierzy i przyjmie chrzest. samodzielności i zespołowego życia. łaski w sakramentach św. zawodowego i społecznego. dlatego też dla dobra wychowywanych ludzi powinny one współpracować harmonijnie ze sobą. przez kształcenie zawodowe lub ogólne dostosowane do zainteresowań młodzieży. zabawy. w czym na wiele lat wyprzedził znacznie późniejszych nowatorów i twórców tzw. Obowiązek nauczania daje Kościołowi prawo zakładania szkół i uniwersytetów katolickich wraz z koniecznością oceny wszelkiej nauki ludzkiej co do zgodności jej z prawdami wiary. 5). Szkoła katolicka zaś prowadzona pod kierownictwem Kościoła także ma cele kulturalne i dąży do prawdziwie ludzkiej formacji młodzieży ochrzczonej.). 8). i Ducha Świętego. czyli system zapobiegania złu przez szereg środków naturalnych.prawa ochrzczonych jako „nowego stworzenia dzięki odrodzeniu z wody i z Ducha Święte- . śpiewu. przedwczesnej emancypacji spod autorytetu wychowawców w domu. nowego wychowania. ruchu. czyli macierzyństwo duchowe. która niezależnie od stopnia podstawowego. czyli jego nauczanie jest nieomylne w zakresie prawd objawionych oraz praw moralności. gdyż prowadzi to do dezorientacji wychowanków. a kto nie uwierzy. Magisterium Kościoła. w soborowej Deklaracji o wychowaniu chrześcijańskim Gravissimum educationis (1965) uzyskała miejsce centralne. którą Kościół katolicki obejmuje w jej pełni.został rozszerzony i rozbudowany.misji zbawiania dusz.. Kościoła . a prowadzonych przez znane zakony wychowujące. Jan Bosko stworzył więc przez wniknięcie w mądrość wychowawczą Kościoła oryginalny system prewencyjny wychowania. kultury i tradycji ojczystych (n. średniego czy wyższego. przy dobrej woli wszystkich władz harmonia współdziałania może być osiągnięta. w wyniku obrad i uchwał II Soboru Watykańskiego (od 1965 r. W związku z tym model trzech instytucji wychowania chrześcijańskiego . szkole i w Kościele i do wykolejenia młodzieży. w którego wysiłkach biorą udział rodziny.

Uczniowie w rzędach ciasnych ławek siedzieli sztywno. Dusza ludzka według Herbarta składa się z atomów psychicznych wyobrażeń. bez ruchu. że w ciągu 51 lat i 7 miesięcy szkolnego żywota wymierzył 1 175 250 uderzeń kijem. G r a f . lubujący się w zadawaniu kar. 39 Msgr A. A . Roma 1970. w domu A. W. 9 7 6 . K i p 1 i n g. Uczenie się na pamięć niezrozumiałych treści. Elementy pedagogiczne teorii seminarium duchownego jako instytucji wychowawczej. Warszawa 1937. moc ćwiczeń. G r a n a t . 43 Por. w którym zdobędą świadomość wiary. t. Te właśnie ukazane dwa zadania: pełne rozwijanie osobowości wychowanka jako człowieka i apostolskie dawanie świadectwa chrześcijańskiego w rodzinie 38 . „Zeszyty Naukowe K U L " 1969 z. nie mówiąc już o pospolitych wyzwiskach od dardanelskich osłów. Figle i psoty młodzieży szkolnej. L'Education chretienne dans la lumiere du Concile. Podstawę szkoły starej stanowiło wyłącznie nauczanie przez podawanie masy wiadomości do wykucia na pamięć. rózgą. Początkiem jego realizacji była reforma szkoły pod głośną nazwą „szkoły nowej" lub „nowego wychowania". Geneza i rozwój systemu Znacznie młodszy od chrześcijańskiego system liberalny wychowania rodzi się na przełomie XIX i XX stulecia. St. a więc jako dzieci Bożych nie tylko do pełnego rozwoju osoby ludzkiej. 2). 211-241. Uciekano się do kar fizycznych (kijem. R. wyrazem czego były słynne „psie figle" uczniów43. klęczenie na grochu itp. 44 Encyklopedia Wychowania pod red. jak np. 42 . czyli licząc w bilansie kar szkolnych około 13 tysięcy dni nauki (po 250 rocznie) przeciętnie wypada 178 kar dziennie! Gdy tak surowo karano w szkole. zwany także materializmem dydaktycznym. prowadzącej często do samobójstw szkolnych. kojarzeniu (asocjacji) powstają w psychice tzw.Posłuszeństwo stara szkoła starała się osiągnąć zaostrzającymi się ciągle nakazami. co nauczyciel mówi i trwale zapamiętać.). W klasie wszystko było urządzone do słuchania. nauka przed i po południu. opisywanej potem w pamiętnikach. a nawet w uniwersytetach katolickich41R o z d z i a ł IV SYSTEM WYCHOWANIA LIBERALNEGO 1. kozą. 18 200 policzków i wytargania za uszy oraz 8 082 kary klęczenia lub trzymania pręta w podniesionych rękach 4 4 . idiotów. Całość połączonych ze sobą mas apercepcyjnych stanowiła treść charakteru moralnego. przestarzałej szkole herbartowskiej XIX wieku (patrz cz. III p. nieznajomość ich psychiki -wszystko to stwarzało atmosferę udręki. wynikał z założeń atomistycznych herbartyzmu. które przyciągają się i kojarzą. karcerem) lub wymyślano specjalne kary szkolne (jak przepisywanie setki razy sentencji umoralniających. 1 115 800 uderzeń po głowie nawet przy pomocy Biblii i katechizmu. Uczenie się więc polega na włączaniu nowych idei-wyobrażeń w system starych idei. // decreto sulla formazione sacerdotale. surowość nauczycieli-dziwaków. 3/4 s. niemiecki nauczyciel Haberle w swoim pamiętniku wyliczył. Berlin-Schónenberg 1912. 41 Ks. sankcjami i karami. Schulerjahre. „La D o c u m e n t a t i o n C a t o l i ą u e " 1969 n r 1550 s . Taki program encyklopedyzmu. ale także do wychowania chrześcijańskiego. pomagać w chrześcijańskim kształtowaniu świata przez przyczynianie się do dobra całej społeczności (n. 1).9 8 6 .B y k o w s k i . „Kwartalnik Psychologiczny" 1933. Dlatego też szkoła XIX wieku stała się szkołą książkową. Erlebnisse und Urteile namhafter Zeitgenossen. Dzięki temu 38 J. J a x a . Torino 1967. 409. 40 S. z założonymi w tył lub wyłożonymi przed sobą rękami. ponieważ jedynym ich zadaniem było słuchać. W. program nauczania i podręcznik lub erudycja nauczyciela były jej ośrodkiem. Zdarzali się nauczyciele sadyści. ale osiągalnym tylko przez zapamiętywanie szkolnych wiadomości. Wspomnienia niebieskiego mundurka. wreszcie apostolsko będą dawać świadectwo Chrystusowi. L. . Łempickiego. zaprawią się do moralnego życia. staną się ludźmi doskonałymi. rózgą. B e d n a r s k i O P . K u n o w s k i. 3 s. który był celem nauczania. I rozdz. A n c e l . 29-41. Rola rodziny w wychowaniu młodzieży. atmosferę nudy i cichej walki z dokuczliwymi belframi 42 . G o m u 1 i c k i. „Colloąuium Salutis" 1970 s. w seminariach duchownych 40 . O z d o w s k i. w szkołach katolickich 39 . kretynów. 17-32. nieliczenie się z zainteresowaniami uczniów. liniałem i ręką. F . a) Była to reakcja przeciwko dotychczasowej. byli całkowicie unieruchomieni i bierni.go". Uniwersytet katolicki w świetle uchwal Soboru Watykańskiego II. nauczą się chwalić Boga liturgicznie. „Zeszyty Naukowe KUL" 1968 z. L'Educazione dei giovani alla luce del Concilio Yaticano II. Stalky i S-ka. 3 s. masy apercepcyjne tych wyobrażeń zdolne do przyswajania (apercepcji) sobie nowych wiadomości.

że prawdziwe jest tylko to. hedone .czyny. W latach 1896-1903 Dewey prowadził uniwersytecką Eksperymentalną Szkołę Ćwiczeń w Chicago. W Hamburgu nauczyciele zwrócili uwagę na znaczenie samorzutnej twórczości dzieci w dziedzinie rysunku. Ukształtował się z tego kierunek zwany „wychowaniem przez sztukę". wówczas to w umyśle pojawia się problem.człowiek rzemieślnik Bergsona). Warszawa 1957. czyli znajomości jedynie słów (łac. . ponieważ ono dopiero dopinguje wolę do największego nawet wysiłku. twierdzący. a dziecko jako satelita musiało się dostosować do wymagań szkolnych. N o w a k o w s k i . Pracę rzemieślniczą obróbki drewna. brak wreszcie kształcenia woli i charakteru powodował demoralizację młodzieży w rozpowszechnionym kłamstwie szkolnym. ani pogoń za przyjemnostkami nie są dobrymi motywami uczenia się. Wkuwanie na pamięć prowadziło do werbalizmu. Wyniki takiej szkoły były ze wszech miar opłakane. Dawniej ogniskiem centralnym był nauczyciel i program nauczania. W. Stanowisko Deweya wynikało z nowej filozofii amerykańskiej pragmatyzmu Jamesa (gr. nabyta zaś wiedza była nieprzydatna w życiu (np. by lepiej żyć. jak utrzymywali starożytni i chrześcijaństwo. b) W r. 2. Udowodnić tezę. a nawet była prowadzona przez ojców buchalteria za 45 odrobione dodatkowo zadania i potrącanie z należności za złe stopnie . W ten sposób coraz bardziej pogłębiał się rozdział między szkołą a życiem. najłatwiej jest na małym dziecku. w którym chodziło o swobodny rozwój osobowości dziecka jako przeciwwagę dla biernego nauczania innych przedmiotów szkolnych. dokład- 45 46 47 Por. że człowiek to przede wszystkim istota działająca. szkła w warsztatach szkolnych uczynił on podstawą nauczania i wychowania. lecz przeciwnie myślimy po to. ukształtowanie cech sumienności. by uczeń zużytkowywał nabyte umiejętności przy wykonywaniu modeli i pomocy poglądowych dla wszystkich innych przedmiotów nauki dla uzmysłowienia i ilustracji wiadomości. Szkoła bowiem ma być dalszym ciągiem nabywania doświadczeń z własnego zainteresowania dziecka przez działanie. do czego wychowawca w swej pomocy ma się przystosować. 25-65. 1935). Stąd też Dewey rozwinął pogląd instrumentalizmu.) s.). Przylądek Dobrej Nadziei. gramatyka łacińska. co jest użyteczne i skuteczne w działaniu. Tak jak Kopernik „wstrzymał słońce. jest czynne i aktywnie się bawi. objaśniane na drodze samodzielnego poszukiwania wiadomości pod kierunkiem nauczyciela. hazardzie. z ang. opinia publiczna zaczęła potępiać szkoły. potem kino). aby myśleć.słowo) bez zrozumienia rzeczy. verbum . poczęto szukać drogi reformy. i na terenie Europy. alkoholizmie i seksualizmie46. w której opracował nowy sposób nauczania nie przez podawanie wiadomości. Szkolą i charakter (tł. J. Kierunek ten rozwinął w „szkołę pracy" znany pedagog niemiecki Georg Kerschensteiner (zm. działanie). spacer.przyjemność) nie pobudzają woli w sposób właściwy. że ani rygoryzm w szkole. ani hedonizm pedagogiczny w domu (gr. lecz przez samo działanie dziecka (learning by doing). Zmianę tę nazwał Dewey „kopernikańską rewolucją" w szkole. Zmienił on pogląd tradycyjny na człowieka. Warszawa (brw. Zamiast więc szkoły biernej i pamięciowej herbatyzmu powstała nowa szkoła oparta na aktywności i samodzielności dziecka. W trakcie pracy ręcznej równocześnie uczeń rozwijał swój charakter moralny przez wyrobienie w sobie szacunku dla pracy fizycznej. ile istotą działającą (homofaber . oszustwach. Instrumentalizm głosi więc. modelowania i lepienia dla ich rozwoju. Pragmatyzm głosił. które stale się porusza. metryka). obecnie zaś centrum zawierało się w swobodnym rozwoju zainteresowań dziecka. Jak myślimy (tł. że nie żyjemy po to. c) Podobne tendencje reformatorskie pojawiły się pod koniec XIX w. że myślenie stanowi pomocnicze narzędzie działania i gdy działanie człowieka natrafia na trudności. D e w e y .natomiast zachęcano do nauki przyjemnostkami (łakocie. lecz subiektywnie jest twórcą prawdy przez swe skuteczne działanie. który nie tylko jest istotą myślącą (homo sapiens . Nauka pracy ręcznej w zakresie robót praktycznych stała się w „szkole pracy" Kerschensteinera nowym przedmiotem nauczania po to. pragma . z niem. podobnie i przewrót Deweya polega na przemieszczeniu centrów nauczania w szkole. Jako istota działająca człowiek według pragmatyzmu nie poznaje umysłem prawdy o rzeczach istniejących poza nim obiektywnie. a rozwiązanie umysłowe problemu przez postawiene trafnej hipotezy 47 roboczej pomaga w usunięciu praktycznych trudności w działaniu .).człowiek mądry). Nauka powinna opierać się na zainteresowaniu dziecka. metalu. wykazał. 1895 psycholog amerykański John Dewey (zm. 1952) wystąpił z artykułem o wysiłku woli. Ani lęk przed karą. wzruszył ziemię". manipuluje przedmiotami i na skutek tego samodzielnie nabywa doświadczenia. a nie rozmyślająca. F o e r s t e r . F.

W związku z tym ruchem w r. Zamiast tradycyjnych zabawek. do której dziecko w przedszkolu ma się przygotować. a przez obserwację i doświadczenia przygotowywało się do przyszłej poważnej pracy i do nauki szkolnej czytania i pisania. W ten sposób powstał głośny plan daltoński. ciężarki. dzwoneczki. a nie jak dotąd skierowanej „na dziecko" celem jego urobienia do posłuszeństwa wobec autorytetu wychowawców. 1907 w osiedlu robotniczym Turynu lekarka włoska dr Maria Montessori urządziła po raz pierwszy prawdziwy „Dom Dziecka" (Casa dei bambini). 2. ażeby nie rozwijać fantazji dziecięcej i nie wypaczać zmyśleniami poglądów na rzeczywistość. by dzieci same mogły się obsługiwać i mogły pracować w ogródku przy hodowli kwiatów i królików. cymbałki. rozwijały spostrzegawczość i uwagę. Był to nowy kierunek pedagogiczny pajdocentryzmu. dostaje zadanie miesięczne i zaopatrzone we wskazówki pracy. którą ma samodzielnie wykonać przy pewnej pomocy ze strony nauczyciela. Nauczycielka amerykańska Helena Parkhurst w miasteczku Dalton (USA) stanęła przed trudnym zadaniem. że uczeń zaczynał pracę od samodzielnego projektu. . „Szkoła pracy" po klęsce I wojny światowej miała wychowywać Niemców na pożytecznych obywateli. a wprowadzić gabinety przedmiotowe. 1900 pisarka szwedzka Ellen Key powitała nadchodzące XX stulecie pod hasłem „wieku dziecka". Najliczniej pojawiły się reformy na polu wychowania przedszkolnego. wytrwałości. miała uczyć wielką gromadę dzieci bez żadnej pomocy. Podstawy organizacyjne i zasady systemu liberalnego Mnożące się strumyki reform i nowych pomysłów połączyły się w jeden nurt „nowego wychowania" na zjeździe pedagogów w Hadze w 1912 r. czyli pedagogiki wychodzącej „od dziecka". jak kolorowe włóczki. Pod wpływem Deweya Kerschensteiner wprowadził do swego systemu ideę samodzielności w ten sposób. Pomysły nowatorskie „nowego wychowania" zaczęły się mnożyć (np. Niemczech). wychowującymi je fizycznie. zaopatrzyła w małe narzędzia pracy. czyli rządów i górowania dziecka nad dorosłymi. przyznając mu najskrajniejszą swobodę w rozwoju. ale od tego czasu idea istotna samodzielności małego dziecka utrzymała się we współczesnym przedszkolu. np. przygotowanych zawodowo do życia społecznego. który wprowadził do zajęć gry wychowawcze. zwany inaczej planem pracy laboratoryjnej. Wojna przeszkodziła wyznaczo- 48 K. umysłowo i moralnie głównie przez fantazyjne zabawy dzieci. który był już całkowitym zaprzeczeniem szkoły tradycyjnej. lekcje. Warszawa 1962. siedmiobarwną piłkę jako ptaszkiem latającym oraz przez opowiadanie bajek. Zakazała natomiast bawienia się dzieci lalkami i opowiadania bajek. podział godzin. Dotychczasowe freblówki („ogródki dziecięce" F. Inny system tego wychowania stworzył lekarz belgijski Owidiusz Decroly. S o s n o w s k i. by znieść tradycyjne klasy szkolne. którą zamierzał wykonać. W r. Postanowiono na nim zorganizować towarzystwo dla przeprowadzenia reformy szkolnictwa. wprowadzając poprawki. pojawiła się nowa nauka o dziecku. jaką w faszyzmie cierpiały eksterminowane dzieci żydowskie i polskie 48 . następnie samodzielnie realizował zatwierdzony projekt i wreszcie samodzielnie oceniał swoje wykonanie. materiał dydaktyczny. Fróbla od 1839) były ochronkami dla dzieci. tonów czy ciężaru (program zaostrzenia zmysłów dziecka). np. dzwonki.ności. toteż wpadła na pomysł. Okazało się wkrótce. a nawet prawo dobierania sobie rodziców. „dary natury" Fróbla) zastosowała tzw. Francji. a potem zaliczyć przez zdanie sprawy z wykonania i egzamin z nabytych wiadomości. W swej egzaltowanej książce rozwinęła prawdziwy kult dziecka. Zasada aktywizmu i samodzielności została wkrótce przeniesiona na teren szkoły średniej. jak lalka i klocków w formie brył geometrycznych (tzw. bajek i fantazji dziecka przedszkolnego było u Montessori programem zbyt pozytywistycznym i sztucznym. Z czasem doprowadziło to do wzmożenia objawów samowoli młodzieży tzw. pajdokracji. Dziecko w systemie hitlerowskim. z których bawiące się dziecko miało złożyć całość lub też w postaci obrazkowych kart do gry. Niedługo też „wiek dziecka" ukazał dno niedoli. o jego rozwoju fizycznym i psychicznym (pedologia). że rugowanie naturalnej zabawy. pracownie. planu i kosztorysu rzeczy. by dziecko ćwiczyło się w odróżnianiu odcieni barw. a przede wszystkim ćwiczyły inteligencję. Zabawy takie żywo zajmowały i interesowały dzieci. w których dziecko ma zgromadzone pomoce i lekturę. w postaci kolorowych obrazków pociętych na części. wiejskie szkoły internatowe w Anglii. wprowadziła niskie mebelki dostosowane do wzrostu i sił małych dzieci.

czyli wychowawczego zrównania płci. Les Principles de 1'Education Nouwlle. indywidualizmu i liberalizmu. antropos . telepatia.rozwijać zdolności twórcze. 5° . Międzynarodowa Liga Nowego Wychowania. spontanicznych zainteresowaniach. metoda kliniczna poznawania dziecka przedszkolnego J. U podstaw zaś całości programu leżała utopijna wiara w spontaniczną wrodzoną popędowość zainteresowań twórczych wszystkich dzieci. Działał w tym programie ezoteryczny mistycyzm propagowany przez teozofię (gr.uwzględniać głębsze zainteresowania dziecka. 4° . a nie nauczać. umysłowej.angażować je do pełnego życia. mediumizm i okultyzm. chodziło bowiem w pierwszym rzędzie o „oswobodzenie wewnętrznych sił dziecka" 4 9 . 2° -mobilizować aktywność dziecka. walcząc z chrześcijaństwem. 3° . . by dziecko samoopanowywało się moralnie przy pomocy jedynie samorządu szkolnego jako instytucji demokratycznej bez potrzeby poznawania zasad etycznych i uznawania autorytetu wychowawczego. co pozwalało na odrzucenie wszelkiego z góry ustalonego programu i planu nauczania. 5 0 A t h a r v a n .poszanowanie indywidualności. organizując światowe zjazdy co dwa lata.zastąpienie współzawodnictwa między uczniami współpracą indywidualności na usługach zbiorowości. dokąd przeniesiono Międzynarodowe Biuro Nowego Wychowania. objawianych w pracy ręcznej.. chociaż teoretycznie herbartyści (W. które deklarowały wprowadzenie w swoim kraju reformy szkoły według określonego programu. organizacyjnemu zjazdowi. w Calais. O d e r f e l d ó w n a . dopiero kryzys ekonomiczny kapitalizmu i faszyzacja Europy położyła kres jej żywotności i ekspansji. 6° . 49 W ten sposób Międzynarodowa Liga Nowego Wychowania jako ekspozytura masonerii wprowadzała. Paris 1951.indywidualizować według właściwej każdemu dziecku miary. sofia . hipnotyzerstwo.bóg. 5° . 2° . będące centralą na skalę światową. by umożliwić im wzajemne wywieranie wpływów „niezmiernie pożądanych". Claparede'a. jasnowidzenie. Istotą więc systemu liberalnego wychowania. wciąż pozostaje ta sama swoboda dziecka. C h a t e l a i n .stwarzać z klasy społeczność dziecięcą. Równocześnie zasady przybrały pod wpływem rozwijającej się nauki (psychologia funkcjonalna E. Rein) byli za „impresją" 51 J. Piageta i inne) nieco inny charakter. lecz pojmowano pod tym wydobywanie specjalnych sił duchowych. Liga Nowego Wychowania poza twórcami systemów pedagogicznych obejmowała jako zasadniczych członków rządy państw. ale także wychowanie prowadzące teraz do maskulinizacji dziewcząt i odwrotnie do feminizacji chłopców jako wpływów „niezmiernie pożądanych". 9° . Program Międzynarodowy Ligi Nowego Wychowania wymagał. Utworzono wówczas Międzynarodową Ligę Nowego Wychowania pod egidą Ligi Narodów w Genewie.łączyć aktywność ręczną z pracą umysłową.wymagał koniecznie koedukacji jako wspólnego nauczania i wychowania obu płci.nauczania opartego na wrodzonych. Z nowych założeń wypływał program sprzecznej z tradycją europejską koedukacji. Koedukcację uzupełniał postulat.nemu na 1914 r. dopóki Niemcy nie zostały przyjęte do Ligi Narodów. Określenie to nie było rozumiane tradycyjnie jako rozwijanie i ćwiczenie sił intelektualnych i moralnych dziecka. Liga Nowego Wychowania działała w duchu pacyfizmu i rozwijała się bez przeszkód do 1932 r. raczej pedologiczny aniżeli teozoficzny. teos . artystycznej i społecznej. 8° . by 1° . Warszawa 1913. aby oswobodzić wewnętrzne siły dziecka.człowiek) Rudolfa Steinera jako światopogląd towarzystw masońskich. Teozofia a wychowanie. który odbył się dopiero w 1921 r. Obowiązywało tu bezwzględne odrzucenie wszelkich kar tak fizycznych. o charakterze metapsychicznym. jak siła nadzwyczajna woli. uzasadniana teorią ekspresji i przeciwstawiana praktyce represyjnej starej szkoły. 4° . jak i psychicznych. Po drugiej wojnie powszechnej Liga Nowego Wychowania weszła w skład UNESCO jako jeden z członków. 7° .patrzeć właściwie na dziecko jako na istotę odrębną i bogatą (szacunek dla dziecięctwa). jak wskazuje nazwa. nie tylko przez wspólną naukę.zaprowadzenie samoopanowania i samorządu jako postaw karności. wschodni mistyczny pogląd na świat jako podstawę reformy wychowania. Całość więc była wyrazem mistycznego idealizmu. „Ruch Pedagogiczny" 1926 nr 3 s.zastępować karność zewnętrzną wolnością wewnętrzną51.mądrość) Heleny Bławatskiej i antropozofię (gr. Polska świeżo po odzyskaniu niepodległości stała się członkiem Ligi i początkowo miała pewne sukcesy propagandowe szczególnie w dziedzinie samorządu szkolnego.celem wychowania było zachowanie i potęgowanie sił duchowych dziecka. 3° -pobudzać i rozwijać je. A. przyjmujących za podstawę laickiej moralności i etyki naukę jogów hinduskich w opanowaniu ciała przez spotęgowaną ćwiczeniami świadomość jaźni i siłę woli 5 0 . 6° . żądają bowiem. by 1° . 10° . 65-66.

. w Emilu. przyniesiona w kulturze europejskiej przez chrześcijaństwo pierwotne („I poznacie prawdę. wychowywać na łonie natury nieskażonej kulturą i w otoczeniu ludzi wiejskich./ 8. W dalszych wiekach triumfalny pochód idei wolności negatywnej z programem uwalniania zawsze od czegoś obejmował coraz dalsze dziedziny życia.a nie formowanie go od zewnątrz.1) została wyizolowana i oderwana od swej pełni duchowej. New York 1963 s. Scharrelmann.rozwijanie własnego doświadczenia dziecka . 30-31. A s c h a f f e n b u r g 1913. by się dowiedzieć czegoś lub gdy zapragnie uczyć się. Idea swobody rozwoju dziecka bez kierowania nim przez władzę wychowawczą była nawiązaniem do idei J. który pierwszy głosił konieczność samorzutnego rozwijania się dziecka. że wszystko. np.a nie narzucanie karności zewnętrznej 53 . jak się komu podoba. iż istotą systemu liberalnego jest zastosowanie idei wolności w dziedzinie nauczania i wychowania.rozwijanie dziecka od wewnątrz . 1762 Rousseau wyszedł z założenia. Rousseau (1712-1778).tłoczyć. Gansberg. jedynie cywilizacja wielkomiejska i kultura dworska deprawują go moralnie. zm. eius religio oraz przymusem wyznaniowym poddanych. . głoszącej wolność rozumienia Pisma św. . wyraziło się w reformacji protestanckiej. Idea wolności.a nie przystosowywanie dziecka do niego. etyce sytuacyjnej egzystencjalizmu Sartre'a. niezależnej od władzy nauczającej Kościoła. naciskać) i stali daleko od późniejszego impresjonizmu pedagogicznego zadowalającego się w swobodnej czynności ucznia wrażeniami i nastrojami jak w wychowaniu estetycznym (F.angażowanie się dziecka w czynnościach spontanicznych . w XX w. Człowiek z natury jest dobry i szlachetny. gdy odczuje potrzebę korespondowania z rodzicami. pisania. co przyniosło nędzę i wyzysk proletariatu. zasadą naczelną pozostaje idea wolności dziecka. Ażeby więc rozwinąć naturalną świętość dziecka. natomiast psuje się w rękach człowieka.zaspakajanie potrzeb i zainteresowań dziecka dla obecnego życia . . którą trzeba bliżej wyjaśnić. Padagogischer Impressionismus.a nie przyswajanie podawanego mu materiału. Ideologia systemu liberalnego wychowania Stwierdziliśmy. . 3. czyli powieści o wychowaniu z r.jako stopniowym wtłaczaniem wiadomości (łac. Rousseau więc przeciwstawia się dogmatowi grzechu pierworodnego. a więc w XVII wieku wolność nauki (Galileusz) i systemu filozoficznego (Kartezjusz) od związku światopoglądowego z prawdą religijną. człowiek według niego nie rodzi się ze skłonnościami do zła i nie potrzebuje nawrócenia do Boga. Theories of Education.budzenie niezadowolenia z istniejącego porządku społecznego . pisząc: tajemnicę J. by po II wojnie światowej dojść ostatecznie do całkowitej wolności moralnej od wszelkich zasad ogólnoludzkiej etyki w głoszonej tzw. wolność ekonomiczna od wszelkich zasad moralno-społecznych (kapitalizm). jak sam to określa. gdyż wychodzi z rąk Stworzyciela jako natura pełna szlachetności i ulega zepsuciu dopiero pod wpływem ludzi. Tak więc pomimo pewnej ewolucji widocznej w orientacji światopoglądowej od teozofii poprzez pedologię do teorii twórczej ekspresji. . wreszcie wolność pedagogiczna oswobodziła dziecko od kontroli i autorytetu wychowawców. W y n n e. jako realizacji „powrotu do natury". . J.a nie zmuszanie do metodycznego opanowania programu nauki. a zastosowana częściowo najpierw do wolności 52 53 religijnej. 1950. Rousseau głosi więc hasła wychowania negatywnego. a zakończyło się zasadą podporządkowania religii władzy państwowej według hasła: cuius regio.Gal 5. trzeba trzymać je zdała od cywilizacji. Przeciwieństwa te pomiędzy wolnością a autorytetem ujęto jako postęp wychowawczy w r.dyscyplinowanie dzieci przez pozwalanie na działanie tego. w XIX w. B e c k e r. a prawda was wyzwoli" . wolność społeczno-polityczna obywatela od władzy pochodzącej od Boga (rewolucja francuska). imprimere . Przy tym Emilowi należy zostawić swobodę ruchu i rozwoju. zm. „Ku wolności wyswobodził nas Chrystus" .a nie przygotowywanie go do życia dorosłych w przyszłości. 1940)52. a wychowawca Emila ma być tylko obserwatorem psychiki dziecka. by stać się pomocnikiem dopiero wtedy. w XVIII w. P. co w XVI w.a nie przekazywanie dotychczasowego dorobku kultury. o zdrowej z natury moralności. 1925 na terenie Ameryki następująco: . H. co wychodzi z rąk Stwórcy natury jest dobre. gdy dziecko samo czymś się zainteresuje i będzie zapytywało. J. M. co im się podoba .32.umożliwienie spotanicznego wyrażania siebie .

Tak np. Kompleks taki da się usunąć tylko na drodze kompensacji. odrzucił wprawdzie panseksualizm libido jako jedyne źródło psychiki. czyli wywołuje proces sublimacji instynktu. personalizmu i humanizmu. twórca psychologii indywidualnej. ale natrafia na cenzurę świadomości jaźni (Ich . Lekarz austriacki. lecz doprowadzić instynkty do sublimacji i uszlachetniania przez wyładowanie czynne popędu. lecz szlachetnieje sam człowiek jako osoba. ale w ujęciu chrześcijańskim nie instynkt samorzutnie się uwzniośla. która polega na tym..ich . W związku z tym Piotr Bovet. gdyż jest moralnie obojętny. 1/2. ale przyjął działanie instynktu mocy lub postawienia się. a nawet odstraszyć karą od istniejącego zagrożenia. a nie przez narzucanie siłą czegoś co dziecka nie interesuje. austriacki psychiatra Alfred Adler (zm. I—II. na drodze kompensacji Napoleon. na przykład zachęciła matki do karmienia niemowląt własną piersią.dzieci arystokracji oddawano do odchowania mamkom. Stanisław Kostka). nie tworzyć kompleksów przez kolizję działania z zasadami etyki. co nastąpiło dopiero pod koniec XIX w. u chłopców tworzy się kompleks Edypa jako zazdrość o matkę wobec ojca. Idea Rousseau przyniosła wiele dobrego. a każda „brzydula" może szukać kompensacji bądź to w intelektualizmie bądź w dobroci serca. stosunku wolności dziecka do moralności. gdyż nie można absolutnie czekać do chwili aż natura-matka surowo ukarze dziecko.wychowania jest nie wychowywać. 28. 1937). z powodu kalectwa lub brzydoty. „Angelicum" 1937 fasc. M i c h a 1 s k i. Jedynie dopuszczalną karą u Rousseau jest kara naturalna. a wolę ku dobremu. Takie przekierunkowanie energii popędowej powoduje uszlachetnienie jej. W końcu XIX stulecia psychoanaliza Z. Rzeczywiście omówiony proces sublimacji działa w rozwoju człowie54 ka i jest znany nawet już św. ks. sztukę i wszelkie dzieła kultury w ogóle. psychoanalityk szwajcarski. opracował program sublimacji instynktu walki u chłopców. dziś powiedzielibyśmy frustracji.Super Ego). skierowane na cele kulturalne. zabarwionych uczuciowo nienawiścią i powodujących zaburzenia nerwicowe. K. np. gdy natura sama ukarze dziecko konsekwencją dokonanego czynu. Th. Freuda religię. 4. kapral małego wzrostu. Popęd ten rozwija się w dziecku od niemowlęctwa jako sfera nieświadomego Ono (Es lub w łacinie Id). Tak więc proces sublimacji lub kompensacji stał się w psychologii głębi podstawą moralności. Freuda (zm. u dziewcząt zaś kompleks Elektry jako zawiść o ojca wobec wobec matki. tworzący zdaniem.. w której występuje szczyt sublimacji w postaci platonizacji instynktu. np. krótkowidz Matejko wielkim malarzem narodowym. którą trzeba umiejętnie pokierować przez porozumienie i współdziałanie z dzieckiem. utopieniem się w studni. postępować inaczej niż zwykle. który także może ulec w niekorzystnym środowisku zahamowaniu. 1939) stała się naukową podbudową moralności liberalnej. którzy zamiast krwawych bójek pomiędzy sobą znajdą upust energii w alpinizmie. gdy żyje zgodnie ze swymi popędami. Nie dochodzi do powstania kompleksu tylko wtedy. a przede wszystkim nie narzucać z góry określonego celu i programu nauczania oraz nie stosować kar. gdy energia popędowa wiąże się z wyższymi celami kulturalnymi. Wówczas to libido zostaje zepchnięte do podświadomości. gdyż wymagała jeszcze rozwiązania wielu problemów. a) Moralizm idealistyczny. a więc postępuje moralnie tylko wtedy. do sprawy samowoli dziecka itp. do S. że człowiek jest z natury dobry. Uczeń Freuda. moralność. jak mawiał św. a nie wyładowuje się wprost w celach biologicznych. 54 . przez zastąpienie pierwotnego celu dążenia do mocy nowymi wartościowymi celami. co w kulturze dworskiej Oświecenia uchodziło za prostackie i wstydliwe . Tak np. może popędy zużytkować dla dobrego lub złego celu. tworząc kompleks niższości lub poczucia małowartościowości. jako wiązka skojarzonych wyobrażeń. Idea Rousseau zawiera w sobie także racjonalne jądro poszanowania wolności dziecka. iż popęd seksualny (libido) stanowi jedyne źródło życia psychicznego i kieruje postępowaniem człowieka. trzeba bowiem dziecko uchronić od wypadku. Tomaszowi z Akwinu . a przynajmniej w kibicowaniu zawodom lub też w walce szachowej. by nie tłumić popędów. La sublimation thomiste. w walce sportowej z naturą lub ze sobą.Ego) w postaci zasad etycznych sumienia jako nadjaźni (Uber . jak np. w której powstaje kompleks. Jednakże praktyczna realizacja idei Rousseau długo nie dochodziła do skutku. stał się genialnym wodzem. którą rozwijając rozum ku prawdzie. Zygmunt Freud na podstawie obserwacji osób nerwowych doszedł do przekonania. np. Utopijność idei Rousseau najbardziej uwidacznia się w teorii kary naturalnej. kiedy to ukształtowały się liberalne zasady moralizmu.a praktykowany przez świętych („do wyższych rzeczy jestem stworzony". czyli pojmowanie moralności w liberalizmie wywodzi się z założenia Rousseau'a. tzn.

Teorię osobowości pogłębił następnie twórca pedagogiki kultury. dąży tylko do celów minimalnych . np. która dąży do maksymalnego samorozwoju. . z niem. a u polonisty z estetyczną.cel) to realizacja celów własnych osoby w stosunku do osób równorzędnych (np. Rozwinął on typologię osobowości. nie ma charakteru ani fizycznego. czy duszą. np. Warszawa 1936 s. ekonomiki. K e r s c h e n s t e i n e r . generała sprawującego władzę w państwie oraz 6. partii. czyli jedność wielości (wielojednia). estetyczną. ludzkość. Kerschensteiner. Williama Sterna (zm. Dobra. czyli władczą. 2. łączącą w sobie orientację teoretyczną i ekonomiczną równocześnie. 4. ponieważ jednością celowo działającą jest nie tylko człowiek. 55 G. roślina. Osoba rośliny czy zwierzęcia. człowiek).obcy) stanowi przejęcie celów obcych od osób nadrzędnych za własne (np. bakteria. która wybitnie rozwinęła się wśród młodzieży współczesnej pod wpływem teorii psychoanalitycznych. W związku z tym G. Osoba to unitas multiplex. 1938). która umożliwia dobre przystosowanie się wychowanka do wzorców społecznych postępowania. państwa). naukowca dążącego do wartości prawdy. Stern wskazuje trzy drogi rozwoju osobowości: autotelia. jak idea Prawdy. czym zajęła się idea personalizmu. lecz jest „neutralna psychofizycznie". estetyki. w którym dokonuje się skrzyżowanie nauczania z wychowaniem. heteros . Oprócz typów czystych Spranger wymienił trzy typy mieszane osobowości: osobowość techniczną. 3. Pojęciem tym stała się osobowość (Persónlichkeit). a tworzy całość w sensie logicznym. b) Personalizm w systemie liberalnym wychowania nosi nazwę krytycznego. ani psychicznego. naród. osobowość prawniczą.małżeństwa lub do wolnej miłości. przeniesiona z poezji niemieckiej (Goethe) i filozofii (Kant). słowem każda istota żywa. Pod kształceniem rozumie on samodzielne dorabianie się przez wychowanka własnej struktury duchowej osobowości drogą przeżywania wartości.samoutrzymania się przy życiu oraz utrzymania gatunku. nadaną mu przez twórcę. rodziny. wyjaśnia Stern. Dlatego też należało wprowadzić pojęcie różniące człowieka od innych osób. socjonomiki. jakie miało chrześcijaństwo. czyli aksjologii (patrz rozdz. III pkt. Eduard Spranger (ur. eidos . gdy w drugiej fazie swej twórczości włączył się do pedagogiki kultury. Rzecz każda jest sumą części składowych (np. a także osoby zbiorowe. poety realizujących piękno. Jednakże w masach młodzieży samodzielna sublimacja nie daje spodziewanych wyników. np. np. Przy tym według Sterna jedność w osobie nie jest substancją jednoczącą. muzyka. które razem tworzą hierarchiczne układy w kulturze. telos . Proces przejęcia celów obcych za własne nazywa Stern introcepcją celów i uważa go za podstawę wszelkiego wychowania. 16. stół). pochodzącego od wewnątrz tej całości. to znaczy. Stern chciał się odciąć od tradycyjnego pojmowania osoby. 1).sam. Autotelia (gr. bliżej określił samo pojęcie wychowania następująco: „Świadome urzeczywistnianie wartości w kimś jest wychowywaniem innych" 5 S oraz przedstawił drogę tworzenia się typu osobowości jako proces kształcenia. przemysłowca kierującego się zyskiem. np. Heterotelia (gr. kształt) to droga rozwoju osobowości przez realizację najwyższych idei ludzkości. heterotelia i ideotelia. 5. Dusza wychowawcy i zagadnienie kształcenia nauczycieli (tł. skoro zamiast przystosowania (adjustment) pojawia się chuligaństwo i przestępczość nieletnich. np. osoba zaś także składa się z części (np. która pochodzi z połączenia teoretycznej i społecznej oraz osobowość pedagogiczną. Ideotelia zaś (gr. autos. np. społeczną. u matematyka z teoretyczną. niemieckiego psychologa i pedagoga. ale i zwierzę.idea. lekarza społecznika kierującego się ku dobru społecznemu zdrowia ludzi. miłości lub walki i nienawiści). Piękna i Świętości. polityki czy religii. ale jest ich jednością i całością. narodu. Typ osobowości powstaje więc w kontakcie z określoną sferą wartości nauki. która wyraża się na zewnątrz w postaci celowego dążenia. które również tworzą pewną całość i dążą do jakichś celów. która wiąże postawę społeczną z innymi typami zależnie od specjalności nauczania. Moralizm liberalny przeto i mało skuteczna teoria sublimacji wymagają dalszych wyjaśnień. kapłana rozpatrującego życie w związku z Bogiem. W tym celu przeciwstawił dwa pojęcia: rzeczy i osoby. Mimo to idealizm w systemie liberalnym każe widzieć moralność jako samorozwinięcie się wrodzonej szlachetności natury człowieka przez swobodne działanie popędów drogą samorzutnej ich sublimacji. cele sympatii. obejmująca coraz szersze kręgi jako wynik złego przystosowania (maladjustment). wyróżniając 6 czystych typów: 1. Takie krytyczne pojęcie osoby uległo znacznemu rozszerzeniu. Osobowość jest to więc taka osoba. dotyczących warunków dobrego rozwoju osobowości. ekonomiczną. jak rodzina. osobowość religijną. 1882) na podstawie filozofii wartości. osobowość teoretyczna.). polityczną. Natomiast człowiek zmierza do celów wyższych i dlatego może stać się osobowością.

w Japonii zastosowano 56 57 58 biologiczną kontrolę urodzeń. wojennego i atomowego (technokracja).. poematu. Początki tego humanizmu sięgają okresu międzywojennego. Berlin 1917. To właśnie zrozumienie sensu obrazu. gdy między duchową strukturą dobra kulturalnego a wewnętrzną strukturą jednostki zachodzi całkowita lub częściowa zgodność 57 . L'UNESCO. staje się przez przewagę . jak np. Geneza i rozwój systemu Ruch robotniczy w drugiej połowie XIX wieku rozwinął prace oświatowe dla podniesienia poziomu kultury mas robotników oraz dla przygotowania przywódców partyjnych. Mimo to idealizm w systemie liberalnym wychowania szuka wciąż radykalnych rozwiązań kwestii przeludnienia świata. zwykle jest bogato wyposażona w zadatki odczuwania wszystkich zasadniczych wartości. Tak właśnie Ruskin College było kolegium przygotowującym robotników ze związków zawodowych do egzaminów. jakie dobra ma system wychowania liberalnego zrealizować. chorobami. W takim ujęciu założona z góry struktura duchowa jednostki byłaby wrodzonym warunkiem. wskazującej na to. Początek tego rodzaju dążeń wystąpił w Anglii. gdzie w 1836 r. W rzeczywistości natomiast osoba ludzka. Rozdział V SYSTEM SOCJALISTYCZNY WYCHOWANIA 1. London 1946. c) Humanizm w systemie liberalnym także nosi na sobie piętno idealizmu i występuje jako humanizm naukowy i technokratyczny. 1946 z programem humanizmu ewolucyjnego czyli naukowego 58 . Taka jednakże oświata i nauka stępiały ostrą świadomość klasową i hamowały bojowość rewolucyjną. W r. powstał nowy typ uniwersytetu w postaci zjednoczonego Uniwersytetu Londyńskiego o celach oświatowo-społecznych. H u x 1 e y. 1866 Marks w opracowanej instrukcji dla delegatów na Tenże. nastawioną na walkę z głodem. Theorie der Bildung. który pierwszy umożliwiał uzyskiwanie stopni naukowych poza przygotowaniem w uczelni. potrzebnych naturze człowieka. był długi czas oficjalnym programem UNESCO. Leipzig 1926. dopóki nie zaktywizowały się w nim inne humanizmy. głównie socjalistyczny i chrześcijański. sztuki i kultury przed narastającym faszyzmem i jego barbarzyństwem. by rozszerzyło program swego humanizmu stworzenia dobrobytu na podstawach nowoczesnej nauki i techniki na wszystkie narody świata i oczyściło się z resztek rasowego anty humanizmu. Po drugiej wojnie światowej pierwszy dyrektor generalny UNESCO. w stosunku do których. przeciwstawiające się dyskryminacji rasowej.zawartych jako energię rozwojowe w dziełach kulturowych 56 . rozprawy. . Personalizm więc wymaga swego uzupełnienia w idei humanizmu. pomijając możliwe nienormalności.drogą wyboru -jakiegoś systemu wartości nad innymi systemami. uczucia i postawy dążeniowe człowieka. predystynującym do rozwoju określonego typu osobowości. Dlatego też Karol Marks z Fryderykiem Engelsem już w Manifeście Komunistycznym (1848) przeciwstawili ruch proletariacki społeczeństwu burżuazyjnemu kapitalizmu i drobnomieszczaństwa oraz jego zakłamanej moralności. stąd też nie rezygnuje łatwo z przywilejów historycznych białego człowieka (np. nędzą. które rozwijają umysł. Tenże. Przy tym kształcenie odbywa się według podstawowego aksjomatu Kerschensteinera tylko wtedy. ale wyzwolenie się polityczne spod panowania kolonializmu ludów kolorowych Afryki i Azji wymusza na UNESCO.. ses buts et sa philosophie. nadmierną płodnością ras kolorowych. szczególnie zaś kierowników wielkiego przemysłu zautomatyzowanego. ale są konieczne do wszechstronnego rozwoju jako zasadniczej potrzeby i dobra człowieka. walka rasistów w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej przeciw równouprawnieniu Murzynów w latach 1963-64). J. kiedy to znana nam Międzynarodowa Liga Nowego Wychowania wystąpiła z ideą powrotu do humanizmu europejskiego jako idei pacyfistycznej i broniącej wartości nauki. Das Grundaxiom des Bildungsprozesses. analfabetyzmem i. Humanizm rządów nauki i techniki nad ludzkością. Stąd konkretna osobowość zawsze pod wpływem warunków zewnętrznych środowiska społecznego tworzy się. biolog angielski Julian Huxley wystąpił w r. Zawiera on w sobie wizję wszechświatowego rządu dla uzyskania pokoju między narodami w oparciu o spotęgowaną na drodze ewolucji biologicznej twórczość naukową i techniczną. koncertu muzycznego czy pomnika architektury jest przyswajaniem ich wartości. opartej o władzę pieniądza. które mogą mniejszą odgrywać rolę.

522. które są potrzebne dla wykształcenia człowieka. 438^440. wycieczki i prace pozaszkolne.tworzyć kulturę proletariacką jako dalsze rozwinięcie zasobów wiedzy. „Problemy" 1955 nr 2. 60 K. sformułował teorię rewolucji kulturalnej.kongres genewski głębiej ukazał przeciwieństwo między dotychczasowym wychowaniem mieszczańskim. które ludzkość wytworzyła. W celu zbudowania nowego społeczeństwa komunistycznego cała młodzież związkowa dostała wytyczone następujące zadania: I. stosowano pomysły Deweya.odrzucić wszystko to ze szkoły. których moralność jest podporządkowana interesom walki klasowej.pomijając podkreślenie wychowania umysłowego. Warszawa 1949. tj. lecz jako jedyną metodę wytwarzania wszechstronnie rozwiniętych ludzi" 6 0 . co nagromadziła wiedza ludzka. 2. maturę. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1965 nr 2 s. przyjmowano nowinki pedagogiczne z Ameryki. rozdział cerkwi od państwa i szkoły. 7° . 6° . K. w oparciu o naukę. drugie przygotowanie do pracy produkcyjnej. obowiązkowe wykształcenie wszystkich dzieci obojga płci do lat 16. powiązał wychowanie z polityką. wychowania moralnego i walki z religijnymi przeżytkami. Wybór pism. które zaznajamia z podstawowymi zasadami wszelkich procesów wytwórczych i jednocześnie wdraża dzieci i młodzież do posługiwania się najprostszymi narzędziami wszelkiej wytwórczości" 59 .wychowywać się na komunistów. 3. ale nakreślił podstawy systemu wychowawczego na III Zjeździe Związku Młodzieży Komunistycznej (Komsomoł) z 1920 r. a bardziej wszechstronnym wychowaniem człowieka dla celów klasy robotniczej. S z a n i a w s k i . Lenin więc rozwinął dalej teorię klasowości szkoły.). Tuż po zwycięstwie nad caratem i kapitalizmem w okresie wojny domowej i interwencji mocarstw 1918-1920 z radosnym entuzjazmem zniesiono w szkole wszystko to. Z kolei lata 1920 do 1930 były okresem eksperymentatorskim. 5° . (bezpłatna nauka w języku ojczystym. czego w starej szkole zupełnie nie znano. nadał przy tym związkowi młodzieży nowy charakter awangardowy i szturmowy w walce o cele partii robotniczej 62 . Wrocław 1965 s. M a r k s . Warszawa 1967 t. nauczanie politechniczne i technologiczne. Lenin a wychowanie.). by wzbogacić umysł. który pisał: „W systemie fabrycznym (polegającym. Historia wychowawania. Warszawa 1955. Wprowadzono za to rady uczniowskie przy kierowaniu szkolą. b a c h a (red. oceny. wychowanie fizyczne. Zadania związków młodzieży (tł. technikę i elektryczność. określił wartości światopoglądowe wykształcenia ogólnego. 284-285.stosować zdobytą wiedzę w pracy nad rozwijaniem przemysłu i rolnictwa na nowoczesnej podstawie technicznej.wiązać swoje wykształcenie. lecz w praktyce życiowej przez realizację zadań partyjnych.. Najbardziej posunął naprzód rozwój systemu wychowania socjalistycznego twórca rewolucji Włodzimierz I. z ros. kształcenia politechnicznego. uprawa ogródków. łączącego dla wszystkich dzieci powyżej pewnego wieku pracę produkcyjną z nauką i gimnastyką. N a w r o c z y ń s k i . L e n i n . zideologizował wykształcenie. z ros. 62 61 . Lenin. na połączeniu półpracy i półszkoły) kiełkuje zarodek wychowania przyszłości. a nie pamięć znajomością wszystkich faktów. F r. O oświacie i wychowaniu. Kształcenie politechniczne wobec zasady poglądowości. podręczniki i systematyczną naukę według programu. John Dewey w ZSRR i USA.Punkty wniosły do programu nauczania dwie rzeczy zupełnie nowe. jak zwalczanie analfabetyzmu. O młodzieży.uczyć się komunizmu nie z broszurek. a więc stopnie.krytycznie opanować wiedzę tak. 59 1° . 63 B. naukę i wychowanie ze wspólną pracą proletariatu 6 1 . rozwijano inicjatywę i samodzielność uczniów. zakaz pracy do lat 16. co było klasowe i służyło interesom burżuazji. stypendia państwowe dla uczniów. 4° . Por. wychowanie umysłowe. „ R u c h Pedagogiczny" 1960 nr 5. Tenże. zorganizowanie żłobków przyfabrycznych itp. które wiąże nauczanie z wychowaniem moralnym . co było jarzmem dla ucznia. nie tylko jako metodę zwiększania produkcji społecznej.). Ten zalążek politechnizacji nauczania rozwinął się już w Kapitale Marksa. Warszawa 1951 t. 49-62. 2 s. zaproszono go z wizytą do szkół radzieckich w 1928 r. a mianowicie . 3° -uczyć się. Tenże. 1 s. zacieśnionym do przygotowania młodzieży do określonych funkcji zawodowych przy minimum oświaty ogólnej w interesie ustroju kapitalistycznego.wychowanie fizyczne oraz nauczanie praktyczne. jakie dają szkoły gimnastyczne i ćwiczenia wojskowe. Warszawa 1962. Tymczasem na terenie szkoły radzieckiej działo się nieco inaczej niż postulował przywódca rewolucji. 8° . J. 2° .). egzaminy wstępne i końcowe. który nie tylko opracował program oświatowy w 1903 r. takie. dbałość o higienę osiedli itp. W.. pierwsze mające dać tężyznę. O wychowaniu. jak u Owena. Ł. I. K w i a t e k . Marks tu pisał: „Pod wychowaniem rozumiemy trzy rzeczy: 1. Kapitał (tł. E n g e l s . K u r d y . M a r k s . ale 63 po uwagach krytycznych zmieniono radykalnie stosunek do niego . by przyswoić wszystko to.

Wybór tekstów {M. a wiadomości i umiejętności miały dzieci nabywać podczas zajęć w produkcji.Zamiast stałego programu nauczania wprowadzono w tym czasie tzw. uchwała partii wprowadziła powszechny obowiązek nauczania w zakresie 7-letniej szkoły początkowej. Gorkiego pod Charkowem swój oryginalny system wychowania komunistycznego. zapewniającego także dziecku wyzwolenie spod wyzysku kapitalistycznego. 1941 i wojna narodowa przerwały chwilowo dalszy proces przemiany szkoły. wychowanie natomiast będzie polegało na uczestnictwie dzieci w życiu społecznym.Od tego czasu nastąpiła rehabilitacja systemu Makarenki jako wychowania prawdziwie komunistycznego. wsi. czyli pedologii. a wydany opis jego w Poemacie pedagogicznym (1933-1935) wzbudził powszechne uznanie. 126-131. W ten sposób pedologia wprowadzona do szkoły jeszcze bardziej pogłębiła chaos w systemie szkolnym. brał górę nad pedagogiem w szkole. obowiązku dyscypliny. oceniać nauczanie. Szulgina głosiła. ujętego w podręcz64 50 lat walki KPZR o oświatę. niedorozwinięte itd. jak też żądał Lenin. Oparł go o zasadę kolektywu wychowawczego. W związku z tym stanowisko pedologiczne władz przyczyniło się do usunięcia z pracy kierownika zakładu wychowawczego najwybitniejszego pedagoga młodzieży bezdomnej i wykolejonej Antona Siemionowicza Makarenki. zroś. że tego rodzaju eksperymenty nie dawały ludzi prawdziwie wykształconych.). nakazywało pedologom przy pomocy testowania dobierać klasy. Toteż rozporządzenie władz oświatowych „o organizacji pedologicznej pracy w republice" z 1931 r. . Przyczyną tego powrotu do systematycznej nauki klasowo-lekcyjnej w szkole była pierwsza pięciolatka stalinowska (1929-1932). produkcyjnym i kulturalnym. 1930 nastąpił zwrot w polityce szkolnej. który od 1920 r. że w trakcie rozwoju społeczeństwa bezklasowego szkoła jako narzędzie ucisku kapitalistycznego będzie zanikała aż obumrze całkowicie. która miała się zasadniczo różnić od skautingu (Nadieżda Krupskaja). honoru w powiązaniu z zasadą pracy produkcyjnej. systemem oddziałów i dowódców oraz z perspektywicznością celów sięgających aż do włączenia życia wychowanka w życie społeczeństwa radzieckiego. która na podstawie obserwacji swobodnego rozwoju dzieci oraz selekcji ich poziomu inteligencji przy pomocy testów starała się zorganizować życie odnowionej szkoły. wypracował w Kolonii im. Pierwsza z nich tzw. miasta. Druga zaś teoria „szkoły pracy produkcyjnej" Pawła Błońskiego wskazywała. selekcjonować dzieci trudne. wprowadzono legitymację szkolną ucznia. 1936 jako pseudonauka i oportunistyczne odchylenie prawicowe od marksizmu-leninizmu64. wskutek czego została także odrzucona przez partię w r. zbyt odchylone na lewo i antyleninowskie w r. teoria obumierania szkoły W. 1943 zaostrzono dyscyplinę szkolną. Odbudowa szkoły programowej dała zwycięstwo nad teorią obumierania szkoły i teorią szkoły pracy produkcyjnej nauce o fizycznym i psychicznym rozwoju dziecka. przenikniętej ideologią czystego marksizmu. rozwijano organizację pionierską. który wespół z wychowawcą urabiał członków w poczuciu odpowiedzialności za pracę. która rzuciła hasło „technika decyduje o wszystkim" i szybko rozbudowała nowoczesny przemysł. naukę kompleksową praktycznego poznawania środowisk przyrody. Obydwie przeto te teorie zostały potępione przez Komitet Centralny Partii jako lewackie. że nauczanie i wychowanie najlepiej realizuje się w praktyce lub na roli przy bezpośredniej pracy produkcyjnej. Tymczasem w r. wszystko to razem zaprzeczało nastawieniu pedagogicznemu i doprowadziło do potępienia działalności Makarenki jako niezgodnej z duchem komunizmu. Po klęsce zadanej Niemcom pod Stalingradem rozpoczęła się dalsza praca wychowawcza nad odbudową autorytetu pedagogicznego nauczyciela i szkoły. W r. z czasem przywrócono maturę i egzaminy nie tylko wstępne. N. Nauczanie systematyczne jako zbyt oderwane od praktyki stawało się więc zbędne. ale i promocyjne z klasy do klasy. wyrabianie tradycji.) odrębną od Akademii Nauk. zdyscyplinowanie. do dymisji w 1928 r. wydano Przepisy uczniowskie. czyli pedolog. prowadzić poradnictwo zawodowe. uporządkowanie zajęć. Napad Hitlera na Związek Radziecki w r. do którego trzeba było wykształcić ludzi politechnicznie i ogólnie przez opanowanie naukowych podstaw produkcji. Na skutek tego w tym okresie badacz dziecka. Okazało się jednakże wkrótce. czyli wzorowanie się na wojsku w tym systemie. Zespołowość. Podstawę naukową tego stanu rzeczy tworzyły dwie teorie pedagogiczne. Warszawa 1954 s. wojennizacja. następnie w ramach 10-klasowej szkoły odbudowano szkołę średnią (1931). 1931. ustalać przyczyny braków postępu w nauce. stopniowo przywrócono jednolite podręczniki (1932) oraz program nauczania (1933). aby zajęła się stroną naukową i popularyzatorską rozbudowy konsekwentnego systemu wychowania socjalistycznego. W Moskwie zaś utworzono Akademię Nauk Pedagogicznych (1944 r.

niku uniwersyteckim pod redakcją Iwana Kairowa (1948 r.) jako prezesa Akademii Nauk Pedagogicznych. Podręcznik ten stał się wzorem dla organizacji wychowania i szkolnictwa w krajach demokracji ludowej po zakończonej w 1945 r. wojnie. Równocześnie zadaniem Akademii Nauk Pedagogicznych w Moskwie była krytyka i ocena przez tę centralę wszystkich teorii pedagogicznych zachodniego świata. Po śmierci Stalina (1953) okazało się także, że czasy „kultu jednostki" doprowadziły do przeintelektualizowania szkoły radzieckiej tak, że nawet politechnizacji uczono tylko teoretycznie, a brak potępionej psychologii wychowawczej oraz pedologii spowodował całkowitą nieznajomość dzieci i młodzieży, na skutek tego nastąpiło oderwanie się szkoły od życia społecznego, a szkoła stała się „bezdzietną", pozbawioną znajomości psychiki dziecka. Krytyka tego stanu wyraziła się w uchwale „o zacieśnieniu więzi szkoły z życiem" (1958) i w zapowiedzi premiera Nikity Chruszczowa o przebudowie ustroju szkoły w kierunku powiązania nauki z pracą. W wyniku eksperymentów, przeprowadzonych w latach 1958-1961, dotychczasową szkołę średnią ogólnokształcącą zmieniono w „średnią ogólnokształcącą politechniczną szkołę pracy z nauczaniem produkcyjnym". Od klasy IX do XI młodzież dwa dni w tygodniu uczyła się pracy produkcyjnej w fabrykach lub gospodarstwach rolnych. W ten sposób szkoła zyskała nachylenie politechniczne i zawodowe, a teoria pracy produkcyjnej Błońskiego zaktualizowała się w postaci łączącej naukę systematyczną z pracą uprodukcyjnioną65. Wreszcie czwarta zasadnicza reforma szkolna nastąpiła w 1970 r. na podstawie Statutu ogólnokształcącej szkoły średniej. Szkoła w ZSRR jest 10-letnią jednolitą, politechniczną szkołą pracy. Jednolitość zapewniają zasady pracy dydaktyczno-wychowawczej jak powszechność nauczania wszystkich dzieci w wieku szkolnym, bezpłatność nauki w języku ojczystym, koedukacyjność i wolność szkoły od wpływów religijnych. Politechniczność zaś i przygotowanie do pracy realizuje się w procesie nauczania i w społecznie użytecznej pracy uczniów. Osobno są prowadzone szkoły z nauczaniem produkcyjnym oraz szkoły z pogłębionym poznawaniem przedmiotów nauczania. W ten sposób szkoła radziecka wyzbywa się sztywnej 66 jednolitości i dostosowuje się do potrzeb i możliwości dzieci i młodzieży .
W. Ł u b n i e w s k i, Błoński i jego szkoła pracy, Warszawa 1965, s. 190-196. I. S z a n i a w s k i, Wprowadzenie do nowego statutu radzieckiej szkoły ogólnokształcącej, „Ruch Pedagogiczny" 1971 nr 1 s. 31-45.
66 65

Ostatecznie więc zostały zrealizowane podstawowe zasady systemu wychowawczego: 1° - komunistyczna partyjność w nauce, kulturze, wychowaniu i moralności, 2° - zasada powiązania szkoły i wychowania z ideologią naukowego poglądu na świat (marksizmu-leninizmu), 3° - zasada powiązania teorii z praktyką na drodze wychowania przez pracę społecznie użyteczną, 4° - zasada wychowania w kolektywie i przez kolektyw (Makarenko), 5° - zasada wszechstronnego rozwoju ucznia zgodnie z jego indywidualnymi cechami i właściwościami wieku rozwojowego67. Mają one zastosowanie w treści i programach wszystkich instytucji szkolnych i przedszkolnych systemu oświatowego, którego organizacja rządzi się własnymi zasadami, jak 1° - zasada jednolitości (jednakowe kształcenie dziewcząt i chłopców - koedukacja oraz zrównanie szkoły wiejskiej i miejskiej), 2° - zasada powszechności (obowiązkowość, bezpłatność nauczania i dostępność szkoły średniej i wyższej dla opanowujących program wiedzy), 3° - zasada autonomii kulturalnej i regionalizmu (nauczanie podstawowe w języku ojczystym, rozwijanie rodzinnej kultury przez likwidację różnic i adoptowanie dorobku kultury światowej), 4° - zasada związku szkoły z życiem kraju (wychowanie obywatelskie, praca społecznie użyteczna, politechnizacja)68 oraz 5° - zasada nauczania świeckiego (oddzielenie szkoły od Kościoła i pozbawienie religii jakiegokolwiek wpływu na wychowanie i kształcenie młodego pokolenia, ponieważ nauczanie opiera się na materialistycznych podstawach na69 ukowych) . Zasady te wynikają z określonych założeń światopoglądowych i filozoficznych, opierają się o nauczanie szkolne jako proces naukowego poznania świata, co stanowi o naukowości tego światopoglądu. Zasada naukowości nauczania zaś oznacza, że uczniom podaje się do przyswojenia wiadomości dokładnie ustalone przez współczesną naukę, że nauczanie wymaga ścisłego stosowania terminów przyjętych w nauce i że zaznajamia uczniów z ważniejszymi teoriami naukowymi, ze współczesnymi poglądami nauki i techPor. S. W o ł o s z y n, Rozwój pedagogiki socjalistycznej w Związku Radzieckim (W:) Zarys pedagogiki, Warszawa 1962, t. 1 s. 251-253. 68 J. T. W i 1 o c h. Radziecki system oświatowo-wychowawczy. Warszawa 1962 s. 22-91. 69 I. O g o r o d n i k o w , P. S z i m b i r i o w , Pedagogika (tł. z ros.), Warszawa 1953 s. 72.
61

niki, ponieważ naukowe teorie doprowadzają uczniów do światopoglądu dialektyczno-materialistycznego7 °.

2. Założenia systemu wychowania socjalistycznego Jak pamiętamy, podstawy światopoglądowe stanowi tu idea walki rewolucyjnej (patrz cz. II rozdz. VII p. 3 c), dążącej do obalenia ustroju klasowego w kapitalizmie wraz z jego imperalizmem, kolonializmem czy neokolonializmem oraz do zbudowania społeczeństwa bezklasowego ludzi pracujących nad opanowaniem przyrody i stworzeniem postępu i dobrobytu („raj na ziemi"). Rewolucja więc obejmuje wszystko, jest rewolucją polityczną, społeczną i kulturalną, wnoszącą nowe treści wychowawcze i moralne. Stąd najdalszym, ideowym celem wychowania socjalistycznego jest „przygotowanie dorastających pokoleń do aktywnego udziału w budowie społeczeństwa komunistycznego i obronie państwa radzieckiego, budującego to społeczeństwo"71.Późniejsze sformułowania celów wychowania są rozbudowane pod względem zadań szkoły, ale koncentrują się wokół wychowania budowniczych społeczeństwa komunistycznego, stąd ostateczne wskazanie brzmi: „Szkoła wiąże pracę dydaktyczno-wychowawczą z praktyką komunistycznego budownictwa i prowadzi moralne wychowanie uczniów w duchu wymagań kodeksu moralnego budowniczego komunizmu" 7 2 . Szczegóły tego kodeksu moralnego będą wyjaśnione niżej, ponieważ przedtem trzeba zarysować koncepcję społeczeństwa budującego komunizm. Otóż model społeczeństwa i człowieka nowego, którego narzędzie realizacji stanowi wychowanie socjalistyczne, stworzony jest przez całość założeń marksizmu-leninizmu, na którą składają się: 1° - materializm dialektyczny i historyczny, 2° - ekonomia polityczna (społeczeństwa opartego o pracę i własność społeczną środków produkcji) oraz 3° - strategia i taktyka rewolucji (historia ruchów robotniczych i zwycięstwa proletariatu). Dla zrozumienia systemu wychowawczego socjalizmu największe znaczenie posiada filozofia materializmu dialektycznego i historyczM. D a n i ł o w i B. J e s i p o w, Dydaktyka (tł. z ros.), Warszawa 1962 s. 142-144. 71 I. K a i r ó w (red.), Pedagogika (tł. z ros.), Warszawa 1950 t. 1, s. 23. 72 Ustaw średniej obszczeobrazowatelnoj szkoły, „Uczitielskaja Gazieta" 1970 nr 110.
70

nego, składająca się z trzech części: materializmu, dialektyki i teorii rozwoju społeczeństwa. Części te są ściśle związane w system, dlatego nie wolno ich rozdzielać, jak to czyniła interpretacja stalinowska 73 ,na skutek czego w podręcznikach diamatu (filozofii dialektycznego materializmu) starego typu 7 4 pojawiły się różne ujęcia bardziej dotyczące bytu materialnego, czyli „ontologiczne" lub bardziej zagadnień dialektycznego poznania, czyli „gnozeologiczne". Stąd też w latach sześćdziesiątych pojawiły się przedstawienia szerokie marksizmu, rozwijające filozofię materializmu dialektycznego i historycznego na tle współczesnych nauk, nowoczesnych problemów cywilizacji oraz krytyki współczesnych kierunków filozofii niemarksistowskiej75. Pomimo rozwinięcia i pogłębienia problemów rozwiązanie pozostaje zgodne z rdzeniem filozofii materializmu dialektycznego i historycznego, które w skrócie należy przypomnieć. a) Materializm filozoficzny zakłada, że istnieje tylko odwieczna materia, będąca w nieustannym ruchu, na skutek czego stale się rozwija w coraz subtelniej sze stany materialne aż do świadomości i duchowości człowieka. Zjawiska duchowe więc istnieją, ale są materialne, ponieważ wiążą się z funkcjonalnymi stanami najwyżej zorganizowanej materii mózgowej w wyższych ośrodkach systemu nerwowego. Świadomość ludzka zdolna jest do odbicia w sobie rzeczywistości, czyli według teorii odbicia, stworzonej przez Lenina, świadomość może poznać obiektywną rzeczywistość przez jej odzwierciedlenie we wrażeniach zmysłowych, wyobrażeniach, pojęciach i teoriach. Jednakże nie zawsze odbicie w świadomości jest prawdziwe, czyli zgodne z istniejącym obiektywnie stanem rzeczy. Przeto warunki prawdy w poznaniu stanowią: 1° - związek myślenia z działalnością praktyczną, gdyż w przeciwnym razie odbicie w świadomości staje się abstraktem oderwanym od prak73

J. S t a l i n , O materializmie dialektycznym i historycznym (tł. z ros.), Warszawa

1946.

N p . A. S c h a f f, Wstęp do teorii marksizmu. Wyd. 5 p o p r a w i o n e i uzupełnione, Warszawa 1950; Podstawy filozofii marksistowskiej, Warszawa 1960; Główne zagadnienia i kierunki filozofii. Cz. I: A. S c h a f f , Teoria poznania, Warszawa 1966 7 ; Cz. II: 7 W . K r a j e w s k i , Ontologia, Warszawa 1966 . 75 J. L e g o w i c z (red.) Propedeutyka filozofii, Warszawa 1965; Z. C a c k o w4 s k i , Główne zagadnienia i kierunki filozofii, Warszawa 1970 ; K. K a s p r z y k , A. W ę g r z e c k i , Wprowadzenie do filozofii. Warszawa 1970; Filozofia marksistowska. Podręcznik akademicki, Warszawa 1970.

74

tyki, która jest nie tylko źródłem poznania, ale i kryterium, miernikiem jego prawdziwości oraz 2° - łączność człowieka poznającego z innymi ludźmi prawidłowo odbijającymi rzeczywistość, czyli łączność z klasą pracującą i jej celami rewolucyjnymi, w przeciwnym bowiem wypadku myślenie pozostające w służbie klasy kapitalistycznej ulega deformacji, złudzeniom i mistyfikacji. Tak więc materializm marksistowski ma swą odrębną teorię poznania, która wytycza drogi myślenia, nauce i nauczaniu, a równocześnie się sama pogłębia 76 . b) Dialektyka zaś tworzy w materializmie marksistowskim metodę obiektywnego poznania przyrody bez wszelkich dodatków interpretacyjnych i klasowej mistyfikacji. Opiera się ona o cztery prawa: 1° - prawo wszechzwiązku zjawisk i jedności przyrody głosi, że cała natura i kosmos, składają się z tych samych pierwiastków chemicznych, w tej samej materii, w związku z czym wszystkie zjawiska jako materialne wiążą się ze sobą i wzajemnie na siebie wpływają. Stąd badając zjawiska wychowania, trzeba brać pod uwagę wpływ kultury, ustroju społecznego, gospodarki, ich powiązania i oddziaływania na psychikę wychowywanego człowieka; 2° - prawo ruchu i zmian stwierdza, że wszystkie zjawiska są w ciągłym, różnopostaciowym ruchu i podlegają zmianom. Wszystko więc przechodzi z jednych stanów w drugie, przez to ulega rozwojowi lub rozkładowi i śmierci. Tak tedy w wychowaniu i kulturze ruchy postępowe przyczyniają się do rozwijania i doskonalenia, natomiast ruchy wsteczne, konserwatywne stanowią warunek upadku i zacofania. Wszystkie zjawiska, a więc i wychowawcze, należy z punktu widzenia metodologii dialektycznej rozpatrywać w ruchu i oceniać zmiany ze względu na postęp społeczny w kierunku demokratyzacji (np. oświaty) lub uwstecznienie; 3° - prawo przechodzenia ilości w jakość w sposób skokowy wyjaśnia dokładniej proces rozwoju, który od drobnych zmian ilościowych (jak stopniowe podgrzewanie wody), w sposób nagły, skokowo zmienia swój charakter w zjawiska nowej jakości (wrzenie wody przy 100°C). Tak samo przez drobne zmiany ilościowe pod wpływem nauczania wiadomości i wychowania nawyków w świadomości ludzkiej wytwarza się nowa jakość, która wyraża się w światopoglądzie naukowym jednostki i zbiorowości.
W. K r a j e w s k i , O wieczności materii i jej ruchu, Warszawa 1956; Z. C a c k o w s k i , O teorii poznania i poznawania, Warszawa 1968; A. K o r s z u n o w , Od wrażenia do poznania naukowego (tł. z ros.), Warszawa 1969.
76

Przy tym nie chodzi o stopniowe zmiany ewolucyjne o charakterze ilościowym, lecz o nowe jakości tworzące się skokowo, czyli rewolucyjnie; 4° - prawo jedności i walki przeciwieństw wreszcie tłumaczy proces rozwoju tym, że tkwiące u podstaw każdego zjawiska przeciwieństwa zwalczają się, tworząc motor rozwoju, przebiegającego przez tezę, antytezę, syntezę i odnawiającego się dalej na coraz wyższym poziomie 7 7 . W dziedzinie wychowania decydujące znaczenie ma według marksizmu walka klasowa, która doprowadza do uwydatnienia sprzeczności antagonistycznych, tkwiących w wychowaniu, np. między indywidualnością i społecznością, między umysłem a wolą, wolnością a przymusem, a dopiero przez postęp sprowadza je do jedności i syntezy w postaci wszechstronnego rozwoju jednostki wychowywanej w łączności kolektywnej z całym postępowym społeczeństwem, budującym ustrój bezklasowy. Rozwój dialektyczny i walka sprzeczności odbywa się zawsze w konkretnej przestrzeni i w czasie, czyli podlega procesowi historycznemu, którego teorię wypracowała trzecia część materializmu marksistowskiego. c) Materializm historyczny stanowi teorię rozwoju społeczeństwa ludzkiego, zbudowaną na podstawie materializmu filozoficznego i dialektyki. Zasada podstawowa materializmu historycznego głosi, że „byt społeczny określa świadomość", czyli treści świadomości, nazywane tu „nadbudową ideologiczną", zależne są od bytu społecznego, tzn. sytuacji społeczno-ekonomicznej jednostek, jak też całej klasy, co w terminolgii ściślejszej nazywa się „bazą ekonomiczną". Bazę ekonomiczną tworzy każdorazowy sposób produkcji dóbr materialnych, który zależy od: a) sił wytwórczych, jakie stanowią narzędzia i ludzie posługujący się nimi oraz b) stosunków produkcji, czyli stosunków własnościowych, które określają, do kogo będą należały wytwory produkcji - do właścicieli narzędzi, czy też do ludzi pracujących tymi narzędziami. Najbardziej zmiennym elementem w materializmie historycznym są narzędzia wytwórcze, jako to wynalazki maszyn, materiałów i źródeł energii, które z kolei powodują zmiany w stosunkach społecznych własności. Tak np. wprowadzenie koła wodnego zamiast żarn obPor. J. F. A l e k s a n d r ó w (red.), Materializm dialektyczny (tł. z ros.), Warszawa 1956; M. C o m f o r t h, Materializm dialektyczny (tł. z ang.), t. 1 Warszawa 1964; J. Ł a d o s z , Materializm dialektyczny. Warszawa 1969.
77

jak mitologicznych i religioznawczych. zastosowanie zaś później maszyny parowej do napędu spowodowało wzrost stosunków kapitalistycznej własności na rzecz właścicieli maszyny. jak tego chciał tzw. a to dlatego. wyjaśniający mechanicznie procesy zmian w jednokierunkowym działaniu określonej przyczyny materialnej. na człowieka oraz na życie w społeczeństwie. przeżytki w postaci przesądów czy zabobonów nie koniecznie religijnych. Por. językową czy nawet ogólnoludzką zasadę moralną chce się zaliczyć do nadbudowy ideologicznej i potraktować jako przeżytek przeszłych epok i baz ekonomicznych w świadomości ludzi.sługiwanych pracą ręczną niewolników przyczyniło się do powstania indywidualnej własności młynarza. filozoficzne. Są to wspólnota pierwotna (wspólne narzędzia i praca w myślistwie i pasterstwie). ułamków. naukowe. materializm wulgarny. J. Całość historii społeczeństwa ludzkiego dzieli materializm historyczny na pięć okresów. J. Przekształcenia więc świadomości społecznej opóźniają się w stosunku do zaszłych przemian w bycie społecznym. Warszawa 1961. umożliwiających dziś całkowitą automatyzację i pozbawiających ludzi zwykłej pracy. czy też na naukę. związane także z problemami wychowania dzieci. jak tego domagał się Lenin. dz. lecz przywiązuje się wielkie znaczenie do walki ideologicznej nad usuwaniem przeżytków i przekształcaniem świadomości w kierunku naukowego poglądu na świat. w której odkrycia i wynalazki grają pierwszoplanową rolę 7 8 oraz związana z nią historia mas pracujących i ich rozwijającej się walki klasowej z właścicielami coraz potężniejszych środków produkcji. niewolnictwo (podział na ludzi wolnych i pracujących fizycznie niewolników). Cuda techniki na przestrzeni dziejów. Przeciwnie związek bazy i nadbudowy w materializmie historycznym jest dialektyczny. 79 Por. Z. B a u m a n . uproszczony. Tak więc i w socjalizmie trzeba uczyć się i opanowywać podstawy kultury przy pomocy języka narodowego i obcych. lecz rozwijają się w dalszym ciągu i muszą być jako trwały dorobek ludzkości dziedziczone i opanowywane przez ludzi w zmienionej bazie ekonomicznej i przekształconej świadomości. W i a t r . Nie tylko zmiany bazy ekonomicznej powodują przekształcenie w nadbudowie ideologicznej. S. dorobek sztuki czy wiedza naukowa. albo też do zahamowania zmian zachodzących w bazie. J. Stąd też obecnie w materializmie historycznym nie liczy się na automatycznie zachodzące zmiany w świadomości ludzkiej pod wpływem zmian rewolucyjnych w bazie ekonomicznej. Tak więc. religijne. ze zmianą bazy ekonomicznej zmienia się także treść świadomości. jej treści są aktywne i mogą przyczyniać się do przyśpieszenia. Studia o marksistowskiej teorii społeczeństwa. Charakteryzując system wychowania socjalistycznego. społeczne. cyt. przy pomocy pojęć tak filozoficznych. 78 . Związek więc między bazą ekonomiczną i nadbudową ideologiczną nie jest nigdy jednostronny. młodzieży i dorosłych. Społeczeństwo.komunizmu (obfitość produkcji. wywołującej określony skutek. Mogą w świadomości działać tzw. Ludzie. estetyczne. która dziś w dobie rewolucji naukowo-technicznej przechodzi jak gdyby do bazy i swoim poziomem oraz ilością twórczych naukowców decyduje o warunkach życia społeczeństwa. zajmiemy się już tylko ideami pedagogicznymi tego okresu. czyli dwustronny. prawne. maszyny i historia. Warszawa 1964. do nadbudowy ideologicznej nie należy sam system językowy. H o c h f e 1 d. Zarys marksistowskiej teorii społeczeństwa. chociaż nadbudowa nie wyczerpuje całej kultury ludzkiej. związanych z odrębnymi formacjami społeczno-ekonomicznymi. W. dzieł sztuki antycznej i romantycznej. feudalizm (użytkowanie ziemi przez chłopów poddańczo zależnych od panów). do której wchodzą wszelkie poglądy i teorie polityczne. aby być człowiekiem prawdziwie wykształconym. stąd też bardzo łatwo tu o omyłkę.. W ramach tej periodyzacji ustrojowej rozwijały się treści nadbudowy. logarytmów i całek. Warszawa 1964. S z o 1 g i n i a. W problemach tych decydującą rolę odgrywały zmieniające się zależnie od formacji społeczno-ekonomicznych poglądy na moralność. ale także nadbudowa. Pomimo wielkiej ważności walki ideologicznej materializm historyczny utrzymuje. że historia społeczeństwa ludzkiego to przede wszystkim historia rozwoju produkcji. Tak np. głosi materializm historyczny. przy pomocy tabliczki mnożenia. podział dochodu wedle potrzeb) 7 9 . gdy jakąś zasadę logiczną. Warszawa 1963. ponieważ nie są całkowicie zmieniane po obaleniu bazy dotychczasowej. jak to ujmuje marksizm-leninizm jako filozofia klasy robotniczej. a nie pracujących przy niej młynarzy. w bazie ekonomicznej. kapitalizm (prywatne środki produkcji i wyzyskiwana wolna siła najemna) oraz ustrój bezklasowy na niższym etapie socjalizmu (podział dochodu narodowego wedle pracy) oraz na wyższym . zostaje z czasem obalona poprzednia nadbudowa ideologiczna. L i 11 e y.

określone idee. Ogólnie więc biorąc. które opracowują jej problemy teoretyczne. Dlatego też wyjaśniano dalej. że pomijając naczelną sprawę modelu „nowego człowieka" (w socjalizmie budowniczego nowego ustroju według nauki Marksa i Lenina. Warszawa 1949 s. W o ło s z y n . dostosowanych do problemów epoki i społeczeństwa. 5. ani osoby. wzajemna pomoc i współpraca. ma więc charakter zjawiska społecznego. 15. że „cała dotychczasowa teoria moralności jest .]: Dzieła. 130-131. 81 moralność była zawsze moralnością klasową" . że również nam są bezwzględnie potrzebne wykłady z teorii moralności" 8 2 . które w interesie burżuazji podbudowano mistyfikacją metafizyczną i religijną.konieczność wychowania moralnego dla odnowy moralności publicznej (idea moralizmu). 1) wiemy. M i e d y n s k i j . Stąd Engels odrzucając wszelką dogmatykę moralną „w chrakterze wiecznego. lecz jest tworzona przez ludzi dla ich interesów.. s. z niem. W swojej praktyce doszedłem do przekonania. nie ma ani takiego przedmiotu. ostatecznego. t. N. 7. ani objawiona przez Boga. obowiązujące normy moralne postępowania jak solidarność. Toteż obecnie istnieją w uniwersytecie katedry etyki marksistowskiej. ale w pewnym stopniu problematykę moralną przedstawiano uczniom w ujęciu teoretycznym. które wytworzyły się w społeczeństwie ludzkim na tym czy innym etapie rozwoju historycznego i są charakterystyczne dla danej klasy społecznej" 83 . Berlin 1960. czy też nie. Także w systemie wychowania socjalistycznego pomimo początkowych oporów i trudności pryncypialnych rozwój dziejowy musiał doprowadzić do procesów wyrównawczych. jak wiemy. służąca do przyśpieszenia walki o przebudowę ustroju w kierunku bezklasowości i opanowanie produkcyjne przyrody. 82 . E n g e l s . która by go wykładała lub której obowiązkiem byłoby zaznajamianie dzieci z zagadnieniami tej moralności według pewnego programu. 93. wierność towarzyszom itp. chociaż Makarenko pierwszy dopominał się o teorię moralną dla ułatwienia wychowania pisząc: „W naszej szkole nie ma teorii moralności.. M a k a r e n k o .w ostatniej instancji . Geschichte der Erźiehung. Anty-During (tł. S. atakując moralność mieszczańską.poszanowanie osoby ludzkiej (idea personalizmu) oraz 3° . że socjalizm nie potrzebuje opracowania systemu swojej etyki.wytworem każdorazowej sytuacji ekonomicznej społeczeństwa.). A l e k s a n d r ó w . Dobro jest więc tym. Istoryja piedagogiki.realizacja właściwych ludzkich stosunków (idea humanizmu). stwierdzono. polega na posłuszeństwie i oddaniu się partii. wobec tego moralność komunistyczna nosi cechę partyjności. Warszawa 1957.3.). W praktyce zaś ruchów robotniczych zaczęły się tworzyć nowe.w chrześcijaństwie człowieka chrystocentrycznie budującego Królestwo Boże) na czoło wysunęły się trzy palące sprawy formułujące tego nowego człowieka. toteż nią się nie zajmowano. M o s k w a 1947. co pomaga sprawie rewolucji. a) Moralizm socjalistyczny kształtował się od wystąpienia Marksa i Engelsa w Manifeście komunistycznym. w którym jego twórcy. że także moralność socjalistyczna jest moralnością histoA. czy ta nauka dawała wyniki dodatnie. Warszawa 1964 s. osoby człowieka i stosunków międzyludzkich w myśl założeń światopoglądowych marksizmu-leninizmu80. Oblicze moralne człowieka radzieckiego (tł. Jeden z pierwszych etyków marksizmu Aleksandrów powiązał moralność z nadbudową ideologiczną. Stąd rozwojowo najwyższą formą moralności jest moralność komunistyczna jako świadomość społeczna. z ros. równocześnie bronili się przed zarzutem amoralności. a mianowicie: 1° . zło zaś jej przeszkadza lub hamuje. W dawnej szkole uczono religii. niezmiennego odtąd prawa moralnego" twierdzi. E. Dzieje wychowania i myśli pedagogicznej w zarysie. Inna kwestia. zawierającej zasady lub normy postępowania ludzi. Z analizy sytuacji wychowawczej po II wojnie światowej (patrz cz. VII p. które wprowadziły powszechnie występujące problemy wychowania i skłoniły do szukania rozwiązań problemu moralności. Problem wychowania w szkole radzieckiej. 81 F. które w zetknięciu z potrzebami wychowania przybierają postać kierowniczych idei pedagogicznych. analogicznie . Warszawa 1950 s. [W tegoż aut. 2° . 80 W związku z tym ogłoszeniem relatywizmu zasad moralnych długo sądzono. określając ją jako „jedną z form świadomości społecznej. II rozdz. 83 A. Ponieważ o walce rewolucyjnej decyduje polityka partii komunistycznej. Ideologia systemu wychowania socjalistycznego Z założeń światopoglądowych i filozoficznych płyną. rozwijała się historycznie i ulegała rozbiciu klasowemu. A że społeczeństwo rozwijało się dotąd poprzez przeciwieństwa klasowe. że moralność nie jest ani wrodzona. zrodziła się w procesie współpracy produkcyjnej.

Warszawa 1971.uświadomić sobie swoje sto stosunki. chociaż treść związana z godnością człowieka jako osoby występuje pod nazwą „antropologii filozoficznej". Warszawa 1965. Klasowy charakter moralności. cyt. Spór o zagadnienie moralności.). Warszawa 1971. Poznań 1965. Zasady etyki kadry Ludowego Wojska Polskiego. z włos. Podobnie określał osobowość w marksizmie włoski komunista A. dotyczące okresu błędów i wypaczeń ideologicznych85. Równocześnie odbywa się praca nad określeniem zasad. z ros. S u c h o d o l s k i . dane przez K. J e z i e r s k i . A. 86 M. M. Por. H . O przyczynach demoralizacji młodzieży (W:) Moralność i wychowanie.. Marksa. b) „Personalizm" socjalistyczny jako rozwinięta teoria jeszcze nie istnieje. 88 B. 92 2 Por. K r a w c z y k . 330 n. klasową (służy dobru klas społecznych). Warszawa 1965 . J u r e k . Moralność socjalistyczna. 27-^1. Uczynił to pierwszy francuski filozof-marksista Roger Garaudy. S t ę p n i o w s k i. Obyczaje i zwyczaje kadry Ludowego Woj69 ska Polskiego oraz Ceremoniał wojskowy. a w ten sposób wielkość i godność człowieka nie potrzebuje uzasadnień metafizycznych i religijnych96.). ponieważ znęcanie się pijaków nad rodzinami. cyt. Warszawa 1960 2 . dz. B l o n d . G r a m s c i . partyjną (uzgodnioną z linią polityczną) i laicką (bez uzasadnień metafizycznych i religijnych)84. 93 A . Żołnierski kodeks obyczajowy. to na to. Warszawa 1950 s. z franc). żeby stać się osobowością. z franc).skoro sama zasada partyjnego posłuszeństwa okazała się niewystarczająca. która podobnie jak język nie wchodzi w całości do nadbudowy i może być przyjęta nawet przez klasy antagonistyczne (jak np. Moralność i wychowanie. a pojęcie „osobowości" człowieka zostało już wprowadzone. zasada „szanuj ojca i matkę" 8 6 . s. Garaudy. 96 Tamże s. niespłacanie rat za meble itp. s. dyskusja nad dalszym uzupełnieniem pt. trzeba zdobyć świadomość tych stosunków" 9 5 . 40-41. 97 A.). S a r a p a t a (red. demoralizowanie dzieci przez rodziców 87 . Stąd wnioskuje Garaudy: „jeżeli indywidualność. O programie świeckiego wychowania moralnego. Teoretyczne problemy wychowania moralnego. Nauczyciele o etyce swojego zawodu. w strajku) i w pracy produkcyjnej razem z innymi pod wodzą klasy robotniczej (np. M. dz. Warszawa 1958. Praca wychowawcy klasowego nad kształtowaniem komunistycznej moralności uczniów (tł. . R. W ten sposób ostatnio proces rozwijania etyki socjalistycznej wkroczył na nowe tory wynalezienia świeckich uzasadnień dla znanych powszechnie zasad moralnych. cyt. M i c h a 1 i k. stając się osobowością komunistyczną. mające znaczenie ogólnospołeczne dla wszystkich obywateli jak też znaczenie dla kadry zawodowej. Za punkt wyjściowy posłużyło mu określenie człowieka. B o ł d y r i e w. moralno-etycznej i obywatelskiej. w związku zawodowym).ryczną (zmienną zależnie od potrzeb epoki). F r i t z h a n d . Po roku 1956 w Polsce Ludowej rozwinęła się dyskusja na tematy etyczne. postawy ideowej. 85 A. 90 84 R. Etyka zawodowa. Pisma wybrane (tł. wyrażonych w obyczajach społecznych lub zwyczajowych ceremoniach. które brzmi: „Istota ludzka nie jest żadną abstrakcją tkwiącą w poszczególnej jednostce. 1 s. która jest wychowawcą młodzieży wojskowej i ma dać przykład ofiarnej i wiernej służby narodowi 9 0 . H. Świadomość tę zdobywa się. M u s z y ń s k i . Gramsci pisząc: „stworzyć własną osobowość znaczy . społeczną (dotyczy norm postępowania wobec zbiorowości). 91 N p . Natomiast w etologii marksistowskiej91 dyskusja nad problemami moralnymi społeczeństwa socjalistycznego w walce z etyką religijną92 szuka drogi do sformułowań etyki zawodowej. stały się plagami społecznymi. ppłk mgr M. dz. traktowane dotychczas jako sprawy ściśle prywatne. w tym także etyki nauczycielskiej93. 24-42. Warszawa 1969. 87 J. niepłacenie alimentów na dzieci pozamałżeńskie. 89 „Żołnierz Wolności" z dnia 20 lipca 1971 r. Marksizm a moralność (W:) Moralność i wychowanie. wreszcie c) przez szukanie naukowej motywacji dla etyki laickiej88.). Warszawa 1961 t. Płk mgr Fr. S o k o ł o w s k a. K o w a l e w s k a (red.. J a n k o w s k i . „Trybuna L u d u " z dnia 8 sierpnia 1971 r. Warszawa 1961. co zmienić całokształt tych stosunków" . Dokumenty te podejmują problemy wychowania społecznego. b) rozciągnięciem zasad etyki społecznej na etykę prywatną. w walce politycznej (np. H. Komunizm i moralność (tł. Wyrazem tej potrzeby moralizmu socjalistycznego jest kodeks wojskowy pt. S c h a f f . Warszawa 1948. Warszawa 1955.. Marksizm a osobowość (tł. 94 N. 20. w wyniku której sformułowano postulaty uzupełnienia etyki marksistowskiej: a) zasadami moralności ogólnoludzkiej. łączących jednostkę z innymi ludźmi i z przyrodą. metod i podstaw teoretycznych wychowania moralnego w szkole socjalistycznej94. to ogół aktywnych stosunków. Szkice z etyki. Zasady wychowania moralnego.. Jest ona w swojej rzeczywistości całokształtem stosunków społecznych" (6 teza o Feuerbachu). G a r a u d y . a zmienić swą 97 osobowość to tyle. 95 R.

cyt. jak było w ruchach oporu nie zawsze zwycięskiego (powstanie warszawskie).człowiek staje się obcy wytworom własnej pracy. Wychowanie dla przyszłości. prawda i piękno lub też nienawidzone jako zło. Jednakże są to już zasadnicze sprawy aksjologii. Marks zaś w pierwszych latach swej twórczości. bądź też w warunkach ustroju B. K.obcy). czyli odczłowieczają. lecz poprzez własną próbę tworzenia antyhistorii. dzięki któremu człowiek pozostawałby w przymierzu z zasadniczym nurtem dziejowym rozwoju cywilizacji. jak to było w czasach pogardy za faszyzmu. a nie przyjemności twórczej. historyczną teorię osobowości 98 . Tak np. 2° . która w etyce i antropologii marksistowskiej nie zostały jeszcze ze względu na relatywizm historyczny zdecydowane i zamknięte. gdyż rzeczy wytworzone zaczynają się przeciwstawiać człowiekowi i to zjawisko nazwał Entfremdung (wyobcowanie). alienus . za cenę ofiar w tej walce ponoszonej" 9 9 . Tenże. aby tworzyć. głosząc. ale do fabrykanta. dz. depersonalizują i dehumanizują go. pragnienia. pomimo nawet trafnego wyboru historycznego. jak pięknym ptakom. tworzy materialistyczne pojęcie Entfremdung. Jednakże w warunkach kapitalistycznych następuje alienacja pracy przez to. „Historyczna teoria osobowości wskazuje więc. „Tylko w ten sposób decyzje będą słuszne. rosną skrzydła. z czym walczyć nie trzeba" 10 ". które nie należą do niego. który staje się tylko środkiem marnej egzystencji. dlatego też dowolne tworzenie swej osobowości przez samo uświadomienie stosunków klasowych. Wówczas to prawdziwa osobowość człowieka nie jest tworzona przez historię. że 1° . będą wolne od błędów ulegania temu. lecz daje szansę wyboru i zmusza ludzi do decyzji. a „rzeka historii" przepływa przez wnętrze ludzkie. ale zawsze w pracy i kolektywie. 192.wreszcie człowiek pracujący staje się obcy innym ludziom. 4° . natomiast trzęsą się portki pętakom". Rozwój osobowości człowieka nie zawsze jest pozytywny. którzy korzystają z jego pracy. Problem wychowania osobowości w społeczeństwie socjalistycznym (W:) Moralność i wychowanie. Jednakże „wyrok historii" nie dyktuje fatalistycznie drogi życia. do którego trzeba się dostosować. 192. Zniesienie więc własności prywatnej według Marksa przezwycięży alienację człowieka i umożliwi mu powrót do samego siebie jako człowieka społecznego i człowieka ludzkiego zara- . co mu zaprzecza. wyznaczające dziejowy rozwój narodu i świata przez układające się sytuacje i warunki materialne. gdyż zrywa z nimi ideową łączność i przeciwstawia się tym. lecz także przekształca człowieka. filozofii wartości. by żyć i rozwijać się.Słowem będzie to pożytkiem dla rozwoju osobowości przez uniknięcie tak krótkowzrocznego oportunizmu. czemu ulegać nie należy i od błędów walki z tym. tu natomiast praca jest środkiem zarobku. Marks głosi. co powinno być miłowane jako dobro. Według Marksa praca ludzka nie tylko przetwarza świat zewnętrzny. posiadanie pieniędzy lub ich brak nie tylko warunkuje życie. W ten sposób własność prywatna 1 pieniądz alienują człowieka. krytykując idealizm Hegla. 100 Tamże s. Wówczas to „gdy wieje wiatr historii ludziom.wyobcowuje się w stosunku do samego procesu pracy. wybierającej życiowe rozwiązania sytuacji.. że osobowość ludzi jest kształtowana przez czynniki historyczne. Marksistowska „antropologia filozoficzna" jako nauka 0 całym człowieku zna przecież możliwość alienacji (łac. upodobania i ocenę świata. że człowiek wytwarzając rzeczy staje się im obcy. jak to zobrazował Konstanty Ildefons Gałczyński. Warszawa 1959. gdyż można dobro uznać za zło i odwrotnie. ale nie zawsze historia liczy się z godnością człowieka. Tak więc w teorii historycznej wychowania osobowości ostateczną rolę gra nie obiektywne rozpoznawanie zasadniczego w przyszłości zwycięskiego nurtu dziejowego. kształtując życie i formę osoby. społeczne i polityczne. jak też donkiszoterii. Dlatego też u nas prof. dziś nazywane alienacją.Wprawdzie K. B. ale tworzy potrzeby. 99 98 kapitalistycznego. Stąd też „historyczny kostium" ludzi staje się ich naturą. Kształcenie osobowości wobec tego polegałoby na przygotowaniu do rozumnego wyboru drogi życiowej przez uzasadnione rozeznanie w każdej sytuacji zasadniczego nurtu rozwoju i tego. kłamstwo i brzydota. choćby nawet za cenę walki z istniejącymi »faktami dokonanymi«. Wprawdzie przystosowanie się do właściwego nurtu historii ułatwia orientację. Suchodolski tworzy własną tzw. która żyje po to. iż rozwój osobowości przebiega zawsze w konkretnych warunkach historycznych i polega w gruncie rzeczy na takim wyborze drogi życia. lecz sama ocena wartości nurtów ze względu na to. 3° .staje się obcy własnej istocie człowieczeństwa. Pierwszy Hegel w swej filozofii dialektycznej zwrócił uwagę na to. S u c h o d o l s k i . bądź też zmienianie jej przez zmianę stosunków może budzić poważne wątpliwości. czyli wyobcowania się człowieka. że „ludzie tworzą sami swoją historię".

Trzy pedagogiki. Alienacja zaś w ujęciu socjalistycznym jest wyłącznie zjawiskiem historycznym i społecznym. Gilsona i E.pedagogika kształtowania systemu powszechnego w naszym wieku.28). 291-578. B. ale przez otwarcie możliwości dalszego świadomego rozwoju osobowości 1 0 2 . jak i przygotowanie do życia społecznego. Poza tym chrześcijaństwo pierwsze zwróciło uwagę na alienację pieniądza i pracy. który gwałtownie krytykuje za chrześcijańskie ujęcie osobowości w tomizmie. 100-109. . Augustyna De civitate Dei . Maritaina. chociaż notuje się trudności w procesie formowania się współczesnej młodzieży. lecz wymaga równoczesnej przemiany warunków życia i ludzi. U podstaw materialisty'cznej teorii wychowania. 31-34. w której „dialektyczny stosunek między światem osobowym a społecznością" postuluje. a w socjalizmie już ma być wyeliminowane. którzy utrudzeni i obciążeni jesteście.pedagogika kształcenia osobowości. „czas nawiedzenia". Jak więc widzimy. s. w encyklikach społecznych. 2° . demokracji lub nacjonalizmu.4).przeciwstawiając się także strukturalizmowi i egzystencjalizmowi. niż bogatemu wejść do królestwa niebieskiego" . wskazująca co ma robić człowiek w swej rzeczywistości i świecie oraz 3° . Osobowość i wspólnota. feudalizmu. która nie istnieje. aż do psychoanalizy i egzystencjalizmu odpowiadała na pytanie. Ogólnie biorąc. że historycznie wytworzyły się trzy nurty w pedagogice. co współcześnie odbija się w rozwoju nowej teologii historii. J.24). ujmującej walkę ciritas Dei z civitas terrena (św. 44. Warszawa 1970 s. który nienawidzi sam siebie.). jakich sytuacja historyczna w teraźniejszości dostarcza jako „możliwość ku przyszłości". by w społeczeństwie przyszłości „dążenie do wszechstronnego rozwoju osobowości zharmonizowane byłoby z uspołecznieniem postaw jednostek. która obejmuje całe życie ludzkie i szybko rozwija organizacje i planową instytucjonalizację wychowania 105 . Mouniera oraz za uświęcanie rzeczywistości ziemskich u B. która od antyku poprzez chrześcijaństwo. 101 P. S u c h o d o l s k i . ale ulega przekształceniu w swej strukturze i nie zawsze zgodnie z ideałem wychowawczym. „poznawanie znaków czasu" (Mt 16. Ja was pokrzepię" . Warszawa 1970. jednakże przezwyciężenie alienacji według Marksa nie dokonuje się przez filozoficzną krytykę. ideologia marksizmu omija termin „personalizm". W związku z tym prof. E. S u c h o d o l s k i . 102 Tamże. J a r o s z e w s k i. w filozofii J. w której subiektywnie odbija się świat zewnętrzny i ku któremu osobowość dynamicznie wychodzi w procesie życiowym. ideologia wychowania socjalistycznego pogłębia znacznie zagadnienie wpływu historii na rozwój osobowości ludzi i jej alienację. humanizm renesansu. 13-80. W Nowym Testamencie bowiem występuje pojęcie „pełni czasu" (kajros). nie odbywa się więc przez powrót do stałej treści istoty ludzkiej. a to jako 1 ° .426 r. jak czynił to opętany z Gerazy (Mk 5. naturalizm i idealizm XIX w.2-15). jak też przebudowuje teologię pastoralną w kierunku badania historii urzeczywistniania się Kościoła z uwzględnieniem jego reakcji na sytuacje historyczne. Osobowość i własność. zasadnicze znaczenie dla wyzwolenia człowieka. Wykazuje to próba rozumienia osobowości jako struktury jednostki wytworzonej przez historię życia i historię pokolenia. z zakorzenieniem ich w życiu autentycznej wspólnoty" 1 0 4 . innych ludzi oraz Boga. 105 B. 104 Tenże. a rozgoryczenie i zniechęcenie do życia przez uciążliwą pracę („Pójdźcie do mnie wszyscy. powodującą deprawację moralną człowieka przez siłę rozkładową bogactwa („Łatwiej jest wielbłądowi przejść przez ucho igielne. Historyczne zaś przekształcenie życia społecznego w socjalizmie wymaga od rozwijającej się osobowości odpowiedniego dorastania do zadań wynikających z sytuacji społecznych. Warszawa 1965. Warszawa 1970 s. Ten skomplikowany model rozwoju osobowości 103 T. czyli tymi możliwościami rozwoju struktury osobowości. Tenże.Mt 19. 135-137. Warszawa 1957 s. s.zem101. Przeciwnie wysuwa własną materialistyczną koncepcję osobowości dynamicznej. i przemiany ich świadomości.Pedagogika więc socjalistyczna rozbudowując własny system oświatowy powszechnego kształcenia integruje w sobie dialektycznie tak wszechstronny rozwój osobowości. Stąd alienacja wyraża się w wynaturzeniu człowieka. chociaż same problemy w zasadzie są znane kulturze chrześcijańskiej. s. Suchodolski głosi. Opracowanie teoretyczne tego procesu rozwijania się i dorastania osobowości do świata współczesnego zgodnie z założeniami Marksa jest jeszcze trudne. Teilharda de Chardin103.pedagogika przygotowania do życia społecznego starożytności.Mt 11. jako problem humanistyczny i pedagogiczny. jakim ma być człowiek.Alienacja pracy i pieniądza ma więc. Osobowość i wspólnota. które powstało w warunkach ustroju kapitalistycznego.

B. C h r u s z c z o w . która równocześnie jest wyjściem ku światu i włączeniem dzięki temu nowych treści. posiadających moc przeobrażającą wobec struktury" 1 0 6 . 109 108 H. Istota i cele wychowania. o którym się mówi w tekście. K a i r ó w (red. Osobowość jako problem pedagogiki. c) Idea humanizmu socjalistycznego staje się przeto ideą naczelną całego systemu wychowania. a więc w procesie humanizacji. Pedagogika. bezgraniczna wiara w ich olbrzymią rolę i znaczenie. ale i o powiększenie kadr wykwalifikowanych fachowców do prowadzenia nowoczesnego przemysłu. K. A. Zjazd ten odbył się pod znamiennym hasłem humanizmu „wszystko w imię człowieka.stanowi drogę wychowania osobowości i charakteru człowieka socjalizmu. gdy proces życia rozumieć będziemy jako twórczą realizację wewnętrznej struktury sensów. dz. do nauki i do kultury. z ros. S. kolektywistycznie zwracał się do mas ludowych. w którym humanizm ma decydujące znaczenie. czynną miłość do ludzi. 2° . jak patriotyzm z internacjonalizmem. W tej „burzy" słów pozostają w dalszym ciągu niedomówienia w sprawie. t. ponieważ tworzy tu najwyższą normę moralności. 22.) jedynie wówczas. 422. 110 N. 59.wychowanie moralne (wyrabianie cech charakteru takich. ale zawsze w połączeniu z nienawiścią do wrogów klasowych ludzi pracy. 4° . jak też kwestii. T i e p ł o w. do ochrony zdrowia. wyzwalającą się z alienacji rewolucyjnie w procesie powrotu do siebie.kształcenie politechniczne (znajomość podstaw produkcji i opanowanie narzędzi). w którym załamują się podmiotowo zdeformowane układy świata przedmiotowego. 3° . W praktyce natomiast troska o ludzi pracy i ich potrzeby wyraziła się w postanowieniach Konstytucji w postaci prawa obywateli radzieckich do pracy. Wrocław 1970 s. Hasło humanizmu socjalistycznego pojawiło się w twórczości Maksyma Gorkiego. dlaczego ideologia marksizmu unika terminu „personalizm" i nie uznała jeszcze żadnej teorii osobowości za własną i wystarczającą.wychowanie umysłowe (danie podstaw wiedzy. szacunek dla mas. siła woli. narodu czy szczęśliwej przyszłości 109 . . w ich siły twórcze" 1 0 8 . Ś w i d a.wychowanie fizyczne (zdrowie i tężyzna dla wydajności pracy i obrony państwa) oraz 5° . miłość do dzieci. inicjatywa. Humanizm socjalistyczny rozwinął się w okresie drugiej pięciolatki radzieckiej (1933-1937). 1 s.Ten szacunek dla człowieka pracy począł tworzyć troskę o ludzi i ich potrzeby.).S. skąd bierze się subiektywność odbicia świata w osobowości z jego poczuciem braku i emocji niepokoju. Warszawa 1950 s.Sformułowano tu cel noweI. rozwijanie myślenia i wykształcenie światopoglądu naukowego). Będzie możliwa (ona. Woli ona szerzej traktować człowieka niejako osobę z natury. do wypoczynku. regulującą stosunek do najbliższego otoczenia 107 . narodu i wszystkich pracujących na świecie. ukształtowaną przez ustrój kapitalistyczny jako istoty egoistycznej.wychowanie estetyczne (przetwarzanie świadomości w oparciu o dzieła sztuki. socjalistyczny stosunek do obowiązku pracy i własności społecznej. do swego człowieczeństwa. 1961. W ten sposób humanizm socjalistyczny zyskał charakter społeczny. Moskwa 1961 s. której naczelna dewiza po zbudowaniu wielkiego przemysłu głosiła: „Kadry decydują o wszystkim". Wychowanie takie ma przebudować naturę człowieka. ujmowane w permanentnie kształtującej się i zanikającej treściowo kategorii braku i przeniknięte dynamiczną emocją. który uchwalił program przejścia do wyższego etapu budowy podstaw komunizmu w Związku Radzieckim. oraz w sprawie zmienności losu w procesie życia. Dlatego też początkowo treść humanizmu socjalistycznego określano w kategoriach psychologicznych jako „najwyższe poszanowanie osobowości każdego pracownika. dla dobra człowieka" 110 . O programmie kommunisticzeskoj Partii Sowietskiego Sojuza. leniwej. literatury pięknej i filmu). wyzyskującej innych..to brzmi dumnie". świadoma dyscyplina pracy. który sformułował piękne zdanie: „Człowiek . Warszawa 1964 s. Tym właśnie niedostatkiem wiedzy możemy tłumaczyć. Ważnym wydarzeniem dla rozwoju wychowania socjalistycznego był XXII Zjazd KPZR w r. w prawie zaś wszystkich do nauki zapewnił wszechstronny rozwój dzieci i młodzieży w 5 dziedzinach jako: 1° . 210-212. lecz jako istotę świadomie przekształcającą świat i siebie. K .). odwaga). wreszcie jest regulatorem stosunków międzyludzkich. cyt. dlaczego moc świata przeobrażająca strukturę osobowości nie zawsze realizuje ideał wychowawczy i osobowość nie korzysta z możliwości najlepszego dorastania do zadań epoki? W sprawę więc rozwoju osobowości wchodzi rozumienie subiektywne dobra jako potrzeby człowieka.ujmuje się w następującą formułę „będziemy traktować osobowość jako mikrokosmos. S o ś n i c k i . 106 107 Chodziło więc nie tylko o szybkie wykształcenie. kolektywizm. Psychologia (tł. a przed pomyłkami w tej dziedzinie powinni ostrzegać wychowawcy. 219-220.

Wychowanie a cywilizacja techniczna. d) rozwój proletariackiego internacjonalizmu i socjalistycznego patriotyzmu. . z pełną społeczną równością wszystkich członków społeczeństwa. Warszawa 1964. prostota i skromność w życiu społecznym i osobistym. c) utwierdzenie komunistycznej moralności. Przede wszystkim rozbudowało Programma jw.. . Uzasadnienie całości programu dał komentarz premiera Związku Radzieckiego Nikity Chruszczowa (zm. N o w a c k i . nieprzejednanie dla narodowościowej i rasowej wrogości. b) wychowanie przez pracę. poi.braterska solidarność z pracującymi. 1957) i pierwszych kosmonautów (Jurij Gagarin . ten nie je. niewłaściwego stosunku do kobiety i in.wzajemny szacunek w rodzinie. . w którym z wszechstronnym rozwijaniem ludzi rosną i siły produkcyjne na podstawie wciąż rozwijającej się nauki i techniki. praca dla dobra społeczeństwa stanie się dla wszystkich pierwszą życiową potrzebą. 114 113 Programma kommunisticzeskoj Partii Sowietskogo Sojuza.1961. automatyki. a w wychowaniu umysłowym wchłaniając podstawy nukleoniki. a możliwości każdego będą się rozwijać z największą korzyścią dla narodu" 1 1 1 .to bezklasowy ustrój społeczny z jedyną ogólnonarodową własnością dla rozwoju wytwórczości. . Tenże. . pasożytnictwa.. . nieprzejednanie wobec naruszania społecznych interesów. Walentyna Tiereszkowa . To wydobycie humanizmu jako idei naczelnej wychowania socjalistycznego miało ważne konsekwencje. chemii tworzyw sztucznych oraz agrotechniki 115 . 1971 r.według możności. W związku z tym rozszerzyły się zadania z zakresu wychowania komunistycznej świadomości przez: a) kształtowanie naukowego światopoglądu.kolektywizm i obywatelska pomoc wzajemna: jeden za wszystkich..go wychowania komunistycznego jako tworzenie budowniczych komunizmu przez włączenie w nurt jego budowy. W związku z wyłożonym programem wychowawczym i treść kształcenia dostosowana do ery sputników (od r. e) wszechstronny i harmonijny rozwój osobowości. . czystość moralna. Komunistyczne wychowanie zakłada wyzwolenie świadomości z religijnych przesądów i zabobonów. elektroniki. które ciągle jeszcze nie pozwalają poszczególnym obywatelom radzieckim na przejawianie w całej pełni ich sił twórczych. . szachrajstwo i zachłanność. wszystkie czynniki społecznego bogactwa wleją się pełnym potokiem i urzeczywistni się wielka zasada „od każdego . ze wszystkimi narodami 1 1 3 . Na obecnym etapie budownictwa komunistycznego jest rzeczą konieczną prowadzenie jeszcze bardziej zdecydowanej walki z takimi przeżytkami kapitalizmu. f) przezwyciężenie przeżytków kapitalistycznych w świadomości i postępowaniu ludzi. w którym utrwali się społeczna samorządność. „Glos Nauczycielski" 1961 nr 44.humanitarne stosunki i wzajemny szacunek między ludźmi: człowiek człowiekowi .troska każdego o zachowanie i pomnożenie społecznego dorobku. technologiczne i produkcyjne.uczciwość i szczerość. Szkoła a postęp techniczny. Komunizm to wysoko zorganizowane społeczeństwo wolnych i świadomych pracowników. karierowiczostwa. .nieprzejednany stosunek do wrogów komunizmu. politechniczne. Najbardziej rozwinięto kodeks moralny budowniczego komunizmu. . cybernetyki. biurokratyzmu. zawierający następujące zasady moralności: . świadomą koniecznością. kosmonautyki. Warszawa 1962. 2-6. . (tł. walki z możliwością recydywy wielkomocarstwowego szowinizmu i lokalnego nacjonalizmu. Konieczne jest wprowadzenie przemyślanego i harmonijnego systemu wychowania naukowo-ateistycznego.). jw. nieuczciwości. jak próżniactwo i pasożytnictwo. każdemu .) w następujących słowach: „Wychowanie nowego człowieka to proces skomplikowany i długotrwały. który obejmowałby wszystkie warstwy i grupy ludności i zapobiegał rozpowszech114 nianiu się poglądów religijnych. pijaństwo i chuligaństwo.oddanie sprawie komunizmu. 115 T. wszyscy za jednego. Zaś „komunizm . zwłaszcza wśród dzieci i młodzieży" . g) demaskowanie burżuazyjnej ideologii 112 .wysoka świadomość społecznej powinności. 118-123.1963) rozszerzyła się znacznie. 111 112 . obejmując kształcenie naukowo-ateistyczne. troska o wychowanie dzieci. . s. sprawy pokoju i wolności narodów.rzetelna praca dla dobra społeczeństwa: kto nie pracuje.nieprzejednany stosunek do niesprawiedliwości.według potrzeb". „Ruch Pedagogiczny" 1961 nr 5 s..przyjaciel.przyjaźń i braterstwo wszystkich narodów ZSRR. Programma. towarzysz i brat. Moskwa 1961 s. 63.. miłość do socjalistycznej Ojczyzny. do krajów socjalizmu.

Wrocław 1967. cyt. 119 Ustawa o rozwoju systemu oświaty i wychowania. moralnego. poglądy ideologiczne panujące w społeczeństwie (czyli nadbudowę). idącego swoistymi drogami tradycji krajowych do realizacji podstawowej. A. wzmocnienie ich zdrowia. z ros. dz. cyt. T . odpowiadające wymaganiom współczesnego postępu społecznego i naukowo-technicznego oraz dążenie. Moskwal967. Piedagogika. O radzieckich podręcznikach pedagogiki. swego narodu. Oczy wiście szablonowej jednolitości między nimi nie ma. zmierzając tym samym do unaukowienia pedagogiki 124 . wskazując jak są one rozwiązywane na gruncie pedagogiki radzieckiej. że jedne z nich dotyczą przede wszystkim systemu szkolno-oświatowego i ideologii socjalizmu 119 . Mimo więc podziału metodologów pedagogiki socjalistycznej na „scientystów" inaczej „instrumentalistów" lub „antropologów" i „filozofów" ze względu na różną interpretację marksizmu 125 . K r z y s z t o s z e k . 55. prawidłowe ujęcie nauczania pracy. dążących dopiero do zbudowania podstaw socjalizmu. przygotowanie uczniów do życia. 33. W krajach demokracji ludowej. Metodologiczne problemy pedagogiki. jak też bezklasowego społeczeństwa i nowoczesnego świata człowieka 120 . 99-101. Metodologiczne podstawy. 125 Por. Warszawa 1965 s.olbrzymi problem badawczy pedagogiki radzieckiej116. wychowanie fizyczne i estetyczne. drugie zaś systemu I. M u s z y ń s k i (red.25-26. M u s z y ń s k i . 116 wychowawczego i z jego złożonymi celami humanistycznymi tak wszechstronnego rozwoju osobowości. F. a zadania szkoły ujęła w trzy grupy: a) nauczania ogólnego („wyposażenie uczniów w średnie wykształcenie ogólne. Podstawy wychowania socjalistycznego. G m u r m a n. socjologii i innych nauk 1 2 3 . fizycznego i estetycznego) we wszechstronnym rozwijaniu ucznia. Jedność nauczania i wychowania. Warszawa 1967. Warszawa 1967. Wrocław 1964..Na skutek tego pedagogika socjalistyczna nie dąży do izolacji. T r o j n a r s k a . Nowy program KPZR a zadania pedagogiki (tł. A . S u c h o d o 1 s k i. lecz pragnie B. K. Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego oraz w duchu gotowości do obrony socjalistycznej Ojczyzny") oraz c) kształcenie wszechstronnego rozwoju („zapewnienie uczniom wszechstronnego. Dalszą konsekwencją wyższego etapu rozwoju pedagogiki radzieckiej było odejście od jednolitego modelu pedagogiki socjalistycznej.humanizm socjalistyczny dopuszcza ścieranie się różnych koncepcji naukowych oraz krytyczne zużytkowanie literatury naukowej krajów kapitalistycznych. Pierwsze z nich za podstawowe czynniki wychowania szkolno-oświatowego uważają rozwój stosunków produkcji i walkę klas (tj. ideał i normy telogii wychowania. 122 Tamże s. Drugi zaś kierunek metodologiczny stara się usystematyzować naukowe twierdzenia pedagogiki.miłości Ojczyzny. uściślić problemy. 13-129. świadomego wyboru zawodu. 11-12.Moskwa 1969s. 120 . Metodologiczne podstawy pedagogiki marksistowskiej. „Ruch Pedagogiczny" 1970 nr 5 s. aktywnej działalności zawodowej i społecznej") 117 . Tenże. harmonijnego rozwoju. „Człowiek i Światopogląd" 1971 nr 5 s. Obszcze osnowy piedagogiki. równocześnie wyrabia pogląd na różne zjawiska pedagogiczne. Warszawa 1971. H . I l j i n a . K o r o l e w i W. b) wychowania ideowego („kształtowanie w młodym pokoleniu światopoglądu marksistowsko-leninowskiego. jak również specyficzne dla pedagogiki socjalistycznej . 121 Z. że światopoglądowa pedagogika specjalistyczna wprowadza przyszłego nauczyciela w krąg podstawowych problemów wychowawczych. Warszawa 1961. musiała wystąpić różnica w pedagogice tak systemów szkolnooświatowych. dz. W wyniku opracowywania teoretycznego tych różnic w pedagogice socjalistycznej pojawiły się także i u nas dzieła z zakresu metodologii 118 pedagogicznej . który określa świadomość) oraz dodają zasady kierowania własnymi możliwościami człowieka121. by uczniowie zdobyli trwałą znajomość podstaw nauk wraz z umiejętnością samodzielnego jej uzupełniania").). Schaff „solidnie »naumieli się« marksizmu" 1 2 2 . 108-122.. B a n a s i e w i c z . Ta ostatnia współpraca i dialog naukowy powoduje to. 623-624. W. tej samej dla wszystkich ideologii marksizmu-leninizmu. K r z y s z t o s z e k . bazę). s. Wstęp do metodologii pedagogiki. jak się wyraził A. ustanowić cele. „Ruch Pedagogiczny" 1971 nr 1 s. politechnicznego. którzy. 128. sytuacje życiowe ludzi (a więc byt. Materiały z dyskusji sejmowej.). choćby dlatego. 126 Por. H. 117 Status ogólnokształcącej szkoły średniej. 118 Z. s. Rola wychowania w społeczeństwie socjalistycznym. K a i r ó w . hipotezy badawczej i strategie badań w pedagogice i to głównie przy pomocy języka psychologii. jak też systemu wychowawczego. Tenże.mają charakter klasowy i proletariacki i zwracają się z krytyką ideowej obojętności ludzi. 124 Tamże s. wspólne dla całej pedagogiki 126 światowej.w wyniku którego ustawa o szkole średniej ogólnokształcącej odstąpiła od schematu pięciu kierunków wychowania (umysłowego. 123 H. F. Wstęp do metodologii pedagogiki. wychowywania uczniów w duchu wysokiego patriotyzmu radzieckiego .

Miinchen 1924-1927. Przeobrażenia społeczne w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej na tle urbanizacji. Hitze W. L. z ang. Związki zawodowe robotników angielskich (tł. J. Początki klasy robotniczej.. 128 127 Assorodobraj N. Tak więc i w socjalizmie humanizm techniczny i naukowy nazywany scientystycznym. Der modernę Kapitalismus. Historia doktryn ekonomicznych (tł. Lilley S. WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE DO CZĘŚCI II Pedagogika porównawcza Rozdz.Synteza humanizmu socjalistycznego jednakże będzie „ocaleniem tego.włączyć się do ogólnoludzkiej pedagogiki naukowej. ideologiczną i religijną oraz spowoduje nieustanne odradzanie się człowieka poznającego istnienie. z ang. Humanizm socjalistyczny. Rozwój instytucji społecznych w ciągu XIX stulecia (tł. Kula W. z ang. Sombart W.). Warszawa 1950.). Gide K.). szturmującego w ruchu robotniczym umierający stary świat 128 . obiecując na przyszłość zlikwidowanie wszelkiego zła i obumarcie złych mocy w człowieku. z ang.. Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów (tł. z franc).. Jostock P. I GENEZA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWAWCZYCH /. Warszawa 1933. Ludzie. Morton A.). Warszawa 1952. Początki kapitalizmu amerykańskiego (tł. Berlin 1880. Le travail et les ąuestions ouvrieres. Rousseau F. New York 1960.). Warszawa 1936. Humanizm skrępowany. Social Ideals and Economic Theories from Quesnay to Keynes. 1-2. Rist K. Wiek XIX.. 129 Tamże s.. Moraze Ch. 89-276. Położenie robotników w Anglii (tł. Warszawa 1966 s. z niem.. Warszawa 1951. Howell G. z ang.. A History of Economic Thought.. Warszawa 1946. 1-3.. A. Dzieje ludu angielskiego (tł. bierze górę nad humanizmem czystej psychologii czy antropologii. 1928. t. gdy humanizm socjalistyczny będzie syntezą wszelkich wartości i prawd .). Warszawa 1951... K u c z y ń s k i . twórczego i społecznego.). co w nim najlepsze" 129 . z ang. Przejdziemy więc do nauki o procesie rozwoju wychowawczego człowieka jako ważnego elementu każdego humanizmu.. Paris 1957.. zachowując jednakże czystość ideologiczną i krytycyzm szczególnie pod adresem 127 humanizmu chrześcijańskiego jako idei skrępowanej przez religię .).. Warszawa 1954. Warszawa 1948.. Der Ausgang des Kapitalismus. Warszawa 1916.. H... z niem.). Russell B. Wiek dziewiętnasty (tł.). Krzyżanowski A. Historia gospodarcza Polski 1864-1918. Poznań 1909. Warszawa [przed 1936] t. Jednakże w nowych warunkach cywilizacji technicznej mimo trudności i pokusy żaden z systemów wychowania nie może zaniedbać sprawy wszechstronnego rozwoju człowieka i procesu jego wychowania. z niem. 1-2.zniesie wszelką alienację ekonomiczną. . Colson C. z ang. Engels F. Warszawa 1963. Ossowska M. Warszawa 1948. aby zdobycze cywilizacji nie obróciły się przeciwko ludzkości. Warszawa 1910. polityczną. Warszawa 1937... Kapitał und Arbeit und die Reorganisation der Gesellschaft.). K u c z y ń s k a . maszyny i historia (tł. Kuczyński J. z franc). 190. t. K o s s a k .. Rozwój kapitalizmu i jego skutki J. Gide K.. Paris 1917. Położenie klasy robotniczej w Anglii (tł. Rychliński S.. Smith A. Tylor O.. Hitze W.nic co ludzkie nie może mu być obce . Russel B. Les Bourgeois conąuerants XIX siecle. Paris 1956. Warszawa 1963. Rochester A. Moralność mieszczańska. Perspektywy przemysłowej cywilizacji (tł. Położenie robotników w Stanach Zjednoczonych (tł. której wciąż grozi zagłada nuklearna. z niem.. Kuczyński J. Kraków 1949. Łódź 1956. Kwestia robotnicza i dążności do jej rozwiązania (tł. Histoire des Techniąues.

Foerster F.. Piwowarczyk J.. Theories of Education. Sośnicki K. Schaff A. J. Mantuszewski S. Jena 1924. Warszawa. Caro L. Kunowski S. Warszawa 1935. Łempicki S. Młodociani przestępcy.). Leipzig 1928. Rozdz. Wołgin W.. Paris 1938. Zarys katolickiej syntezy społecznej. Warszawa 1902. Konieczność nowej orientacji w wychowaniu Bloch H. II CHARAKTERYSTYKA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWANIA 1. Paris 1952.. UEurope du XX-e siecle et ł'idee la nationalite. Warszawa 1969. Warszawa 1950. S o c j a l i z m i k o m u n i z m Adler M. Czapów Cz. Poznań 1963.. Th. Narodziny i rozwój filozofii marksistowskiej. Warszawa 1931.. „Twórczość" 1946 nr 6. D e m o k r a t y z m i n a c j o n a l i z m Balicki Z. Rozkład kultury mieszczańskiej. Warszawa 1938. Krasuski J. Kandel E. z niem. z niem.. 1-2.. a. Pouthas Ch. Louvain 19572.. Poznań 1956. Warszawa 1945. i B.. z ang. b. . Warszawa 1961.. z ang. Marks i Engels. Zmierzch czy odrodzenie liberalizmu (tł.... Warszawa 1945. z niem.. J.. Warszawa 1954. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości.. Democratie et liberation.. Dzieje organizacji zawodowej w Anglii (tł. Górski K.).. Szymański A.. Mussolini i korporacyjna przebudowa Włoch.. Warszawa 1902. Vaussard M. Stern W. Zaniewski R.).. Bielefeld 1956. Egoizm narodowy wobec etyki. 1-2. Sombart W.. Wie stark sind Halbstarken. Londyn 19422. z franc). London 1947. Współczesne kierunki społeczne. z ang. 2. Warszawa 1929. Wynne J. Warszawa 1923. Paris 1948.). Korporacjonizm i jego problematyka. z ang. Rebelie studenckie na Zachodzie. Rozsprzężenie obyczajów (tł. Fróhner R. Proces emancypacji młodzieży współczesnej „Znak" 1961 nr 84. Franz A. socjalizm. z franc).)... Neue Menschen. Engels F.. Warszawa 1962. Sittlichkeitsvergehen an hóheren Schule undihre discipłinare Behandlung. Liberalizm i kapitalizm. Szymański A.. Warszawa 1958. Protest der Jungen. Chazal J.). „Widnokręgi" 1956 nr 11.. Sosnowski K. et Niederhoffer A. Etudes de Criminołogie juveniłe.. U źródeł chuligaństwa. Kulturkampf. B. Dmowski R.. Chrześcijański ustrój społeczny. Polskie tradycje wychowawcze. Kodeks społeczny. I. ks.. Engels F. Der proletarische Sozializmus (Marxismus).. M..). Dziecko w systemie hitlerowskim. z niem.. Teorie współczesnego kryzysu.. Główne kierunki spoleczno-polityczne a ruch oświatowy.. 12. Hertz A. Warszawa 1963.. Czapów Cz. (red. Krasuski J. Der soziale Katholizismus in Deutschland bis zum Tode Kettelers. Paris 1947. Munchen 1924. Chrześcijańska demokracja.. Kapitalizm i niewolnictwo (tł. Geneza partii katolickiej w Niemczech.. Chemia F.. Moskwa 1960.. ks. Poglądy demokracji chrześcijańskiej we Francji. Warszawa 1945. Gortais A. Warszawa 1938. „Nowa Szkoła" 1947 nr 4.. Katolicyzm i liberalizm w Niemczech XIX wieku. L'Origine du proletariat romain et contemporain. Francja 1968. Maneli M. cz.. Warszawa 1970. Myśli nowoczesnego Polaka.. P. Lindsey B. Kołodziejczyk H. Marks K. Zweig F. Paris 1963...). Kraków 1929.. Warszawa 1938. Liberalizm ekonomiczny. 1957 nr 1. Warszawa 1911. Poznań 1910. Democraties et capitalisme. Krieck E.. Laski H. Munchen 1961. ks.. ks. B. Znaniecki F. Poprzednicy naukowego socjalizmu (tł. Feldman J. Jezierski H.. Oblicze studenckiego buntu. Michajłow M.).). ks. Marks K. Kierunki pedagogiczne w początkach XX wieku i ich aspekt polityczny. Warszawa 1960. 2. ks. Katolicyzm społeczny.Webb S. 1914. Tworzenie państwa i konstytucji... Stany Zjednoczone Północnej Ameryki USA. organizatorzy Związku Komunistów (tł. „Przegląd Powszechny" 1948 nr 5. Vigener F... Seksualna etyka i pedagogika (tł. ks. Wojciechowski S. Poznań 1932. B. Girard de E. New York 1963. Berne 1896. Kraków 1927. Bonicki S. Ketteler et la ąuestion ouyriere. Ein deutsches Bischofsleben des 19 Jahrhunderts. Niebezpieczne ulice.. Nationalpolitische Erziehung. Bunt młodzieży (tł. Paris 1956. Stefanowicz J. Rozwój socjalizmu od utopii do nauki (tł. Leipzig 1932. Ruchy spoleczno-polityczne c. Praca najemna i kapitał (tł. C.. Lwów 1937.. Bureau P. Gladbach. Sojusz kommunistow. K a t o l i c y z m s p o ł e c z n y Duroselle J. Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Z zagadnień bezrobocia. W. Manifest komunistyczny (tł. Młodzież a przestępstwa. Szelągowski A. z ros. Giinter K. Jeske-Choiński T. Warszawa 1962. kierunek chrześcijańsko-społeczny. The Rise of European Liberalism. Początki katolicyzmu społecznego we Francji (tł.. Weill G. Lublin 19342. z niem. Rozkład w życiu i literaturze. Berlin 1924. Kraków 1901. Historia doktryn poityczno-prawnych XIX wieku. Warszawa 1964. Kooperacja w rozwoju historycznym. New York 1953. Les bandes d'adolesenis (trąd. Gedanken uber sozialistische Erziehung. 1-2. Lwów 1934. HofTmann W. P. Warszawa 1936. t. Roszkowski A.. Warszawa 1895.).. Williams E. Piwowarczyk J. Histoire de la democratie chretienne.). Ketteler.. Janicki J.. Lublin 1937.. cz. Piwowarczyk J.

. Zieliński T. kard.. Gołembski W. Veillard-Cybulsky M. Die Idee der Persónlichkeit wid ihre Bedeutungfur die Padagogik. S. Zarys filozofii kultury. Ossowska M. z ang.. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1963 z... Rybicki W. Budownictwo socjalizmu i narodziny nowego człowieka (tł. Kraków 1935. La crise du capitalismus.. Rahner K.. Leipzig 1925. ks. Różne koncepcje wolności w rozwoju historycznym. z ang.Lindsey B. New York 1968. Moderner Humanismus. Hessen S. Osoba i czyn.. Poznań 1938. Osobowość. Kraków 1964. Le Drame de 1'Humanisme athee. Berlin 1933.. Bohlen A. O wychowaniu nowego człowieka. M. Podstawy wychowania państwowego. Toleranz und christlicher Glaube. Katolicy i wolność myśli (tł.. Das Problem des Geisligen Seins. New York 1957. Wolfe B.. Warszawa 1932.. True Humanism. ks.. Kraków 1927. 3. z franc). Warszawa 1935.. Warszawa 1935.. Lagensalse 19203.. Glencoe 111. Die freie deutsche Jugendbewegung (. Kraków 1933. Lubac de H. „Kultura i Wychowanie" 1938 nr 3. Piwowarczyk J... Wychowanie moralno-społeczne.1 2 szkiców na temat ducha nowego pokolenia (tł. Warszawa 1936. Lubac de H. Untergang des Abendlandes. Malinowski B. Biblioteka naukowa „Po prostu" nr 4. ks. 1959. Thrasher F. Gigon H.Ihr Verlauf von 1913 bis 1919"). Stuttgart 1963. M. Sośnicki K. Rola wolności w postępie kulturalnym. ks. „Etudes" X. 3.. z franc). Warszawa 1931. Binder H... Drogi do wolności (tł. Chałasiński J.). Leipzig 1924. SJ. Socjologia moralności. Religia a kultura (tł. V. Paris 1934. Noew York 1938. Osoba ludzka .. Upadek cywilizacji zachodniej. Gaudig H. Kraków 1911. Kultura i jej dziedziny.NeueMensch".]. Przestępczość nieletnich w Polsce. Lwów 1939. z ros... „Gesamelte Schriften B. Normy moralne -próba systematyzacji. Leipzig 1934. Znaniecki F.. Lublin 1939. Warszawa 1970. The Gang. Kultura masowa.. Warszawa 1963. Freedom and CMlisation. Młodzież współczesna w świetle własnej opinii.. Sinko T. Socjologia rozwodów. ks. Lersch Ph. Lublin 1931. Critiąue des systemes de morale contemporaines.. Granat W. Explorations in Personality.. Evans W. Warszawa 1931. Dilthey W. 4. Lipka M. Die menschliche Person. Die geistige Welt... Życie duchowe. Russell B. Sandomierz 1961. Rozental M. Kultura i osobowość. Litt T. ks. Liberalizm.. Osobowość.. Das Christentumsundder . Śliwiński A. Filozoficzne i empiryczne pojęcie osoby ludzkiej.).). „Tygodnik Powszechny" 1946 nr 33... Warszawa 1968.. Kraków 1969. Studia z filozofii kultury. Nawroczyński B.. V. Kraków 1936. Maritain J.... Leclercą J.. Znaniecki F. Warszawa 1971. Od filantropii do humanitaryzmu i humanizmu. Zepsucie dzisiejszej młodzieży gimnazjalnej i środki zaradcze. Personality. Maritain J. Freiburg 1948. Pastuszka J.. Pojęcie nowoczesnego systemu wychowania Allport G. M. Alain (Chartier E. New York 1938. A.. Fouillee A. z franc). A psychological Interpretation. Fiedler E. Leipzig 1923. Einsiedeln 1962.. Warszawa 1968. Spengler O. Przesilenie gospodarcze świata i w Polsce. Warszawa 1938. Koneczny F. Mazanowski A. O wielości cywilizacji. Piron G. SJ. De la personne. Nuttin J. Płock 1937..). ks. Murray H. i H. Wychowanie nowego człowieka.. Miinchen 1920-1922. Struktura osobowości (tł.. Piwowarczyk J. Wstęp do teorii osobowości (tł. Krawczyński Z. Warszawa 1970. Michalski J.... Małżeństwa koleżeńskie (tł. Warszawa 1949. Rowid H. Warszawa 1968. Nieletni przestępcy w świecie (tł. Kultura. Rozwój moralności w świecie starożytnym od Homera do czasów Chrystusa. Die Kultur der Gegenwart. świat i życie.. Gerstmann S.). Z rozważań nad wychowaniem nowego człowieka. Theories of Personality. Warszawa 1912.. Poznań 1937. Lwów 1939. Hartmann N. Kryzys spoleczno-gospodarczy w świetle katolickich zasad.. z franc). Ratyński J... Baley S. z franc). Haal C. Lwów 1933. Hartman A. 2.. Messer A. Kłoskowska A. Lefebvre H. Wojtyła K. Ossowska M. Suchodolski B. Czarnowski S.). Zarys zagadnień. La recherche d'un homme noweau. W. A Theory of Mass Culture (W:) Mass Culture.. Koneczny F... TJ. Szymański A. Paris 1947. [i in.. 1947... Heidelberg 1956. Kałwa P. Nowy człowiek . Poznań 1921.. Na przełomie dwóch epok. Mc Donald D. Warszawa 1935. London 1938. The Hippies. ks. Lublin 1938. Paris 19453. Zawadzki B. Kultur und Erziehung. Spranger F. Źródła zróżnicowania systemów wychowawczych Adamski W. z ang.. Humanites... Warszawa 1964. Kraków 1947.. Paris 1907. Lindsey G.próba definicji. Warszawa 1970. t. Łódź 1954.. VI".. Chicago 19474. Aufbau der Person. . New York 1944. SJ. Miinchen 1952. Schriften zu Theologie B. Marks a idea wolności (tł. z niem. Humanizm i poznanie. Suchodolski B. Problem humanizmu. Warszawa 1935. Kraków 1932. Rozwój moralności.

. Metafizyka.. Granat W. Kraków 1961 s. T e o l o g i c z n e Bardecki A. Tomizm (tł.. Poznań 1959. ks.). ks. Paris 1947. Poznań 19202. Niesiołowski A. Wprowadzenie metodologiczne do Nowego Testamentu. Jakubiec C. (red. Warszawa 1965.. M o r a 1 i z m Bilczewski J. Charakter. Kościół epoki dialogu. Wprowadzenie w chrześcijaństwo (tł. Lublin 1961. O typach motywacji. Humanizm i teologia (tł. Ray H. Chrystocentryczne nauczanie i wychowanie w seminariach duchownych. Warszawa 1962. (red. Heidelberg 1950. Dogmatyka katolicka... Liturgika.es Jahrbuch" 1962 s. Kształtowanie charakteru (tł. Sobalkowski S. Paris 1933.. Jaeger W. Cnoty nabyte i wlane. ks. kard. Gilson E. Warszawa 1956. Winkowski J.. Christozentrik in der Verkiindigung. Wurzburg 1939. Kodeks doktrynalnych wypowiedzi Kościoła.. ABC tomizmu. ks. Maritain J. Życie Jezusa Chrystusa (tł. 1-2.. Bogacki H.. Christlicher Humanismus. Br. d... Ratzinger J. Katolicka etyka wychowawcza. z franc). P e r s o n a l i z m Górski K. „Życie i Myśl" 1950 nr 7/9. Trocąuer Le R. z franc). Synteza. Pisma wybrane.. . Paris 1948. Les \aleurs et le moralisme pedagogiąue.. „Ateneum Kapłańskie" 1948 nr 269. Tomasza z Akwinu. Personalismo educatiw. Personalizm i jego perspektywy. ks. Garonne G. Elementy filozofii chrześcijańskiej (tł. Antropologia filozoficzna (tł. Psychologia. Charakter. Wstęp ogólny do Pisma św. 437^*55.). Wierzę. Paris 1968. 265-330. Propedeutyka teologii katolickiej. Poznań 1964. ks. 100 n. Freiburg im. OP. Radoński K.. Warszawa 1957.)... z niem. appendix do książki Dybowski M. Warszawa 1955.. Mascall E. Romaniuk K. Kraków 1947. Sobór Watykański II. Bielski T. Lubac de H. Woroniecki J. Warszawa 1955. abp.). Milano 1942. „Lumen Vitae" 1961 s. b.. Wychowanie personalistyczne. Poznań 1947. Warszawa 1947. Poznań 1936.). Formazione cristocentrica.. z franc). z niem. Podstawy filozofii chrześcijańskiej. z niem. Versuche zur christlichen Lehre vom Menschen. Lublin 1962. Historia Kościoła.. Chojnacki P. Welt und Person. Piwowarczyk W. Moysa S. ks. Kraków 1961. „Ateneum Kapłańskie" 1946 nr 250.). Warszawa 1938.). Tekst polski.... 1939. La Personne et le bien commun. ks. Witkowiak A. t. z ang... Teologia moralna i jej stanowisko chrystocentryczne w całości nauk teologicznych. Poznań 1968. A... Woroniecki J. Maritain J. Sawicki F. Kościół w świetle Soboru. Katechetyka. Christus als Mittelpunkt religióser Erziehung. Kraków 1947. M. b. OP. Ricciotti G... ks. Van Peursen C. Katowice 1969. bp.. Kraków 1970. Poznań 1970. Paris 1969.Rozdz. Szymusiak J. ks. z ang... Rogalski A. H u m a n i z m Hermans F. Guardini R. ks. Synopsa tekstów Soboru Watykańskiego II.. Społeczne aspekty dogmatu.. Rudloff L. Osobowość chrześcijańska. Dogmatyka w zarysie. Poznań 1936. Kielce 1939. Byt. A. 69-80. Biblia dzisiaj.. Kowalski-Wierusz J. Jaworski M.człowiek? Zarys antropologii chrześcijańskiej (tł. Krąpiec M. Ratzinger J. z franc). ks.. ks. Kraków 1969. 2. z franc). Poznań 1965 s. Pascher J. Kim jestem ja . Gmurowski A.. ks. Roma 1955. Kraków 1948. Nosengo G.C h r y s t o c e n t r y z m Dajczak J. Guitton J. ks. Warszawa 1971. List o wychowaniu. ks.. Świeżawski S. Zuberbier A. OP. Mała dogmatyka dla świeckich (tł.. z franc).. Warszawa 1960.). Stefanini L.. Jungmann J. Histoire doctrinale de 1'humanisme chretien. z włos. c. Zarys etyki i ascetyki katolickiej.. Opole 19594. Założenia a. Święci i błogosławieni Kościoła katolickiego... III WYCHOWANIE CHRZEŚCIJAŃSKIE 1. ks.. Konstytucje. Deklaracje. S. ks. A. (red. Poznań 1966. ks. Gniezno 1935. Warszawa 1956 s.. Katolicyzm.. Maritain J. Maryja (tł. 196-198.. Struktura osobowości chrześcijańskiej w zjednoczeniu z Bogiem (tł.. Kudasiewicz J. M. Breviarium fidei. ks.. Wychowanie człowieka. Orientacje Soboru (tł. z ang. Lublin 1967. Ideologia współczesnego wychowania chrześcijańskiego a. L. F i l o z o f i c z n e Bocheński J. Poznań 1955. TJ. ks. „Theologiscb. t. ks.). Poznań 1966. Warszawa 1956. Chrześcijańska koncepcja człowieka (tł. Poznań 1968. Du regime temporel et de la liberte. Kaczmarek Cz. OP.). jego istota wg św. Personalizm katolicki. Umiński J. ks. Pastuszka J.. Dekrety. Kraków 1966. ks. Gillet M. 1-2.. Gilson E. „Znak" 1950 nr 23.

. Psychologie du scoutisme. z niem.. Wells H. Problemy wychowania współczesnego. z franc). Herbart J. Podstawy pedagogiki (tł. Woroniecki J. Parkhurst H. Abendidndlicher Humanismus und katholische Theologie.... Paris 1936.. Warszawa 1909. M o r a l i z m i d e a l i s t y c z n y Adler A. Persónlichkeitpadagogik.. . z franc). Stern W.. Freinet C. Lebensformen.. Bruxelles 1930. Geneza i rozwój systemu a. M. z ang. Stevenson J. Le Catholicisme. Góttler J. z ang. Maritain J. z ang. Metoda Decroly (tł.).. Ziemnowicz M. Szkoła na miarę (tł. SJ. z ros. z franc).).. Domy dziecięce. 3. 3. Warszawa 1928.. Leipzig 19222. Kielce 1947. Kraków 1937.i. Roma 1956.. Metoda pedagogiki naukowej. Paris 1947. Włocławek 1947. F. ks..Maritain J. Szkoła i dziecko (tł. Linde E. sa Pedagogie. Kerschensteiner G... Gólz B. Einfuhrung in die Psychoanalyse fur Padagogen. z franc)..).). Personalizm krytyczny Sterna a pedagogika. Hovre F. Lwów (b. Green G. Skauting dla młodzieży (tł.. Histoire de la pedagogie.r. UEducation a la Croisee des Chemins. Paris 1946. Masure E.. Spranger E.. Cannes 1935. 1948. z niem. Psychologia indywidualna w wychowaniu (tł. Ostwald. K r y t y k a szkoły starej •••. Odrzywolski M. Metoda projektów w nauczaniu (tł.)..). Claparede E... Der didaktische Materialismus. Paris 1937.. Chatelain F. Cousinet R. Zmierzch psychoanalizy. Sellmair J. Warszawa 1931. Lyon-Paris 1941... Podstawy organizacyjne Baden-Powell R. Warszawa 1927. Warszawa 1913. z niem. Humanisme integrale. Llmprimerie d 1'ecole. Warszawa 1931.. Warszawa 1912. z niem. Warszawa 1932. Domy dziecięce... Gry wychowawcze jako środek wdrożenia dziecka do czynności umysłowych i ruchowych (tł. Geschichte des christlichen Humanismus. Auffray A. Paris 1945. z wł. Freud A. Psychoanaliza na usługach wychowania (tł.... Miinchen 1927. Bednarski F. Pojęcie szkoły pracy (tł. Theorie der Bildung. Washburne D. Rozdz.. z ang. Stulecie dziecka (tł. Pedagogie chretienne. Kraków 1929... z ang. z niem.). Die menschliche Personlichkeit.. Leipzig 1909..). Od Freuda do Fromma (tł. Humanitas Christiana. Warszawa 1934. Warszawa 1934. Instynkt walki (tł. Warszawa 1928. Jana Bosco). z ang. Miinchen 1948. Herbart J. Wien 1930. Podstawy współczesnej pedagogiki. A. Pfister O. Boyer M.. Hamaide A. Paedagogiae christianae elementa.).. K.). Warszawa 19552.. UEducatione dei giovani alla luce del Concilio Yaticano II. Une methode de travail librę par groupes. Les Principes de 1'Education Nouvelle. L'Educateur proletarien.. Paris 1945. 2. Halle 19276. Leipzig 1926. Roma 1970. Warszawa 1926. Warszawa 1913. Psychoanaliza w szkole (tł. Warszawa 1968.). Lwów 1926. „La Documentation Catholiąue" 1969 nr 1550 s. Pedagogika ogólna wyprowadzona z celu wychowania (tł. Moje pedagogiczne credo. L'Humanisme chretien. Doktryna wychowawcza kościoła Ancel A. Warszawa 1913. z niem. z łac). Kerschensteiner G. Dewey J. ses Pedagogues. Dórpfeld F.. Bouchet H. C. Warszawa 1928. Hovre de F..) Warszawa 1928.).. Encyklika o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży (tł. Foerster F. Wykształcenie według planu daltońskiego (tł.. Warszawa 1957. ze szw. Lwów 1930. N o w a szkoła Dewey J.). Monchamp E. . W. Innsbruck 1946. Key E. b. System der Pddagogik im Umriss. Pius XI. Montessori M. Leipzig 19192.). W. Program integralnej pedagogiki katolickiej. UEducation chretienne dans la lumiere du Concile. Ideologia systemu liberalnego wychowania a. Bovet P. Giiterloh 1886. stosowana w wychowaniu najmłodszych dzieci (tł. z niem. Rahner H.). Wstęp do psychoanalizy (tł. z niem. Wykłady pedagogiczne w zarysie (tł. Szkoła i charakter (tł. Przystosowanie szkoły do dziecka (tł. 976-986.. Geisteswissenschaftliche Psychologie und Ethik der Persónlichkeit. 19584. Włocławek 1938. OP. Paris 1951. Riboulet L. A. Wider das Schulelend. Rowid H.. Decroly O.). b.). Szkoła twórcza. msgr. Katowice 1939. Kraków 1934. Metoda pedagogiki naukowej stosowana w wychowaniu najmłodszych dzieci (tł. F. Szkoła a społeczeństwo (tł. Pedagogia świętego (św. P e r s o n a l i z m Hessen S. . IV SYSTEM WYCHOWANIA LIBERALNEGO 1. Warszawa 1933.). Freud S. z franc). z ang.. Tochowicz F.: Montessori M.

Warszawa 1949. Trzy rozprawy o Makarence (tł.). Wstęp do teorii marksizmu. 3. P... Makarenko A. Krupska N..). K. Kołbanowski W. c. Warszawa 1959. Bołdyrew N. z ros. Problemy wychowania kolektywnego. Dialektyka przyrody (tł. Warszawa 19494. OP. Kalinin M.. Warszawa 1961. Makarenko A.. z ros. z franc). Warszawa 1956. Muszyński H.). Warszawa 1960.. S.. I. Warszawa 1950. Studium.). Warszawa 19544. Zarys życia i twórczości. H.).. Warszawa 1954. Makarenko w Polsce. O młodzieży (tł. T. et sa philosophie. z niem..).. Humanizm Dubarle A. Makarenko A. G.). Frietzhand M. Moskwa 1958. Filozofia marksistowska. Warszawa 1965.). z ang. Makarenko A. Lenin W.. z ros. Lewin A. O wychowaniu komunistycznym i obowiązku żołnierskim (tł.. O programie świeckiego wychowania moralnego. 2. O p r a c o w a n i a Balabanowicz E.). O moralności komunistycznej.. Pedagogika A. Humanisme scientifiąue et raison chretienne. Konstantinow F.. z ros. Berlin 1921. Lenin W. Chmaj L. Krupska N. z ros.. Paris 1954. z ros. z ros. z ros.). Makarenko A. Warszawa 1959. Anty-Diihring (tł. Gmurman W..). Warszawa 1969. Antoni Makarenko. Muszyński H.). Mój nauczyciel A.. Huxley J.. Frietzhand M. Warszawa 1951. t. M a k a r e n k o Makarenko A.).. Wrocław 1965. Zadania związków młodzieży (tł. Zbiór artykułów (tł.). Engels F. Zarys filozofii marksistowskiej (tł. Z. (red.).. S. Ładosz J.. S. z ros. Myśl etyczna młodego Marksa. Warszawa 19492.. 1950. Warszawa 1962. Lenin W. I. Woprosy wospitanija kommunisticzeskoj morali.). Wybór pism pedagogicznych (tł. z ros.).). Frietzhand M. przekład niem. Lenin W. I. z ros. Makarenko A. Materializm dialektyczny. Wybór pism (tł. Spranger E. Charków 1935.. Teoretyczne problemy wychowania moralnego. Kamiński A. P. Warszawa 1964. S. V SYSTEM SOCJALISTYCZNY WYCHOWANIA 1. M o r a 1 i z m Aleksandrów A. Marksizm a moralność (W:) Moralność i wychowanie. z ros. Paris 1953. Warszawa 1945. P.. Warszawa 1955 3 . Warszawa 1950. z ros.. życie i twórczość pedagogiczna (tł. Lenin W. Warszawa 1954. Wychowanie moralne w zespole. Fere M.. Warszawa 1968.. Warszawa 1961. O materializmie historycznym (tł.. Warszawa 1955-1957. Huxley J. Warszawa (b. Robinson J. O wychowaniu (tł. Paris 1946. Założenia systemu wychowania socjalistycznego Aleksandrów J. O oświacie i wychowaniu.).. Szackij S. Warszawa 1970. Warszawa 1952.).). Schaff A. Marks K. Moralnyj oblik stroitela kommunizma.. Gelmont A.c. Warszawa 1953.... Warszawa 1955.). K.).. W. LUNESCO... Warszawa 1961. Dzieła (tł. Konfrontacje pedagogiczne. Engels F. Warszawa 1970. Sartre J. Maślińska H. z niem.). Podręcznik akademicki. Engels F. Makarenki. Moskwa 1964... Z mojej praktyki pedagogicznej (tł. Humanismus und Jugend. Die Arbeitschule (z ros. Warszawa 1949. z ros.). I n n i pedagogowie Błonskij P. Lewin A. W kręgu etyki marksistowskiej. Makarenko A. Lezine I. z ros.).. W. .).. Pedagogue sovietique. S. Co śmiem myśleć (tł. Lewin A. Geneza i rozwój systemu a. z ros. Warszawa 1950. Marks K.). Makarenko. z ros. Łunaczarski A.. 1-7. S. b.. Problemy wychowania w szkole radzieckiej (tł. Moskwa 1953.. Wychowanie w rodzinie (tł. Garaudy R.. Zeszyty filozoficzne (tł. Oblicze moralne człowieka radzieckiego (tł. The Humanizing of Knowledge.r. Warszawa 1955. z ros.. O oświacie ludowej. z ros. O materializmie dialektycznym i historycznym (tł.). Warszawa S. Berlin 1921. I. z niem. z ros. Wybór pism (tł. Warszawa 1961. Poemat pedagogiczny (tł. Zasady komunizmu (tł. Engels F. Spirkin A. ses buts. Praca i wychowanie (Oświata ludowa i demokracja) (tł. z ros.. London 1946. Błonskij P.).. Warszawa 1966..). S. Warszawa 1949. Warszawa 1948. F. Warszawa 1956. Materializm dialektyczny (tł. Stalin J. z niem. Warszawa 1950..). Komunizm i moralność (tł. (red. Materializm historyczny (tł... Makarenko (tł.). z ros.... Książka dla rodziców (tł.. Ideologia systemu wychowania socjalistycznego a.. z niem. O wychowaniu (tł. L'existentialisme est un humanisme.. Engels F. Moskwa 1951. I. Warszawa 1959. Piedołogija.. Warszawa 1953. Oczerk żizni i tworczestwa. Warszawa 1956. Warszawa 1946. z ros. Izbrannyje piedagogiczeskije soczinenija. London 1924.. Rozdz.). z ros. Warszawa 1962. Makarenko A. Miedynski J. O moralności komunistycznej. Suchodolski B.

alienacja pracy s. Warszawa 1962. Suchodolski B. Warszawa 1962. Gonobolin F. Suchodolski B. Warszawa 1950. Moskwa 1960. Warszawa 1971. Moskwa 1948. Alienacja? Warszawa 1965... King B.). Korolew F. Warszawa 1950. Warszawa 1950. (red. Pęcherski M. Chałasiński J. Warszawa 1968. t. Wychowanie dla przyszłości. Osiągnięcia i problemy rozwoju oświaty i wychowania w XX-leciu Polski Ludowej.. Zagadnienie osobowości w świetle psychologii marksistowskiej.. Rozwinięcie i przezwyciężenie heglowskiej teorii alienacji przez K. moralność. 50 lat walki KPZR o oświata. System szkolno-naukowy Danew A. Warszawa 1966. Warszawa 1957.. K. „Wiedza i Życie" 1946 nr 4/5. Wybrane zagadnienia.. Osobowość i wspólnota. Muszyński H... „Sowietskaja Piedagogika" 1950 nr 5.). Tomaschewsky K. (red.das hbchste Zielder deutschen demokratischen Schule. Programma Kommunisticzeskoj Partii Sowetskogo Sojuza. 19-140. Warszawa 1967.).. Warszawa 1959. Moskwa 1967. c. M. Gmurmann W. Podstawy wychowania socjalistycznego. 4.. H u m a n i z m s o c j a l i s t y c z n y i Bigo P. Warszawa 1970/71 (dodatek „Wychowania") s. Kowalski S. Marks K. O socjalistycznym humanizmie. Pęcherski M. Osnowy kommunisticzeskogo wospitanija. Kuczyńska A.. 487-505. Warszawa 1961. Warszawa 1962. K. Marksizm a osobowość (tł. Makarenki. 25 lat oświaty i szkolnictwa w Polsce Ludowej. (red. Warszawa 1963. Nowy program KPZR a zadania pedagogiki (tł. 604-608.. Warszawa 1959. t. Lukacs G. Warszawa 1962. Metodologiczne podstawy pedagogiki marksistowskiej. Korolew F. Warszawa 1960 . Warszawa 19692. Jaroszewski T.... Daniłow M.. Reforma szkolnictwa w ZSRR. Aktualne zagadnienia oświaty i wychowania. (red. „Zeszyty Teoretyczno-Polityczne" 1957 nr 6. Oświata i wychowanie w Polsce Ludowej.). Drogi rozwoju teorii i kształcenia politechnicznego w Związku Radzieckim.. Oświata dorosłych w ZSRR. Świecki A. Warszawa 1970 s..). Sbornik dokumentów i statej.). Kairów I. Moskwa 1947. Nowaja sistema narodnogo obrazowanija w SSSR. z ros.. z ros. U podstaw materialistycznej teorii wychowania. Obszcze osnowy piedagogiki. Wiloch J. Oświata i wychowanie w ZSRR (tł. Wrocław 1956. Warszawa 1966. humanizm. Warszawa 1957 . Frietzhand M. Warszawa 1958.). Osobowość nauczyciela radzieckiego (tł. . Marxisme et humanisme. Wybór tekstów (tł. z ros.). Piwowarczyk J.. Sznirman A.. Warszawa 1963. 2 3 ^ 0 . M. Humanizm i kultura świecka. Socjalistyczny humanizm. U podstaw materialisty cznej teorii wychowania...historyczna teoria osobowości s. Paris 1953. Oświata w Związku Radzieckim (praca zbiorowa). Suchodolski B. Tazbir S. K. Suchodolski B. Humanizm socjalistyczny a podstawowe prawo ekonomiczne socjalizmu. T.. Warszawa 1968. Radziecki system oświatowo-wychowawczy.. Krzysztoszek Z.. „Nauka Polska" 1953 nr 2. ks. z franc). Psichologiczeskie czerty licznosti sowetskogo czelowieka w raportach A. W sprawie alienacji. F. Humanizm socjalistyczny.. Frietzhand M. z ros. (red. Warszawa 1954....). Jesipow B. Warszawa 1967. M. 1-2. „Zeszyty Teoretyczno-Polityczne" 1957 nr 3/4 s. Warszawa 1965. 1-2. S. Osnowy pedagogiki. z ros. 45-60. P e r s o n a l i z m Garaudy R.b. Suchodolski B.. Marksistowska koncepcja wychowania (W:) Mała Encyklopedia Pedagogiczna. Pomykało W. Gonczarow N. Marksa. z ros.). Wrocław 1964.. z ang. Więź szkoły z życiem w krajach socjalistycznych... F. prikazy i instrukcji. P. Suchodolski B. Gonczarow N. Moskwa 1961. J. Pomykało W. Pedagogika (tł. Pedagogika (tł.. „Tygodnik Powszechny" 1948 nr 5. K. Moskwa 1960. Wstęp do metodologii pedagogiki. Okoń W. Jesipow B. Kairów A... Gonczarow N. Osnownyjepostanowlenija.). Der Humanismus . Polny R. Jaroszewski T. Wybór tekstów. Człowiek. Dydaktyka (tł. (red. Narodnoje obrazowanije. Tatori A. Rola wychowania w społeczeństwie socjalistycznym...). 100-109. Strzelecki J.). Suchodolski B. „Die Padagogik" 1957 nr 7 s. Ideologia i światopogląd w wychowaniu... Warszawa 1950.. Kuczyński J.. Warszawa 1953.

Etymologicznie. Zjawisko rozwoju wychowawczego Człowiek przychodzi na świat w postaci krzyczącego niemowlęcia. Kraków 1946. „wychowanie" w języku polskim pierwotnie znaczyło tyle co „żywienie. Jeszcze bowiem utworzona w 1773 r. broni przed niebezpieczeństwami drapieżników i uczy sztuki życia często w formie zabawowej. która je karmi. 2. kaczę po wykluciu się z jajka od początku potrafi pływać i nurkować. bez czego ani jednostka nie byłaby szczęśliwa. igraszek walki u szczeniąt. troskliwej serdeczności. szukając żeru.wyprowadzam) i to z jakiegoś stanu gorszego do lepszego i wyższego.wychowywać od ex-duco . gdy u zwierząt ssących czas rozwoju obejmuje od 1/6 do 1/5 długości życia. Jednakże pomimo lepszego nawet uzbrojenia w instynkty. np. słynna Komisja Edukacji Narodowej nie mogła nazwać się Komisją Wychowania. Dziecko ludzkie potrzebuje stałej opieki. Podobnie w języku rosyjskim wyraz wospitanije. Bez tej skomplikowanej i uciążliwej pomocy wychowawczej tak w dziedzinie fizycznej (żywienie. W przeciwieństwie do niemowlęcia ludzkiego potomstwo wielu zwierząt od razu daje sobie radę w życiu. posiadając zaledwie instynkt ssania dla utrzymania się przy życiu. 1 większym stopniu. czyli jedzenie. 231-262. wskazujący na ważność ręki w rozwoju ludzkim oraz instynkt przywierania do ciała matki jako sposób obronnej ucieczki. Dlatego też okres rozwojowy dziecięctwa i młodości trwa u człowieka bardzo długo. jak psychicznej (kształcenie umysłowe i moralne) oraz duchowej (działanie uszlachetniające sztuki i religii) młody człowiek nie może się w pełni rozwinąć. to co dziś zawiera się w chowie (hodowli) zwierząt i w wyrażaniu „dobrze chować kogoś". O wychowaniu. gdyż oznaczałoby to w tym czasie Komisję Aprowizacji2. powodującej stawanie się mądrzejszym i lepszym czło2 A. całkowicie bezradnego i zdanego na pomoc matki i otoczenia ludzi. z niem. pouczeń i nauki. pielęgnacji. instynkt krzyku jako drogę porozumienia się z otoczeniem i zadatek późniejszej mowy. a polowania na myszy u kociąt 1 . potomstwo wszystkich prawie zwierząt wyższych wymaga pewnego okresu opieki rodzicielskiej. higiena). K r e i n e r. M a k a t s c h . znaczących wychowywać.). na wyprowadzaniu rozwijającej się jednostki ze zwierzęcego stanu natury i podnoszeniu jej do stanu kulturalnego człowieczeństwa. kształcenia i wychowania w daleko J. Ptak i gniazdo. jajo. Tymczasem istotny sens życia ludzkiego polega na osiągnięciu wszechstronnie rozwiniętego człowieczeństwa. Tylko człowiek przy narodzeniu jest słabo wyposażony przez naturę. Przede wszystkim mówiąc o wychowaniu. ogrzewa. jadło. W. D a n y s z . karmienie. Łacińskie słowo zaś edukacja znaczy w swoim rdzeniu wyprowadzanie {educare . myślimy o działalności wychowawczej. co razem ujmowane bywa w pojęciu wychowania. Lwów 19252 s. zastępując łacińską edukację. podchodzi od słowa pitanije. utrzymanie". ani też rodzice i społeczeństwo nie osiągnęliby swoich celów życiowych. znaczący wychowanie. dzięki którym takie np. W związku zaś z tym termin wychowanie w języku potocznym jest wieloznaczny i zawiera w sobie co najmniej poczwórne znaczenie. ponieważ kierowane jest gotowymi mechanizmami instynktów. czyli ze względu na słowo-twórczą budowę wyrazu. pisklę (tł. jak u ptaka siadającego na gałęzi. Podobna przenośnia wyciągania i podnoszenia wzwyż działa w niemieckim wyrazie erziehen i francuskim elever. mechanizm zaciskania palców wokół przedmiotów. Dopiero w XIX wieku wychowanie nabiera przenośnego znaczenia. Koniecznością więc biologiczną jest niesienie pomocy wychowawczej dla prawidłowego ukształtowania człowieka. Warszawa 1957 s. Jak rośliny i zwierzęta chronią swoje potomstwo. Stąd też realne znaczenie wychowania dziś polega na przekształceniu człowieka. czyli dobrze odżywiać.C z ę ś ć III PEDAGOGIKA TEORETYCZNA PROCES WYCHOWAWCZEGO ROZWOJU CZŁOWIEKA Rozdziałl POJĘCIE WYCHOWANIA /. . zajmując aż 1/3 całego przeciętnego okresu życia.

a) Najstarsze definicje podkreślają jako istotne dla wychowania przede wszystkim działanie wychowawców.o warunkach. Tak właśnie I. okolicznościach i bodźcach. Dusza wychowawcy i zagadnienie kształcenia nauczycieli (tł. określając więc wychowanie jako proces samorzutnego rozwoju w zakresie różnego rodzaju doświadczenia nabywanego przez wychowanka. mówimy . niemiecki pedagog. 5 G .działaniu wychowawczym. jak działać. co nazywamy procesem rozwojowym (mówimy np. Modern Public Education. mają więc charakter prakseologiczny6 i wiążą się z socjologizmem. New York 1935. nie ma dotychczas jednolitej klasycznej definicji wychowania. Wcześniej określił podobnie J. Określenie wychowania Ze względu chociażby na złożoność treści. dotyczą problemu metody.o zachodzących zmianach. W a i t z . zachodzących w procesie wszechstronnego rozwijania człowieka. Warszawa 19603. zawartej w potocznej świadomości językowej. cyt. 16. W i l l m a n n . regulującym i kształcącym oddziaływaniem ludzi dojrzałych na rozwój dojrzewających. 134.wiekiem (np. 56. a więc o całkowitym procesie wychowawczego rozwoju człowieka. z niem. czy samego rozwoju. czyli czynnościach wychowawców. Erziehungsziel. Szkoła a społeczeństwo (tł. ludzie współcześnie często nie mają wychowania). Warszawa 1936 s. Langensalza 1896 t. Kempten-Miinchen 1912. bądź też sytuacyjnych warunków. które są podstawą życia społecznego" 4 . Dewey: „Wychowanie jest procesem wrastania jednostki w społeczną świadomość gatunku" 8 . .wychowanie rodzinne polega na atmosferze miłości). T. współdziałają przy tym różne okoliczności i warunki jako sytuacje wychowawcze oraz dążności samego wychowanka do osiągnięcia coraz większej pełni samodzielności umysłowej. 2 s. Lwów (brw. za K. O dobrym działaniu wychowawców pisze T. można je podzielić na cztery grupy ze względu na poznane elementy. Istota i cele wychowania. 2. z ang. że „wychowanie jest planowym oddziaływaniem na jeszcze dające się kształcić wewnętrzne życie innych" 3 . Doughton definiuje: „Wychowanie jest procesem rozwoju. trzeba wywołać szereg zmian w wychowanku. by wychowywać. * O. występujące w zjawisku wychowania. który zachodzi w indywidualnej jednostce jako rezultat jej działalności w środowisku i jej reakcji na to środowisko" 7 . czy przypadkowy nawet.). W ten sposób przy użyciu słowa „wychowanie" myślimy o: 1° . dalej z czynnością wychowawczą łączy się jakieś cel i stan osiągany. Nie podobna wymienić wszystkich prób definiowania. 1852. cyt. wywołujące stawanie się czegoś (np. Wszystkie wymienione elementy składają się na wychowanie jako długotrwały ciąg zmian. Dlatego też sformułowano masę propozycji definiujących. Sprawność i błąd (Z myślą o dobrej robocie nauczyciela). Allgemeine Pedagogik. S o ś n i c k i. która wymaga wskazania najbliższego rodzaju pojęciowego (genus proximum) i różnicy gatunkowej {differentia specifica).) s.o wyniku. Natomiast Kerschensteiner ujmuje działanie wychowawcze z punktu widzenia kultury i jej przekazywania młodym pokoleniom. 8 J. 6 Prakseologia nauka o działaniu i dobrej robocie. Moje pedagogiczne credo. Według Bagleya zaś „Wychowanie jest procesem zdobywania przez jednostkę 3 T h . definicje wysuwające działanie wychowawców. Waitz. R e i n . 7 I. D o u g h t o n . w połowie XIX wieku określa. dlatego mówi krótko: „Świadome urzeczywistnianie wartości w kimś jest wychowaniem innych" 5 . to znaczy ze społecznym działaniem dorosłych.rodzice i szkoła zajmują się wychowaniem). za W. 5. lecz swobodny wzrost dziecka.). wreszcie żeby osiągnąć wynik zamierzony. czy tylko wytworu. 3° . Warszawa 1964 s. w trakcie wychowania młodzież staje się mądrzejsza). Die Fundamentalbegriffe der Erziehungswissenschaft. Encyklopedisches Handbuch der Pddagogik. 21. Właśnie wieloznaczność wyrazu „wychowanie" uniemożliwia definitywne powiązania tego pojęcia z rodzajem tylko czynności. b) Przeciwstawna grupa definicji podkreśla nie celowe urabianie wychowanka przez wychowujące społeczeństwo. ażeby mogli mieć udział w dobrach. Otto Willmann zaś rozwinął to określenie następująco: „Wychowanie jest opiekuńczym. ale w działaniu wychowawców występują różnego rodzaju warunki i bodźce. w czym biorą świadomy udział przez swą działalność wychowawcy. czyli wytworze wszystkich działań i warunków oraz 4° . czyli wynik i wytwór tego działania (stwierdzamy np. K o t a r b i ń s k i . s. czyli sytuacjach wychowawczych. D e w e y . które zwykle na pierwszy plan wysuwają jakiś element całości. Pomimo widocznej różnicy celów. ale ażeby zorientować się w ich gęstwinie. gdy mówimy . K e r s c h e n s t e i n e r . moralnej i życiowej jako najdalszego wytworu wychowania. 2° . Tak np. wpływanie na wychowanków i urabianie ich.

ekspresję twórczą. umysłowych W. F. 10 9 i moralnych. Tego rodzaju określenia tworzą grupę definicji ewolucyjnych. planu jenajskiego P. jakich domagają się od niego i społeczeństwo polityczne jako całość i środowisko specjalne. Szkoła wspólnoty życia.). które jeszcze nie dojrzały do życia społecznego. Metoda Decroly (tł. która jest przepojeniem i udoskonaleniem ludzkiej formy życia przez wspólnotę duchową rodziny. A. d) Czwarta wreszcie grupa definicji wychowania skupia uwagę na wytworach i osiąganych skutkach działania wychowawczego. Warszawa 19302 s.). Podnosząc zaś znaczenie środowiska wychowawczego dla wychowania. Berlin 1924. C h. sytuacje bodźcowe oraz wytwory wychowania. jego wykształcenia lub światopoglądu. przeciwnie krzyżuje się. dotyczącą skutków i wytworów wychowania nie jest logicznie ostry. wychowanie więc utożsamia się z procesem uczenia się. pracę. W takim ujęciu proces wychowania polega na kształtowaniu się charakteru lub osobowości wychowanka. . z niem.a twórca tzw. Tak właśnie E. jak sytuacje wychowawcze. do którego jest ono szczególnie przeznaczone" 12 . jak organizować środowisko wychowujące. . Warszawa 1962 s. czytelnictwa. jak również przez swobodny rozwój dziecka. wyrażanie. a wreszcie . przez zwrócenie uwagi na swobodny wzrost i dojrzewanie dziecka. H a m a i d e . jakby ostateczny wynik wychowawczy. Jeżeli chodzi o współczesne systemy wychowania.doświadczeń" 9 . jak też i cel. Durkheim określa: „Wychowanie jest oddziaływaniem pokoleń dorosłych na te. Tak np. Znaniecki 13 .Innymi słowy istota wychowania w tym ujęciu polega na przysposobieniu wychowanka na pełnoprawnego członka grupy społecznej. Takie definicje mają charakter sytuacyjny. a to dlatego. London 1923 s. por.w łączności z tymi zadaniami . Decroly pod wychowaniem rozumie „przygotowanie do życia przez życie" 10 . Warszawa 1926 s. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. przygotowania do pracy i do działalności zespołowej. Allgemeine Erziehungswissenschaft. że na pełny proces wychowawczego rozwoju składają się tak samorzutne przejawianie się rozwoju. O. b) ewolucyjną . do którego jako wytwór proces rozwojowy i działanie wychowawcze zmierza. Określenia te mają charakter więc adaptacyjny i wiążą się z aksjologizmem socjologicznym. uroczystości itp. zwracają uwagę na nieświadomie działające wpływy zajęć. Zmierza ono do wywołania i rozwinięcia w dziecku pewnej liczby stanów fizycznych. W ten sposób definicje czwartej grupy utożsamiają istotę wychowania z jego wynikiem. Tenże. kina itd. Tak więc polska pedagogika socjalistyczna określa wychowanie jako „przygotowanie młodzieży do udziału w kształtowaniu socjalistycznego rozwoju Polski. C h m a j. Z n a n i e c k i . ukształtowanie świadomej dyscypliny i kulturalnego zachowania się. wyrobienie w młodzieży naukowego poglądu na świat. że podział definicji wychowania na cztery grupy: a) prakseologiczną .procesu rozwojowego jednostki. 23 n. które stają się składnikiem dalszego procesu. które starają się zawrzeć w sobie tak działalność wychowawców. to jak widzieliśmy. Socjologia wychowania. 49. dążą one raczej do jakiejś syntezy w swoich poglądach. Ale najczęściej chodzi w nich o najdalszy. że wychowanie sytuacyjne i adaptacyjne może się odbywać przez urabianie ze strony działań wychowawczych. w których problem zasadniczy sprowadza się do wyjaśnienia. c) Trzecia grupa określeń wychowania zwraca uwagę na warunki i bodźce przyczyniające się do rozwinięcia wychowanka. Wychowanie jest więc jako „szkoła wspólnoty" organizowaniem przeżycia wspólnotowego przez zabawę. rozmowę. Plan jenajski wolnej powszechnej szkoły ludowej (tł.bodźców środowiska wychowawczego i d) adaptacyjną.oddziaływań wychowawców.wszechstronne rozwinięcie 12 13 E. B a g 1 e y. jak też działanie wychowawców. ludzkości. dlatego też przeważają w nich definicje ramowe wychowania. P e t e r s e n . którym jest przystosowanie wychowanka do środowiska biologicznego lub społecznego. jako problem stawiają sprawę. narodu. Paris 1926 s. Należy dodać. 205-214. Mają też one najczęściej charakter pajdocentryczny przez stawianie dziecka w centrum rozwoju. D u r k h e i m . teatru. z franc). określenia te wiążą się z kierunkiem ekologizmu. 22. na czym polega rozwój (ewolucja) człowieka. gdyż dwie pierwsze grupy definicji mogą obejmować także definicje dwóch pozostałych. L. c) sytuacyjną . Najgłębszą przyczyną krzyżowania się w podziale grup definicyjnych jest to. Drogą natomiast do nich jest uczenie się. odpoczynku. którym ma być dobre przystosowanie się wychowanka do społeczeństwa. jako „sytuacje wychowawcze" 11 . The Educativa Process. Warszawa (brw. tak rozwój wszechstronny wychowanka. 3. 11 P. jak to sformułował F. Petersen pojmuje wychowanie jako pierwotną funkcję ducha. Education et Sociologie.

nos . dalej cele (udział w kształtowaniu socjalizmu) oraz rozwój wszechstronny osobowości. Ramami dla zjawiska wychowania są z jednej strony (1) pokolenia starsze społeczeństwa i (2) ich system kierującego działania na młodzież. Do tych sił-dynamizmów należą: 1 ° . kim się jest rzeczywiście). Składniki (dynamizmy) wychowania Definicja ramowa wychowania jako określenie syntetyczne. Jako określenie ramowe wychowania „definicja" ta nie dotyczy istoty pojęcia. jak też przygotowania do życia w społeczeństwie. a równocześnie w procesie socjalizacji ustępuje początkowe nastawienie nostyczne (łac.kurs systematyczny kl. W tych ramach odbywa się właściwe wychowanie jako ukierunkowany wszechstronnie rozwój młodzieży tak co do kształtowania pełni jej osobowości. c) wychowania jako oddziaływania sytuacji wychowawczych oraz d) wychowania jako wytworu. B. a to na skutek dokonywania się wewnętrznej przemiany dyspozycji psychicznych człowieka. Całość stosunków pojęciowych w określeniu ramowym wychowania da się graficznie przedstawić następująco: Pedagogika .wychowawcze zbliżenie wychowanka do ideału nowego człowieka oraz przez 4° . 14 Zanim jednak da się wyjaśnić proces przemiany wewnętrznej ze stanu starego człowieka na człowieka nowego. 3.osobowości" 14 . Uli . Na skutek tego połączenia zawiera ono także podstawowe składniki wychowania. IV Liceum Pedagogicznego. zespołowość itp. a obok tego sytuacje wychowujące (jak praca. przystosowania społecznego) zachodzi pokonanie „starego człowieka" i odrzucanie jego naturalnych postaw wobec życia i innych ludzi. a to przez 3° . że następuje zmiana postawy egoistycznej (A) na górującą postawę altruistyczną (B) w procesie personalizacji.). działającymi we wszechstronnym rozwijaniu człowieka. a więc służebnego zaangażowania się we wspólnocie (D). Abstrahując od skonkretyzowanych celów w różnych systemach wychowania. wszystkie konieczne elementy definicji wychowania dadzą się uogólnić w następującym określeniu ramowym: „Wychowanie jest zawsze społecznie uznanym systemem działania pokoleń starszych na dorastające celem pokierowania ich wszechstronnym rozwojem dla przygotowania według określonego ideału nowego człowieka do przyszłego życia". S u c h o d o l s k i e g o .naturalnym rozwojem wychowanka. 50. Pod red. które stara się pokierować 2° . świadomości swego „ja". jak i w przygotowaniu do życia społecznego (proces socjalizacji. b) wychowania jako swobodnego rozwoju. że tak w rozwijaniu się osobowości (proces personalizacji. Mamy tu wymienione wychowanie jako czynność urabiającą młodzież (przygotowanie). warunkujących (sytuacyjnych) i wytworowych (adaptacyjnych) całkuje w sobie poznane formy ujęcia: a) wychowania jako czynności urabiania. które są dynamicznymi siłami.my) przeciwstawiające sobie grupy my i oni (C) na rzecz nastawienia illistycznego (łac. rozwojowych (ewolucyjnych). Warszawa 1964 s. Równocześnie przyświecający ideał „nowego człowieka" w określonym społecznie systemie współczesnego wychowania wskazuje. z drugiej zaś (3) ideał nowego człowieka i (4) przyszły kształt życia jako cele do osiągnięcia. łączące w sobie elementy definicji działaniowych (prakseologicznych).ukształtowanie jego postawy wobec przy- . przedtem trzeba zwrócić uwagę na uwarunkowania tego procesu. Odbywa się więc wychowawcze wyprowadzanie ze stanu naturalnego do wyższego stanu kulturalnego. uspołecznienia. która powoduje to.społeczne działanie wychowawcze. do których należą przede wszystkim składniki dynamiczne wychowania.owi).

Bios więc ukształtowany przez stan tężyzny biologicznej szeregu pokoleń genealogicznych jako naturalny psycho-organiczny rozwój każdej jednostki. jak i psychicznego. radia. napędową całego procesu wychowawczego. samorządu i zależności.dziedziczność (tł. Psyche. Straussów zdolności muzyczne. nauczycieli). Warszawa 1960 s.Tę właśnie siłę społeczną obyczajowości i moralności zbiorowej. rzemieślnika. Roztrząsanie o znaczeniu i celu Polski. wymaga przeto ujęcia w łożysko i pokierowania jej energii do właściwych celów. Kallikak) 1 7 . 1 6 Ale obok dziedziczenia biologicznego działa także w biosie dziedziczenie dyspozycji psychicznych. S. szkole. presji opinii publicznej. sankcji karnych itp. Socjologia wychowania. S k o w r o n . np. Na skutek działania etosu w różnorodnych dziedzinach życia następuje w wychowaniu tzw. z niem. żywotny i plastyczny albo przeciwnie może być słaby i nikły. W sytuacjach społecznych zaś dzięki stosunkom grupowym i między grupowym kształtuje się etos pracy i zabawy. w których obowiązują określone wzorce postępowania. intensywny.. dz. F. działającą w wychowaniu. 187-206. stanowi fundamentalną siłę dynamiczną. Alber 1957. grupie koleżeńskiej. związane. zawodowych czy szerszych organizacji . w rodzinie. dziedziczenie społeczne lub kulturalne. estetycznym. z ang. Istota i cele wychowania. obywatela itd. zawodowej itp. o wiele ważniejsze dla rozwoju człowieka aniżeli biologiczne. szkolnych. obrazów F. 16 15 b) Pomimo swej żywiołowości siła popędu życiowego od początku istnienia człowieka zależy od pomocy i opieki wychowawczej. lecz obecnie daje się mierzyć naukowo przy pomocy metod socjometrii. z prawidłowością działania enzymów (w małżeństwach krewniaczych upośledzenie umysłowe dziecka spowodowane fenyloketonurią jest nabytym zatruciem pod wpływem niewłaściwego pożywienia). życia. który może być od przyjścia dziecka na świat bardzo silny. S k o w r o n .. Bios.narodowej i państwowej. Podstawy wychowania państwowego. Na siłę biosu więc danej jednostki składają się dane wyposażenia dziedzicznego. ucznia. Person.Z biosem więc wiążą się wszelkie stany somatyczne i psychiczne w zakresie normalnych reakcji i ich zaburzeń oraz utrzymywania równowagi zdrowia tak fizjologicznego. w rodzinie Bernouillich . jest zawsze żywiołowa i ślepa. form życia społecznego. etos nauki. Dziedziczność. K on e c z n y . talentów i zdolności (np. R. Ten potężny nurt życia społecznego stara się pokierować biosem jednostki do własnych celów i podporządkować ją obowiązującym w danym zbiorowisku normom zwyczajowym. nieznanego jeszcze dokładnie. odpowiedzialności w postępowaniu. Pęd ten nazywamy w pedagogice biosem (gr. Alt. wynikająca z instynktu samozachowawczego i rozrodczego. które znów jest unormowane zwyczajami i obyczajami życia określonego społeczeństwa.). 2: Urabianie osoby wychowanka. dz.). systemu nerwowego i systemu hormonalnego w organizmie po rodzicach i szeregu pokoleń przodków bios wyraża się w rozmachu życiowym (biotonus). Warszawa 1960. Lwów 1933. odgrywanie ról zgodnie z metodami społecznymi. nazywa się w pedagogice etosem (gr. s. urabiającą kształt biosu przy pomocy przymusu. 18 . pisma. Z n a n i e c k i . t. K. W sytuacjach wychowawczych wytwarza się poczucie powinności. Poznań 1921. Poziom ten jest bardzo różny. Polskie Logos i Ethos. satyry. Na podstawie odziedziczonej konstytucji budowy ciała. kontroli. odbywający się niezależnie od naszej woli. stosunków między ludźmi i pomiędzy płciami. Współcześnie nauka dąży do zmierzenia siły biosu w organizmie (biometria). C a r u s o. Dziedziczenie społeczne jest nabywaniem drogą uczenia się przy pomocy mowy. Podstawy biologii współczesnej . ethos . B o n n e r . S o ś n i c k i . D. 17 S. S z u m a n . Wychowanie u ludów pierwotnych (tl. Warszawa 1964 s. jak np. a) Najbardziej podstawową siłą. przyzwyczajenie)19. M.życie) 15 .obyczaj. związanym z solidarnością grupową i upodobnieniem się przez naśladownictwo innych (konformizm. cyt. bios .matematyczne) lub upośledzenia i zwyrodnienia moralnego (rodzina Jukes. 56-64. z rozdzieleniem się lub nie chromosomów (mongolizm wykazuje 47 chromosomów zamiast normalnych 46). psychologicznego rozwoju organizmu. np. Jednakże siła biosu. odporny na czynniki stresowe. np. S o ś n i c k i. z popędów i namiętności. Organizm a życie psychiczne. Moc etosu polega na poziomie moralności grup rodzinnych. 305-324. Warszawa 1934 s. sztuki i kultury. mody). druku.szłego. jest pęd życiowy do naturalnego. 19 K. przez tatuowanie ciała chłopców 18 . np. w rodzinach Bachów. 132-153. czyli od społecznego działania wychowawców (rodziców. I. nacisku. S. moralnym. dobrego syna. Przejdźmy z kolei do bardziej szczegółowej analizy wymienionych składników wychowania. cyt. przez krępowanie stóp dziewcząt na „złote lilijki" w dawnych Chinach lub wydłużanie szyi dziewczętom przez nakładane obręcze u plemion afrykańskich. Etos działa na bios przede wszystkim przez stwarzanie sytuacji wychowawczych w środowiskach społecznych. obowiązku. z zetknięciem się przeciwciał we krwi (czynnik Rh) itp..

ago .filmowych i telewizji. Etos więc jako społeczne działanie pokoleń dojrzałych na młodociane tworzy łożysko dla naturalnego rozwoju jednostek. Przygotowanie to w warunkach współczesnej. ulec wykolejeniu wychowawczemu. czyli brak zaburzeń i nienormalności. krytyka i obrona. np. dobrego ojca czy matki. którzy powinni być „ludźmi dobrze wychowanymi" 23 . szczególnie zaś do jego obyczajowości i poziomu moralnego. Etos bowiem grup społecznych dotyczy przeciętnych uznanych przez otoczenie wzorów postępowania. na które składają się wiedza naukowa. realizuje się wejście wychowanka do wspólnoty grupowej tradycji. występującą w postaci działania ludzkiego losu. jak np. szkoły czy domu 24 . F. żerującej niekiedy na najniższych instynktach tłumu i zwyrodniałego biosu.siłę zaś tego działania moralnego i umysłowego S. Poznawanie środowiska wychowawczego. Warszawa 1964 s. „Internationale Zeitschrift fur Erziehungswissenschaft" 1958 nr 1 s. przygotowania do małżeństwa i świadomego rodzicielstwa w obliczu eksplozji demograficznej. Dlatego też wszystkie systemy wychowania starają się przewidzieć nieznane kształty przyszłego życia. dz. że wychowanek wzniesie się ponad swoje popędy biosu i ponad przeciętność etosu grupowego. aby na tej drodze przekształcić także całe społeczeństwo.. K u n o w s k i . aby najlepiej przygotować do niego młodzież. M i r s k i [właśc. szybko zmieniającej się cywilizacji. S u c h o d o l s k i . dialogu światopoglądowego. określających oddziaływanie wychowawcze. ubierania. decydująco wpływa swoimi ciosami lub uśmiechami fortuny na życie. z wł.Zależnie więc od swej wielkości może skutecznie przyczynić się do tego. Takie prowadzenie wzwyż nazywa się w pedagogice psychagogią22. 21 A. c) Jednakże nawet zupełnie zdrowy biologicznie i psychicznie wychowanek może.pracy produkcyjnej i twórczości w warunkach automatyzacji. K r e t z ]. 22 J. T o t i. Kultura masowa. S. 324-325. nie jest łatwym zadaniem. Z n a n i e c k i . W ten sposób następuje więc pod wpływem siły etosu przyswojenie przez rozwijającą się jednostkę całego dorobku kultury. jak wiemy. stanowi trzecią siłę wychowania. Siła prowadząca agosu da się dzisiaj wymierzać przy pomocy odpowiednich skal. niedorozwój umysłowy 20 . cyt. rozwijając je osobowo jako dojrzałe osobowości w procesie personalizacji. które mają się przystosować do ogólnego porządku współżycia społecznego. moralne i estetyczne. a to przez samoopanowanie siebie i przez kulturę duchową. Psychagogik oder psychotherapeutische Erzichungslehre (W:) Die psychischen Heilmethoden. s. chociaż jest siłą niewymierną i nie dającą się przewidzieć. tolerancji i utrzymania pokoju w warunkach zagrożenia nuklearnego. s. W ten sposób agos wychowawców. np. Warszawa 1963. K ł o s k o w s k a . Warszawa 1936 s. Nieokreśloność przyszłego życia. „Ateneum Kapłańskie" nr 319 s. A. 26 N p . czyli socjalizację. Pedagogika teoretyczna musi więc liczyć się w wychowaniu z działaniem losu. zachowania się i postępowania. Wobec takiego zagrożenia w kształtowaniu biosu przez etos nie może zabraknąć korygującego działania wychowawczego. obejmujące zagadnienia wolnego czasu 26 . Los. G.prowadzę). Prospektive Padagogik. sposoby odżywiania się. Czas wolny (tł. Lwów 1934. S c h n ę i d e r. 25 B. J. 348 n. kultury masowej 21 . siłę najbardziej tajemniczą i nieobliczalną. nastawionego w kierunku szlachetnych ideałów. P i ę t e r . Techniki kulturalne w masowym wychowaniu współczesnego człowieka. Powstają więc programy wychowania dla przyszłości25.będziemy analogicznie nazywali agosem (gr. Wychowanie dla przyszłości. do którego wychowanie ma przygotować młodzież. 258 n.). wprowadza czwarty składnik wychowania. Leipzig 1927 s. Warunkiem jednakże normalnego przebiegu tej asymilacji i adaptacji społecznej jest zdrowie biosu. dalej zaś dokonuje się przystosowanie społeczne jednostki i przysposobienie jej na pełnoprawnego członka społeczności.. postawy religijne. historii. odnoszenia się do innych. jako ludzi najlepszych danego społeczeństwa i środowiska. co razem stanowi proces uspołecznienia jednostki. mają zbliżać go do ideału. K r o n f e 1 d. czyli tzw. 368-458. podnoszącą i uszlachetniającą młode pokolenia. Wychowanie i wychowawca. 23 . czasami pod wpływem szerzonej tzw. S k o w r o n. obyczaju. środków informacji masowej wszelkiego rodzaju wykształcenia. 24 J. 36-50. d) Doskonalenie wychowawcze rozwijającego się człowieka wiąże się z ukształtowaniem prawidłowej postawy wychowanka wobec przyszłego życia. 20 autorytetu wychowawców. gusty. syna czy córki. rozwój i wychowanie każdego człowieka. Warszawa 1960. Wychowawcy natomiast mają wyprowadzić wychowanka z tego stanu natury i przeciętności do wyższej kultury. pracownika lub przełożonego itd. F. 205 n. doskonalić we wszechstronnym rozwoju. języka. Dziedziczność. Wrocław-Kraków 1960 s. narodowości. 107 n. kierujący rozwojem wychowanka. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. 126 n. gdy wejdzie w środowisko demoralizujące i deprawujące moralnie.

które nie tylko wyraża się w formie modlitewnej prośby o odwrócenie złego. jako powszechna prawidłowość i rozum świata 31 . Miinchen 1949. skoro jedynie w Bogu. S c h o 111 a n d e r. 1949. ponieważ „istnienie poprzedza istotę". Prasłowiańska . laska. J o h a n n s e n . stąd „człowiek skazany na wolność" musi stale wybierać sposób działania. moralnych uczynków i ludzkości wobec innych. Świat i osoba.28). concursio). 91-95.losu" we współczesnej pedagogice. jak też w historii narodów i ludzkości. (tł. narodu i ludzkości jest w ręku Boga... G u a r d i n i. kształcenie i wychowanie . stara się o wzrost łaski uświęcającej w wychowanku przez poddanie całego człowieka i jego warunków bytowo-losowych działaniu Logosu i o doprowadzeniu do współpracy chrześcijanina z łaską. co nosi nazwę Logosu (gr. K r a k ó w 1969. logos . porządku ustanowionego. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1964 nr 3 s. dobrocią i wszechmocą. ale także obejmuje spotkania z dziełami mówiącymi o człowieku. Sartre'a 2 9 . Mt 10. los.układa koleje i warunki życia jako dolę szczęśliwą lub niedolę 28 . Frankfurt 1947. ale także występuje w formie poznawczej przez naukowe poznawanie we wszystkich działaniach natury. życia. dzięki czemu człowiek ma możność wpływania na swój los przez posłuszeństwo prawom natury (naturum parendo vincitur . „Kwartalnik Pedagogiczny" 1938 nr 1/2. . narodów i dzieje ludzkości.słowo. łac.fatalistycznie jako „nieubłagany los" (grecka moira). Charakter und Schicksal. Tak tedy wolność. Los więc człowieka. 32 31 .30).). jak już wiemy. S o ś n i c k i. nieodwracalne jak śmierć i sąd. Wolność.indeterministycznie. Spotkanie jest głównie zdarzeniem losowym i dotyczy przede wszystkim spotkania z prawdziwym człowiekiem. „Internationale Zeitschrift fur Erzieh u n g " 1961 s. Gnade und Schicksal.) oświeca każdego człowieka przychodzącego na świat" (J1. a wychowanie chrześcijańskie. ponieważ los włada nami. a nie konieczności. W związku z niespodziankami losowymi i ich możliwą łaskawością w każdej pedagogice losu współcześnie nabiera centralnego znaczenia spotkanie (niem. Przy tym chrześcijaństwo zna w świecie i wielbi stwórcze działanie Logosu. nauka). 1925. 176-187. vocatio .deterministycznie. H. Drei Kapitel der Deutung des Daseins. Nawet przysłowie polskie mówi. B o h n s a c k. porwie za sobą. F. 28 J. przy tym zmienność fortuny (fortuna variabilis.. Logos więc swą łaską Zbawiciela wplata się w losy ludzi. Szukajmy człowieka!.Los" jako źródło celów wychowania (W:) Istota i cele wychowania. dola" jako elementarna wiedza o dziedziczności i konstytucji.Bacon). N a w r o c z y ń s k i . Pojęcie . wychowania. Deus mirabilis. grzech i kara za grzechy. podciągając wszystko pod to pojęcie. B. w której liczy się nawet włos spadający z głowy (Łk 11. ananke . Freiheit.9). w którym jesteśmy. jak głosi egzystencjalizm J. Teorie pedagogiczne często los absolutyzują. N o h l . Warszawa 1964 s. której „światłość prawdziwa (. Jednakże Los-Absolut może być traktowany bardzo różnorodnie: albo 1° . „Roczniki Filozoficzne K U L " 1964 z. a nie w losie „żyjemy. 27 F. jak powiedział Szymon Starowolski szwedzkiemu królowi Gustawowi) może być nieoczekiwana i nawet cudowna.powołanie) do wolności człowieka obdarzonego łaską. wyposażenie dziedziczne27. tworzyć wartości i kształtować swój los. który jest miłością. który wskaże cel życia. gdy los zależy od przyczynowego porządku świata i od praw rządzących rzeczywistością. O wiele bardziej aktywistyczne wobec losu staje się stanowisko chrześcijańskie. czyli powołaniowe (łac. ruszamy się i jesteśmy" (Dz 17. Dlatego chrześcijaństwo w losie ludzkim odróżnia tak czynniki anankastyczne. P.7. żyjemy i któremu ulegamy. gdy los pojmujemy jako działanie czystego przypadku. ładu. poi. mądrości Bożej uosobionej w drugiej Osobie Trójcy Św. łaska i los wyznaczają30 w ramach Opatrzności Bożej drogę życiową chrześcijanina. 4 s. Tenże. gdy roztropnie przewidując przyszłość gromadzi w sobie kapitał życiowy nauki. spośród których można wybierać. lecz bywa zmienny. ukaże sens pracy nad sobą. że nie przypadek rządzi światem. 29 K.. że „człowiek jest kowalem swojego losu". czyli tego wszystkiego. 257.przeznaczenie). Begegnung. wciągnie na drogę wysiłków. 30 R.który narzuca nam rodziców.. ale najczęściej spowodowana jest udziałem ludzi. zdziałana przez człowieka. jak i czynniki wokacjonalne. W łączności z tym współcześnie opracowano H. Tylko dla chrześcijaństwa los nie jest absolutem. historii istniejących praw. Bildung und Begegnung. Muter als Schicksal. czyli przeznaczeniowe (gr. S t r o j n o w s k i . jak nauczanie. które ma dziś stanąć na 32 równi z takimi kategoriami. mądrości Bożej i chwały. albo 2° . W związku z tą złożonością los w praktyce życiowej najczęściej nie jest raz na zawsze ustabilizowany. albo też 3° . 11.. tak w biografii jednostek ludzkich. Der Logos der Erziehung. Stąd chrześcijanie wierzą. Koniec czasów nowożytnych. który jest nam przeznaczony i wobec którego jesteśmy bezradni. lecz Wola i Opatrzność Boża.

33 Cel wychowawczy. zabawy. P r o h a s k a . Równocześnie zderzenie się obydwu nurtów życiowych w jednostce kształtuje dalszą wypadkową linię nazywaną planem życiowym jednostki. Ł u k a s z y k ks. „Normalny" i „spaczony" plan życiowy dziecka (W:) Wychowanie człowieka w zmiennej społeczności. dolny lub „drugi nurt" życia (symbol II na rysunku). Następuje więc konfrontacja. M y s ł a k o w s k i . etosu i agosu zawsze jednak w ramach danej sytuacji losowej i jej zmienności. korygujące oddziaływanie siły agosu wychowawców (A) na ten głębinowy nurt życiowy w jednostce wykształca właściwy. przez chorobę w biosie. starcie się i walka dolnego nurtu instynktownego z wyższym nurtem kulturalnym życia. nawiązanie „dialogu" i danie nań odpowiedzi przeżyciem wiary 34 . buntu i odrzucenia autorytetów wychowawczych. Koesel-Miinchen 1960. „Katecheta" 1963 nr 2 i 3. Dlatego też ostateczny wynik wychowawczy także jest złożony z dwu zasadniczych nurtów życia. który w ręku trzyma losy wszystkich ludzi. ostateczny nurt wychowawczy zwany „pierwszym nurtem" życiowym (symbol I). 34 Th.. zdobycie zawodu. Wurzburg 1956. przy tym początkowe działanie etosu (E) na pęd życiowy biosu jednostki (B) wytwarza tzw. e) Poznane cztery składniki wychowania jako dynamizmy zewnętrzne działają równocześnie na siebie. stąd zapoczątkowany proces wychowawczego rozwoju jednostki tworzy się jako „wypadkowa" ścierania się i „gry" olbrzymich sił określonego biosu. por.istotę kontaktu psychicznego.polega na przygotowaniu się do lepszego życia przez naukę. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1959 nr 2 s. W innych wypadkach tworzy się spaczony plan życiowy35. G u a r d i n i. Eucharisttiefeier als Christusbegegnung. u dziewcząt o rok wcześniej. dopóki nie nastąpi decydujący zwrot (tzn. Begegnung und Bildung. by nastąpiło „spotkanie" z Bogiem i Chrystusem. dopóki pod wpływem jakiegoś wstrząsu losu nie nastąpią zmiany w układzie. np. Przewaga więc nurtu pierwszego nad drugim lub odwrotnie ustala ostatecznie linię planu życiowego jednostki. R. Pedagogika współczesna więc jak najgłębiej uwzględnia działanie losu w wychowaniu i stara się wychowanka wtajemniczyć w los czekający człowieka jako mężczyznę czy kobietę (inicjacja). K a m p m a n. 63-84. Stąd w wychowaniu chrześcijańskim obecnie staje się celem katechetycznym takie teoretyczne naprowadzenie dziecka. co powoduje osłabienie lub spotęgowanie siły poszczególnych składników i pozycji osoby samego wychowanka wobec nich. unormowanych dotąd co do czasu i form zaspakajania przez normy obyczajowe etosu. Warszawa 1964.ideał nowego człowieka W wyniku tego w pierwszej fazie dojrzewania płciowego dochodzi do negatywizmu. Analiza podstaw pedagogiki chrześcijańskiej. Zwykle w większości zwycięstwa pierwszegu nurtu życia tworzy się normalny plan życiowy. B o 11 n o w. R. S. przygotować wychowanka do spotkania z losem szczęśliwym i nieszczęśliwym oraz do spotkania na swej drodze życiowej Tego. Natomiast dalsze. który po opanowaniu popędu seksualnego siłą rodzącej się woli . Działanie sił wychowania na osobę wychowanka (O) można przedstawić modelowo przy pomocy wektorów. u chłopców później) działalność gruczołów płciowych i popędu seksualnego gwałtownie potęguje siłę drugiego nurtu życiowego instynktów i popędów. Erziehung und Glaube. Spaczony ideał życiowy wychowanków zakładów zamkniętych. Szczególnie w okresie dorastania (między 12-13 rokiem życia a 18-20 zależnie od płci. 35 . Tenże. zachodzącego w pojęciu spotkania od strony kształcącej i wychowującej33. L. Decydujące znaczenie dla postępowania wyZ. znalezienie własnego miejsca w społeczeństwie i założenia własnej zdrowej i trwałej rodziny. Wien 1961. nawrócenie) w rozpoczynającym się procesie samo wychowawczym. dążący do przeciwstawienia się ładowi życia społecznego na drodze chuligańskiego stylu życia. J e d l e w s k i . Zum Aufbau einer christlichen Padagogik. przestępczości oraz użycia. O. Padagogik der Begegnung. śmierć rodziców w etosie lub przez spotkanie dobrego wychowawcy-przewodnika w agosie.

Nieletni w zakładach poprawczych. Glencoe 1953. z prywatnym życiem. można jedynie przy pomocy dalszej analizy. moralne. 52 n. D y o n i z i a k. dotyczącej najpierw istoty wytworów wychowania. że podkultura środowisk młodzieży obejmuje swoiste normy. hamulce i otamowania w stosunku do żywiołowego nurtu dolnego.dodatek „Wychowania" 1970/71 s. 29 n. co ułatwia życie w społeczeństwie i polega na doskonaleniu oraz twórczym realizowaniu określonych ideałów. pojętego jako końcowy wytwór i dzieło rozwojowego procesu wychowawczego. Cohen w 1953 r. do czego z kolei przystąpimy.. Słowem tworzy on życie cnoty i kształtuje przyzwoitego czy porządnego człowieka. które składają się na ciągły. W ten sposób drugi nurt życia. która tworzy swe organizacje terrorystyczne. a równocześnie zapewniające rabunek. przy ukazaniu się kuszącej możliwości. podkulturę. czyli wszystko to. kulturalny nurt życia zawiera w sobie powściągi. stając się przyczyną upadku i wykolejenia. co składa się na dobre wychowanie. 769-773. K. popędy: pożądania i bojowości z ich formami agresji. może wyrwać się. z których cały rozwój człowieka wypływa. Zmiany kumulują się w jednym kierunku często w sposób nieodwracalny lub z trudem dający się zawrócić i przestawić na inny tor. narkomańskim. jednokierunkowy ruch. w podziemiu gospodarczym. dlatego nie zawsze patologicznych. jak bestia z klatki. zazdrości i wszelkich innych „grzechów" oraz objawów patologii. to przedstawia się ono współcześnie jako długotrwały. ogładę towarzyską. które w mniejszym lub większym stopniu znajdują się w każdym człowieku. ciągnący się przez całe życie (ang. czyli wszędzie tam. łupy i wygodę dla prowodyrów 38 . Wyjaśnić bliżej omówione zjawiska rozwojowe w wypadku. Z tego. płcią i seksem. tworząc tzw. elementy zwierzęcości i barbarzyństwa. Warszawa 1965.chowanka ma stosunek zachodzący między dolnym i górnym nurtem życia. . posuwającą się po 39 stopniach cnoty aż do heroizmu . w którym działają instynkty: samozachowawczy i gatunkowy. Trzy możliwości w wychowaniu B. złości. Co do kierunku rozwoju wychowawczego u człowieka mamy trzy zasadnicze możliwości: a) rozwój wzwyż do ideału nowego człowieka. 37 36 Szukając istoty wychowania. Warszawa 1962 s. społeczne. gniewu. K r a k ó w 1949 s. w jakim proces pójdzie oraz co do czynników. chociaż odbiegających od przyjętej kultury i bardzo zróżnicowanych w środowiskach młodzieży 37 . buntu. następnie mechanizmów rozwoju. a kiedy w dół. R. ściśle ze sobą związanych stadiów. ale nieprzestrzeganych przez dorosłych. J e d 1 e w s k i. Tomasz z Akwinu nazywa „ekstazą w górę". Nurt pierwszy stanowią nabyte postawy światopoglądowe. jako patologiczny społecznie zespół wartości i postaw właściwych dla środowisk nieprzy36 stosowanych i przestępczych . lifelong educatioń) proces zachodzących i komulujących się zmian w wychowanku. tenże. wysoką kulturę. M i c h a 1 s k i. egoistycznymi poglądami i odruchowymi reakcjami. sytuacji wychowawczych i czynności urabiających wychowanka. Dlatego też drugi nurt życia ukrywa się w podziemiu świata przestępczego. działające w ukryciu przez przeszkalanie nowicjuszy na bandytów i rzezimieszków.b) rozwój utrzymujący się na pew38 39 S. Młodzieżowa . gdzie zdała od kultury i prawa dochodzi w pełni do głosu. co św. Stąd też drugi nurt wyraża elementy pierwotnej natury człowieka. Pojęcie „podkultury" wprowadził B. bimbrowniczym.podkultura". wiąże się ze sferą intymną. Między heroizmem a bestialstwem. Ks. częściowo będące oryginalnym splotem wartości uznawanych. nienawiści. Podkultura młodzieży (W:) Mała Encyklopedia Pedagogiczna . musimy na wstępie zająć się wyjaśnieniem pojęcia rozwoju człowieka i jego możliwości co do kierunku. a w określonych sytuacjach. kiedy linia planu życiowego układa się normalnie i idzie w górę. The Culture ofthe Gang. co dotychczas wiemy o wychowaniu. C o h e n . religijne. Dełinąuent Boys. wzory i wartości częściowo stworzone przez samą młodzież. W Polsce natomiast zwraca się uwagę. Podobnie największą trudność w pracy resocjalizacyjnej w zakładach poprawczych stanowi drugi nurt życia młodzieży przestępczej. terrorystycznym. płynący w człowieku. R o z d z i a ł II ISTOTA WYCHOWANIA JAKO WYTWORU 1. Proces wychowawczy (łac. stając się „drugim życiem" w wypadku wykolejenia. W związku z tym pierwszy. seksualnym.posuwanie się naprzód) tworzy więc łańcuch kolejnych zmian. wszystko. processio .

fizycznej. 41 Terminologię t ę wprowadził H e r b e r t S p e n c e r (1820-1903) (W:) Zasady socjologii (przekład z ang. Niedostosowanie społeczne. Trudności wychowawcze i ich tło psychiczne. np. leczniczej i klinicznej. co w terminologii 43 naukowej nazywamy dyferencjacją (łac. Z. Podobnie. Degradacja psychiczna następuje także w przewlekłym. W zastoju ujawnia się niemożność postępowania naprzód i doskonalenia się w pełni. M. .zstępowanie) wychowawczą. Jest to trzeci kierunek rozwoju inwolucyjnego lub inaczej entropicznego (gr. który do pewnego czasu został normalnie osiągnięty. która stanowi przedmiot badania pedagogiki specjalnej41. Trzecia możliwość w wychowawczym rozwoju to regresja wychowawcza. nazywany z francuska plateau (równy obszar wyżynny lub okres utrzymywania się na jednym poziomie. nałogowym alkoholizmie. a więc do wynaturzenia człowieka i do jego bestialstwa. degressio . zachodzących w biosie jednostki. J. że młodzież zdrowa i normalna pod względem fizycznym i psychicznym nie tylko zatrzymuje się w swym rozwoju. ani starczym niedołęstwem. G r z e g o r z e w s k a . prowadzący do alienacji rozwojowej. przy czym ta inwolucja nie jest spowodowana ani hospitalizacją długotrwałej choroby. Rozkład więc rozwojowy staje się treścią procesu wykolejenia wychowawczego. np. differentia . b) Czasem może się zdarzyć. Warszawa 1958. Ten kierunek rozwoju nazywany progresją (łac. progresio . moralnie i społecznie. ale zaczyna się cofać intelektualnie. Proces społecznego wykolejenia się nieletnich przestępców. Warszawa 1961. że rozwój początkowy dziecka wygląda prawie jak normalny. pathos . Pedagogika na usługach szkoły. na potęgowaniu siły ich.nym osiągniętym poziomie swych zadatków oraz c) rozwój w dół. Lublin 1971. wstecznego. Warszawa 1964. którą bada patopedagogika (pedagogika patologiczna.postęp. 43 42 40 F. Polega on na mnożeniu się komórek lub funkcji. którego kresem ostatecznym okazuje się alienacyjne wynaturzenie człowieka. K u n o w s k i . chociaż opóźnia się i wreszcie zatrzymuje się na pewnym poziomie. N. czyli dyferencjują się.różnica) . Pedagogika specjalna (skrypt). polegające na tym. K o n o p n i c k i . S ę k o w s k a . tak w jej stronie somatycznej. ślepoty lub głuchoty. na skutek czego w procesie wychowania występuje zastój. który staje się granicą nieprzekraczalną. Warszawa 1971. a) Normalnym zjawiskiem w wychowaniu jest rozwój ewolucyjny powolnego rozwijania się człowieka w ten sposób. L i p k o w s k i .odwracam). czyli trudnościami wychowawczymi zachowania się i wykolejeniem lub .w wypadku przestępczości nieletnich i młodocianych . wynikający z obarczenia dziedzicznego. która jest obniżeniem się poziomu rozwoju z powodu defektu umysłowego. „Zeszyty Naukowe K U L " 1959 nr 2 i nr 3. bądź też przeżytych chorób nerwowych.I l g i e w i c z . Pedagogika specjalna. Jednakże zastój w procesie rozwojowym to coś innego od degradacji psychicznej. c) Wreszcie u współczesnej młodzieży na całym świecie potęguje się zjawisko.cierpienie. Wszystkie poznane kierunki rozwoju dotyczą zmian. lecz polega na rozkładzie tego poziomu rozwojowego. zajmująca się zjawiskami pedagopatologii. Warszawa 1964. O. Cz. Wybrane zagadnienia. B a t a w i a. przy nabywaniu wprawy w pisaniu na maszynie). gr. K o m i s z e w s k i (red. tak samo odziedziczone zadatki przechodzą rozwój ilościowy swych składników. które św. jak i psychicznej czy duchowej. dojście do stanu zezwierzęcenia i bestialstwa 4 2 . jak kiełkujące nasienie różnicuje się na korzeń. czyli proces wykolejenia. Tomasz scharakteryzował jako stan naturalny cnót. Takie zahamowanie rozwoju i obniżenie się jego poziomu nazywamy degresją (łac.pedagogika kryminalna. ulega uwstecznieniu. S. traktującej o zaburzeniach i nienormalnościach w rozwoju prawidłowym. Warszawa 1966. łodyżkę i liścień. rozrastanie się psychicznych funkcji). Jest to więc proces doskonalenia się człowieka aż do osiągnięcia pełni człowieczeństwa. choroba). Pierwszy rozwój ilościowy nazywamy wzrostem lub rozrostem (np. H a n . S. Proces wykolejenia wychowawczego młodzieży (analiza na tle zjawiska chuligaństwa). Wychowanie dzieci niedostosowanych społecznie. Progresja wychowawcza jest normalnym rozwojem człowieka i stanowi przedmiot ogólnej pedagogiki praktycznej jako nauki stosowanej 4 0 . I (skrypt wykładów). Por. że każdy następny stan staje się coraz bardziej doskonały i lepszy od poprzedniego. entropo . Warszawa 1889. W tym wypadku występuje rozwój zahamowany.). umysłowego. usprawniający władzę człowieka pod kierunkiem rozumu do postępowania moralnego na poziomie godnym istoty ludzkiej. rozwój).). Przy tym rozwój ten może być rozwojem ilościowym i jakościowym. Zastój natomiast powoduje jakiś rodzaj niedorozwoju i upośledzenia. ogólnie dotyczy ilościowego różnicowania się składników rozwijającego się podłoża cielesnego lub psychicznego.

Toteż wszystkie te 46 trzy czynniki muszą być u niego zharmonizowane" .„Na to. które poznaliśmy jako dynamizmy biosu. co sprawia. To. Pierwszy Arystoteles pisał w Polityce . że możliwe są nagłe i radykalne zwroty w kierunkach wychowania z doskonalenia na wykolejenie i odwrotnie. . przyzwyczajenie. umiarkowany lub znaczny stopień niedorozwoju umysłowego). a także mają wpływ na jego ukierunkowanie w górę. natomiast całkowite zamknięcie się integracji w sobie stanowi integrację ujemną i powoduje zanik rozwoju wyższego. dojrzewanie psychiczne). które przez przyzwyczajenie ulegają zmianie tak w jedną. dezyntegracja pozytywna. ale tylko człowiek kształtuje się pod wpływem rozumu. 8. To właśnie mechanizmy rozwoju stanowią przedmiot działania sił zewnętrznych czy wewnętrznych. a 3-letniego u imbecyla (imbecylizm . Nawet w wypadku najgłębszego wykolejenia człowiek niespodzianie może się odrodzić. z grec). 45 44 rę ku doskonałości. S o ś n i c k i. O dezyntegracji pozytywnej. dojrzałość szkolna. są nimi: natura. Inne istoty żyjące przeważnie wedle swej natury. nie następuje tu dalsza deferencjacja i nie ma możności wyższej integracji. Przede wszystkim bowiem trzeba się urodzić człowiekiem. wpływają trzy czynniki.Druga zaś postać rozwoju jakościowego nazywa się potocznie dojrzewaniem (np. bo przyzwyczajenie powoduje ich zmianę. Właściwie biorąc. na negatywnym rozprzęganiu się całości na jej części składowe. centralizowaniu zróżnicowanych dotychczas części składowych. na który składają się tak okresy możliwego zastoju (plateau). Istota i cele wychowania. która wyraża się w przejściowym zachowaniu równowagi psychicznej i jej zadaniem jest jakby rozluźnić niższą całość. etosu lub agosu. Warszawa 1964. Całkowanie rozwoju nazywa się technicznie integracją (łac. 318-319. które uruchamiają tak ilościowy. Natomiast w wypadku zastojowej degresji pojawia się zatrzymanie rozwoju na poziomie osiągniętej integracji. aby umożliwić dyferencjację na wyższym poziomie 45 . jak i jakościowy proces rozwoju. w dół lub poziomo. tworząc nowy układ rozwiniętych już składników.głuptactwo. który nie ustaje w próbach oddziaływania na wychowanka w jego zastoju lub regresji i nie traci nadziei mimo malejących szans postępu wychowawczego według zasady contra spem spero. rozum.całkowity). który jest warunkiem dojrzewania jakościowego. zawrócić. jak też przejściowe etapy upadku i cofania się. 7-letniego dziecka u debila (debilizm . np. W ten sposób dyferencjacja przeplata się z integracją. czynniki rozwojowe są to mechanizmy wewnętrzne u człowieka. Są mianowicie pewne właściwości przyrodzone. a polega on na całkowaniu. dojrzewanie płciowe. rozkład w procesie wykolejenia jest rozkładem osiągniętej poprzednio całości i integracji. ale najczęściej nawet normalny rozwój podlega wahaniom. Polityka (tł. odbywa się zygzakiem. lekki niedorozwój umysłowy). a zdolna jest do częściowego rozpadu i przejścia do wyższej dyferencjacji. cyt. w związku z czym poznanie jej w zarysie wskazuje na istotne elementy zagadnienia. Czynniki rozwojowe człowieka Ogólnie biorąc. Szkic teorii rozwoju psychicznego człowieka poprzez nierównowagę psychiczną. wprawiające swą energię w ruch omawiane mechanizmy jako czynniki rozwoju. integer . integracja z dezyntegracja pozytywną lub chwilowo negatywną. jak i w drugą stronę: na gorsze i na lepsze. bo on tylko rozum posiada. Nauka o czynnikach rozwoju kształtowała się od starożytności. gdy nie zamyka się. które zaczynają łączyć się w całość. Warszawa 1964 s. że rozwój normalny w progresji wychowawczej polega na przeplataniu się okresów dyferencjacji okresami integracji na coraz wyższym poziomie.ograniczenie umysłowe. K. zaczynającego się nagle i krótkotrwałego. Na tych możliwościach odmiany wewnętrznej postawy bazuje optymizm pedagogiczny. 2. Przeciwnie zaś w rozkładowej regresji wychowawczej zachodzi wciąż rozwijająca się dyferencjacja bez integracji 44 . Prawidłowość taka powoduje to. czyli polega na dezyntegracji. s. a nie jakąś inną istotą żyjącą. D ą b r o w s k i . Podobnie i integracja jest tylko wtedy dodatnia i wartościowa dla rozwoju. dz. okresy zrywu w góK. nagle się zmienić i otrząsnąć ze zła. by obywatele stawali się dobrymi i cnotliwymi. W normalnym rozwoju człowieka najpierw następuje wzrost ilościowy w ciągu długiego okresu. z odpowiednimi właściwościami ciała i duszy.. Omówione trzy możliwości w rozwoju wychowawczym człowieka mogą wystąpić w zdecydowanie jednym kierunku. Jednakże w rozwoju normalnym istnieje tzw. Arystoteles 46 A r y s t o t e l e s . wyjaśnia nauka o czynnikach rozwojowych człowieka. Co do pewnych cech i urodzenie niczego nie przesądza. niektóre w drobniejszych szczegółach urabia i przyzwyczajenie.

doświadczony). lecz życie psychiczne. Lwów 1925 2 s. jak i zewnętrznych. Dopiero J. Najwcześniej filozofia chrześcijańska wystąpiła przeciw dwuczynnikowej teorii konwergencji. który warunkuje rozwój i daje podniety rozwojowe lub hamuje ten proces. Rozróżnienie więc w rozwoju organizmu czynników genicznych (endogennych . z których jedna głosiła nie dający się przezwyciężyć fatalizm dziedziczności. empiria. którzy by w czasach monarchii absolutnej nigdy nie doszliby do znaczenia. Myśl Rousseau podejmuje w XIX wieku niemiecki pedagog Beneke. urodzenie) oraz czynników środowiskowych (egzogenne . zależy od ludzi i otaczających rzeczy. Pod koniec XIX wieku biologia. endon . który wychowawcami człowieka nazywa: otaczającą nas przyrodę. twierdzili. dającymi się zmieniać w swych układach (mutacja) pod wpływem bodźców zewnętrznych. Pogląd Arystotelesa był długo przyjmowany bez zmian. doceniany dzisiaj przez współczesną pedagogikę. że w rozwoju decyduje doświadczenie własne. ponieważ teoria ta stoi w sprzeczności z powszechnym doświadczeniem wychowawczym. Powstały więc dwie odmiany konwergencji. że lepiej jest inaczej" 4 7 . ekologicznego. że w każdym momencie rozwój pozostaje pod wpływem tak czynników wrodzonych. Tymczasem już w okresie międzywojennym na terenie pedagogiki William Stern (zm. Natywiści (łac.. środowisko zaś je realizuje.rozum. przyjmująca tylko dwa czynniki rozwojowe: wewnętrzne i zewnętrzne jako konwergujące ze sobą. ujawniającej geniusz wielu ludzi.do przekonania. z ich potencjalną energią rozwojową. convergere .naturę ludzką jako organizm biologiczny. dlatego też po raz pierwszy wprowadził czynnik losu.na zewnątrz) odrodziło spór natywistów z empirystami. zaczęła badać komórki rozrodcze. które współdziałają ze sobą.wewnątrz i genos . że sam człowiek jako świadoma siebie osoba nic nie mógł i nic nie znaczył w swoim rozwoju. który po drugiej wojnie światowej przybrał w biologii postać walki agrobiologii radzieckiej Miczurina i Łysenki z genetykami szkoły Morgana i Weissmanna o przewagę środowiska nad genami. Dwu. D a n y s z. ponieważ to właśnie oni przez swą dworską i wielkomiejską kulturę deprawują szlachetność natury dziecka. Natura u sentymentalisty Rousseau nie znaczy życia organizmu. J. potem dołączyła się ze swą krytyką pedagogika socjalistyczna. która kształtuje i zmienia cechy człowieka. druga zaś fatalizm środowiska. Troiste czynniki u Arystotelesa. które wskazuje na to. że w wychowaniu istotną sprawą jest samodzielność wychowanka. które płynie z naszej natury. czyli współbieżności.ród. korygujący wpływ przyrody i wsi. który może działać wbrew ludzkim przyzwyczajeniom i ich naturze. Natomiast oddziaływanie otaczających rzeczy to głównie dobroczynny. umysł człowieka. ekso . Natomiast empiryści (gr.wymienia więc trzy czynniki kształtujące rozwój człowieka: physis . idąc za Rousseau i Schopenhauerem głosili. Benekego uległy redukcji w rozwijającej się od XIX wieku psychologii. 3. O wychowaniu. Teoria ta głosiła. w której nastąpił rozłam stanowisk na natywizm i empiryzm. Stąd biologia powiązała stałość gatunku z czynnikami genicznymi. losy własne człowieka oraz innych ludzi 4 8 .i trójczynnikowe teorie rozwoju Teoria konwergencji. 10-12. ethos . dziedzicznych. nativus j . empeiros .gr. 319. Rousseau pierwszy wprowadza innowację. naszą psychikę. nie wykluczała sprawy przewagi jednego z nich. wykrywając w nich stałe dla gatunku chromosomy i w nich geny jako podścielisko dziedzicznego przekazywania cech. Geny wyznaczają granice możliwości rozwojowych.obyczaj. w jednym i drugim wypadku pozostawał tworem i ściśle zdeterminowanym tak. przyzwyczajenie pod wpływem życia społecznego oraz logos . na łonie której ma się Emil swobodnie rozwijać. 1938) sformułował stanowisko pośrednie pod nazwą teorii konwergencji (łac. Wcześniej zaś nieco Grzegorz Mendel odkrył 47 48 statystyczne prawa dziedziczności.zbiegać się). Zależność od ludzi ocenia autor Emila negatywnie. . Mówi on w Emilu o oddziaływaniu wychowawczym.gr.empirystów angielskich. środowiskowych. A. Od Tamże s. począwszy od Locke'a i Hume'a . natomiast zmienność fluktuacyjną form jednostkowych organizmu uzależniła od działania czynnika środowiskowego.przyrodzony). uzbrojona w mikroskop. Beneke był pod wpływem wydarzeń Rewolucji Francuskiej. Rousseau. jeśli dojdzie . że rozwój cech psychicznych i charakteru ludzi jest wrodzony i niezmienny. Podobne wyrazy mają tu już odmienne znaczenie. Zawsze jednak człowiek był pojmowany jako dzieło natury albo jako wytwór środowiska.

Zjawiska duchowe są uznawane dziś przez wszystkie systemy współczesnego wychowania. początkowo w postaci odruchów obronnych (niemowlę ściąga narzuconą chustkę na twarz).duchowość człowieka zdolna jest do wartościowania i oceniania wszystkich przedmiotów przeżyć w stosunku do siebie (subiektywnie) jako dobrych. Por. Mniejsza lub większa podatność na wpływy zewnętrzne tworzy plastyczność rozwojową 50 . jak wiemy. autorytet wychowawczy. Nieznośni chłopcy. prawdą w swoim przeżyciu. dźwięki.duchowość ludzka jest rozumna. pięknych. w której przebywamy (klimat. ponieważ one przyczyniają się do uformowania rozwiniętego typu osobowości. czyli wewnętrznych (genicznych) oraz czynników drugich. Prawdy i Świętości (por. dalej wrodzoność pewnych cech nabytych w czasie prenatalnym oraz stany somatyczne organizmu tak w zakresie zdrowej równowagi procesów fizjologicznych. Kościół) oraz kulturalnego 49 (prasa. Niezamierzone wpływy pochodzą z biosfery. Piękna. telewizja).duchowość ludzka jest wolna. podporządkowujące wychowanka autorytetowi i czynnikom środowiskowym. krajobraz przyrodniczy. 72-78. wyrażające się w jego postawach wobec życia i ludzi. chrześcijańskiej (dusza niematerialna odrębna od ciała). jak widoki. 0 tyle znów podatność na wpływy zewnętrzne i plastyczność rozwojowa dostosowuje się do różnorodności czynników środowiskowych i tworzy nowy element nabywania zmiennego doświadczenia osobistego. zewnętrznych (środowiskowych). D ą b r o w s k i . czyli istota rozumna i wolna. przyzwyczajenie. które przełamują fatalizm konwergencji czynników pierwszych. czego wyrazem jest wolność woli 50 401. określając jej następujące cechy: 1° . potem jako przekora w wieku 3 do 4 roku życia (automatyczne „nie" na każdą propozycję otoczenia). 220 n. tworząc z nich treści prawdziwego pojęcia. Warszawa 1960 2 s. Podstawę działania dla czynników zewnętrznych stanowi podatność wychowanka na bodźce otoczenia fizycznego.niemowlęctwa bowiem rozwija się u niego pęd do samodzielnego stanowienia o sobie. wreszcie negatywizm wieku dojrzewania. W ten sposób trójczynnikowa teoria Arystotelesa (natura. Nie działają w tym bezpośrednio ani czynniki dziedziczne. Dzisiaj o duchowości człowieka wiemy znacznie więcej. radio. Prawidłowe więc ukształtowanie samodzielności wychowanka staje się właściwym celem wychowania. to znaczy zdolna do obiektywnego poznania rzeczywistości w procesie abstrakcji umysłowej. dalej dążenie do własnego działania (Tuwimowska Zosia samosia). Pęd zaś do samodzielności jest wyrazem dążenia do posługiwania się własnym myśleniem i własnym chceniem u normalnie rozwijającego się dziecka. prawdziwych. Drugą grupę czynników rozwojowych stanowią wszelkie wpływy zewnętrzne środowiska zarówno niezamierzone. bądź też zgodnie z dualistycznymi założeniami filozofii wieczystej. z natury swej rozwija się jako osoba. Wszystkie te wpływy otoczenia i czynników zewnętrznych wytwarzają cechy nabyte wychowanka. których jest on świadkiem oraz otoczenia społecznego. szkoła. pięknem. ani tym bardziej czynniki środowiskowe. jak też chorobliwych ich zaburzeń pod wpływem stresu życia. zgodnego ze stanem faktycznym. Sterna) i żyć tymi ideałami. Warszawa 1962 s. miasto) celowe natomiast oddziaływania płyną ze środowiska społecznego (rodzina. jak też i celowe. Pierwsza grupa obejmuje dziedziczność biologiczną. widowiska. lecz w osobie wychowanka dochodzi do głosu coraz więcej duchowość ludzka. ideotelię W. Han-Ilgiewicz. wzór postępowania. . naśladownictwo i zwolennictwo. w związku z czym wartościowanie wypływa ze zdolności do miłowania i łączenia się z dobrem. dąży tym samym do osiągnięcia pełni człowieczeństwa jako wszechstronnie rozwiniętej osobowości (idea personalizmu). Typy plastyczności psychicznej '»' diagnostyce szkolnej. zdarzenia. w przyzwyczajeniach i nawykach. 2° .na którą składają się sugestywność. K. w opiniach i przekonaniach. Por. tj. szlachetnych itp. która z materiału spostrzeżonego odrywa cechy istotne przedmiotu. Każdy człowiek. rozum) rozszerza się dziś w oparciu o współczesną naukę na trzy grupy czynników: a) wewnętrznych (genicznych). b) zewnętrznych (środowiskowych) oraz c) czynników osobowościowych (duchowych). O ile dziedziczność pierwszej grupy czynników wewnętrznych jest stała. zwierzęta i rośliny) oraz ze środowiska lokalnego (wieś.. dlatego też duchowość może tworzyć najwyższe ideały Dobra. Wreszcie trzecią grupę czynników osobowościowych tworzy duchowość człowieka. Czynniki trzecie nazwiemy osobowościowymi. 3° . N. 62-63. Higiena psychiczna. Już Boecjusz podkreślał rozumność substancjalną w osobie ludzkiej. dlatego też ostatecznie w rozwoju decydują czynniki trzecie 49 . chociaż różnie się je ujmuje 1 interpretuje według założeń monistycznych filozofii idealistycznej lub materialistycznej. jak przykład.

uwarunkowanie i dozorowanie właś51 ciwego funkcjonowania ich mechanizmów wewnętrznych myślenia. a jego najlepsze duchowe cechy gatunku. dążenia wolnościowe. W wypadkach więc losowych chrześcijaństwo widzi tajemnicze działanie Opatrzności i miłości Bożej. nauki i kultury. szuka Boga i pragnie zjednoczenia z Nim. 4° . złych nawyków.dalej duchowość człowieka jest twórcza. by bytów. że kogo Bóg bardziej kocha. zaprzecza dwuczynnikowa teoria konwergencji. Tak pojęte czynniki osobowościowe duchowości wraz z ich rozumnością. aktywna twórczość i otwartość metafizyczna nie uzgodnione z prawdą o rzeczywistości i łasce. narodzie. bądź też przez oryginalną twórczość. lecz dąży do szukania nowości bądź to przez przetwórczą pracę nad uszlachetnianiem materii dla dobra ludzi. aby zapanowała nad całością oraz formowanie na tej podstawie pełni człowieczeństwa we wszechstronnie rozwiniętej osobowości człowieka. jak rozumność. W o j t y ł a. Równocześnie w ten sposób stwierdzamy. przez wynalazczość i odkrywczość w tworzeniu techniki. dlatego też duchowość człowieka w głębiach swoich ma nastawienie religijne. przyczyn. za innych ludzie. niesprawiedliwość) bądź też agosu (powodzenie szkolne lub trudności wychowawcze i konflikty) doprowadza do nawrócenia i przeświadczenia z wiary. któremu jedynie. przez układy warunków środowiskowych etosu (uznanie lub krzywda. swoje życie i postępowanie. że agos jako działanie wychowawcze głównie nastawiony jest na prawidłowe kształtowanie trzeciego czynnika cech osobowościowych. W przeciwnym wypadku zaniedbania wychowawczego powstaje kulturalne opóźnienie rozwoju wychowanka. wyboru dobra. Los bowiem ingeruje we wszystkie składniki układu rozwojowego tak swoim błogosławieństwem i pomyślnością warunków dla jednostki. twórczością i religijną otwartością tworzą cechy gatunkowe człowieka {homo sapiens) i decydują ostatecznie o rozwoju wychowanka. czemu towarzyszy żal z powodu dopuszczenia się grzechu i radość wrócenia na drogę prawdy. Agos ma więc swoje powinowactwo z rodzącą się duchowością wychowanka. wolnością. 5° .nagrody i kary według zapowiedzi Chrystusa: „jeśli się nie nawrócicie. hierarchią obiektywną wartości. nałogów i namiętności. czyli czynnika drugiego. wykoleja się i traci sens swego życia. podobnie jak bios pokoleń i rodziców wiąże się z dziedzicznością. Jednakże właściwym zadaniem wychowawców jako siły agosu jest prawidłowe ukształtowanie czynników osobowościowych wychowanka. Lublin 1960.5). zgodnie z powszechnym doświadczeniem wychowawczym. w małżeństwie5 x. a etos pokoleń historycznych i otoczenia społecznego przekazuje dziedziczność społeczną i uruchamia mechanizmy wewnętrzne cech nabytych jednostki lub archetypów (prawzory zbiorowej świadomości wg Junga. zasad działania i metody kontemplacji filozoficznej. wartościowanie. do Absolutu i Boga. wartościowaniem. Miłość i odpowiedzialność. abp K.w wyborze dobra i możność brania odpowiedzialności moralnej za siebie. wszyscy tak samo zginiecie" (Łk 13. prawzór matki czy ojca). Sytuacja losowa natomiast ciąży nad całością układu trzech dynamizmów zewnętrznych i mechanizmów wewnętrznych tych potrójnych czynników rozwojowych. temu więcej krzyży daje. Stosując się zaś do reguły metodologicznej entia non sunt multiplicanda nakazującej. oddziałujących specjalnie na duchowość człowieka. przekształcających naturalną rzeczywistość. rozwijająca intuicję Arystotelesa o trzech czynnikach wychowania. rodzinie. stąd nie zadowala się odbiorem tylko i przeżywaniem gotowych dzieł kultury. teoria trójczynnikowa. wystarczająco wyjaśnia mechanizmy działające w rozwoju człowieka. Por. nie poddane Logosowi prawdy i łaski tracą swą bytową orientację i stają na służbę sił różnych popędów. mającej. gdy poprzez jego bios (zdrowie lub choroba). które jest odpowiednikiem greckiej metanoi i prorockiego pojęcia powrotu do Boga {szub). aktywności i kontemplacji zgodnie z prawami logiki. łamiąc i przeciwstawiając się konwergencji czynników wewnętrznych i zewnętrznych. budzenie jego duchowości. Wówczas ta jednostka nie ukształtowana prawidłowo w swej duchowości przez wychowawców staje się aspołeczna. przekracza granice zmysłowego doświadczenia (transcendencja) i sięga aż do poznanania źródeł bytu. np. jak wierzy chrześcijaństwo swoje niezbadane wyroki . jak też ciosami nieszczęść i wymierzeniem wyższej sprawiedliwości Bożej. co chrześcijaństwo zawarło w określeniu: anima humana naturaliter christiana. oceniania. Ogólnie biorąc. procesów decyzyjnych (decydowania). . antyhumanistyczna. Powrót ten wymaga odwrócenia się od zła i zwrócenia się całkowitego do Boga. Działanie więc nieszczęśliwego losu w ujęciu wiary ma na celu Opatrznościowym nawrócenie się człowieka. np. instynktów.wreszcie duchowość ludzka jest otwarta na głębię metafizyczną. ponieważ tworzy i uruchamia masę dziedziczną czynnika pierwszego. jak widzieliśmy. na działanie psychagogiczne od wewnątrz wychowanków. mającego z natury swej oddawać Bogu chwałę.

natomiast trójczynnikowa teoria w sposób istotny różnicuje czynniki rozwoju człowieka. natomiast czynnik aktywności własnej wychowanka. b) indywidualna skłonność do przejawiania umysłowej i fizycznej energii (tzw. mowy. który oświeca całą rzeczywistość ziemską. celowe rozwijanie i kształtowanie przez nauczanie i wychowanie 54 . by należało je wydzielać jako szczególnie ważny czynnik. umysłowego przez naukę w szkole lub rewalidacji (łac. cyt. degresji lub re- S. validus . Ta powszechność gatunkowa wynika stąd. Natywistyczna wrodzoność dotyczy zindywidualizowanych cech materialnych osobników ludzkich (np. istnieje sama przez się. Wrocław 1956. różnymi co do stopnia od przeciętności do geniuszu. Szumana kryje się genetyczna teoria dwuczynnikowa. natomiast cechy osobowościowe jak zdolność poznawania. nie kierowane ku prawdzie. dz. czynnik natywistyczny). 4 s. b) czynniki środowiskowe. pedagogika socjalistyczna wymienia 4 czynniki rozwoju w następującym układzie: a) biologiczne wyposażenie szczególnie w budowie mózgu według typów systemu nerwowego Pawłowa (tzw. 52 II Czynniki zewnętrzne (środowiskowe. S. twórczości i porywów ponad doczesność i zmysłowość. Nie zmienia to jednak faktu. . S z u m a n. 15-31. S z u m a n. rozwijającymi pełnię osobowości ludzkiej. M. c) biologicznie i kulturalnie zróżnicowane środowisko rozwojowe (tzw. Tak np. dążeń wolnościowych. Psychologia rozwojowa. Warszawa 1966 s.silny. Jako duchowe czynniki osobowościowe wymagają nie tylko naturalnego rozwoju. ocen. nie tworzy z teorii trójczynnikowej jakiejś tylko odmiany natywizmu jako wrodzona dyspozycja człowieczej natury.) rozwijającego się podmiotu 5 3 . które dynamizują cały jego przebieg. zdrowy) i rehabilitacji (łac. Por.w tył. Inaczej pozostawione samym sobie. potem w zainteresowaniach poznawczych i w tendencji samowychowawczej jest tylko manifestacją zewnętrzną rozwijających się w głębi czynników osobowościowych. Przy tym czynnik trzeci duchowości z jej cechami osobowościowymi. a) czynniki organiczne. pięknu i świętości {sacrum) czynniki osobowościowe człowieka wpadają w ciemność i przyczyniają się do wykolejenia i zguby. „Roczniki Filozoficzne KUL" z. naprzeciw. Spotyka się tu także inne określenia. czynnik środowiskowy) oraz d) wpływ szkoły i wychowawców na kierunek rozwoju dzieci i młodzieży (tzw. habilitas . S p i o n e k. brzytwa Ockhama). znów. czyli jest stała w człowieku. 16-17. 141. jej stan i znaczenie dla pedagogiki (W:) Pedagogika na usługach szkoły. początkowo przejawiający się w zabawie.. np.czynników zbytecznie nie mnożyć (tzw. np. czynnik nauczania i wychowania) 52 . dążeń.dyskusyjnie. Trudności wychowawcze i przestępczość nieletnich. Dialektyczna teoria rozwoju psychicznego (W:) Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży pod red. 55 M. skłonności i dążenia stojące u źródeł aktywności własnej dziecka. Warszawa 1960 s. c) świadomy proces wychowawczy w nauczaniu i wychowaniu. że duchowość jako czynnik trzeci rozwoju jest substancjalna dla natury człowieka. jest przedmiotem samorzutnych przejawów myśli.zdatność) uzyskania pewnej zdatności w wypadku niedorozwoju i upośledzenia. gdyż ten badacz wszystkie cztery czynniki grupuje w dwu działach: I Czynniki wewnętrzne (biologiczne) a) Anatomiczne i fizjologiczne wyposażenie oraz rozwojowe kształtowanie się organizmu dzieci i młodzieży b) Potrzeby. czynnik aktywności własnej). stanowi rozwinięcie teorii dwuczynnikowej. O czynnikach kształtujących psychikę dziecka w wieku przedszkolnym (W:) Zagadnienia dynamiki rozwoju człowieka. 54 S. 53 H. Współistnienie i współdziałanie cech duchowych (gatunkowych) człowieka z jego indywidualnymi cechami wrodzonymi (genicznymi) i cechami nabytymi (środowiskowymi) dopiero w pełni wyjaśniają uwarunkowanie możliwości rozwojowych. teoria trójczynnikowa przewyższa pod tym względem teorie wieloczynnikowe. że celowe wychowywanie w domu i w szkole należy do czynników zewnętrznych i nie jest nazbyt skuteczne. Żebrowskiej. twórczych i metafizycznych ku źródłom bytu są cechami gatunkowymi. ale wspólnymi wszystkim ludziom normalnym (a tylko zdeformowanymi lub zahamowanymi przez defekt organiczny u niedorozwiniętych i upośledzonych umysłowo). dobru. 95. 77-85. kolor włosów lub tęczówki oka). O czynnikach rozwoju człowieka . s. K u n o w s k i . d) aktywność i własna działalność (samowychowawcza np. W ujęciu czynników przez prof. re . wartościowania. ale także prawidłowego ich nastawienia przez kulturę wychowawców ku Logosowi prawdy i łaski. s. społeczne) a) Bodźce i wpływy środowiska warunkujące i aktualizujące rozwój psychiki dzieci i młodzieży b) Umyślne. Tak więc czteroczynnikowa teoria nazywana jest także teorią dialektyczną ze względu na wzajemne oddziaływanie dwustronne między 55 czynnikami . Ż e b r o w s k a .

pacholę. . dz. jak w geologii górotwórcze warstwice 59 . jak on przebiega i czym jest uwarunkowany. zapoczątkowana przez Wilhelma Flitnera. wymieniając: a) naturalny wzrost. wzrastają ilościowo aż do pewnego maksimum. jak potem dojrzewanie jakościowe. dlatego też psychologia rozwojowa szukając czynników zmian i faz psychicznych przyjęła potoczny podział na niemowlęctwo (do 1 roku życia). Rozwój każdego podłoża manifestuje się wzrostem potrzeb. jako jednostka społeczna. prężności dynamicznej na osiągniętym poziomie. warstwicowa teoria wychowania.. S. wyjaśniająca przede wszystkim przebieg procesu normalnej progresji wychowawczej. Potrzeby. w którym pojawiają się nowe zapotrzebowania. Lwów 1939 s. Rozwój fizyczny dzieci. Jednakże ani okresy rozwoju fizycznego bujania w górę i pełnienia. wpływy wychowawcze. K u n o w s k i.. Lublin 1946. który 58 59 (W:) S. H e s s e n . społeczną. którym odpowiadają cztery warstwy wychowania: jako organizm psychofizyczny. Każda warstwa w swojej kolejności najpierw przechodzi okres rozwijającego się kształtowania. b) społeczne przekazywanie kultury. których zaspokojenie kierowane przez wychowawców we właściwym czasie i co do ilości.gresji wychowawczych. ale od tego czasu warstwa ustala się w swej strukturze i musi być dalej wciąż podsycana co do żywotności. że czynniki wewnętrzne (geniczne) są zróżnicowane rodzajowo i spontanicznie dochodzą do głosu we właściwym dla siebie czasie i w ustalonej kolejności. poza które warstwa już nie sięga. w których zachodzą tak zmiany ilościowe. jako osobowość włączona w tradycję kulturalną i jako członek królestwa duchów" 5 8 . tworząc różne podłoża wychowania. Sergiusz Hessen 56 E. wiek poniemowlęcy (czyli żłobkowy. Systematische Padagogik. Stanowi ją tzw. która w wypadku niedoboru czynników zewnętrznych i braku wpływów wychowawczych musi być niewielka i płytka (cherłactwo). 215-241. wyraża się w zagadnieniu periodyzacji okresów rozwojowych. psychofizyczną. dorosły aż do głębokiej starości w wieku 70 lat) ze względu na magiczne znaczenie siódemki.powstała szczegółowa teoria wszechstronnego rozwoju. że rozwój człowieka jako istoty żywej odbywa się zgodnie z określoną prawidłowością. O sprzecznościach i jedności wychowania. Jednakże psychologia rozwoju dzieci i młodzieży bada tylko przemiany psychiczne. wyróżniając w wychowaniu odrębne warstwy. która łączy w sobie wszystkie możliwości rozwojowe ludzi. 78-81. Z kolei więc pedagogika teoretyczna przechodzi do przestudiowania samego normalnego procesu rozwojowego. Po odrzuceniu tradycji starożytnej podziału życia ludzkiego na siedmiolecia (dziecko. jak też jakości dostarczanych czynników zewnętrznych stanowi tzw. przedszkolny (do 7 roku życia). społecznym czy też duchowym. kulturalną i moralną. dzięki czemu „jednostka ludzka istnieje jak gdyby razem w czterech płaszczyznach bytu. nauka od czasów pozytywizmu szukała podstaw empirycznych dla periodyzacji życia ludzkiego. a na jego tlfe możliwości zastoju (degresja) oraz rozkładu i dezyntegracji w procesie wykolejenia (regresja). które nakładają się jedne na drugie. nie mogąc w sposób istotny mówić o rozwoju fizycznym. czyli dyferencjację podłoża. c) historyczny proces wprowadzenia wychowanka do świata wartości i d) duchowy proces powstawania w nim moralno-religijnego życia ".). 1950 r. cyt. Ł a z o w s k i i R. 34-50. wiek szkolny dorastania i młodzieńczy. ponieważ przebiegają zbyt indywidualnie. młodzieniec. Zagadnienia dynamiki rozwoju człowieka. Po wprowadzeniu poprawek w dynamicznym ujęciu warstw. (zm. R o z d z i a ł III WYCHOWANIE JAKO ROZWÓJ BIOSU 1. ani rozwój kośćca czy uzębienia nie dały wyraźnych jednolicie granic. Teoria warstwicowa rozwoju człowieka Przekonanie. F 1 i t n e r. Dlatego też pedagogika jako nauka o wszechstronnym rozwoju człowieka musiała wypracować teorię. do 4 roku życia). s. Razem rozwój podłoża wraz ze sprzężonymi z nimi wpływami wychowawczymi tworzy warstwę wychowania. powodujące różnicowanie się składników. T o m a s z e w s k a . w wypadku zaś nadmiaru czynników zewnętrznych wielka i głęboka (wybujałość). ponieważ maksimum stanowi losowo wyznaczony górny pułap dla danej jednostki. Warstwicowa teoria rozwoju człowieka zakłada.. Breslau 1933 s.Znacznie pogłębił tę teorię prof. zaspokajane właściwie przez czynniki zewnętrzne i przez wychowawców. doprowadzający do dorosłości56. Proces wychowawczy i jego struktury. który pierwszy mówił o 4 sytuacjach lub liniach rozwoju. 57 W.

a bojowym u ludów koczowniczych. jak chodzenie. rozwija się jako psychika. rozwijająca całokształt psychiki. woda. w której jednostka od młodości żyje. dostarczająca typowego pożywienia z przewagą białka roślinnego lub zwierzęcego. Okresy rozwojowe zaś przebiegają w granicach siedmioleci. wreszcie kształtują się reakcje ruchowe. odległość od morza. W całości więc wszechstronnego rozwoju człowieka mamy pięć okresów rozwojowych. rozwijają się zaś popędy. lecz wyznaczają rytm rozwoju naturalnego ludzi. Zaspokajanie potrzeb wychowanka (a) przez wpływy wychowawcze przy pomocy czynników zewnętrznych. flora i fauna. wspinanie. Przyjrzyjmy się treściom i celowości poszczególnych warstw w rozwoju człowieka. Podłoża te wynikają z bogactwa natury człowieka. Warszawa 19644 s. jako twórca kulturalny i jako istota duchowa. ale odpowiedzialnie zakłada własną rodzinę małżeńską i włącza się do gatunku ludzkiego przez rozmnażanie. formująca osobę społeczną wychowanka. 31-32. Każda warstwa więc ma swój czas rozwoju. czyli integracji. z przyrostem jego wagi i wzrostu postępuje wapnienie kośćca i usprawnienie systemu nerwowego. a) Najwcześniej od przyjścia dziecka na świat i w ciągu całego okresu przedszkolnego formuje się warstwa biologiczna. 60 J. W tym okresie wygasa instynkt ssania. Równocześnie właściwości organizmu w warstwie biologicznej wyrabiają się pod wpływem konstelacji czynników geograficzno-fizycznych środowiska życiowego. jak ukształtowanie pionowe. praksje ręczne. wymaga odpowiednich czynników zewnętrznych jako wpływów wychowawczych i dochodzi do dojrzałości w procesie scalania się. pasterskich. W trakcie anatomicznego i fizjologicznego rozwoju organizmu dziecka. Warstwa biologiczna dojrzewa pod względem płciowym w okresie dorastania pod koniec drugiego i w początkach trzeciego siedmiolecia w naturalnej u człowieka synchronizacji z dojrzewaniem psychicznym i społecznym. która wyrabia twórcę kulturalnego w człowieku. tak że zupełny brak objawów wyższej warstwy po upływie siedmiolecia wskazuje na zahamowanie rozwojowe i jakiś rodzaj niedorozwoju (degresja).obniża się dopiero znacznie później z utratą plastyczności rozwojowej w starczym zniedołężnieniu. który żyje jako organizm. tworząc granicę orientacyjną dla przyśpieszenia (akceleracji) lub opóźnienia (retardacji) rozwoju w stosunku do osiągniętego maksimum (M) poprzedniej warstwy. takich jak pokarm. wreszcie e) warstwa czysto duchowa lub światopoglądowa. na którym może się rozwinąć kolejno następna warstwa wyższa aż do ujawnienia się wszystkich podłóż rozwojowych. klimat. dzięki czemu jednostka dojrzała biologicznie staje się nie tylko zdolna do reprodukcji. działających bezpośrednio na tkanki ciała. który pokrywa się białą otoczką mielinową między 1 a 3 rokiem życia 60 . Rozwój fizyczny dziecka. jako osoba społeczna. słońce. tworząca nasz organizm. B o g d a n o w i e z. odruchy warunkowe. co szczególnie w historii odbijało się na charakterze spokojnym ludów rolniczych. . zapoczątkowujących pięć odrębnych warstwie wychowania. które nie są cyfrą magiczną. fizykochemicznych. d) warstwa kulturologiczna. mowa. ruch i warunki dobrego snu. najbliższej okolicy. Całość warstwie nakładających się na siebie kształtuje się w następującej kolejności: a) warstwa biologiczna. W celu dalszego i ciągłego usprawniania organizmu konieczne jest podsycanie jego energii i żywotności przez wychowawcze dostarczanie czynników zewnętrznych. Tak więc ukształtowana warstwa wcześniejsza stanowi fundament. kształtująca w pełni duchowość i jej stronę religijno-moralną. (b) wzrastające do pewnego maksimum po łuku rozwojowym (M) i tworzenie się wyższej warstwy przedstawia graficznie poniższy wykres. c) warstwa socjologiczna. b) warstwa psychologiczna. powietrze.

dobrego syna. rozmów.). W związku z tym wpływy wychowawcze rozwijające warstwę psychiczną tworzą się z przeżyć i doświadczeń. W ten sposób początkowo wyrasta kulturalny odbiorca. polityka czy moralność i religia). przywództwa. organizacje). dojrzałością szkolną około 7 roku życia zaczyna się w początkach wieku szkolnego gwałtowny. drużyny harcerskiej czy futbolowej. jak też nowych warunków życiowych. jak sztuka (poezja. powietrza itp. zainteresowania inną płcią. c) W trzecim okresie dorastania. z nauki szkolnej. znając głębiej z doświadczenia życie przyrody zmieniającej się w jednostajnym rytmie pór roku. grupy zawodowej. Rozpoczyna się wówczas właściwy. wycieczki krajoznawcze i podróże odbywane po świecie. samorzutny rozwój warstwy psychologicznej. tytuły. instytucji społecznych (urzędy.. parafii. lesisty itp. by wygodniej żyć lub sprytnie urządzać się w życiu. praktycznych i poznawczych. Rozwój warstwy socjologicznej wymaga odrębnych wpływów wychowawczych. to znaczy takich zjawisk działających na zmysły (czyli fenomenów wzrokowych. węchowych.). a nie rozproszone na zewnątrz. zwolennictwa.b) Z tzw. że dotychczas rozwinięte funkcje uczuciowe i wolitywne. zwierzęciem społecznym. d) Kiedy ukształtowana w zarysie osoba społeczna będzie dalej się rozwijać i dojrzewać w warstwie socjologicznej. narodowej. samorządowej. pomocy. związanym z procesem dojrzewania płciowego w warstwie biologicznej. obywatelskiej. uzdolnień i talentów rozpoczyna się pogoń za wrażeniami estetycznymi przy przeżywaniu i przyswajaniu sobie podobających się jednostce wartości kulturowych. zjawiają się nastawienia międzyludzkie. Wyrazem tego jest początkowe tworzenie band dziecięcych dla wspólnej zabawy. przyjaźnią i miłością do innych ludzi. który jako homo sapiens wynajduje pomysłowo narzędzia i środki do zaspokojenia swych potrzeb życiowych. w organizacji młodzieżowej. opanowuje w tym celu technicznie przyrodę. Dojrzała jednostka pod względem społecznym włącza się stopniowo w coraz szersze grupy społeczne. Zaczyna się wtedy pogłębiać zrozumienie dla potrzeb współżycia z innymi w rodzinie. wraz z ich obowiązkami i nabywanymi prawami aż do stania się pełnoprawnym członkiem grupy rodzinnej. ponieważ człowiek z natury swej jest animal sociale. Kościoła. technika. zwyczajów i obyczajów (pozdrowienia. Na osobę społeczną składa się szereg ról spełnianych w rodzinie (np. filozofia. W wyniku rozwoju warstwy socjologicznej kształtuje się osoba społeczna wychowanka. to w wieku młodzieńczym nadbudowuje się nad nią nowa warstwa kulturologiczna (lub kulturotwórcza). które według Pawłowa jako sygnały I układu analizatorów zmysłowych dają znać o tym. odznaki. morski. od zamiłowań. jak to określił Arystoteles. konsument sztuki lub innej . Dojrzała psychika w trakcie rozwoju kształcenia szkolnego i ćwiczenia inteligencji włącza się w „mądrość" gatunku człowieka. Wyraża się ona w spontanicznym uczuleniu jednostki na wartości zawarte w wytworach (artefektach) kultury wyższej. stosunków społecznych między jednostkami i grupami (np. dążeniowe zaczynają podlegać kierownictwu czynników intelektualnych. Stąd specjalne znaczenie dla ustalenia cech charakterystycznych psychiki wychowanka mają krajobrazy (górski.). które płyną z różnych form współżycia (demokratycznego lub autokratycznego). opieki. a przede wszystkim wygląd lokalny rodzinnej lub zamieszkiwanej wsi czy wielkiego miasta. Dlatego też psychika dziecka wiejskiego różni się jakościowo od psychiki dziecka miejskiego. które powodują. z obserwacji. pomocnika matki). co dzieje się w otaczającej rzeczywistości i niosą ze sobą logiczne znaczenie rozumiane przez odbiór w świadomości przy pomocy mowy jako II układu sygnalizacyjnego. lecz pod wpływem czynników fenomenologicznych. Dziecko wiejskie jest mniej elokwentne i mało obyte z różnorodnością zjawisk miasta. nauka. kierowane sympatią. rodzi się spontaniczne szukanie przez wychowanka kontaktu z rówieśnikami. prawo. dotykowych itd. Następuje więc wszechstronne ukształtowanie psychiki jednostki. symbole). słuchowych. w kręgu rówieśników („równy" kolega) itp. zawierającego pojęciowe sygnały sygnałów zmysłowych. walki itp. a rozwijające się poprawne myślenie przyczynowe kształtuje zdolności poznawcze. która rozwija się już nie pod wpływem czynników fizykochemicznych pokarmu. potem paczek rówieśników dla zwierzeń i szukania uznania jako członka grupy szkolnej kolegów. oglądanych filmów czy obrazów. za to staje się bardziej skoncentrowane wewnętrznie. w klasie szkolnej. Zależnie od rozbudzonych zainteresowań kulturalnych. W związku z tym zainteresowania wychowanka skierowują się na zewnątrz ku przyrodzie i technice. począwszy od rodziny (dawniej rodu). w której inteligencja jako umysłowa zdolność przystosowuje się do nowych zadań w szkole. narodu i państwa aż do obywatelstwa świata w sprawach międzynarodowych i politycznych. samorzutny proces uspołecznienia się wychowanka w trakcie rozwoju nowego podłoża społecznego i warstwy socjologicznej. muzyka. w szkole (pilny uczeń). obserwacja zjawiska potęguje uwagę dowolną. plastyka.

czyli etosu oraz oddziaływaniem wychowawców.. wstrząsające spotkania itp.dziedziny kultury. czyli Absolutu i do dania osobistej odpowiedzi na te stwierdzenia w postaci przekonań religijno-moralnych. Szczególnie nadzwyczajne wypadki. bez żadnych obarczeń dziedzicznych. dla zapanowania duchowości nad cielesnością mają wypadki losowe szczęśliwe lub nieszczęśliwe dla życia ludzkiego. Teorii warstwicowej wychowania można łatwo zarzucić. przy bogatych zadatkach genicznych. lecz dających się . w której tworzy się synteza światopoglądowa. Dojrzałość kulturalna jednostki włącza ją do określonej tradycji historycznej i kulturalnej własnego narodu. szczególnie alkoholizmu i narkomanii zatruwających system nerwowy i niszczących siłę biosu jednostki. zdolności do wartościowania stwarza miłość najwyższego ideału Prawdy. 2° . rozwiązanych teistycznie lub przez negację . a w końcu przekształca się w życie wewnętrzne. oporu powietrza i siły wiatru. przeobraża całego człowieka w „nowe stworzenie". rozwój podstawowej siły biosu wychowanka zaczyna się więc od życia biologicznego i aktywności fizjologicznej organizmu.przecier- . przekazujący ogólno-ludzkie zasady moralne. oficerów itp. Są to: 1° -zdrowy bios jednostki. krytyk lub entuzjasta nowej twórczości w jakiejś interesującej go dziedzinie kultury. od których zależy osiągnięcie pełni rozwoju społeczeństwa. Jednakże warstwicowo pełny. plastyczne.z dobrem dla jednostki . jak i współczesnej. Dzięki temu dojrzała duchowo jednostka odkrywa świat nadprzyrodzony i włącza się duchowo do rzeczywistości nadnaturalnej i Boskiej. wreszcie pojawiają się pierwsze młodzieńcze próby własnej twórczości. ponieważ on nam wyjaśnia możliwości prawidłowego przebiegu procesu. jak cudowne wyzdrowienia. śmierć najbliższych. budzą głębszą refleksję duchową nad znikomością człowieka i świata. koneser jakiegoś zagadnienia. Czynnikami zewnętrznymi. kształtują głęboką religijność. porywy zaś i intuicje twórcze wyłaniają syntezę światopoglądową. od konkretnych systemów szkolnego wychowania i ich społecznych ideologii. Dobra i Piękna. znawca. prawa naturalnego zgodnie z sumieniem jednostki i urabiający jej doświadczenie. nad ułomnością ludzką. biblioteki. a więc agosu w ramach sprzyjających sytuacji losowych. majstrów. całkowity rozwój biosu jednostki jest warunkowany pomyślnym działaniem życia społecznego. dlatego też zasługująca na nazwę warstwy światopoglądowej. Pomimo to wychowanek rozwija się na tej drodze jako twórca kulturalny choćby w skromnym zakresie. który jest obliczony dla próżni przy braku wszelkiego oporu środowiska. gdy na przykład fizyka daje wzór na ruch jednostajnie przyśpieszony. a nastawienie otwarte na głębię metafizyczną doprowadza wreszcie do ujęcia źródeł bytu. nie w znaczeniu trwałego szczęśliwego losu. przekazywanych przez rodziców i wcześniejsze pokolenia dziadków. koniecznymi dla rozwoju warstwy kulturologicznej są przede wszystkim wybitne lub klasyczne dzieła literackie. które począwszy od chrztu i przez współpracę z łaską Chrystusową. nauczycieli. duchowe. bez większej dysharmonii i konfliktów. zaspokajających umiejętnie a zgodnie z postępem wiedzy naukowej odpowiednimi środkami zewnętrznymi potrzeby rozwojowe wychowanka oraz 4° . rodziców. Przecież nigdy przebieg wychowania nie jest idealny i nie odbywa się bez trudności i załamań.ideowy agos współpracujących ze sobą wychowawców. ocalenia z katastrof. która znosi pocisk z idealnego toru. aniżeli teoretyczne określenie wektorów sił i wypadkowych toru. muzyczne. a przynajmniej jako kulturalny odbiorca. równocześnie wolność wybierania dobrej drogi kształtuje plan życiowy z pełną odpowiedzialnością za swe postępowanie i za innych ludzi. Do głosu dochodzi tu pełnia rozwiniętej duchowości ludzkiej. epigoński i grafomański. Pierwociny te mają zwykle charakter naśladowczy. e) Wreszcie w początkach wieku dorosłego człowieka kształtuje się ostatnia warstwa czysto duchowa. W rzeczywistości rozwój konkretnego człowieka jest jeszcze bardziej skomplikowany.ateistycznie. potem może uformować się amator.korzystny układ sytuacji losowych. W całości biorąc. mimo to z modelem teoretycznym musimy się liczyć. powodują prawdziwe nawrócenia do Boga. Równocześnie teoria warstwicowa wychowania wskazuje na poczwórne uwarunkowania. że jest abstrakcją oderwaną od rzeczywistych warunków życia. Ale zarzut taki należy postawić każdej nauce. zabytki. muzea i skarbce. duszpasterzy. jeżeli nie zdradzają oryginalnego talentu. bezradnością. W rzeczywistości bowiem ruch odbywa się nie po prostej. lecz krzywej balistycznej w warunkach przyciągania ziemi. toteż zanikają. teatry itp. 3° . Specjalne znaczenie dla rozwoju warstwy czysto duchowej. dzięki czemu rozumność staje się mądrością w szukaniu prawdy i dobra.obyczajowy etos społecznego otoczenia i narodowej kultury. moralność i pogląd na świat. planetaria. do jakiegoś typu myślenia i cywilizacji oraz do kultury ogólnoludzkiej tak przeszłej. pomniki historyczne.. postawy i cechy nabyte bez nałogów.

rodziców) likwidowane lub przez osobisty wysiłek wychowanków nadrabiane. M i 11 e r. około 7 roku życia. Tak np. które jednak z postępem pedagogiki specjalnej przez kompensację zmysłów lub rehabilitację są znacznie złagodzone i prawie usuwane. Los najbardziej pomyślny nie zwalnia jednostki od osobistego wkładu trudu i poświęcenia. upodobanie do bajek dzieci wiejskich jeszcze w wieku 10-11 lat świadczy o powolniejszym tempie rozwoju w stosunku do dzieci z miasta. Tak np. popełniane z ignorancji błędy wychowawcze agosu. Chrześcijańskie wychowanie więc prowadzące przez ciasną furtkę mówi o losie rzeczywiście trudnym. które wyrastają z „wieku bajek" znacznie wcześniej. lecz i one są stopniowo przez pedagogizację (np. a losowe trudności wraz z historycznymi warunkami cywilizacji i epoki (np. Dlatego też teoria warstwicowa nie wyobcowuje się z rzeczywistości przyrodniczej. etosu czy agosu. które niszczą trzy zasadnicze warunki progresji wychowawczej. ponieważ wynika z analizy fenomenologicznej rzeczywistości współczesnego wychowania i opiera się o doświadczenie pedagogiczne. Wreszcie niezawinione. 2. ofiarności dla dobra swego rozwoju. nauczycieli. twórczości aż wreszcie dochodzi do głębszego przeżycia światopoglądowego o charakterze modlitewnej kontemplacji. Rozwojowe formy życiowe Teoria trójczynnikowa wychowania głosi. by dostać się na właściwą drogę dalszego życia doczesnego i wiecznego. liczy się z aktualnymi systemami wychowawczymi społeczeństwa. potem dociekania. dyskryminacja jakiegoś rodzaju . ponieważ warunkują one prawidłowy rozwój wyższych warstw i są jedynie kształcące dla danego okresu życia. niszczenie naturalnego środowiska życiowego człowieka) traktuje jako zadanie do wykonania przez osobisty wysi- łek wychowanka przy pomocy zachęty wychowawców i przy pomocy postępu wiedzy pedagogicznej. Jednakże ciasna jest brama i wąska. Czynniki osobowościowe w poszczególnych warstwach uzewnętrzniają się w postaci samorzutnej. ale także wydobywające się spod cielesności czynniki osobowościowe. 61 . Formy aktywności własnej wychowanka nazywamy rozwojowymi formami życiowymi. Proces wychowania i jego wyniki. którzy ją znajdują" (Mt 7. płci lub religii) stanowią zaburzenia prawidłowości życia społecznego i zniekształcają przebieg rozwoju. że w każdym okresie rozwoju biorą udział nie tylko konwergujące ze sobą czynniki wewnętrzne (potrzeby rosnącego podłoża) oraz sprzężone czynniki zewnętrzne (wpływy wychowawcze). będąc dostępną drogą do poznania otaczającego świata. chętnej i dobrowolnej aktywności wychowanka. zdanie przeciwne R. szkoły czy programu godzące w zasady poprawności działań wychowawczych tworzą ogromne przeszkody w prawidłowym rozwoju wychowanka. gdy wady społeczne środowiska (np. Teoria warstwicowa stanowi ważki element tego postępu.13-14). a więc błędy rodziców. 8. Aktywność ta przybiera coraz wyższe formy najpierw zabawy. Obok tego mogą się pojawiać dysfunkcje etosu.). Warszawa 1966 s. W tym zakresie mogą wystąpić spowodowane często postępującą degeneracją biologiczną populacji. który jednakże daje się przebyć. dalej pracy. Tak właśnie Chrystus zaleca: „Wchodźcie przez ciasną bramę. wady etosu lub błędy agosu. a mało jest takich. np. a mianowicie: prawa naturalne rozwoju. Bo szeroka jest brama i przestronna droga. defekty i uszkodzenia organiczne jednostek niedorozwiniętych i upośledzonych ślepotą lub głuchotą. a nie wyrasta z przestarzałych podstaw filozoficznych. Tak więc losowo mogą działać wszelkie defekty biosu. nienowoczesnych koncepcji rozwoju i czynników określających wychowanie6 l.rasowa. która warstwa aktualnie się rozwija. Wszystkie te postaci aktywności własnej wychowanka stanowią towarzyszące zjawiska określonej warstwie rozwoju.pięć czasowych nieszczęść lub przezwyciężyć przez pracę i wysiłek wychowanka.. która prowadzi do zguby (. które przełamują konwergencję i decydująco kształtują kierunek rozwoju zgodnie z dążeniami do potęgującej się samodzielności wychowanka. pochodzenia społecznego. pozbawione Por. bierze pod uwagę stan działania wychowawców. dlatego też jako charakterystyczne symptomy ułatwiają wychowawcom orientację co do tego. która prowadzi do życia. czy jest opóźniona lub przyśpieszona. Te ciasne bramki losu w slalomie życia i w przebiegu jego rozwoju wychowawczego dotyczą złego funkcjonowania dynamizmów biosu. prawidłowości strukturalne życia społecznego oraz poprawność działania wychowawczego. co też w chrześcijaństwie zostało nazwane modlitwą. Dodatkowo może stawiać większe przeszkody i trudności dla lepszego ich pokonywania przez wydobycie z wychowanka większej mocy w walce z przeszkodami..

Nawet wyczerpane długą chorobą dzieci w szpitalu bawią się. w sztuce. darcie) ćwicząca ruchy rąk. którym tylko wiele rzeczy wolno robić. jak gry piłką. pierwszy czynnik osobowościowy. lecz są przeżywaniem i wczuwaniem się uczuciowym w sytuacje przy słuchaniu bajek czy opowiadań bardziej realistycznych. grzebanie jam. ruchy i zręczność. że zabawa jest użyteczna biologicznie. poety niemieckiego (zm. gniecenie. Zabawa dziecka jest najgłębszą potrzebą i musem. głosiła. U niemowlęcia pojawia się zabawa manipulacyjna (grzechotka. Zabawy iluzyjne. Dlatego też jako pierwsza rozwojowa forma życiowa zabawa występuje w przedszkolnym okresie kształtowania się warstwy biologicznej. że zabawa u młodych zwierząt i dzieci jest biologicznym luksusem. Zabawy te (w szkołę. nauczycielka i dzieci. w sklep. a uczestnicy na podstawie swych obserwacji. przy oglądaniu obrazków lub sztuki w teatrze lalkowym. rzucanie przedmiotów. Teoria romantyczna Fr. działaniowego czy dialogowego. chęci tylko zabawy i tańczenia wypiera wyższe potrzeby rozwojowe i przyczynia się do wykolejenia wychowawczego. ponieważ przerost. We wszystkich rodzajach zabaw dziecięcych jest czynna fantazja. w wojsku i pracy itd. dlatego jako decydujące o rozwoju normalnym lub o wykolejeniu stanowią w teorii warstwicowej wychowania ważny moment wymagający bliższego wyjaśnienia. w wieku poniemowlęcym rozwijają się zabawy konstrukcyjne. bieg z kółkiem. natomiast zbyt wcześnie odpędzane od zabawy dzieci ze wsi są postarzałe psychicznie i nie osiągają właściwego rozwoju uczuciowego. Ktoś trafnie określił.zabaw dzieciństwo jest zmarnowane. Rozwojowe formy życiowe przez aktywność własną wychowanka manifestują działanie i rozwijanie się jego czynników osobowościowych. tworzący zrazu naiwne ideały dziecięce. aby nie wyrodniały. że zabawa przezwycięża poczucie niższości dzieci wobec dorosłych. Na tym tle rozwija się zdolność do wartościowania jako najwcześniejszy. Klasyczną zabawą starszego dziecka przedszkolnego są zabawy iluzyjne i receptywne. Stąd potrzeby własnej aktywności u wychowanka są zawsze bardzo silne i stanowią specjalne potrzeby rozwojowe. lecz po to dane jest nam dzieciństwo. gra wyobraźni. zasłyszanych opinii na dany temat zabawy. Adlera uzasadnia. budowanie z klocków. 1805). Groosa wskazuje słusznie. przy tym bierze udział przeżycie uczuciowe. ponieważ występuje w kulcie religijnym. dla życia nieprzydatnym. że zachodzi zasadnicza różnica w funkcji rozwojowej i kształcącej zabawy u dziecka przedszkolnego. Schillera. tworzą typowe tematyczne zabawy z lalką lub innymi zabawkami. samochodem czy samolotem. opiekowania się lalkami czy figurkami zwierząt. gdyż na dostępnych im zabawkach . występuje w nich podział ról (np. animizuje zabawki i użyte przedmioty (np. dzięki czemu dziecko naśladujące z obserwacji sytuacje i czynności urabia w sobie postawę emocjonalną wobec tematów zabawy z lalką. ponieważ zabawa daje dziecku możność wstępnego poznania rzeczywistości przez kontakt z zabawkami jako miniaturami rzeczy.uczy prawdziwie ludzkich postaw władania rzeczami. że jesteśmy dziećmi. w dom. a przede wszystkim przez fantazję i grę wyobraźni stwarzają świat urojony iluzji. stąd nawet człowieka określono jako istotę igrającą {homo ludens . którymi wychowawcy powinni przede wszystkim pokierować. kolej z krzeseł).zamiast prawdziwych niebezpiecznych przedmiotów . podkreślała w istocie zabawy jej wyższe czynniki duchowe. np. Spencera (zm. Stąd od dawna tworzone były teorie zabawy. by wyjaśnić jej sens i znaczenie. lepienie. zwane także zabawami twórczymi. gdyż przez nią młode zwierzęta i dzieci ćwiczą swe fizyczne i psychiczne funkcje i w ten sposób przygotowują się do życia w przyszłości. lekarz i chorzy). Zabawy receptywne natomiast nie mają charakteru ruchowego. skakanka. a) Zabawa dziecka przedszkolnego to powszechnie znane zjawisko nawet u ludów pierwotnych. bo daje tylko upust nagromadzonej energii w naśladowaniu czynności dorosłych. Teoria zaś kompensacji A. jak poczucie radości. do czego kolejno przystąpimy. że zabawa towarzyszy w życiu także ludziom dorosłym i ma wielki udział w kulturze. jak robienie babek z piasku. Wreszcie zwrócono uwagę na to. swobody. że nie dlatego bawimy się.J. Huizinga)Okazuje się jednakże. która odrealnia i ożywia. Średnie dzieci przedszkolne lubią zabawy funkcjonalne. w którym odtwarzają życie dorosłych. 1903). wycinanie. uniemożliwia dalsze osiągnięcie normalnego rozwoju człowieka. w kolej) mają charakter grupowy i dialogowy. Przeciwnie teoria ćwiczeń przygotowawczych K.. Na istotny związek zabawy dziecka z warstwą biologiczną wskazują rodzaje oraz celowość funkcjonalna zabawy. a w funkcji rozrywkowej i wypoczynkowej u dorosłych. rozwijające mięśnie. abyśmy się bawili. klasy. wcielające się . nazywana teorią nadmiaru energii. Natomiast teoria pozytywistyczna H. twórczości i przeżycia piękna.

turystyka. Trzeba więc dzieciom podsuwać wartościowe tematy. oczyszczać baśnie ludowe z duchów i upiorów. Przeciwnie nowa szkoła Deweya i jej progresywizm pedagogiczny stawiały na samorzutną aktywność dziecka jako właściwą postawę nauczania przez działanie ręczne zgodne z zainteresowaniami dziecięcymi. który wprowadził do nauczania pojęcie zainteresowania (interes empiryczny. tj. w co wpadła skrajna szkoła nowa zwalczająca intelektualizm moralny Herbarta. odpadki. które mogą zaszkodzić zdrowiu nerwowemu. Dzięki temu kształtują się podstawowe funkcje poznawcze. Początkiem jego jest jeszcze zbieractwo dziecka przedszkolnego. by się nie bawiły w pijanych. pamięć. nie zjawisk nadzwyczajnych i sensacyjnych. jak zabawy i gry ruchowe. Właśnie zabawa przechodząc stopniowo zmiany nasyca się coraz bardziej elementem poznawczym i przemienia się w dociekanie. w której rozwój inteligencji i rozumności dziecka jako swoistego czynnika osobowościowego wyraża się w ciekawości poznawczej. które dotyczy „skarbów" dziecięcych. świecidełka. interes społeczny i religijny) i nawoływał do budzenia w uczniach wielostronnych zainteresowań. że nauka i zajęcia praktyczne w domu i w szkole zajmują miejsce zabawy w życiu dziecka szkolnego. guziki itp. W szkole herbartowskiej. porównywania i zestawiania ze sobą podobnych rzeczy. pojawiają się już inne formy zabawowe. zręcznościowe. Czasami te wczesne ideały dzieciństwa realizują się w dalszym życiu przy wyborze zawodu. nie interesować go. pod przymusem stopni i kar cielesnych. energii i zdrowia organizmu. że praktycznie biorąc nauka była wtłaczana zgodnie z programem. ku okolicom kraju i świata. b) Druga forma życiowa dociekania w warstwie psychologicznej jest mniej opracowana teoretycznie. Aktywność dociekaniowa dziecka zaczyna się od tworzenia zbiorów. Można to uczynić albo przez uzgodnienie programu nauki i zajęć praktycznych z budzącym się samorzutnie dociekaniem poznawczym u dziecka szkolnego. W następnym okresie rozwoju dziecko szkolne odróżnia rzeczywiste od zmyślonego. a nie kształcącą i rozwojową jak zabawy dziecka przedszkolnego.w imponującą dziecku postać dorożkarza. stają się więc bezużyteczne w rozwoju. dotyczącej nie samej zmienności zjawisk. Tymczasem kolekcjonerstwo dzieci szkolnych polega na powstawaniu jednolitych już zbiorów. traktowane przez dorosłych jako śmieci. w której przejawia się potrzeba zaspakajania ciekawości intelektualnej. sport. jedne naturalne i samorzutne (jak u Deweya) lub nabyte i wywoływane (jak w szkole herbartowskiej). kim chciałoby ono być. życzliwości dla drugiego człowieka. ponieważ trzeba najpierw starać się wprowadzić samorzutne zainteresowania dziecka w mury szkolne. co jest dobre (pracowitość. estetyczny. Takie dociekanie jako życiowa forma rozwoju wymaga stałej obserwacji wciąż powtarzanej. spostrzeganie. Zdarza się jednak. dlatego też problem zainteresowań sam przez się nie rozstrzyga sprawy skuteczności nauczania. inteligencja. jak uwaga. wnioskowanie. lecz coraz częściej mają funkcję rozrywkową. Zainteresowania jednakże mogą być różnorodne. wyraża się w kolekcjonerstwie. wyrasta z bajek i zabaw iluzyjnych. rozwijającej się w dalszym ciągu. Zabawa ta jednak może wyrodnieć i dziczeć. ale w warstwie biologicznej. aby dzieci przez bajkę nabywały pojęć moralnych. musztra. tańce. skupionej uwagi. zwróconej na zewnątrz ku przyrodzie martwej i żywej. Dociekanie więc to taka własna aktywność działaniowa i umysłowa dziecka. ale sama nauka automatycznie nie zastępuje pierwszej formy rozwojowej zabawy w życiu dziecka przedszkolnego. Dociekanie więc stanowi podstawę rozwojową skutecznej nauki w szkole. a nie bawić się dziećmi. a nie ulegały przerażeniu i lękom. ku technice i wytworom ludzkiej kultury. spekulatywny. tego. strażaka czy lotnika. jeśli nie jest kierowana przez wychowawców. które służą do podsycania żywotności. jeżeli właśnie dziecko nie powiąże własnego zainteresowania z przedmiotami szkolnego nauczania. przyglądania się im i dociekania poznawczego ich właściwości. przy biernej postawie ucznia. dobroć dla zwierząt u Kopciuszka) i co jest złe. Działo się to wbrew teorii samego Herbarta. . do werbalnego zapamiętania podawanego materiału. gimnastyka. jak pamiętamy. jak kolorowe papierki. które zaspokajają instynkt posiadania rzeczy na własność i służą do stałego z nimi obcowania. grupowania ich i klasyfikowania. albo przez wykorzystanie aktywności dociekaniowej dziecka na lekcjach lub też przez budzenie głębszego dociekania problemowego u dzieci odpowiednią metodą szkolnego nauczania. jednakże bez zabawowego infantylizmu i walki z rozwijaniem rozumu i wiedzy ludzkiej. jak przy oglądaniu obrazków w książce czy w filmie. zaistniała taka sytuacja. lecz dokładnego zrozumienia rzeczy otaczających i zwykłych przez drobiazgową znajomość szczegółów i poznanie przyczyny lub sposobu ich działania. ponieważ często sądzi się. że zorganizowana systematycznie nauka szkolna i zajęcia praktyczne mogą nie pociągać ucznia. nawet trzeba bawić się razem z nimi. Jest to druga z kolei forma życiowa związana z warstwą psychologiczną.

gwoździe. W. które musi być wychowawczo pokierowane w pracowniach modelarskich. jak i umysłowego. A m b r o z i e w i c z . bądź też hodowla roślin doniczkowych u dziewcząt. czasem motyli wbijanych na szpilki. U dziewcząt zaś podobne dociekanie działaniowe obejmuje zapał do robótek ręcznych. Rozpoczyna się więc pożeranie książek podróżniczych. ale też mogą się przyczyniać do wykolejenia wychowawczego. pozostawiają ślad w psychice w postaci przyzwyczajenia do szukania łatwej przyjemności w zabawie lub dociekaniu. liści. Tymczasem w nowej warstwie socjologicznej rozwoju samorzutnie pojawia się potrzeba szukania oparcia i uznania w grupie rówieśników. szkoła pracy Kerschensteinera). sprężyny budzika. Formą dociekania u chłopców staje się majsterkowanie. Władysław Przanowski i jego dzieło. które w marzeniach mają służyć do majstrowania jakiegoś przyrządu lub machiny. trybiki.roboty na drutach. Jednakże istnieje spór co do rodzaju pracy. c) Pod koniec kształtowania się podstaw warstwy psychologicznej formy dociekania są coraz bardziej nasiąknięte elementami wysiłku tak fizycznego. części mechanizmów lub narzędzia jak szkło powiększające. że najlepiej wychowuje i kształci bezpośredni udział ucznia w produkcji fabrycznej czy rolnej. wyrabianej przez prace ręczne. haftowanie lub częściej . Natomiast szkoła pracy rzemieślniczej jak stolarstwo. najczęściej zaś znaczków pocztowych i związanych z nimi dociekań filatelistycznych. wysiłkiem spełnianym pod przymusem. zaspokajająca żądzę przygód i chęć poznania krajobrazów. Praca i jej wielostronne znaczenie tak dydaktyczne w procesie nauczania. Wszystkie wymienione rodzaje dociekania wymagają kierownictwa wychowawczego. następnie historycznych (Trylogia Sienkiewicza) aż do powieści psychologiczno-młodzieżowych. Warszawa 1964 . potem pojawiają się zbiory obrazków.Zaczynają się one od zbierania muszelek. cowbojskich. albo głośna szkoła pracy produkcyjnej P. rzemieślniczej. W. zapoczątkowana jako system szwedzki. Inny rodzaj dociekania tworzą hodowle zwierząt. do czego wychowanek dotychczas zawsze był gotów i chętnie się temu oddawał. W dalszym ciągu rozwoju warstwy psychologicznej pojawiają się pochodne formy dociekania w postaci gier z określonymi regułami jak gry harcerskie na spostrzegawczość. który rodzaj pracy zręcznościowej. która by najbardziej skutecznie wpływała na rozwój wychowanka. maj ster kowaniem czy czytelnictwem dotychczasowym. jak karty. przez które dziecko już przeszło. rzek. stworzyła pierwszy odrębny „kierunek praktyczno-techniczny przy zachowaniu treści ogólnokształcącej" 62 . wreszcie gry losowe i hazardowe. a rozwinięta w Polsce przez inż. 85. miast. potem przygodowych. która rozwija i kształci wychowanka na tle jego potrzeb uspołeczniania się. Teoria slójdu. Praca ma więc szczególne znaczenie wychowawcze. Dociekanie przenikane stopniowo wysiłkiem. minerałów. technicznej czy produkcyjnej ma największe znaczenie wychowawcze. lotniczych i innych. folkloru. które nie mają już znaczenia kształcącego. np. pocztówek. jak króliki lub gołębie u chłopców z przedmieścia. jak też wychowawcze dla wyrabiania cech charakteru zostały w teorii pedagogicznej dawno docenione (np. jeżeli w średnim wieku szkolnym nie stanie się on aktywnością własną ucznia. Błońskiego uważała. czyli zręczności. To szczególne znaczenie wychowawcze pracy dopiero w warstwie społecznej wyjaśnia sytuacja rozwojowa tego okresu . zasuszonych kwiatów. Spór dotyczy więc tego.czytelnictwo. gdy staje się samorzutnie formą trzeciej warstwy socjologicznej. że każdy rodzaj pracy może stać się udręką niewolniczej roboty. mchów. W kieszeniach chłopców w tym okresie gromadzą się zbiory materiałów. ponieważ szybko wygasają i mogą hamować tym rozwój psychiczny. przy tym przewaga trudu i potrzeba systematycznych starań może przeważyć przyjemność płynącą z dociekania i zahamować zainteresowanie zebraną kolekcją. Przanowskiego w programie robót ręcznych jako odrębnym przedmiocie nauczania szkolnego. czy nie będzie dla niego rozwojową formą życiową pracy. sznurki. jak szydełkowanie. gry umysłowe. jedynie pełnią funkcje rozrywkowe. Okazuje się w rzeczywistości. ludzi. guma do procy. Wreszcie niemożność czynnego zaspokojenia dociekań krajoznawczych wywołuje formę zastępczą . czy w grupie 62 s. indiańskich. Jednakże obydwie te formy życiowe. niekiedy banknotów. mianowicie w pracę. szachy. Innym jeszcze rodzajem dociekania jest turystyka.wychowanek wyrósł już z zabawy dziecięcej i z wieku bajek i zaczyna przerastać dociekanie. a właściwie włóczęga po okolicy czy po całym kraju. ślusarstwo czy kowalstwo dla ilustrowania samodzielnie wykonanymi przez uczniów modelami przerabianych w szkole tematów nauki. trudem i stałym obowiąz- kiem zamienia się wreszcie w trzecią rozwojową formę życiową. uprawianą hodowlą.

majsterkowaniu czy czytaniu zaciekawiającej powieści. Dlatego też nie może być sporu o to. że praca staje się jego aktywnością własną. lecz w grupie na równi z innymi. jak rozumienie i rozumność osobista. Zjawisko lenistwa szkolnego. Opory pochodzą także z wrodzonej człowiekowi niechęci do wysiłku wykonywanego nie z zainteresowania. lecz pod przymusem i z konieczności. Warszawa 19352 s. w której dochodzi do głosu dalszy czynnik osobowościowy wolnego wyboru woli między łatwą dziecinną przyjemnością a przyjemnością powysiłkową. której chciał być członkiem. Z punktu widzenia wychowawczego kierunki rozwoju kulturotwórczego są sobie równorzędne i mają ten sam zasadniczy walor. zadań. który jednak niespodziewanie przynosi wielkie zadowolenie. gdy wychowanek może zasłużenie odpocząć. rzemieślniczej czy produkcyjnej powinny być coraz bardziej przeniknięte twórczością64. Spełnienie tych wszystkich prac. bądź też silna wola. dlatego twórczość jako dalsza forma aktywności własnej wychowanka stanowi czynnik jedynie rozwijający i kształcący jego osobowość. I tak rodzina wymaga pomocy w pracach domowych. Lublin 1948 s. a nie stawała się mechaniczną i nudną. Niełatwo to członkostwo w grupie przychodzi. szkoła żąda stale pracy umysłowej na lekcjach i odrabiania zadań. gdyż natrafia na opory wewnętrzne. W związku z tym nie nęci już teraz zabawa i dociekanie w pojedynkę. przy pomocy której wychowanek coraz łatwiej może pokonywać opory wewnętrzne i opanowywać lenistwo. ekonomika. W ten sposób praca nie narzucona. tracąc dotychczasowe łatwe źródła przyjemności w zabawie dziecięcej i w dociekaniu. wynikające z uzdolnień i talentów.rodzinnej i szkolnej. Z psychologii szkolnego lenistwa. 64 Ks. grupa koleżeńska zaś postuluje wierność i solidarność w podejmowanych akcjach czy to zabawy. rozwija człowieka społecznie wartościowego i dojrzałego. potęguje się na przełomie między psychologiczną i socjologiczną warstwą wychowania około 10 roku życia. Płyną one z dotychczasowego przyzwyczajenia do szukania dziecinnej przyjemności w beztroskiej i swobodnej zabawie lub dociekaniu przy ulubionym kolekcjonerstwie. Wszelkie więc formy pracy ręcznej czy umysłowej. o63 panowani jeszcze lenistwem . czy pomocy wzajemnej. wartościowanie i ocena dodatnia pracy oraz wolność decyzji wzięcia na siebie odpowiedzialności wobec grupy. wynikająca z czynników osobowościowych wychowanka. O b o r s k i . polityka czy sztuka. na lekcjach. rozkazów wymaga od wykonawcy natężonego wysiłku i trudu. przy równoczesnym chętnym. gdy czuje swą zdolność i moc do pokonywania trudności. Jednakże praca zespołowa wychowanka musi być kierowana przez wychowawców. gdyż wszelkie grupy społeczne stawiają jako warunek udziału i uznania za członka wykonywanie wspólne zadań i przyjętych obowiązków. Ukierunkowanie prób twórczych warunkują dotychczasowe zainteresowania. 45-55. bójek z konkurentami itd. Podstawy pedagogiki (tl. lecz dopiero na końcu. lecz podejmowana dobrowolnie jako aktywność własna. 120-125. chociaż zdarzają się uczniowie z silną wolą. To właśnie twórcze czynniki osobowościowe kształtują teraz tę wyższą rozwojową formę życiową. Podejmowanie wysiłków dla zadowolenia postulatów grupy społecznej nie przychodzi wychowankowi zbyt łatwo. staje się rozwojową formą życiową. . a nawet męczącym próżnowaniu na interesujących zajęciach dociekaniowych. odkrywa prawie nagle nowe źródło radości po wykonaniu trudnej. P. technika. d) W warstwie kulturologicznej pojawiające się uczulenie wychowanka na głębsze wartości zawarte w dziełach kultury pozostaje w związku z nową formą aktywności własnej w postaci twórczości. z ros. Na tym tle ruchliwe i czynne dotychczas dziecko staje się ociężałe. S. które z podstawowych dziedzin kultury ma pierwszeństwo i jest ważniejsza w rozwoju człowieka od innej: nauka. Zresztą proces twórczy w każdej dziedzinie kultury przebiega w podobny sposób. gdy przepełnia go poczucie spełnionego obowiązku i gdy spotyka go za to nagroda i uznanie ze strony grupy. np. wypraw. handlu. prawo. nieskore do roboty i leniwe. H e s s e n . zrozumiane przezeń znaczenie pracy w grupie społecznej powoduje to.) wyrabia się siła woli. organizacyjno-społecznej itd. obowiązków. W ten sposób wychowanek w trzecim okresie rozwoju.). by była stale kształcąca. pracy. zleconej przez grupę. W wyniku zaś podejmowania wysiłków różnych rodzajów pracy (umysłowej. gdyż każda z nich może jeszcze rozpadać się na odrębne kierunki zainteresowań. które teraz sobie zaczyna wychowanek uświadamiać. na wylot poznaną robotą. aby proces wszechstronnego rozwoju od warstwy socjologicznej dźwignął się na wyższy stopień. 63 Właśnie w trakcie intensywnego uspołeczniania się wychowanka w trzeciej warstwie socjologicznej. fizycznej. Przyjemność ta nie zjawia się w trakcie samego wysiłku. Lenistwu szkolnemu przeciwdziałają bądź to rozwinięte zainteresowania dociekaniowe ucznia.

z której wynurza się dręczący problem. jego początku i końca.. cyt. liberalnego (twórczości naukowej i kulturalnej). por. dopatrujące się w płótnie powalanym farbami harmonii barw lub obrazu 6 5 . ks. własnej koncepcji poszukiwań twórczych. by rozwiązać zagadnienia zgodnie z własnymi założeniami. Poznań 1962 t. M y s ł a k o w s k i . Zagadnienie twórczości. Jest to uznanie jakiegoś stanowiska w danej dziedzinie kultury za własne. Od tej chwili dręczący problem nie ustępuje. 68. które w grze skrzypiec nie słyszy „pocierania końskiego ogona o baranie kiszki". np. 161-242. oryginalne osiągnięcia do dorobku cywilizacyjnego ludzkości 66 . O sprzecznościach i jedności wychowania. Dochodzi w nim do głosu już pełnia wydobywającej się duchowości ludzkiej wraz z otwartością na zagadnienia transcendentne i metafizyczne. dz. prawdę. Istota zaś „wstrząsu" polega na tym. t. oszroniałych drzew.Oryginalny proces twórczy zwykle zaczyna się od tzw. swojej ojczyzny duchowej odrzuca się wszelkie inne poznane kierunki i prądy. teleologiczne. 2 s. pracy lub idea hedonistyczna zabawy ciągłej i rozrywki. lecz popycha do racjonalnej realizacji. w problemach filozoficznych komuś przemawia do przekonania idealizm platoński. Dzięki temu rozbudowuje się synteza światopoglądu osobistego. intuicyjnie odczutą prawdę. 67 F. 41—42. w której źródła bytu jako Absolut filozoficzny będą ujęte w kształt nadany przez twórczo wypracowaną przez jednostkę ideę przewodnią swojego życia. polegający na tzw. którą staje się głębsze przeżycie światopoglądowe. kogoś zaś pociąga materializm Demokryta lub realizm myślenia Arystotelesa. dobro lub inną wartość w dotychczas znanych i nawet banalnych rzeczach. nazywane natchnieniem. Podstawy pedagogiki. pozytywistycznego (walki o byt i bogacenia się). za odpowiadające osobistej postawie twórczej. Powstaje wówczas „słyszenie kulturalne"... Pedagogika ogólna. W trakcie zapoznawania się z dokonanymi osiągnięciami rozwiązań następuje trzeci etap „odkrycia ojczyzny duchowej". Po etapie zarysowania się koncepcji jako początkowego pomysłu z planem działania rozpoczyna się drugi etap twórczości zwany „wędrówką duchową". 66 Z. Może to być. wielkości człowieka. chrześcijańskiego (miłości Boga i bliźniego). Polega ona na zainteresowaniu się dotychczasowym dorobkiem kultury. Z n a n i e c k i. W związku z tym w warstwie czysto duchowej kształtuje się określony typ światopoglądu. (W:) Encyklopedia Wychowania. jak wiemy z nauk światopoglądowych w pedagogice. genezy i celu świata i życia. e) Piąta warstwa czysto duchowa rozwija się pod wpływem odrębnej formy aktywności własnej człowieka. 217-244. Wychowanie człowieka w zmiennej społeczności. a następnie przechodzi przez cztery etapy. 65 . zaczynają docierać do problemu źródeł bytu. s. wynikające z natury człowieka mądrego. s.. np. H e s s e n. „dialogu kulturalnym". S. czy przeżyte w danej sytuacji życiowej dobro. s.. (W:) Wprowadzenie do sakramentów świętych. „wstrząsu kulturalnego". jak uchwycić i zrealizować ujrzane piękno. np. co nagle odsłania swe piękno. lecz chwyta melodię i jej liryzm albo zachodzi „widzenie kulturalne". Warszawa 1964 s. walki lub typ człowieka dobrze wychowanego 67 . Rozpoczyna się wtedy czwarty etap twórczy . cyt. M. Pytania poznawcze. „Wstrząs kulturalny" to pojawienie się wrażliwości na coś. tenże. Równocześnie końcowe etapy twórczego procesu doprowadzają do zogniskowania nurtu twórczości na zagadnieniach znalezienia idei przewodniej życia wychowanka i w przyszłości jego światopoglądu. socjalistycznego (walki rewolucyjnej i pracy produkcyjnej). cyt. 135-139. W ten sposób twórczość jednostki pogłębia się i wnosi nowe. idea walki. 145-250. dz. Tenże. które w wielkim skrócie i błyskawicznie ukazuje drogę rozwiązania danego problemu naukowego czy artystycznego. 1 cz. Albo jednemu w zagadnieniach estetyczno-literackich podoba się romantyzm. literackiego czy technicznego itp.krytyki i przezwyciężenia nieprzyjętych rozwiązań problemu. 2 s. Otóż w momencie ukazania się problemu zwykle następuje mniej lub więcej uświadomione olśnienie. D y b o w s k i . który negując propozycje rozwiązań przyjmuje jednakże problematykę stawianą przez obce stanowiska i stara się ją włączyć do swojego problemu. pracy. inne ujęcie procesu twórczego. że w znanej rzeczywistości uchyla się nagle jakby „zasłona Mai". dz. Tak np. Ludzie teraźniejsi i cywilizacja przyszłości. bohaterskiej odwagi ratowania innych. jaki zgromadziły podejmowane próby rozwiązywania nurtującego jednostkę problemu filozoficznego. 723. bogini ułudy zmysłowej i odsłania głębię rzeczywistości. bądź też pospolitego materializmu życiowego (luksusu i relaksu). Wynikiem tego powstaje ukształtowany typ człowieka zabawy. Z określeniem własnego stanowiska. moralnego lub politycznego itd. innemu talentowi przypada do gustu maniera pozytywizmu lub naturaliz- mu itd. bądź też idea heroiczna miłości. tworzącej się pod wpływem intuicji. Warszawa 1933. np.

odkrywając ostateczne źródła bytu. czyli tajemnicą lęku i bezsilności wobec Potęgi nieskończonej. Von Ewigen im Menschen.(tł. w którym „żyjemy. bo wszyscy dla Niego żyją" Łk 20. czyli misterium augustum jako poczucia wzniosłości i uwielbienia69. uwielbienia analogiczne do religijnej modlitwy jako głębszego przeżycia światopoglądowego. Równocześnie z bojaźnią wyrasta podziw dla piękna i mądrości Boga. jak to widzieliśmy w systemie pedagogiki chrześcijańskiej.Nie ma Boga!" Ps 52. 3. rozpoczynający się od nawrócenia się ku Bogu. nie tylko odpoznane prawdziwie lub fałszywie.28). jak władza. teistycznym czy ateistycznym odbywa się zawsze poprzez głębsze przeżycia światopoglądowe. jest odpowiedzią wiary na prawdy objawiającego się w ludz68 kości Boga. potęguje przeżycie majestatu i mocy Bożej. Człowiek bowiem jako istota wolna może się mylić i jeśli nie postępuje jako istota równocześnie mądra („Powiada głupi w swoim sercu . a dobro nagradza samym Sobą.). Stąd głębsze przeżycia światopoglądowe w swej zadumie metafizycznej ma charakter modlitewny i religijny. Przede wszystkim modlitwa staje się formą życiową chrześcijanina rozwijającą religijny stosunek do prawdziwego Boga żywego. Przy tym prawo modlitwy (ius orandi) ma tak wielkie znaczenie. Ale niezależnie od treści i pojmowania Absolutu osoba ludzka. Modlitwa chrześcijańska. O t t o . Das Heilige. przez które wychowanek musi przejść. s. który prowadzi do misterium fascinosum. jak i liturgicznej. że przyczynia się do rozwoju prawd dogmatycznych i wyprzedza prawo wierzenia (ius credendi).Spinozy). poi. wyrażającego się zawsze analogicznie przeżyciem modlitewnym. praca i twórczość. błagalną. Szczególnie w wypadku kształtowania się naturalnego. ale odpowiedzialnie z całym przekonaniem przeżyty prawidłowo teistycznie lub zdeformowany ateistycznie. W innym wypadku. czy też jako Istota najwyższa wszechmądra i dobra. gdy głosi. z których cały świat i ludzkość pochodzi. że człowiek nie może być konsekwentnym ateistą 68 . Przeżycie zaś od strony subiektywnej tej postawy. S c h e l e r . sława. który zło karze. musi bowiem być ubóstwiona.10). Leipzig 1923. tak indywidualnej. lecz żywych. zdeformowanego poglądu na świat. wynikający z kontemplacji i czci odnoszącej się do Absolutu. zostają nie tylko odkryte przez rozwijającego się człowieka ze stwierdzeniem. dla którego wszystko żyje („A Bóg nie jest [Bogiem] umarłych. W prawdziwym światopoglądzie chrześcijańskim modlitwa występuje w całej pełni możliwości i rodzajów. Warszawa 1968. myślnej czy czynnej modlitwy. czy publicznej i społecznej. które wiąże się 69 M. wreszcie rozwija się etap najwyższy przeżycia miłości i poddania się woli Bożej. poruszamy się i jesteśmy" (Dz 17. Właśnie religia polega na osobistym stosunku do Boga. Problem teologiczny boskości (divinum) w warstwie czysto duchowej może być światopoglądowo różnie rozwiązany. To spotkanie z istniejącym Bogiem żywym. a więc od świadomej metanoi jako pokuty i zmiany sposobu myślenia. czy kultury może być deifikowana i zająć miejsce należne prawdziwemu Bogu. uczucia pociągającego. przybiera różne formy: ustnej. Świętość. czyli religijność jednostki ludzkiej przechodzi bowiem pewien cykl rozwojowy. nazwane misterium tremendum. dociekanie. 198. Gotha 192513. podobnie jak w warstwach wcześniejszych zabawa.2).Rozbudowa każdego typu światopoglądowego zarówno o charakterze świeckim czy religijnym. by rozwijać pełnię swego człowieczeństwa. dziękczynną czy pochwalną. które mają charakter poważny i podniosły. Ma rację więc Max Scheler. każda rzecz stworzona i przygodna. będąc rozmową z Bogiem. kobieta lub idea filozoficzna materii. ducha. będąca w nieustannym ruchu lub jako duch rozlany w przyrodzie i twórczy {Deus sive natura . Tak więc modlitwa tworzy rozwojową formę życiową w warstwie czysto duchowej. Źródła bytu bowiem pojmowane. ale także zwraca uwagę na proces jakościowego dojrzewania każdego podłoża. człowieka. czy to jako odwieczna materia. że źródła bytu istnieją. ale idea ujmująca źródła bytu filozoficznie zostaje deifikowana. Struktury rozwojowe człowieka Teoria warstwicowa wychowania zajmuje się nie tylko procesem ilościowego rozwoju poszczególnych warstw.38). R. musi wziąć fałsz za prawdę lub odwrotnie w prawdzie widzieć błąd. bogactwo. prawdziwego światopoglądu Absolut filozoficzny jako osobowa Istota wszechmądra i dobra staje się Bogiem żywym. z konieczności wpada w poczucie zależności i stosunku religijnego doń. które jako „bojaźń Boża" stają się początkiem mądrości (Ps 110. . a w treści swojej może być modlitwą pokutną. jednakże zawsze proces deifikacji idei naczelnej pociąga za sobą te same ludzkie postawy czci.

). Obecnie przyjrzyjmy się dojrzewaniu człowieka od strony wytworów. Tak np. Psycholog W. III rozdz. gdyż wówczas akcent przesuwa się ze sfery intelektualnej na uczuciową i wolicjonalną. słomiany ogień). wiązał się z teorią starożytnych lekarzy. K u n o w s k i. włącza w całość działanie struktur wcześniejszych. odwracalne i logiczne. Proces wychowawczy i jego struktury. który nazywamy strukturą rozwojową. To znaczenie moralne struktur rozwojowych w postępowaniu i życiu człowieka uzasadnia potrzebę ich bliższego poznania naukowego w pedagogice. dz. Każda warstwa dojrzewając wytwarza własną strukturę rozwojową. jako „inteligentnej duchowości". z wykluczeniem jej wyższych. Od strony rozwoju wychowawczego człowieka konieczny jest rozwój wszystkich struktur i cech osobowościowych pełnej duchowości ludzkiej. sanguis). czyli organizuje funkcje danej warstwy. poznaną strukturą rozwojową człowieka był temperament.) o wilgotnościach (humores) w ciele ludzkim pomieszanych ze sobą. woluntaryzmu w drugim lub sentymentalizmu w trzecim. Ponieważ każda struktura tworzy układ rozwiniętych już składników podłoża. Rozwój zaś coraz wyższych struktur integruje. Wundt w XIX wieku sprowadził podstawę podziału temperamentów do czterech kombinacji. zimnej żółci (gr. jak to czyniła „szkoła stara" XIX wieku lub tendencje epigonistyczne. znaczącego mieszać coś ze sobą. Na skutek tego ostatecznie poziom kultury i moralności narodów zależy od „poziomu umysłów" członków społeczeństwa. indywidualność. s. Doskonalenie struktur rozwojowych polega na tym. które organizując układ mogą nadawać mu kierunek intelektualizmu w pierwszym wypadku. cyt. światopoglądowych i kulturowych elementów. Typy zaś temperamentu uzależnia się dziś od konstytucji budowy ciała: astenika (budowa wąska). osobowość oraz struktura światopoglądowa 7 0 . zachowanie się i postępowanie jednostki. staje się coraz bardziej ludzkie. Dopiero ta harmonijna rozbudowa całej wiedzy ludzkiej warunkuje wzrost życia 70 moralnego i społecznego. K r e t s c h m e r . z niem. E. Psychologia lekarska (tł. jak to robi emocjonalno-woluntarystyczna pedagogika „nowego wychowania". filozoficzna i teologiczna wiedzy. . 205. Stąd pochodzi klasyczny podział temperamentów na sangwiników (żywe. charakter. dlatego też struktury są dynamiczne i regulują działanie. że w każdej z nich coś na trwałe pozostaje ze struktur niższych (tak np. melajna chole) lub flegmy. wyrażającym energię życiową lub żywotność organizmu. własnego temperamentu i indywidualności nie możemy się nigdy pozbyć). melancholików (łagodne usposobienie i powolność). do której kolejno należą: temperament. po Chr. Przybywa tu z każdą wyższą strukturą większy udział duchowości ludzkiej. Warszawa 1958. a) Najwcześniej. czynnik rozumowy i poznawczy prowadzi do mądrości. czyli całkowaniu się rozwiniętych ilościowo części składowych podłoża (patrz cz. a na charakterze. śluzu (gr. Sam termin. na które składają sią: a) sposób reagowania (reakcja szybka lub powolna) oraz b) siła i czas trwania reakcji (długo. a coś przybywa ze struktury wyższej. osobowości i strukturze światopoglądowej kończąc. oparte o operacje formalne. przed Chr. rozumności wyższą duchowością. czyli od poziomu wykształcenia ogólnego. pyknika (budowa 71 S. proces jakościowy rozwoju polega na integracji. dołączają się stopniowo cechy osobowościowe. do czego kolejno przejdziemy. u innego wola lub uczucie. Nie wolno więc zastępować logosu tj.z celowością rozwojową danej warstwy. flegmatyków (obojętność uczuciowa i nieruchawość). Stąd teoria warstwicowa kładzie nacisk w progresji wychowawczej na pełny rozwój struktur począwszy od temperamentu i indywidualności. II p. I odwrotnie nie należy zadowalać się rozwijaniem wyłącznie logosu. Jak już wiemy. choleryków (wybuchy silnych uczuć). na skutek czego postępowanie człowieka w sposób naturalny doskonali się i szlachetnieje. ale z przewagą bądź to gorącej krwi (łac. phlegma). przyrodniczej i technicznej równolegle powinna się rozwijać także strona humanistyczna. ojca medycyny i Rzymianina Galenusa (II w. chole). pochodzący od łacińskiego wyrazu temperare. 1). Greka Hipokratesa (V w. w których się ono wyraża.lub krótkotrwała). zmienne reakcje. Współcześnie medycyna wiąże temperament z postawą uczuciową i tempem psychicznym jednostki 7 1 . Najsilniejsze z nich zaczynają podporządkowywać sobie słabsze składniki i w ten sposób kształtuje się nowy układ. w której obok strony matematycznej.). czarnej żółci (gr. określanego jako życie duchowe ludzkości. wśród których arystotelesowski logos. a na zmysłowych formach poznanie wyższe. w warstwie psychologicznej u jednego wychowanka może brać górę inteligencja. Jednakże i w tej dziedzinie wkracza „losowość" rozwoju coraz szerszej i głębszej wiedzy ludzkiej. budując na pojęciach konkretnych ogólniejsze. bo już w głębokiej starożytności.

nazywanym charakterem. uzależniają go od organizmu i jego poszczególnych składników biologicznych. że jest on strukturą całkowicie wrodzoną. często o surowej moralności i fanatycznej ideowości (E. Kretschmer). mesomorfia (przewaga tkanki mięśniowej) lub ektomorfia (rozwój tkanki nabłonkowej i nerwowej). J. Do usposobień można zaliczyć typy introwertyków.indywidualność pozytywna. ceniące korzyść i teoretyczne. flegmatyki . nastawione na konkrety w poznaniu i kontemplacyjne. od przewagi tkanek w ujęciu W. War- . zahamowany).Le Senne'a. indywidualność negatywna. G. indywidualności realistyczne. 72 choćby to były piegi na nosie.typ silny. indywidualności praktyczne. Jedną stanowi tzw. spokojny. zamykających się w sobie i ekstrawertyków towarzysko i beztrosko nastawionych na otoczenie zewnętrzne (C. atletyka (budowa muskularna) lub dysplastyka (budowa nieharmonijna) (E. viscera . b) W integracji warstwy psychologicznej powstaje struktura indywidualności jako istota odrębna i niepodzielna (łac. Typologia intelektualnych indywidualności wiąże się z rodzajem wrodzonej jednostce reakcji umysłowej i jej osobistą postawą poznawczą w stosunku do świata zewnętrznego i jego strony zjawiskowo-pojęciowej. podobnie jak teoria klasyczna. stanowi wielką trudność wychowawczą. od układu nerwowego i przewagi pobudzania lub hamowania jak głosi I.typ silny. Natomiast w zakresie funkcji emocjonalnych indywidualność pozytywna wyraża się w usposobieniu. Dlatego na tej podstawie należy określać temperament jako pierwszą strukturę w rozwoju warstwy biologicznej. Indywidualność więc jest całościowym układem cech.typ silny. Wreszcie w zakresie dążeń i strony wolitywnej w indywidualności mogą wystąpić typy egoistyczne. dążące do osiągania własnego interesu szawa 1963. sangwinik . Jung). T a r n o w s k i . soma . stąd też stosownie do tych rodzajów można wyróżnić w indywidualności także przeciwstawne typy. czy od przewagi gruczołów dokrewnych. od gr. dyspozycji i tendencji psychicznych jednostki. która przejawia się w reakcjach emocjonalnych i w motoryce popędowej aktywności. nastawione na epikurejskie używanie życia oraz typy schizotymiczne. skłonne do ujmowania pojęciowego. Pawłów (choleryk .ciało). rozwijające szczegóły oraz indywidualności syntetyczne. pobudliwy. jak indywidualności refleksyjne o skłonnościach do namysłu i intuicyjne. Pende). Ks. przy wybujałych zaś funkcjach wolitywnych wykształca się na indywidualność woluntarną somatotonik o dużej sile i energii. individuum) jeszcze na wpół wrodzona ze względu na typ posiadanej inteligencji. Jednakże odróżniamy jakby dwie strony indywidualności. Te trzy zasadnicze rodzaje indywidualności psychicznej rozpadają się jeszcze na drobniejsze typy. Wszystkie nowe typologie temperamentu. nieśmiałe lub ironiczne wobec otoczenia. Biologiczność temperamentu powoduje to. Ten czysto naturalny sposób postępowania. na podkreślaniu wyższości jakiejś cechy. także typy cyklotymiczne oscylujące między radością i smutkiem. stwarzające całości. usposobienie żartobliwe lub poważne itp. dziedziczoną genicznie po rodzicach i wstępnych pokoleniach. żywy. wyróżniając w temperamencie. Trafnie to podkreśla typologia francuska Le Senne'a. przy rozwinięciu funkcji uczuciowych tworzy indywidualność sentymentalną (wiscerotonik opanowany uczuciami wygodnictwa od łac. Typy charakteru według Heymansa .typ słaby. flegmatyk . Ze względu na możliwość górowania jednych funkcji psychicznych nad pozostałymi w indywidualności tworzy się druga strona . którą jednostka młodociana uważa za wyróżnienie i powód do dumy. Sheldona: endomorfia (przerost narządów wewnętrznych i tkanki tłuszczowej). indywidualności analityczne. hormonalnych (N.wnętrzności). która przy przewadze funkcji poznawczych staje się indywidualnością intelektualną (celebrotonik w terminologii Sheldona od łac. Kretschmer). aktywność oraz siłę reakcji 72 . Ponieważ typy reakcji umysłowej na poznawane rzeczy zależne są od rodzaju odziedziczonej inteligencji. która reaguje odruchowo bez udziału inteligencji według swego typu temperamentalnego na każdorazowe przeżycie przykrości lub przyjemności. trzy elementy: emocjonalność.przysadzista). szczególnie kiedy jednostka posiada zbyt żywy lub niewrażliwy temperament. wyczuwające wnikliwie istotę rzeczy. celebrum .mózg). H. które może być optymistyczne z nadzieją na rozwiązanie dobre sytuacji lub pesymistyczne w stałym przewidywaniu najgorszego. zdolne do abstrakcji i rozmyślania. ale już na wpół rozwinięta na drodze własnego doświadczenia i kształcenia w szkole. Dlatego też temperament tworzy stałą i trudno zmienną właściwość jednostki. którą trzeba przezwyciężyć przez nadbudowanie nad nim wyższej struktury indywidualności. działającej poprzez zmysły-analizatory na psychikę. polegająca na celowym rozwijaniu przez jednostkę różnicy pomiędzy sobą a innymi.

25-29. II rozdz. albo charakter liberalny. Jednakże charakter moralny osiągany przez wychowanka własną pracą nad sobą także ma skomplikowaną budowę. krnąbrność 77 . 260-262. J. z jednej bowiem strony kształtowanie się charakteru wychowanka w dalszym jego rozwoju zostaje zagrożone utrwalaniem się wad. kierunkową 76 . Zasady nauczania. W związku zaś z częścią kierunkową typologia charakteru moralnego zależy od systemu wartości i uzasadnień ideologicznych. dlatego też przez inteligentne dostosowanie się do sytuacji (np. cyt. do zagadnień codziennego życia i do samego siebie. Charakter człowieka. wykorzystując ich motorykę i energię w postępowaniu zgodnie ze swymi zasadami. nastawioną na określoną hierarchię wartości i zasad dobrego postępowania zgodnie z przyjętą ideą moralizmu. że wynikiem i wyrazem działania charakteru staje się stabilizacja. dlatego też szczególnie indywidualność negatywna może prowadzić do skrajnego indywidualizmu. 119. Adler). z ros.). Podstawami jego działania są przede wszystkim: a) świadomość zasad moralnych postępowania jako wynik pouczania etycznego oraz b) silna wola wyrabiana drogą motywacji przez wykonywaną pracę i służąca tym zasadom w konsekwentnej ich realizacji przez pokonywanie w sobie oporów wewnętrznych i lenistwa. 77 L. rozumiany jako zespół zalet moralnych. nazywany czasami charakterem wrodzonym. wykazując podstawowe cechy czynu etycznego. H e s s e n. ale istotną część tej całości stanowi charakter moralny 7 5 . dz. Wołoszynowej. III i IV. skłonne do awantur. V p. własnoprawną 74 . kłamstwo. Jak widzimy na podstawie przeglądu typologicznego. tworzący układ cenionych społecznie nawyków kolektywizmu. socjalistycznego stosunku do pracy i własności społecznej (por. jednakże postępowanie takie. zanim przetworzy się w moralność autonomiczną. Wszystkie te określenia jednakże zgadzają się ze sobą w tym. S z u m a n . cz.lub przeciwnie typy altruistyczne. brak zdyscyplinowania. ponieważ jako wytwór procesu uspołecznienia wyprowadza wychowanka z biologicznego egoizmu samozachowawczego. S. III p. II rozdz. podskakiwania w miejscu przy irytacji). jak lenistwo. który musi być drogą uspołecznienia wychowanka pedagogicznie opanowany i przezwyciężony. 76 B. w których wyraża się osobisty stosunek wychowanka do innych ludzi. Charakter (W:) Materiały do nauczania psychologii pod red. S. będących produktem wysublimowanych instynktów (por. jako stałe postępowanie moralnie dobre lub jako 73 czynna postawa wobec życia . ofiarne i oddane dobru drugich. co znów stanowi drugą część charakteru tzw. Lublin 1962 2 s. gdyż łączy w sobie tak temperament. K l e s z c z y c k a . które wypaczają charakter moralny S. czy to jako zespół trwałych cech i dyspozycji psychicznych. 352-357. patriotyzmu z internacjonalizmem. decydując o społecznej i moralnej wartości po73 74 stepowania. obcoprawna. Czynniki te tworzą tzw. Warszawa 1934 s. Struktura społeczno-etyczna charakteru jest już bardzo złożona. Podstawy pedagogiki (tł. czy to jako swoisty układ woli.. Wrocław 1957 2 s. Charakter bywa rozmaicie pojmowany przez różnych autorów. Postępowanie oparte o charakter. który reguluje przejawy reakcji temperamentu i indywidualności. indywidualność określa postępowanie wychowanka w oparciu o integrację psychiczną reakcji umysłowej. jak też indywidualność jako charakter nabyty. usposobienia oraz postawy dążeniowej. część instrumentalną charakteru moralnego. Zasady te nie są tworzone przez wychowanków. 3). 2). c) Opanowanie wybujałej indywidualności możliwe jest w rozwoju przez wyższą strukturę charakteru moralnego. stałość i konsekwencja postępowania według przyjętej zasady moralnej. 3). chociaż tak pożądane wychowawczo. Właśnie charakter stanowi pierwszy wyraźny cel pracy wychowawczej nad wychowankiem. jak też z egocentryzmu i egotyzmu psychicznego. IV p. pewne siebie i swej mocy lub typy nieagresywne. S k o w r o n . nie zawsze ze względu na swój egocentryzm jest godne człowieka. N a w r o c z y ń s k i . zaczepne. Może to być więc charakter chrześcijański jako zespół cnót teologicznych rozwijających się na gruncie 4 cnót kardynalnych (por. Dzięki temu postępowanie wypływające z działania charakteru staje się świadome i dobrowolne. Charakter tworzy więc zespół cech. P a s t u s z k a . rozdz. cz. Organizm a życie psychiczne. Warszawa 1964. L. albo też jako charakter socjalistyczny. nie kończy procesu doskonalenia moralnego. na skutek czego najpierw kształtuje się moralność heteronomiczna. 1 s. lecz przyjmowane w procesie socjalizacji rozwojowej z etosu społecznego i uznawane za własne. . cz. kształtującą się w warstwie socjologicznej. 75 Ks. wobec nauczyciela czy zwierzchnika) potrafi hamować bezpośrednie reakcje przykrego temperamentu (np. także typy agresywne. lękliwe i bezradne (A. jako przystosowawcze tylko do warunków otoczenia. seria 1 t. II rozdz.

do swego życia wewnętrznego. której towarzyszą takie zjawiska wychowawcze. w czym charakter stanowi 80 moralną stronę osobowości. W warunkach natomiast zmiennych i nowo tworzących się postępowanie człowieka musi być twórcze. Pojęcie psychologiczne osobowości ma więc charakter opisowy i ogólny. Podobne stanowisko do normatywnego w etyce występuje także w pedagogice. 22 n. 17. jak w psychologii. II rozdz. 167-192. które przejawiają się w zachowaniu i myśleniu jednostki. 3). Grzegorzewska. które określają jej jedyne przystosowanie się do jej środowiska"79. co powinno w rozwoju być osiągnięte (por. które jednostka powinna posiadać. empiryczne. harmonijnej struktury duchowej z zachowaniem jej odmienności osobniczej. z drugiej zaś strony konsekwencja postępowania według przyjętych zasad moralnych najlepiej się udaje w określonych warunkach społecznej stabilizacji. nauczyciela. traktuje osobowość rozwojowo jako strukturę wyższego rzędu i wytwór późniejszego etapu życia. czym zbliża się do właściwego pojęcia indywidualności. 2 s. 733-784. Warszawa 1964 81 Wychowania. przedruk (tegoż aut. że osobowość to zespół rozwijających się takich dynamizmów. cz. Osobowość nauczyciela-wychowawcy. musi rzutować sobie pewną linię rozwojową i wybrać wobec tego jej kierunek" 8 2 . Osobowość w rozwoju swoim kształtuje się według pewnych wytycznych. z tą różnicą. czyli waloryzacja osoby. Warszawa 1947 s. s. aniżeli dzieciństwo szkolne i wiek dorastania. ponieważ jest to struktura bardziej duchowa aniżeli charakter i rozwijająca się dzięki twórczemu przeżywaniu wartości kulturowych. d) Wyraz „osobowość". I p. dążenie do samowychowania. etyki czy pedagogiki. 48. Pattern and Growth in Personality. lecz wyższa konstrukcja rozwojowa osobowości twórczej. wreszcie normalny lub wypaczony plan życiowy81 (por. integracji. rzutowania celów i działania". Toteż człowiek taki musi mieć pewien stosunek do samego siebie. obecnie posiada szereg zróżnicowanych znaczeń na terenie filozofii. Występują tu ujęcia metafizyczne.i mogą być pokonane tylko przez pracę samowychowawczą. nadające życiu kierunek. poczucie godności osobistej i honoru. New York 1937 s. jej indywidualności. New York 1963 s. Personality. III rozdz. ich dyferencjacji i potęgowania się ilościowego siły działania. normatywne 78 oraz rozwojowe. konstruujące nowe podstawy. tenże. Metafizycznie osobowość znaczy jaźń. Allport początkowo określa osobowość jako „dynamiczną organizację w jednostce tych psychologicznych układów. 110-111. wytworu.) Wybór pism. będąc nauką mieszaną. 3). K u n o w s k i . utożsamianie się z idealną strukturą wartości. 80 Tenże. 78 M. duszę lub ducha jako substancjalny podmiot cech psychicznych.por. W ten sposób w czasie rozwoju warstwy kulturologicznej przez uwrażliwienie na wartości kulturowe tworzy się w wychowanku struktura osobowości jako żywa. Stawanie się więc pedagogicznej osobowości w procesie rozwijania się człowieka nie wynika bezpośrednio z rozrastania się cech psychicznych. . zarysowanych na poznaniu i wartościowaniu zjawisk życia oraz na poznaniu i ocenie swoich możliwości. 3). 5. por. cyt. nazywamy ją osobowością twórczą. do losu swego. Później zaś jeszcze bardziej rozszerza poza przystosowanie społeczne do środowiska. cz. I rozdz. lecz powstaje z dążności do scalania się wewnętrznego. III p. s. podkreślając. uzasadniony etyką i światopoglądem. dz. 3-6. jak rozwój samoświadomości wychowanka. Ażeby więc odróżnić pedagogiczne ujęcie osobowości od wszelkich innych. Znaczenie wychowawcze osobowości „ C h o w a n n a " 1938 z. dążąc do ideału swej osoby zgodnie z postulatami moralności i prawdziwego poglądu na świat. 1 cz. indywidualną całość cech psychicznych i fizycznych niemowlęcia. zorganizowana całość i „ognisko wartościowania. że pedagogika. Empirycznie w psychologii osobowość znaczy każdorazową. Stąd też trafnie chwyta rysy osobowości w ujęciu pedagogicznym następujące określenie: „Osobowość jest dziełem samokształcenia się w osiągnięciu pewnej spoistej. W. 79 G. psychologii. lecz punktu dojścia i oceny końcowego wyniku. cz. dziecka czy dorosłego człowieka. wartościowanie samego siebie. A l l p o r t . do czego przyczynia się już nie charakter. wprowadzony przez personalizm krytyczny na oznaczenie maksymalnego rozwoju osoby jako jedności celowo działającej (unitas multiplex. IV p. odpowiedzialną za postępowanie osobnika . 82 M. Tak amerykański psycholog G. 4 s . M y s ł a k o w s k i . A Psychologkal Interpretation. Odznacza się ona samodzielnym dążeniem Z. K r e u t z. a więc nauką opisową o faktach i równocześnie nauką normatywną o tym.. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1970 z. Wychowanie człowieka. Problemy badania świadomości młodzieży. W ten sposób osobowość normatywnie ujęta dotyczy nie punktu wyjścia dla rozwoju. Normatywne zaś widzenie tego pojęcia w etyce ujmuje osobowość jako ogół cech. Pedagogika ogólna (W:) Encyklopedia Warszawa 1935 t. S.

jak Leonardo da Vinci.przyrodniczych i humanistycznych. chociaż w kulturze dotychczas dały najwięcej twórczego wkładu osobowości wielostronne. o człowieku. cz. zabobonów. Osobowość współczesnej młodzieży akademickiej. zapamiętanych. Kraków 1947. ale 85 Ks. 84 Tenże. źródłach absolutnych bytu.na zewnątrz). 2). potem przez dzieciństwo szkolne ze światopoglądem naiwnego realizmu. sztuki. wyczytanych. Michał Anioł Buonarotti. jak teoretyczny. wschodniej. cz. jak też o wiedzę filozoficzną w zakresie pytań o przyczyny ostateczne bytu i istnienia oraz o wiedzę teologiczną. supozycji. Współczesność ceni osobowość endoponiczne. stąd ma tu odpowiednie zastosowanie znana nam typologia osobowości E. życia i śmierci (por. Wpływ techniki na osobowość człowieka. Osobowość jednakże nie utożsamia się z obranym i opanowanym zawodem czy specjalizacją. czyli całokształt składający się tak z prawdziwego poglądu na świat. egzoponiczne. czy u nas Mikołaj Kopernik i inni. która zamyka swe szczęście i rozwój w ramach umiłowanej pracy zawodowej z powołania i osobowości egzoponicznej (gr. rozmiłowane w swojej specjalności. Osobowość chrześcijańska. II rozdz. ale szybko musi przejść przez życiowy Rubikon. by ze stadium osobowości psychologicznie rozproszonej dojść do osobowości zogniskowanej na swym obranym i wartościowym celu życia 83 . stąd nie zawsze jest on prawdziwy. lecz przeciwnie często tworzy niezborny konglemerat przeżytków dzieciństwa (np. o czym była już mowa przy określaniu formy rozwojowej twórczości (por.praca. W związku z tym trzeba osobno mówić o osobowości chrześcijańskiej85 czy innych systemów kultury. 3). sądów wyuczonych. skiej czy chrześcijańskiej. Ponieważ światopogląd osobisty rośnie w nas razem z nami. autonomicznie planuje swe życie jako proces dorabiania się własnego typu osobowości. społeczny. 2). buduje się przez całe życie od dzieciństwa przedszkolnego z jego światopoglądem magicznym. europej83 S. ekonomii. postawy uprzedzenia i lęku). V p. seminarium duchownego. np. Osobowości egzoponiczne zwykle pozostają pod wpływem pasjonujących daną jednostkę zagadnień nauki. kierującą postępowaniem w warstwie czysto duchowej. „Zeszyty N a u k o w e K U L " 1963 nr 4 s. stanowi struktura światopoglądowa. Paweł apostoł narodów . np. Sprangera. chociaż współczesna cywilizacja techniczna urabia pełne typy osobowości o mentalności i postawach technicznych 84 . . 3). polityki czy religii. dającą odpowiedź na eschatologiczne pytania teologiczne o sens świata. wywodzącego się z kręgów zabawowych rówieśników. estetyczny. jak np. Chodzi w niej o prawidłowo rozwinięty światopogląd osobisty jako zespół własnych przekonań o świecie. oryginalny filozof . Pod tym względem występują dwa przeciwstawne typy: osobowości endoponicznej (gr. św. e) Najwyższą strukturę rozwojową. 29 n.wewnątrz. Jednakże na osobowość ludzką mogą mieć wpływ nie tylko odrębne dziedziny wartości kulturowych. cz.z zawodu tkacz namiotów. jak i poglądu na życie ludzkie i los człowieka. III p. rozwiniętych w oparciu o wiedzę nauk szczegółowych . W wyniku tego wychowanek odkrywa swe powołanie życiowe. samodzielnie wybiera zawód. polityczny i religijny (por.szlifierz diamentów. lecz także całokształt hierarchii wartości w określonym typie historycznym kultury. Wreszcie powstają w środowiskach społecznych rozwojowe typy osobowości człowieka dobrze wychowanego. który wychodzi z kręgów wychowawczych rodziny. albo też typ człowieka walki czy pracy. wierzeń magicznych. rozprasza się w wielu kierunkach zainteresowań. klasztoru czy uniwersytetu. życia społecznego. akademicka. w której wychowanek samodzielnie nakłada na siebie obowiązki i bierze odpowiedzialność za swe postępowanie i życie. proletariackiej. Ale mogą powstawać mieszane typy osobowości technicznej. pełny i zharmonizowany. K u n o w s k i. przez wiek dorastania ze światopoglądem buntu i negacji aż do idealizmu w poglądzie na świat w wieku młodzieńczym (por. dzieląca je na 6 typów czystych. endon . formowany od młodości w kręgach pracy zawodowej lub w kręgach zrewolucjonizowanych i militarnych. przesądów. I rozdz. III rozdz. opinii obiegowych. ponoś . szkoły. zaspakajających pytania wyjaśniające. ekonomiczny. Początkowo uzdolniona intelektualnie młodzież. czyli mądrego i dobrego zarazem. 4 s. trud). S a w i e k i . która obok pracy zawodowej rozwija się szczególnie w jakiejś dziedzinie kultury. I rozdz. IV p. np. Zawsze jednakże osobowość twórcza i jej zróżnicowane typy kształtują się w okresie przeżywanej autonomii moralnej. cz. prawniczej czy pedagogicznej. ekso . czy Baruch Spinoza. F.do oryginalnej twórczości w interesującej jednostkę dziedzinie kultury zgodnie z jej uzdolnieniami i utalentowaniem. jego istocie i celu życia. 37-50. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1964 z. V p. albo człowieka zabawy towarzyskiej.

religijnego. np. jak też sama problematyka struktury światopoglądowej rozwiązana pozytywnie (teistycznie) lub negatywnie (ateistycznie) pozostają zawsze analogiczne i jeśli nie są tożsame. III p. jakim jest pełnia człowieczeństwa. dlatego też struktura światopoglądu konkretnego człowieka. co nie jest najwyższym dobrem. lecz kształtuje się przez wzrost duchowości przy pomocy dynamizmów zewnętrznych procesu rozwojowego. lecz tylko rzeczą czy ideą deifikowaną. by móc zorientować się we właściwościach światopoglądów negatywnych i niepełnych. W związku z tym niezależnie od treści światopoglądu czy to naukowego. czyli przez poddanie się ogólnoludzkiemu prawu moralnemu i prawu Bożemu. Święty Tomasz z Akwinu. I p. nad uświęceniem wreszcie siebie i świata. personalizmu i humanizmu. człowieka i jego życie wieczne. Stąd najsilniej zaznacza się siła biosu we wrodzonej strukturze temperamentu oraz w na pół wrodzonej. bądź też pod wpływem jakiejś teazji filozoficznej. świadomości społecznej i podświadomości. ze względu na inteligencję lub usposobienie. Tak właśnie. że cel. gdyż nie możemy na podstawie błędu sądzić o prawdzie. jak struktura światopoglądowa rośnie z rozwojem człowieka. 1) w rozwoju człowieka znajduje swe spełnienie w miłosnym łączeniu się z Bogiem Przedwiecznym. Dlatego też stan cnoty w pełni rozwiniętego człowieczeństwa ostatecznie polega na przyjęciu Woli Bożej tak w zakresie naturalnego porządku. która nie tylko jest celem nieogarniętym i etapem najwyższym w rozwoju. ale także tworzy drogę powolnego przekształcania się natury ludzkiej pod wpływem współpracy z łaską na każdym etapie rozwojowym. III p. dochodzącego do stadium dorosłości. nad stworzeniem w sobie nowego człowieka w rozumieniu św.Woli Bożej. strukturze indywidualności. rozwijającego się w sposób nadprzyrodzony na wyżynach mistycznej łączności z Bogiem w Jego Kościele i przez Jego Kościół. 1). ale nie pozbywa się ekstatycznego zachwytu ku temu. Kończąc przegląd zagadnień związanych z wychowaniem jako naturalnym wzrostem i rozwojem siły biosu w ujęciu teorii warstwicowej należy pamiętać. 2e). cz. jak i w porządku nadprzyrodzonym łaski. same formy wyrazu w zakresie głębszego przeżycia światopoglądowego o tonacji kontemplacyjnej i modlitewnej (por. jak figury symetrycznie odwrócone wobec tej samej osi. Tak więc Tomaszowa ekstaza w górę (por. natomiast zostanie ukształtowany na modłę określonej ideologii społecznej i klasowej. Elementy analogiczne do struktury prawdziwej świętości znajdują się w ideologicznej „świętości" każdego systemu wychowawczego. III rozdz. określając proces wychowawczy wyraził prawdę. żywe źródło idei. Pawła. czyli światopoglądy uznane przez grupy za obowiązujące ich członków. Od strony wychowawczej na stan cnoty składa się synteza idei moralizmu.Bóg. nomos . Boga. będącej syntezą poglądów prawdziwych na świat. lepiej poznajemy istotę kłamstwa. Mimo to natura ludzka w jednym i w drugim wypadku dochodzi mniej lub więcej do głosu i upomina się o swoje prawa. cz. cz. w kapitalizmie. ale nigdy odwrotnie. filozoficznego. stanowi stan cnoty (por. która dąży do normalnego osiągnięcia całkowicie rozwiniętego człowieczeństwa z jego duchowością i cechami religijno-moralnymi postawy życiowej. lecz dopiero w okresie teonomii moralnej (gr. Ów stan cnoty tworzy podstawę struktury światopoglądowej. albo też będzie w mniejszym stopniu światopoglądem samodzielnie przeżytym i własnym. Proces doskonalenia życia wewnętrznego w warstwie czysto duchowej prowadzi więc do Absolutu i do źródła prawa moralnego . lecz na podporządkowaniu swych zasad postępowania obiektywnym normom prawa naturalnego i prawa wiecznego. Struktura światopoglądowa powstaje więc nie we wcześniejszym okresie autonomii moralnej i stawiania sobie samodzielnie celów i planów życiowych przez osobowość. Tak to wychodząc od prawdomówności. 3d) wywierają wpływ i presję tak ideologie społeczne. czy to poglądu na świat teistycznego lub ateistycznego. jak też teazje filozoficzne jako światopoglądy szkół i systemów filozofii. że rozwój struktur w biosie nie jest czymś autonomicznym. cz.prawo). może być albo w pełni zgodna z naturą ludzką. Natomiast . Taki zaś stan doskonałości wewnętrznej czyni ze struktury światopoglądowej. to będą podobne. W chrześcijaństwie więc struktura światopoglądowa w dalszym rozwoju wewnętrznym staje się świętością danego człowieka. działającej w II nurcie życiowym (por. Poza tym na treść tej mieszaniny wiedzy naukowej. kierujących i modyfikujących rozwój biosu. theós . od strony zaś etycznej cnota nie polega na stawianiu sobie samemu prawa moralnego. podobnie stopniowo przez całe życie przemienia się ona w świętość. motywów i sił duchowych zmierzających do współpracy z łaską nad przemianą swej natury. jak pamiętamy. II p. gdy analogicznie ekstaza w dół dochodzi w procesie wykolejenia wychowawczego do całkowitego odwrócenia się od Boga Prawdziwego i do Jego zaprzeczenia. Trzeba więc najpierw znać strukturę pełną i pozytywną. III rozdz.bez osobistego przekonania o ich prawdziwości. III rozdz. II rozdz.

a na zachowanie się i reakcje jednostek w psychologii lub grup w socjologii oraz wpływy na rozwój wychowawczy w pedagogice. ale także od strony działania środowiskowego etosu oraz działania psychagogicznego agosu na duchowość wychowanka. Przede wszystkim wyróżniamy środowisko obiektywne. Rodzina wiejska jako środowisko wychowawcze. a potęgować dodatnie. O pojmowaniu środowiska i jego konsekwencje dla wychowania. cz. Dlatego też rozwój człowieka należy rozpatrzyć nie tylko od strony moralnej i samorzutnej biosu. nazywanej biosem. 1952. Paris 87 R. Następnie nie wszystkie wpływy. jednakże zawsze przy pomocy psychagogicznej wychowawców jako dzieło przede wszystkim agosu. w postaci potrzeb biologicznych. pochodzących ze środowiska.jestem po środku). Poznawaniem czynników środowiskowych i zużytkowaniem ich praktycznie w wychowaniu zajmuje się specjalny dział pedagogiki opisowej zwany pedagogiką mesologiczną86 (gr. M y s ł a k o w s k i . psychicznych. służących do rozwijania biosu wychowanka. meseuo . Dlatego też w środowisku życiowym trzeba odróżnić: 1° . by następnie przejść do określenia pomocy wychowawczej. 33-36. kształtujące się w etosie. ale także działających w nurcie życia społecznego. społecznych. stanowiących wprawdzie stałe tło życiowe wychowanka. jakim podlega wychowanek. meson . rzeczy i osób. stara się usuwać wpływy ujemne. R o z d z i a ł IV WYCHOWANIE JAKO WPŁYW SYTUACJI SPOŁECZNYCH ETOSU 1.środowisko pedagogiczne. że tworzą one arsenał środków wychowawczych. Przedmiotem mesologii lub ekologii jako nauk o środowisku jest samo otoczenie (milieu) życiowe i jego wpływ na cechy organizmów w biologii. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1960 nr 4 s. kierując rozwojem wychowanka ku wartościowym wzorom i do wzniosłego. wpływów stałych i zmiennych tak szkodliwych w rozwoju wychowanka. jak też wywołujących korzystne zmiany zgodnie z dobrem rozwojowym oraz 2° .działanie społeczne etosu najbardziej odbija się na strukturze moralnej charakteru oraz częściowo osobowości twórczej ze względu na kulturę masową danego społeczeństwa lub struktury środowisk grupowych. który wcześniej już współpracuje z etosem nad charakterem moralnym i typem osobowości. 88 Z. III rozdz. Obecnie trzeba bliżej zająć się rozpoznawaniem czynników zewnętrznych działających w wychowaniu. bądź ideologicznym nastawieniu i orientacji życiowej. przez które rozwój biosu przechodzi. życie uliczne. Znaczenie środowiska w wychowaniu Dotychczas poznawaliśmy wychowanie jako naturalny proces wzrostu. złe przykłady. będą dla dalszego rozwoju jednostki wychowawczo dobre i zdrowe. dotyczącego głównie rozwoju podstawowej siły pędu życiowego. . które jako odrębna siła etosu stara się modyfikować pęd życiowy jednostki rozwijającej się według swojego kierunku. I p. udzielanej w agosie przez wychowawców różnego rodzaju. Les theories des milieux et pedagogie mesologiąue. Z a n i e w s k i . szkoła. pornografia. 3b). kulturalnych i duchowych. szlachetnego ideału czlowie86 Ks. Wreszcie najpełniej dochodzi do głosu natura duchowa człowieka w strukturze światopoglądowej i dalszej świętości. Warszawa 1931. Jedynie niektóre elementy otoczenia działają dynamicznie na daną jednostkę i wywołują zmiany w wychowaniu i te tylko tworzą środowisko życiowe jako część ogólnej biosfery ludzkiej. jak np. W związku z tym pojęcie środowiska nie jest w naukach jednoznaczne. choćby dlatego.środek. Teoria warstwicowa podkreślała nie tylko udział w biosie czynników wewnętrznych. używanych nie tylko świadomie i celowo przez wychowawców. jak np. Obecnie z kolei zwrócimy uwagę na sytuacje życia społecznego. dążąc do przystosowania wychowanka w życiu grupowym (por. które świadomie i celowo. R. alkohol. W r o c z y ń s k i . na które składa się otoczenie jako zespół warunków. w środowisku życiowym bowiem działają także czynniki szkodliwe. głównie jednak działających w sposób nieświadomy i niezamierzony.środowisko wychowawcze jako całokształt rzeczywistych wpływów na jednostkę. ale także zwracała uwagę na wychowawcze zaspakajanie wszelkich zapotrzebowań wychowanka przy pomocy odpowiednich środków jako sprzężonych z podłożem czynników zewnętrznych. zależnie od fazy rozwojowej. w rodzinie wiejskiej88. ale nie zawsze wywierających wpływ na jego rozwój 87 . jak np.

np. jonosfery itp. radio. Odróżnienie środowiska wychowawczego od pedagogicznego. zasady.co do możliwości i wartości wpływów oraz co do czynników wpływających i ich treści . Z a n i e w s k i. warsztaty pracy) oraz kultury duchowej. że trudno je rozgraniczyć. 90 K. szkolnictwa. z którego najczęściej pochodzą poglądy. cyt. s. do jakich wpływy środowiskowe zmierzają ze względu na swój rodzaj i charakter. Jak na podstawie określeń widzimy. W tej dziedzinie działa także podkultura (subculture) różnych grup marginesowych i zbuntowanych przeciw społeczeństwu90.. np. nieświadome lub nieprzewidziane przez wychowawców. nastroje i postawy wychowanków. gdyż pierwsze stanowi mieszaninę dobrych i złych wpływów jako wytwór społecznego życia etosu. Wszystko to razem świadczy o wielkim znaczeniu środowiska szczególnie ludzkiego i całego otoczenia życiowego jednostek jako źródła. gleba. drugie zaś środowisko (pedagogiczne) jako stwarzane przez wychowawców nozostaje w ramach celowego działania agosu. to jest zmian. ale także środkami pośrednimi masowej informacji (książki. jak też ze względu na środki wpływu. w usposobieniu uczuciowym oraz w postawach podświadomych zwraca uwagę na zasadniczy mechanizm wpływów. Istota i cele wychowania. dz. b) dążeniem woli do dobra. s. R. Ponieważ chodzi tu o wszechstronny rozwój osobowości wychowanka jako człowieka. Natomiast w środowisku wychowawczym jako w otoczeniu statycznego oddziaływania i biernego poddawania się wpływom tak natury. rzeczy jak i obecnych osób. c) środowisko kulturowe z wpływami kultury materialnej (budownictwo. które pobudzają działanie woli. przenikanie poglądów. kino. Równocześnie jednakże wiemy. 83-92.. S o ś n i c k i. c) sferą uczuć i d) postawami popędowymi podświadomości. Psychologia wpływu. oświaty. nastrojów i usposobień oraz postaw dążeniowych. Uporządkowanie tych krzyżujących się czynników zewnętrznych można osiągnąć przez zróżnicowanie skutków. albo podwyższenie pod wpływem szlachetnej osobowości. co pociąga za sobą odmienność ich wpływów. jądrowe.obywatelskim. zasad postępowania. 32-33. wyróżniając: a) środowisko naturalne obejmujące zarówno pozaziemskie wpływy na organizmy (promieniowanie kosmiczne. partyjnym itp. klimat) oraz otoczenie przyrody żywej (mikroorganizmów. szkolnym. szczególnie gdy chodzi o podkreślenie dynamicznego i przetwarzającego wpływu na wychowanka przez celowe i programowe działanie środowiska pedagogicznego. zawodowym. w postępowaniu woli. W zakresie zaś treści wpływających na wychowanka dzieli się środowiska inaczej. tak ze względu na Por. mimo potocznego traktowania tych uar^y jako synonimów. nauczania. por. duszpasterstwa. wychowawcy czy też zespołu wychowawczego. kierującego wychowanka ku ideałowi człowieka. ale poza tym zawsze powstaje udzielanie się. 8g skutki i wpływy. jak i szerszym . można teoretycznie uporządkować działanie środowisk następująco: 1° . znaczenie środowiska jako całości oddziaływań jest w wychowaniu wielostronne. jak również do opanowania podświadomości w taki sposób. którym jest dążność do wyrównywania poziomu psychicznego między jednostkami lub pomiędzy jednostką i grupą czy masą ludzi (tłum). prasa. Zadaniem przeto wychowania staje się opanowanie i pokierowanie: a) treścią świadomości. a pochodzi od środowiska pedagogicznego agosu . dlatego też wychowawcy dążą nie tylko do ukształtowania świadomości (treści umysłu. W. Stąd znając skutki. W wyniku dyfuzji psychicznej może nastąpić albo obniżanie się poziomu psychicznego jednostki.Działanie świadome. by ona nie była przeszkodą i trudnością wychowawczą przez sprzeczne dążenia w stosunku do świadomości. jest bardzo ważne. telewizja itp. przekazywanej nie tylko na drodze wychowania. nazywane przez analogię do zjawiska w naczyniach połączonych . kościelnym. że środowisko różnicuje się na wiele rodzajów. owadów.) wraz z wpływami geograficznymi (teren. flory i fauny). b) środowisko społeczne osób i stosunków między nimi zachodzących (zarówno w środowisku rodzinnym. poglądów) oraz woli rozumnej jako podstawy moralnego postępowania. Lagensalza 1928.ka 8 9 . komunikacja. cyt. występują zwykle skutki niezamierzone. Stąd najczęściej środowisko społeczne i kulturowe łączy się w jedno jako środowisko społeczno-kulturalne. Das padagogische Milieu. jakie można i trzeba osiągnąć w wychowaniu. czyli zmian zachodzących w poglądach świadomości. P o p p.). Obydwa podziały środowiska . sąsiedzkim. Na skutek tego wyrównywania się poziomów powstaje wzajemne przystosowanie i upodobnienie psychiczne.).krzyżują się i splatają ze sobą tak. w tłumie. ale także zmierzają do urobienia motywów uczuciowych i nastrojów.dyfuzją psychiczną. celowo zamierzone i bezpośrednie dotyczy przede wszystkim kształtowania treści świadomości i dążeń rozumnej woli. dz. magazyny ilustrowane.

kierujący postępowaniem człowieka.Na koniec teoria warstwicowa odkrywa subtelne oddziaływanie środowiska duchowego. jako Polak. ideowe. Środowisko duchowe jako najgłębszy wytwór historii życia i cywilizacji przybiera kształty właściwe epoce czasu. w którym linie proste oznaczają właściwe wpływy środowiska. C . kim się jest jako człowiek. działa zaś przez sumienie jako wyraz duchowego systemu samokontroli. jak też do podświadomości jednostki wychowywanej 1. jeśli nie natrafiają na przeszkodę tamującą ze strony przeżyć uczuciowych i dążeń podświadomości. linie zaś przerywane wpływy uboczne nieświadome. z więzi uczuciowych z etosem. państwo czy braterstwo ogólnoludzkie. szczególnie takimi grupami jak rodzina. a jest dziełem wpływu całego środowiska życiowego biosu łącznie ze środowiskiem naturalnym. Europejczyk. w którym promieniują najwyższe idee i wartości z tradycji kultury narodowej.środowiska wychowawczego etosu. 4° . Różnorodność wszelkich wpływów środowiskowych łącznie ze środowiskiem duchowym na wychowanka obrazuje poniższy schemat.Uczucia wyższe (wartości) i nastroje usposobienia. lecz rozwijają się stopniowo jako graniczne wytwory poszczególnych warstwie rozwojowych. 3° . których świadome wpływy na wychowanka mogą być bardzo skuteczne. Wpływy nadświadome. które pośrednio docierają swymi wpływami aż do świadomości.Nadświadomość (self) i sumienie. Jeśli przez punkty ABCD . kształtowane zaś jest ono przez środowisko wychowawcze etosu. W sposób nieuchwytny i twórczy wynika z nadświadomych. B . jako katolik czy wyznawca innego światopoglądu.Podświadomość i postawy popędowe.środowiska duchowego kultury i losu na elementy strukturalne osoby człowieka. europejskiej.oraz środowiska kulturowego. klasa szkolna. ale bezpośrednie i często nieprzewidziane przez wychowawców obejmuje zwykle nastroje i przeżycia emocjonalne oraz postawy dążeniowe podświadomości. do których należą: A . zawierające w sobie tak dodatnie. niezamierzone i pośrednie wywiera wpływ przede wszystkim na dążenia woli. szkoła. nie zawsze poddanej kierownictwu rozumu i świadomości oraz na usposobienie i nastroje uczuciowe. naród. Zawiera w sobie także umiłowanie samego życia (biosu). miłość krajobrazu rodzinnego.życiowego biosu. ideowych dążeń agosu i kultury. miłość Ojczyzny z całym pięknem środowiska naturalnego.Działanie nieświadome.Świadomość przedmiotowa i poglądy oraz E . Ta świadomość siebie (self) integruje się w duchowości jakby pewna nadświadomość przeżywana intuicyjnie i trudno wyrażalna poza wzruszeniem czy oburzeniem z powodu szargania świętości. środowiska duchowego swoim klimatem kształtują w warstwie duchowej poczucie samego siebie.Wola rozumna i dążenia wolitywne. najbardziej jest czułe na zmiany losu i podatne na tajemnicze działanie łaski. Elementy te nie są od razu gotowe. D . Obraz powyższy powstaje na skutek nakładania się na siebie wpływów środowisk: 1° . jak i ujemne czynniki związane ze środowiskiem społecznym lub społeczno-kulturalnym. 3° . grupa zawodowa i miejsce pracy oraz szerszymi grupami społecznymi jak Kościół.środowiska pedagogicznego agosu i 4° . 2° . chrześcijańskiej i więzi ogólnoludzkich.Wreszcie działanie bezwiedne. 2° .

pobudzanej przez różne wpływy. Warstwa socjologiczna ponad szkołą nadbudowuje własne instytucje. wówczas poniżej linii A otrzymamy obraz I warstwy biologicznej. w grupie zawodowej itd. Pas między linią A i B odtwarza II warstwę psychologiczną z nastrojami usposobienia i pobudzanymi głównie przez środowisko wychowawcze etosu uczuciami wyższymi wartości cenionych w otoczeniu społecznym. personalizować. Warstwa psychologiczna jest formowana ze strony etosu przez szkołę podstawową. czy zostaje on opanowany przez podświadomość. zależnym od tego. W związku z tym antagonizmem środowisk. a głównie przez środowisko naturalne biosu. Ponieważ asymilacja jednostki. nie wykluczając zmiennych losowych (środowisko duchowe). lecz wyniki pozostają w zależności od sytuacji wychowawczej. w której świadomość siebie (self) i sumienie razem jako nadświadomość kontrolująca całość życia człowieka tworzą najwyższą strukturę światopoglądową pod wpływem oddziaływań środowiska duchowego historii i losu ludzkiego. Działanie życia społecznego (etosu) nie jest rozproszone. które ukierunkowują i modelują przebieg danej warstwicy rozwojowej. popędy niższe i uczucia umysłowe. średnią lub wyższą oraz dokształcanie i kursy różnego rodzaju. poddająca się kierownictwu rozumu (logosu) składają się na podstawę struktury charakteru moralnego. Równocześnie. stwarzając odpowiednie instytucje wychowujące. dostosowanie się jej do życia społecznego może być konformizmem wypływającym z naśladownictwa i upodobnienia się do stawianego wzorca. Z kolei przestrzeń między linią B i C oznacza III warstwę socjologiczną. W tej walce wpływów decyduje sam wychowanek swoim stanem rozwojowym. Socjalizacja głębsza więc przenikająca do natury osobowej wychowanka musi się splatać czy nawet krzyżować z procesem personalizacji. związanych z siłą agosu (środowisko pedagogiczne). które równocześnie powinny uspołeczniać i działać rozwijająco na osobę. jak i wola rozumna. w której wychowanek żyje i kształtuje się w zasadzie aż do pełnej dojrzałości i usamodzielnienia się przez małżeństwo i założenie własnej rodziny. organizacjach społecznych. Oczywiście nie chodzi o sytuacje przypadkowe lub chwilowe. jak samorząd szkolny. w której postawy popędowe i instynktowne wraz z tworzącą się podświadomością działają w ramach wrodzonej struktury temperamentu. Etos właśnie przez instytucje wychowujące stara się pokierować rozwojem biosu jednostki do celów zbiorowego. przedszkole. stąd też oddziaływanie etosu dostosowuje się do nich. gdzie głównie celowe wpływy środowiska pedagogicznego i kulturowego kształtują poglądy i treści świadomości przedmiotowej o świecie natury i kultury jako ważne składowe struktury osobowości twórczej wychowanka. czyli z samodzielnością i świadomością siebie. a może być nawet wymuszona pod presją otoczenia. czy też jego czynniki osobowościowe duchowości. jak żłobek. z siłą życia społecznego etosu (środowisko wychowawcze) oraz z siłą życiowego pędu biosu (środowisko życiowe). Te zwyczaje i obyczaje przejmowane przez wychowanka uspołeczniają go w ciągłym procesie socjalizacji. jak o tym świadczą nadzwyczajne wydarzenia życiowe jednostki. jak widzimy na wykresie. wspólnotowego życia. biorą górę nad cielesnością i podporządkowują ją ideałowi nowego człowieka. Rozpoczyna się ona w prawidłowo funkcjonującej rodzinie. Skoro zaś bios jednostki rozwija się wachlarzowato. wpływy świadome krzyżują się z pośrednimi i nieświadomymi. Uspołecznienie takie staje się pozorne i kruche. w wychowaniu nie decyduje samo środowisko jako całość. Dalej pomiędzy linią C i D przypada miejsce na IV warstwę kulturologiczną. dlatego też nie wypływa z przekonań jednostki. Z pewną pomocą szkole podstawowej przychodzi organizacja zuchowa. jak skorupka na jajku. harcerstwo i inne . które wytwarzają się w instytucjach wychowujących. przede wszystkim rozumność i dobra wolna wola. lecz konkretyzuje się w zwyczajach i obyczajach obowiązujących w określonych środowiskach i kręgach społecznych. doraźne. czy później internat lub w wypadku sieroctwa względnie opuszczenia . W wypadku niemożności wywiązania się z zadań opieki i wychowania rodzinę wspierają pomocnicze instytucje. stwarzając przeszkody w pokierowaniu wychowankiem do ideału.i E przeprowadzimy linie poziome oddzielające umownie warstwy od siebie.dom dziecka czy młodzieży. które razem składają się na strukturę indywidualności psychicznej danego wychowanka. w której tak dążenia wolitywne. lecz o sytuacje wychowawcze stałe. potem doskonali się w szkole. Wreszcie obszar między linią D i E symbolizuje w schemacie V warstwę czysto duchową (światopoglądową). Dlatego etos działa poprzez instytucje wychowujące. Taką instytucją zasadniczą dla warstwy biologicznej jest rodzina. budzące jej duchowość. przechodząc na coraz wyższe warstwy. kim się jest (self). walczą ze sobą o przewagę i wypierają się wzajemnie.

9-12. cyt. XX-XLIV. gdyż krzyżują się w nim trzy ośrodki działania: 1° . np. zastojowej degresji lub wykolejającej regresji rozwojowej (por. W r o c z y ńs k i. A. kluby. potem katechizację parafialną dzieci i młodzieży. a) Sytuacja wewnętrzna tworzy tzw. Praca oświatowa. których działanie przejmują w dalszym życiu wychowanka: wojsko. biblioteki. informuje ogólnie i zwraca uwagę na istotne momenty w działaniu instytucji wychowujących etosu.duchowe przewodnictwo Kościoła. II p. 1). które starają się skorygować wpływy negatywne tak śro42 K.. a równocześnie sam nie jest jednolity. Zbiór rozpraw z pedagogiki społecznej. bądź też może się odbywać pod bezwiednym wpływem warunków społecznych otoczenia ze stanem rozwojowym samego wychowanka. R. organizacji młodzieżowej. K a m i ń s k i. może być niezamierzonym skutkiem pośredniego działania innych ludzi. organizacje obywatelskie i polityczne. nowicjat zakonny lub przez katolicki uniwersytet stara się swoich wiernych w każdym wieku prowadzić duchowo do wiary i uświęcenia. s. Warszawa 1963 s. wywołujących rozwój człowieka i działających w ramach instytucji wychowujących. np. formy życiowej własnej aktywności wychowanka i jego struktury postępowania. ujmując je w pojęciu sytuacji wychowawczej. tłumu lub zbiegowiska. 2) utrwalone skutki środowiska życiowo-naturalnego.organizacje młodzieżowe. t e n ż e .. Polskie związki młodzieży (1831-1848). zakład pracy. tenże. a ze względu na swój charakter wywołują różne skutki i kształtują odmiennie przebieg procesu wychowania 92 w kierunku normalnej progresji. b) Sytuacja zewnętrzna zawsze zawiera: 1) określone elementy środowiska społeczno-wychowawczego danego kręgu etosu. przez ministrantów. Warstwa kulturotwórcza ma własne instytucje jak szkoły muzyczne czy plastyczne dla utalentowanych lub instytucje kulturalno-oświatowe (muzea. s. tzw. K. świetlice itp. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. ochotnicze hufce pracy. Jak widzimy etos różnicuje swe oddziaływanie przez instytucje wychowujące dostosowane do warstw i potrzeb rozwojowych wychowanków. teatry. tenże. 2° . bądź też przypadkowej grupy. w jakich się losowo może znaleźć. apostolat świeckich. Polskie związki młodzieży (1804-1831). Sytuacje wychowawcze Proces rozwojowy wychowanka może być wywołany celowo przez czynności wychowawcy. Właśnie w sytuacjach wychowawczych wpływy krzyżujące się różnych środowisk mogą się uzgadniać i harmonizować lub przeważać nad sobą i zwyciężać w ścieraniu się nie zawsze zgodnie z dobrem rozwojowym wychowanka i celami wychowawców. W a r s z a w a 1966. który przez duszpasterstwo. P r z e c ł a w s k i. Istota i cele wychowania.). Jedynie warstwa czysto duchowa na serio jest domeną działania Kościoła. Zakres i podstawowe pojęcia pedagogiki społecznej Heleny Radlińskiej (W:) Pedagogika społeczna. na które składają się osiągnięte właściwości osobowe oraz poziom rozwojowy określonej warstwy. Wrocław 1961. kina. Warszawa 1968. dążącego do dobra wspólnego przez szkoły i instytucje kulturalno-oświatowe oraz 3° . Warszawa 1965. cyt. środowisko subiektywne wychowanka. a więc instytucji wychowującej. bractwa i sodalicje. H. 9-25. która rozkrzewia się przez rodziny. Tak tedy poziom wyrobienia i ukształtowania jego czynników osobowościowych. wreszcie przez seminarium duchowne. . ale także osoby społecznej. w którym rozwija się bios wychowanka oraz 3) pewne czynniki środowiska pedagogiczno-kulturowego. dz. dz. Otóż tymi skomplikowanymi szczegółami instytucji wychowujących oraz ich polityką wychowawczą i kulturalno-oświatową zajmuje się specjalny 91 dział pedagogiki praktycznej zwany pedagogiką społeczną . immunitet na wpływy niepożądane przez wychowanka. tenże. tenże. Pedagogika społeczna. cz. stowarzyszenia.biologiczna populacja narodu. Sytuacje wychowawcze są to więc układy bodźców. S o ś n i c k i . „Studia Pedagogiczne". istoty kulturotwórczej czy istoty duchowej wychowanka powoduje podatność na wpływy zewnętrzne sprzężone z daną warstwą rozwojową. Warszawa 1971. rodzinę. W wychowaniu więc jego skuteczność zależna jest od: a) sytuacji zewnętrznej samego życia społecznego. Proces rozwoju nie tylko organizmu i psychiki. Warszawa 1963. 91 2. uformowanie cech duchowości decyduje o reakcji i postawie wychowanka wobec sytuacji zewnętrznych.polityczna organizacja państwa. Pedagogika teoretyczna natomiast nie może wchodzić w szczegóły. O strukturze procesów wychowawczych. Stąd sytuacje wychowawcze mają różne pochodzenie. Front Jedności Narodu lub partie. ale także wywołuje odporność. czynników i wpływów. R a d 1 i ń s k a. czyli etosu działającego przez instytucję wychowującą oraz b) od sytuacji wewnętrznej jako stanu rozwojowego danego wychowanka. rodziny. Instytucje wychowawcze w wielkim mieście. III rozdz. klasy szkolnej.

sytuację kulturalną. 3° . 9 4 . dobrobyt. 4° . wychowanie ekstensywne. muzyki. świadome. tytoń). przez uleganie sugestii. 119-126. dochody i stan majątkowy rodziców. Dalej potrzebne staje się zapoznanie się z sytuacją kulturalną domu na podstawie danych o sposobie spędzania czasu wolnego. . radio. liczebność itp. W związku z przewagą jednego z tych środowisk sytuacja wychowawcza przybiera określony charakter i tworzy jakiś wyraźny rodzaj wychowania. co razem przyczynia się do ukształtowania I nurtu życiowego u wychowanka. Następnie chodzi o rozpoznanie sytuacji społecznej w tym domu. 2° . s. zarobki itp. dające ogładę towarzyską.). Tamże. współpraca rodziców ze szkołą. stwarza wychowanie niesystematyczne przez „ocieranie się w świecie". regulamin. Tamże. nazywane także nieformalnym (informal education). na co znów składają się . potrzebę estetycznych. stosunki między ludźmi.zawód rodziców. wywoływanych przez określone sytuacje „wychowawcze" i wpływających na rozwój wychowanka. s. czasopisma. autorytetu. na doborze właściwych środków (działalność zracjonalizowana) oraz na planowym zorganizowaniu dobrych wpływów na wychowanka (działalność zetyzowana). geograficzno-biologicznego środowiska (mieszkanie. higienę. wychowanek wówczas świadomie ulega wpływom przez naśladownictwo wzorów. 108-115. ich pochodzenie społeczne. czyli środowiskowo asymilujące przez ustalone tradycyjnie ceremonie. czyli inspirującą dążenia przez podsumowanie motywów. kultury językowej. 1960 s. cyt. formowane przez samo uczestniczenie w życiu środowiska społecznego. Powyższa analiza teoretyczna rodzajów wychowania. wyposażenie. kontrolę dostępu do używek (alkohol. Tego rodzaju wychowanie przez życie (life education) zakłada fundamenty procesu rozwojowego. 93 lujące się w podświadomości i określające postawy popędowe. jaka jest sytuacja życiowa danej rodziny. opiekę 97 estetyczną.sytuację społeczną.sytuację życiową. sytuacja kulturalna (stan świetlicy szkolnej. 96 97 J. kino. chociaż często może ono modyfikować I nurt życiowy wychowanka. komitet opiekuńczy itp. emocjonalno-dążeniowe. wykształcenia rodziców. opiekę intelektualną nad czytelnictwem. w rodzinie. wpływy kumuB. Inaczej nieco przedstawia się wpływ wychowania ze strony środowiska szkolnego. Poznawanie środowiska wychowawczego. czyli programową.sytuację pedagogiczną. charakter pracy. szczególnie drogą wpływów książki. która często hamuje przejawy II nurtu życiowego. udział dziecka w zajęciach domowych. życie towarzyskie i jego charakter itd. Dlatego też da się wyróżnić: 1° . 130-141. kina. nazywane wychowaniem przygotowującym lub także formalnym (formal education). Występuje tu tzw. pochodzenie społeczne uczniów). obwód szkolny). dz. dowiadując się.). nazywane wychowaniem okolicznościowym (by education). 94 95 Suchodolski. sytuacja społeczna (autorytet szkoły w środowisku. konformistyczne naśladownictwo. potrzeb światopoglądowych i wierzeniowych96. trzeba wiedzieć. współpracę z wychowawcą i posłuszeństwo. teatr szkolny. a więc jakie ma ona warunki mieszkaniowe. Taka sytuacja kulturalna działa dorywczo i ubocznie. uczestniczące93.. ich życia umysłowego. Warszawa 1947 2 s. w którym także działa określona sytuacja życiowa (organizacja szkoły. przydaje się w poznawaniu oddziaływań wychowawczych każdego kręgu społecznego w życiu etosu. telewizji i innych środków przekazywania kultury masowej. Sytuacje społeczne powodują wpływy nieświadome. Wreszcie należy uwzględnić sytuację pedagogiczną w rodzinie. działalność zideologizowana wychowawców). 111-119.dowiska społeczno-wychowawczego. pożycie domowe rodziców. s. biblioteka. czy dziecko ma właściwą opiekę materialną. opiekę nad zabawami i rozrywkami. jego higiena. czyli warunkującą przebieg rozwoju pod wpływem przyrody i środowiska naturalnego. pobudzenia zainteresowań poprzez otaczające dobra kulturowe. pieśni. 150-165. uświadomienie erotyczne i światopoglądowe. budynek. modę. Wynikiem sytuacji życiowej. dostęp do rozrywek oświatowo-kulturalnych . które stają się treścią dolnego nurtu życia. 9 5 . liczebność uczniów. Przy takiej diagnozie rzeczywistej sytuacji wychowanka. odżywianie. opiekę moralną. Wychowanie moralno-społeczne. Taka celowo wywołana sytuacja pedagogiczna stwarza wychowanie intensywne. jak też środowiska życiowego i naturalnego. telewizja. Tamże. np. która polega na tworzeniu celu wychowawczego (tzw. muzeum i zbiory pomocy naukowych) oraz sytuacja pedagogiczna (grono nauczycielskie. zwyczaje i obyczaje. radia. P i ę t e r . losowo-bytowej danej jednostki tworzą się doświadczenia życiowe. tradycji i majątku kulturowego. porządek.

166-180.ustanawiam). 105 n. stąd też ma wewnętrzną sankcję własnego sumienia. promieniującą z każdego 98 99 z tych środowisk.z ustanowienia władzy lub z umowy celem utrzymania określonego porządku. jakiejś miary itp. Norma w ogóle określa powinność. Tamże. cyt. Warszawa 1947 s. 2° . autorytet. rasową czy też zawodową za normę postępowania obowią101 102 103 104 nr 2. talent dydaktyczny. Tamże. „Kultura i Społeczeństwo" 1962 100 D. Taki zbiór zasad negatywnych i pozytywnych. to co w postępowaniu człowieka powinno się zrobić. właściwych dla kręgów etosu i jego instytucji wychowującej. M.wykształcenie nauczycieli.Wychowawczo rzecz biorąc. Etos grupowy zaś tworzą wartości uznawane przez grupę społeczną. które decydują o charakterze normy. titemi . aktywność wychowawcza. jak w przepisach prawnych 1 0 2 . czyli tetyczną (gr. s. „Psychologia Wychowawcza" 1962 nr 1 s.. Istota ta wiąże się z siłą moralną. . powstającego w sferze prywatnej osobowości wychowanka pod wpływem środowiska życiowego biosu oraz hamującego działania środowiska społecznego i kulturowego. czyli etosu społecznego. 3. ponieważ wypływa ona z przejęcia się normami postępowania danej grupy. kultura językowa i moralna. aksjologicznych i tetycznych ustala się trzy rodzaje zespołów zasad. co stwarza normę aksjologiczną (ideologiczną jako uznaną przez jakąś grupę społeczną) oraz 3° . III rozdz. dochodzimy do problemu istoty wpływu . poznającemu godziwość lub niegodziwość rzeczy zgodnie z naturą ogólnoludzką. prof. dz. Młodzieżowa podkulturą. stwarzających całość sytuacji wychowawczych dla danego wychowanka. środowisko wychowawcze domu i otoczenia społecznego. cz. O s s o w s k a. ale także poziom i wartość etyczna norm postępowania. które kierują postępowaniem ludzi. s.na wychowanka i jego postępowanie . natomiast etos moralny rozszerzony na ideę Boga jako Prawodawcy i Najwyższego Dobra przybiera charakter religijny 104 . ich praktyka.z dobrowolnego poddania się człowieka rozumowi. S o ś n i c k i . szczególnie środowiska pedagogicznego agosu oraz środowiska społecznego i kulturowego. stąd wysokie morale polega na zgodności między obowiązującymi normami etycznymi a faktycznymi poglądami i postępowaniem członków grupy. Sośnicki nazywa etosem i wymienia etos moralny (jednostki). W związku z powyższymi rodzajami norm etycznych. Wobec tego skuteczność wpływu można by mierzyć siłą pierwszego nurtu życia.z uznania za wartość jakiejś rzeczy czy idei. co też prowadzi do właściwej normy etycznej. Jednakże powinności te wynikają z różnych źródeł. Warszawa 1963 s. 17. W związku ze złożonością sytuacji wychowawczych kształtuje się sprawa skuteczności wpływu wychowawczego danego środowiska na wychowanka. A. Ową siłę moralną grupy lub środowiska nazywa się morale. M a t e j k o . jak środowisko pedagogiczne wychowawców. 99-100. 3 e).. drugiego nurtu życiowego z jego podkulturą 99 . etos grupowy i etos państwowy 103 . postawy wychowawcze) 98 . D y o n i z i a k. E. O skuteczności tej decyduje stosunek między stopniem wychowania intensywnego a ekstensywnego oraz pomiędzy wychowaniem okolicznościowym a wychowaniem przez życie. Por. Podstawy nauki o moralności. narodową. I p. związanego z ukształtowaną pod wpływem środowiska pedagogicznego sferą publiczną osobowości wychowanka. S u p e r . Obiektywne podejście do metod badania osobowości. gdy zaś jest zacieśniony do idei humanitaryzmu i ludzkości. Powinności więc mogą pochodzić: 1° . Podstawy wychowania państwowego. co też wytwarza normę stanowioną. K. staje się moralnością świecką. Etos moralny jednostek wypływa z poczucia wspólnoty natury ogólnoludzkiej. 140. 94 n. Rozwijająca się więc walka między nurtami życiowymi o górowanie i tworzenie się planu życiowego w sferze symbolicznej osobowości 100 (por. Morale sytuacji społecznych etosu Rozpatrując wychowanie nie od strony swobodnego rozwoju biosu lecz jako proces uwarunkowany ścieraniem się sytuacji wychowawczych w samym życiu społeczeństwa. środowisko kulturowe i życiowe. ostatecznie zależy od siły moralnej środowisk biorących udział w kształtowaniu wychowanków. niski zaś poziom polega na rozbieżności jawnej lub maskowanej w tym zakresie101. mających za zadanie regulowanie współżycia ludzi i rozwiązywanie zachodzących kolizji między nimi. Praca a koleżeństwo. ważne jest w morale nie tylko stopień przejęcia się normami.przenikających się wzajemnie środowisk o różnym kierunku oddziaływania. w zestawieniu z siłą przejawów nurtu dolnego. s.

Zapewnienie więc dobra rozwojowego wychowankowi żąda. Przy tym jednak nie teoretyczna moralność jako zespół zasad ma w wychowaniu decydujące znaczenie. całość środowisk z ich kolizjami. O s s o w s k a . zawodowej czy politycznej. technicznego (prymityw lub postęp). lecz ich realizacja na codzień. ekonomicznego (nędza lub zbytek). w szkole. Każdy z tych etosów stanowi podstawę odrębnego rodzaju wychowania bądź to moralnego. s. podobnie jak morale rodzin zdemoralizowanych alkoholizmem lub nierządem i morale rodzin przestępczych. przez które wychowanek przechodzi. Wreszcie etos państwowy przy pomocy przymusu prawnego i sankcji karnych reguluje stosunki między grupami w państwie i dąży do związania wszystkich obywateli we współdziałaniu z całością. jak i obywatelskiej. Z tego wynika wskazówka. Tak więc na rozwój wychowanka od strony etosu społeczeństwa wpływają cztery poziomy moralności i ich siła przeżyciowa. a więc rodziców. lecz o morale pedagogiczne jako przejęcie się swym powołaniem wychowawcy. majstrów itp. narodowej. morale rodzin rozbitych przez rozwód nie liczy się zupełnie z właściwym dobrem dzieci. czyli a) morale środowiska pedagogicznego. grupowy lub państwowy oznacza właściwie tylko rodzaj moralności albo ogólnoludzkiej. le środowiska naturalnego w postaci zdrowych moralnie lub demoralizujących warunków życia biologicznego (zwyrodnienie lub tężyzna). a nie odwrotnie. Tak np. ustrojowego (wyzysk lub sprawiedliwość społeczna). Spośród wszystkich sił moralnych etosu największą siłę powinno reprezentować środowisko pedagogiczne agosu. pociągająca jako wzór i przykład postępowania. lecz stanowi całość tych prądów społecznych z ich wiarami. W związku z tym morale pedagogiczne musi moralność ogólnoludzką i jej normy etyczne prawa naturalnego uczynić podstawą uzupełniającej ją moralności solidarnościowej grup narodowych czy zawodowych z ich normami aksjologicznymi. że miernikiem morale środowiska wychowawczego jest atmosfera w rodzinie. M. jak awanse i przywileje lub nagany. sąsiedztwa. gdyż etyka stosowana pozbawiona podstaw ogólnoludzkich zasad moralnych prowadzi do gruntownej przeróbki i poprawiania natury człowieka na modłę określonej doktryny. ale także prawo do wdrożenia do wszelkiego dobra łącznie z dobrem moralnym zgodnie z naturą ogólnoludzką. zawodu oraz opinii publicznej tak narodowej. która uszlachetnia naturę człowieka przez włączenie w orbitę swych wpływów wszelkich zastosowań tych zasad w etyce społecznej. wychowawczyń. wyznaniowej. wreszcie d) mora105 106 Tamże. w którym niesiona jest jednostka w jej rozwojowym procesie. jak też moralność społeczna grupy rodzinnej. Moralność mieszczańska. o człowieku i o Bogu. a nie tylko hipotez lub koncepcji ideologicznych.żującą członków tej grupy. nauczycieli. elitarnej.zwyczaj. W terminologii zaś pedagogicznej etos (zaczerpnięty od Arystotelesowego ethos . bądź to wychowania społecznego i wychowania państwowego. Same zasady moralne mogą być mało świadome lub opacznie pojmowane. Do tych praw należy prawo wychowanka do otrzymania wszelkiej prawdy o świecie. jak i masowej. Posługuje się on sankcją organizacyjną. czyli środowisko wychowawców. narodowej i zawodowej oraz moralność polityczna państwa. Etos więc jako dynamizm w wychowaniu nie daje się utożsamić z żadnym rodzajem moralności. kary i usunięcia z grupy oraz sankcję aprobaty lub potępienia przez opinię publiczną. Natomiast poziom moralności i morale środowiska wychowawczego w rodzinach czy innych grupach społecznych przedstawia się bardzo różnorodnie. . albo solidarnościowej poszczególnych grup społecznych. której jednostka obawia się lub wstydzi 1 0 5 . Dlatego też wychowanie określają zmienne sytuacje społeczne etosu. rasowej. by morale wychowawców nastawione było na zasady moralności ogólno-ludzkiej. mieszczaństwa 106 lub moralności państwa. przyzwyczajenie) znaczy cały potężny nurt życia społeczeństwa. kadry oficerskiej i podoficerskiej. albo solidarność grupowa lub patriotyzm. duszpasterzy. jak też moralności państwowej z jej normami etycznymi nie będącymi w sprzeczności z normami etyki ogólno-ludzkiej. rówieśników. Nie chodzi tu o deklaratywną moralność ze stanowiska określonego moralizmu światopoglądowego. Łódź 1956. które wymaga najlepszej realizacji dobra rozwojowego wychowanków. w którym na jednostkę działają tak moralność ogólnoludzka prawa naturalnego związana z wychowaniem moralnym. rozrywkowej. jak np. b) morale środowiska wychowawczego różnych grup społecznych: rodziny. dalej c) morale środowiska kulturowego zarówno kultury wyższej. 122-130. Zasada humanizmu i personalizmu żąda poszanowania praw należnych osobie rozwijającego się człowieka. W terminologii Sośnickiego wyraz etos moralny. co też nazwywamy morale grupy środowiskowej lub sytuacji społecznej. których celami są odpowiednio albo miłość bliźniego i altruizm.

która stara się zmobilizować dodatnie siły środowiska dla jego przetwarzania i oczyszczenia atmosfery i w tym celu posługuje się tak diagnozą . 45-57. pod wpływem których jednostka rozwijająca się pozostaje. Omawiając już stosunek środowiska pedagogicznego do innych środowisk. spotykaliśmy określoną działalność wychowawczą w postaci pedagogiki społecznej. jak pamiętamy. które dobrą atmosferę wychowawczą zawsze psują 107 . mającej poznać środowisko. Równocześnie trzeba pracować nad tamowaniem destrukcyjnych wpływów środowiska naturalnego biosu. urządzeń i instytucji pomocy i opieki społecznej. który przez doskonalenie społecznych instytucji wychowujących przygotowuje sobie warunki do skuteczniejszego oddziaływania bezpośrednio na wychowanków. dlatego też nawet przy wysokim morale wychowawców proces rozwojowy wychowanka pozostanie uformowany w orbicie wpływów jakiejś moralności niezgodnej z zasadami etyki ogólnoludzkiej.Z taką przemianą i pedagogizacją środowiska wychowawczego wiąże się także usuwanie przeszkód. Atmosfera więc bardziej lub mniej wychowawcza zależy od poziomu moralnego środowisk wychowawczych. cyt. RozdziałV WYCHOWANIE JAKO URABIANIE PRZEZ DZIAŁANIE AGOSU 1. polegającą na powstrzymaniu rozkładu. 108 107 turowego i naturalnego.w organizacji czy grupie rówieśników. Pedagogika społeczna jest pośrednim działaniem wychowawczym agosu. kulL. Nie zawsze jednak celowe działanie środowiska pedagogicznego zdolne jest do skorygowania wpływów środowiska społecznego. Działanie wychowawcze w dziedzinie pedagogiki społecznej dotyczy. jeśli są to środowiska o pozytywnym wpływie wychowawczym. Z kolei trzeba więc poznać teorię działań wychowawczych. dz. czy też okolicznościowe i wychowanie przez życie. środowiska pedagogiczne muszą się zatroszczyć o realizację pedagogiki społecznej.rozpoznaniem istniejącego stanu środowiska rodzinnego i miejscowego (lokalnego). H. 109 S. czyli trzeciej siły agosu. s. „Katecheta" 1959 nr 6 s. która często dostosowuje się do mentalności i najniższych 109 instynktów masowego odbiorcy w postaci sensacji. Ochrona młodzieży przed publikacjami demoralizującymi. wypływającego ze sfery prywatnej i intymnej osobowości ludzkich. związanych z moralnym poziomem i siłą działania środowiska kulturowego. a przy pomocy instytucji oświatowo-kulturalnych ma na celu uzdrowienie środowiska społecznego jego własnymi siłami. szczególnie kultury masowej. dz. by przezeń dopiero pośrednio wpływać na osoby wychowanków. Ale moralność ta jest zupełnie niejednolita i obok dodatnich elementów zawiera zwykle przemieszane ze sobą elementy demoralizujące młode i starsze pokolenie. organizacji i grup społecznych. czy pornografii . cyt. brutalności lub żartobliwości. która ludzi rozwija. Na atmosferę rodzinną składa się przede wszystkim szacunek dla pracy. jak wychowanie uczestniczące.. Takie działanie pośrednie wychowawców stanowi . Zadania i funkcje wychowawców Wychowanie jest nie tylko spontanicznym wzrostem i rozwojem biosu. ale także odbywa się jako zamierzone urabianie wychowanka przez działanie wychowawców. K u n o w s k i. Tak więc wychowanie świadome i formalne nie zawsze jest skuteczniejsze w stosunku do wychowania stwarzanego przez inne środowiska i sytuacje społeczne etosu. nie tylko wpływem warunków instytucji i sytuacji etosu. J e 1 e ń s k a. zapewnia unikanie wrogich nieporozumień. R a d 1 i ń s k a. Żeby temu zapobiec. Analogicznie podobne elementy działają w atmosferze szkoły. 472-477. dotyczących pomocy i opieki społecznej oraz kompensację. zapobiegać wypaczeniom i kompensować powstałe braki. jak też profilaktyką. podchodzących z uwarunkowań degeneracji biologicznej w populacji ludności oraz z deformacji ekonomicznej lub ustrojowej w życiu społeczeństwa. Pedagogika społeczna. ideowość w postaci bezinteresownej ofiarności rodziców oraz radość i pogoda wewnętrzna. Sztuka wychowania. czyli zapobieganiem objawom ujemnym przez system urządzeń. naprawie wykolejenia i zapewnieniu minimum warunków rozwoju fizycznego i kulturalnego jednostek 1 0 8 . dostarczając elementów podkultury jako pożywki dla II nurtu życiowego jednostek. Mimo to środowisko pedagogiczne agosu nie pozostaje całkowicie bezradne i powinno wykonać swoje zadania przez realizację szeregu działań rozwijających i urabiających w mniejszym lub większym stopniu wychowanka na wzór określonego ideału człowieka.

dochodząc do pełni swego człowieczeństwa i duchowości. psychogenne oraz socjogenne 113 . tj. zapowiadających dopiero w przyszłości swój etap rozkwitu. wymagającej znajomości cech indywidualnych. tłumienie i wygaszanie potrzeb perseweracyjnych (łac. co w zakresie problemów wielkiego wychowania wymaga socjotechniki11 x wychowawczej. K u n o w s k i . Warszawa 1967. czyli tzw. niesprawiedliwość społeczna. jak potem potrzeb rozwojowych wychowanka. Abstynencja. marnotrawstwo. F. Zarys alkohologii. w które próbuje się wtłoczyć aż 44 zmienne (H. Nauczycielskie poznawanie uczniów. eu . C h a l a s i ń s k i . mało wydajna praca).Pełny obraz ludzkich potrzeb daje teoria warstwicowa wychowania.dobrze. 92-98. dożywianie dzieci w szkole. a więc nad życiem Cz.). mikroedukacji (gr. Warszawa 1969. wielkiego wychowania. rozróżniając: a) zasadnicze potrzeby warstwowe. Funkcje te ujmuje się jako: 1° . 1 s. 2 zmienione. dyskryminacja). odbieranie prawa wychowania złym rodzicom itp. Profilaktyka wychowawcza. A. Nowoczesne więc wychowanie zaczyna się od przygotowania dobrych warunków eugenicznych (gr. Murray) 1 1 4 . diagnostyki pedagogicznej 112 . anticipatio -wyprzedzanie). Młodzież a przestępstwo. wówczas staje się prawidłowe i owocniejsze. Educational Psychology.opiekę wychowawców nad biosem wychowanka. Społeczeństwo i wychowanie. 112 S. makros . 80-112. Wychowanie uczniów w trzeźwości. S k ó r n y . wielki). 2). Ł o p u s k i. Obserwacje i charakterystyki psychologiczne. Z poprawą uwarunkowań proces wychowawczy przebiega łatwiej i skuteczniej. Warszawa 1967. 43-70. wpływającego na wnętrze psychoduchowe wychowanka. J.mały. genos . które teoretycznie próbuje się ująć w grupy jako potrzeby wiscerogenne (pochodzące z życia fizjologicznego wnętrzności).zakres tzw. 114 113 Np. O. M a c D o n a 1 d. które stwarza odpowiednie warunki do efektywniejszego przeprowadzenia istotnego. twórczości i głębszego przeżycia światopoglądowego (por. Stąd pomoc wychowawcza okresowo musi się zmieniać. dociekania. III rozdz. Tradycyjne wychowanie jako działanie wychowawcze od wewnątrz na rozwój psychiki i duchowości wychowanka przy pomocy techniki psychologiczno-personalistycznej. 110 . cz. M. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1961 s. a podsuwanie i popieranie potrzeb antycypacyjnych (łac. podtrzymywanie). Warszawa 1960 s. 86-87. Trzeźwość. np. San Francisco 1959 s. Z. kulturowe i duchowe oraz b) potrzeby rozwojowe. W zakresie pierwszych potrzeb warstwowych czynności wychowawców sprowadzają się do rozbudzenia siły danych potrzeb oraz prawidłowego ich zaspokajania. narkomanii. Każda warstwica rozwojowa wykazuje odrębne liczne potrzeby. Nauczyciel a walka z alkoholizmem. Wyd. Stąd właściwe zadanie agosu stanowi pomoc wychowawcza w procesie całkowitego i wszechstronnego rozwoju człowieka.urodzony) biosu i poprawiania warunków życiowych etosu (np. Warszawa 1962 cz. Inny znów podział wymienia grupy potrzeb fizjologicznych. który przejawia coraz wyższe potrzeby. L i s o w s k i e g o (na prawach rękopisu). zachowanych przez inercję psychiczną z wcześniejszego okresu rozwojowego. związane z formami życiowymi. które mają uczyć i wychowywać. społeczne. aby przez ich właści- we zaspokojenie wychowanek doskonalił się progresywnie. Wychowawcy muszą więc interesować się i wpływać na poprawę zdrowia populacji. Murray a. emocjonalnych i dążeniowo-wolitywnych. J. intelektualnych. Interesują się także i przeciwdziałają szkodliwym czynnikom życia społecznego (etosu) tak w dziedzinie ustrojowo-ekonomicznej (np. T. psychiczne. Kolejno więc przejdziemy do rozpatrzenia funkcji szczegółowych w działalności wychowawców tak z zakresu potrzeb stałych. 111 J. III p. dostosowując się do sytuacji wewnętrznej wychowanka i jego potrzeb stałych już nabytych (potrzeby warstwowe) oraz nowych potrzeb rozwojowych. C z a p ó w. a więc biologiczne. wyzysk. perseveratio . chorób społecznych. przez które przechodzi aktywność własna dziecka pod wpływem działania czynników osobowościowych. pedagogizacji rodziców i społeczeństwa. Warszawa 1958 s. Praca zbiorowa pod red. opinii publicznej. działać na bios rodziców przez zwalczanie alkoholizmu 1 1 0 . czyli makroedukacji (gr. a więc potrzeby zabawy. 103-118. małego wychowania. nikotynizmu. Kraków 1965. a) Pomoc wychowawcza niesiona podczas rozwoju coraz wyższych warstw biosu występuje w postaci coraz to innych funkcji agosu. R e u 11 o w a. mających własne cele do zrealizowania. by zapobiegać zjawiskom niedorozwoju i upośledzenia umysłowego dzieci. R e u 11 i N. pracy. krótki). w zakresie zaś drugich potrzeb rozwojowych będzie chodziło o pokierowanie nimi przez selekcję. Książka pomocnicza dla nauczycieli (skrypt). jak i w dziedzinie techniczno-gospodarczej (zacofana produkcja. organizowania zespołowych akcji społecznych. J.długi. Badania osobowości metodą T. Warszawa 1964. nędza. mikros .trwanie.

z warstwą biologiczną i psychologiczną . London 1943 s. Zdrowie psychiczne. z ang. jak to zaleca higiena psychiczna 123 . J. z ang. . D e m e I. Psychoterapia ma za zadanie wyrobić w jednostce odporność psychiczną na frustrację i niepowodzenia. uświadomić). C.Funkcja sanare wymaga profilakPor. Wszystkie te funkcje wychowawców można powiązać z kolejnymi warstwami rozwoju człowieka. 3° . Gesundheitserziehung. zdrowia i chęci do życia.). B o h n. Warszawa 1964. 401^04. 2° . Stąd współczesna pedagogika rozwija dział wychowania bezpieczeństwa przed wypadkami drogowymi.educere i z kulturologiczną . W pedagogice wreszcie reedukacyjnej młodzieży wykolejonej i przestępczej funkcja sanare ma uporządkować bios jednostki przez uregulowanie wybujałych popędów i rozbudzenie wyższych potrzeb aniżeli tylko wiscerogenne i psychogenne. Montreal 1963. Ks. Warszawa 1964 rozdz. M aj d a . 1 8 ' M. następnie całego programu wychowania fizycznego (gimnas119 tyka. H e s s e n. 120 S.Znów chodzi o to. 11-36. H. H u t s c h n e c k e r . niższości. np. Podstawy pedagogiki (tł.. z socjologiczną . dlatego też obejmuje wychowanie seksualne dzieci i młodzieży z programem uświadomienia nie tylko medycznego 122 Jęcz także w zakresie rozwiązania problematyki psychologicznej. zagrażającym zdrowiu i życiu. z ros. edoceo . W pedagogice specjalnej funkcja sanare ma jeszcze większe zadanie do spełnienia. Katechetyka. lecz dotyczą właściwego kształtowania życia psychicznego wychowanka. s. Psychologia kliniczna (tł. K u n o w s k i . Niezależnie od dostosowania terminów funkcji wychowawczych do warstwie rozwojowych. Pedagogika praktyczna zaś stosuje w tej dziedzinie wychowanie zdrowotne 1 1 8 w postaci opieki i pielęgnacji fizycznej. 12 i 13. dz. Education sanitaire. jak to wypracowała psychologia kliniczna 124 . M e i n e c k e. określając je jako pielęgnację i higienę 120 . truciznami. czego niektórzy teoretycy pedagogiczni ze względu na stosowaną fizjologię ruchu nie chcieli uznawać za prawdziwe wychowanie. Sanare . na potęgowaniu jego tężyzny witalnej.zdrowy) nie jest leczeniem medycznym z choroby. por.initiare. 124 R. Warszawa 1964.opiekę nad duchowością wychowanka i skierowanie jej do ideału przez funkcję educare oraz 4° . pouczać. każdy z nich ma własny zakres zagadnień. Chęć życia (tł. L.) od niemowlęctwa aż do starości.). J. V i n e k a r . chorobliwego autyzmu (myślenia schizofrenicznego. 122 A.. rozwijać właściwe reakcje obronne i nauczyć rozwiązywania konfliktów wewnętrznych. R. czyli życia społecznego środowiska. Warszawa 1956 s. „ Ateneum Kapłańskie" 1962 nr 318. 123 K. np. W a 11 e n.funkcję sanare. U 9 S w a m i K u v a l a y n a n d a . 117 A. S. dz.i zdrowiem organizmu. Uświadomienie dzieci i młodzieży w pedagogice nowoczesnej. 121 M. a z warstwą duchową . New York 1964. B i 1 i k i e w i c z. ma przeciwdziałać kompleksom. Wychowawczo funkcja sanare polega na podsycaniu energii i żywotności wychowanka. Poza tym funkcja sanare wymaga ustrzeżenia zdrowia od chorób wenerycznych i niebezpieczeństw zboczenia seksualnego. Związane z funkcją sanare są zadania terapeutyczne w prawidłowym rozwijaniu psychiki. R o s s .). z ang. A. społecznej i moralnej tak erotyki. R. J. nazywając to funkcją sanare.gruntownie nauczać. Nie mają one znaczenia lekarskiego. joga itd. M i c h a 1 s k a. E. edocere (łac.znaczące w języku łacińskim uzdrowić (sanus . Warszawa 1964 2 . Psychoterapia w praktyce ogólnolekarskiej. ogniem. cyt. J. oderwanego od rzeczywistości i zależnego od stanów uczuciowych). D a j c z a k. O wychowaniu zdrowotnym. Wówczas to na ostatnią warstwę światopoglądową. zapobiegania niebezpieczeństwom. Wychowanie seksualne dzieci i młodzieży. E n 1 e s. by zapobiegać skrzywieniom indywidualności w kierunku narcyzmu (zakochania się w sobie). D ą b r o w s k i . K. którymi pokrótce się zajmiemy. duchową przypadałaby w wychowaniu chrześcijańskim najdalsza i najgłębsza funkcja christianisare116. sporty. Groundwork of Education Theory. Warszawa 1964. Higiena psychiczna. G. G i 1 b e r t.jako wtajemniczenie i przygotowanie wychowanka do spotkania z losem. wtedy bardziej prawidłowo dałoby się scharakteryzować znaczenie agosu dla warstwy rozwoju psychologicznego. ponieważ w każdym wypadku kalectwa trzeba u dziecka niewidomego lub głuchoniemego kompensować zmysły i doprowadzać do wyższego poziomu rozwoju drogą rewalidacji. egocentryzmu. określając jako funkcję educere. cyt. jak i seksu na drodze przygotowania do małżeństwa. S. co nosi nazwę funkcji initiareliS. w postaci dietetyki i higieny. 116 115 tyki.educare. musztra. Właściwie jednakże potrzebny byłby jeszcze jeden termin na rozwój psychiczny. porażeniem elektrycznym.ochronę wychowawczą nad działaniem etosu. Fundamentals ofSafety Education. Warszawa 1968. 1 2 Program bezpieczeństwa i higieny pracy jest dalszym ciągiem wychowania bezpieczeństwa. S.). utonięciem itp. Joga . z czym medycyna ma u współczesnego człowieka i młodzieży najwięcej kłopotu 1 1 7 . 196. Warszawa 1970. J. T.indyjski system leczniczy (tł. A a r o n. S t r a s s e r. Stuttgart 1957.

okazuje się najstarszą funkcją wychowania. Z kolei proponowana funkcja edocere w warstwie psychologicznej wiąże się z tym. s. przenikającym całą rzeczywistość. informowanie. Ks. Educare zaś znaczy wyprowadzać w górę. w czym wielką rolę odgrywają wzory „wielkich" ludzi. J. bohaterów narodowych. potem religijne i mistagogiczne (np. adjustment) do zadań życia społecznego nie tylko pod względem moralnym.. gdyż występuje już jako inicjacja u ludów pierwotnych (por. chrztu. egoizmu przez zmianę nastawienia w kierunku altruizmu. dialektyki i metodologii poznania naukowego. narodowego (miłość Ojczyzny). 4. czyli wychowania Chrystocentrycznego. Natomiast chrześcijańska funkcja edocere przekracza naturalne podawanie informacji nawet religijnych o treści prawd Objawionych. religijnego. która jest osobową odpowiedzią człowieka w dialogu z Bogiem. Człowiek bowiem nie tylko ma prawo do prawdziwej informacji. 127 . 128 Por. w duchu Chrystusa. D a j c z a k . stąd jako funkcja wychowawców dotyczy wyprowadzenia wychowanka ze stanu naturalnego do wyższego stanu moralnego i w związku z tym polega na wyzwoleniu jednostki wychowywanej z ciasnoty. Natomiast w wychowaniu chrześcijańskim następuje jeszcze integracja wszystkich funkcji wychowawców w najwyższej funkcji christianisare. Educare po chrześcijańsku pojęte prowadzi do naśladowania Chrystusa jako najwyższego boskiego ideału człowieka. którego siła etosu społecznego chce zasymilować i upodobnić do obowiązującego wzorca postępowania w społeczności. cz. jak też uczuciowym i wolitywnym. Sięga ona do funkcji najgłębszej sanare i przemieniając ją w sposób nadprzyrodzony zmierza do uzdrowienia przez leczące działanie łaski skażonej natury ludzkiej na skutek grzechu pierworodnego. znacząca wtajemniczanie. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1964 z. I rozdz. Ks. Uwrażliwienie wychowanka na przeżycie wartości kulturowych ułatwia sublimację. np. Educere w wychowaniu chrześcijańskim staje się przystosowaniem wychowanka do życia w społeczności wiernych w Kościele i włączeniem go do apostolatu świeckich. Liturgia sakramentów świętych. proces uwznioślenia i uszlachetnienia człowieka na drodze pedagogiki ideału. 2). uwalnia z poczucia winy i uzdrawia psychicznie. obiór zawodu i znalezienie sobie właściwego miejsca w społeczeństwie zgodnie ze swymi właściwościami. jako cecha osobowościowa wymaga nie tylko dostarczenia wartościowego materiału poznawczego. w funkcji wychowawczej jest to więc skierowanie rozwoju wychowanka ku określonemu ideało125 Z. cyt. 1: Initiatio christiana. bierzmowania i Eucharystii nazwywane są initiatio christiana121 . Funkcja educere polega więc na udzielaniu pomocy wychowankowi w zakresie dobrego przystosowania się (ang. W. ale także życiowym i praktycznym. jak np. cz. 126 p o r § K u n o w s k i . pisarzy. 196-198. Podobnie psycho-terapeutycznie rozwiązuje z grzechu. I p. Miała ona zawsze znaczenie magiczne. Katechetyka. wi nowego człowieka. Funkcja edocere ma więc za zadanie wszechstronne wychowanie umysłowe. że budząca się u wychowanka zdolność poznawania obiektywnego. społecznego (sprawiedliwości społecznej). Initiare zaś zbliża mistycznie dziecko do Chrystusa w I Komunii Św. rozumność. Persefony i Dionizosa). prowadzi do Boga jako źródła wszelkiej prawdy i rozwija świadomość wiary. uczonych odkrywców. ogłaszającym przez swój Kościół orędzie zbawienia. „Katecheta" 1966 nr 2 s. Łączy się to zadanie z procesem socjalizacji. S c h e n k . Wreszcie funkcja initiare. a przez liturgię wychowuje do chrześcijańskiego spotkania losu doczesnego i życia wiecznego 128 . Educere znaczy etymologicznie wyciągać z czegoś i wyzwolić. uspołecznienia wychowanka. ale jako istota myśląca. rozumna i wolna posiada także prawo do przekonania się o prawdzie i do szukania jej pełni 1 2 6 . S ę k o w s k a. dz. Psychologia rewalidacji inwalidów. lecz rozwijania myślenia w sposób prawidłowy zgodnie z zasadami logiki. wiadomości i informacji różnego rodzaju. Lublin 1962. artystów i postaci świętych. Jeszcze większe pole działania ma ta funkcja w pedagogice specjalnej chorych i inwalidów 125 oraz w pedagogice reedukacyjnej. które przez nauczanie. w misteriach eleuzyjskich tajne ceremonie ku czci Demeter. 53. o człowieku. Formy rozwojowe w pracy katechetyczno-wychowawczej.Ogólnie biorąc funkcja wychowawcza initiare polega na wtajemniczeniu wychowanków w sprawy losu doczesnego i wiecznego człowieka. a nawet chrześcijańskie sakramenty św. o źródłach bytu i o Bogu zgodnie ze światłem Logosu. oświecenie i poznanie naukowe ma przyczynić się do samodzielnego i mądrego szukania prawdy o całym świecie.Dzięki temu funkcja sanare zapewnia także zdrowy i prężny rozwój psychiczny wychowanka tak pod względem intelektualnym..

b) Druga dziedzina pomocy wychowawczej dotyczy potrzeb rozwojowych wychowanka, które występują w postaci jego aktywności własnej, początkowo jako zabawa, potem dociekanie, praca, twórczość i w końcu jako modlitewne przeżycie światopoglądowe. Ponieważ, jak już wiemy w wymienionych formach rozwojowych życia manifestują się czynniki osobowościowe duchowości ludzkiej (por. cz. III rozdz. II p. 2), wobec tego rola wychowawców wobec nich polega przede wszystkim na kierowaniu zabawą, dociekaniem, pracą, twórczością i przeżyciami światopoglądowymi wychowanka tak, by przez selekcję przedmiotów aktywności, przez poradnictwo psychologiczne i kierownictwo duchowne coraz bardziej wydobywać i utożsamiać pierwiastki duchowości. Tak więc kierowanie zabawą dziecka przedszkolnego powinno zmierzać do kształtowania podstawowych zdolności wartościujących i do tworzenia dziecięcych ideałów zgodnie z ideałem człowieka (nie wolno dopuścić, by dzieci bawiły się dziko). Kierowanie dociekaniem ma się przyczynić do rozwijania rozumności wychowanka, by jego zainteresowania poznawcze nie poszły w kierunku tylko ciekawości sensacyjnej czy seksualnej. Praca wychowawcza pokierowana dąży do rozwijania siły woli wychowanka i jego zdolności wolnego wyboru dobra oraz brania odpowiedzialności moralnej. Twórczość z kolei pokierowana właściwie przez wychowawców powinna ukształtować talenty i uzdolnienia wychowanków w kierunku humanistycznym, tzn. pod kątem dobra ludzi, a nie z ich szkodą. Wreszcie głębsze przeżycie światopoglądowe pozostając pod kierownictwem duchownym ma wtajemniczyć wychowanka w losy ludzkie i doprowadzić do prawdziwego światopoglądu i doskonałości religijno-moralnej poprzez różne formy inicjacji chrześcijańskiej dostosowane warstwowo do wieku, od inicjacji przeżyciowej u małego dziecka, przez inicjację uświadamiającą treści wiary w wieku szkolnym, przez inicjację działaniową w okresie dorastania, inicjację wartościującą kulturalnie w wieku młodzieńczym aż do całkującej inicjacji światopoglądowej w warstwie ostatniej, dającej zrozumienie sensu życia, losu, szczęścia, śmierci, wieczności129. Wychowawcy wprawdzie nie biorą bezpośrednio udziału w procesie jakościowego dojrzewania struktur postępowania, jak charakter, osobowość lub światopogląd, jednakże to przede wszystkim oni swą pracą, pomocą i kierownictwem dostarczają i gromadzą materiał do budowy struktur rozwojowych i są odpowiedzialni za wykonanie
129

swych zadań, wszystkich funkcji od sanare do initiare, dostosowanych do sytuacji wewnętrznej wychowanka i związanych z tym potrzebnych czynności wychowawczych. 2. Zasadnicze czynności wychowawcze Poznanie funkcji wychowawczych jako podstawowych zadań wychowawców prowadzi do dalszego problemu, w jaki sposób, dzięki jakim działaniom czy czynnościom są one wykonywane w procesie rozwojowym wychowania tworząc siłę agosu. Teoria czynności wychowawczych zaczęła się kształtować pod wpływem nauki Herbarta, który wyróżnił trzy ich rodzaje Regierung, Unterricht und Zucht, czyli kierowanie polegające nawet na karceniu i karaniu młodszych dzieci; nauczanie wychowujące uczniów starszych i obyczajność młodzieży. Był to początek dostosowania czynności wychowawcy do etapów rozwoju wychowanków. W okresie międzywojennym także rozróżniano trzy rzeczy: nauczanie, wychowanie i kształcenie, to ostatnie wprowadzone przez Kerschensteinera jako skrzyżowanie nauczania z wychowaniem, prowadzące do wyższego celu przeżywania wartości kulturowych130. Współczesne zaś operowanie funkcjami wychowawczymi wymaga podporządkowania im właściwych czynności. W tym celu rozporządzamy szeregiem pojęć historycznych, jak dozór, pielęgnacja, karność, kierowanie, a pomijając najbardziej upowszechnione wychowanie, nauczanie i kształcenie, zauważamy, że ostatnio dochodzi jeszcze nowy termin - spotkanie (por. cz. III rozdz. I p. 3d). Nie wszystkie z nich mają jednakową wartość poznawczą. Tak np. karność jest celem działania, ale nie czynnością wychowawców, podobnie dozór stanowi wytwór czynności dozorowania, pilnowania lub pielęgnacji. Wychowanie zaś ma co prawda właściwe znaczenie działania wychowawców, lecz jako wyraz wieloznaczny (por. cz. III rozdz. I p. 1) domaga się rozwiniętej synonimiki. Po tych uwagach wstępnych trzeba jeszcze zaznaczyć, że logiczne powiązania ze sobą pojęć wychowania, nauczania i kształcenia są tak skomplikowane i splątane, iż terminologiczne ich rozgraniczenie nie jest w pedagogice zadowalające131.
B. N a w r o c z y ń s k i , Zasady nauczania, Wrocław 1957 2 s. 15-16. F. K o r n i s z e w s k i , Terminologia w pedagogice, jej stan oraz pilne potrzeby (W:) Pedagogika na usługach szkoły, Warszawa 1964 s. 75-80.
131 130

S. K u n o w s k i. Formy rozwojowe, dz. cyt., nr 3 s. 99-100.

W celu jednoznacznego określenia tych terminów nie należy brać za podstawę tylko stosunków logicznych, ujmowanych przez szersze lub węższe znaczenie tych wyrazów, lecz rodzaj procesu, jaki dana czynność wychowawcza wywołuje w powiązaniu z funkcjami, które ma zrealizować. Tak więc funkcja sanare wymaga czynności, którą ogólnie nazywamy dozorowaniem. Polega ona na ochronie rozwoju organizmu, jego zdrowia i bezpieczeństwa, na pilnowaniu koniecznego porządku czy regulaminu, na pielęgnacji zdrowego i moralnego rozwoju wychowanka, na profilaktyce oraz prewencji, czyli zapobieganiu wpływom wszelkiego zła fizycznego czy moralnego. W zakresie rozwoju psychicznego występująca funkcja edocere jest mniej teoretycznie opracowana, niemniej w praktyce postuluje szczególne ćwiczenia rozwijające myślenie, co nazywamy nauczaniem formalnym, obok dostarczania wiadomości i pojęć jako treści nauczania materialnego, wreszcie wymaga powiązania, integrowania rozwiniętych funkcji poznawczych z uczuciowymi i dążeniowymi w psychice i osobowości wychowanka, co razem stanowi tzw. nauczanie wychowujące. Nauczanie więc jako całość jest to złożona czynność wychowawcza, zmierzająca do formowania świadomości przedmiotowej wychowanka w trakcie poznawania otaczającej rzeczywistości. Ponieważ zaś świadomość rozwija się w łączności z całą psychiką razem z jej podświadomością nie tylko od strony emocjonalno-wolitywnej, ale także od strony motoryczno-działaniowej mięśni i rąk, dlatego też funkcja wychowawcza edocere wymaga zatrudnienia naszego układu psycho-motorycznego w zakresie działania muskułów lokomocyjnych i manipulacyjnych, myślenia, całego umysłu i psychiki. Na tym tle zatrudniania w psychoterapii specjalnej stosuje się terapię zabawową, zajęciową (amatorstwo), wysiłkową (przez pracę) 132 .Obydwa te rodzaje czynności: zatrudnienie i nauczanie podlegają kierownictwu wychowawczemu, dążącemu do realizacji celu w wychowaniu rozwojowym człowieka, dlatego też chodzi tu o nauczanie wychowujące oraz o zatrudnienie wychowawcze, a nie o obowiązkową bądź to zarobkową pracę. W trzeciej funkcji wychowawczej educere, w której celem staje się przystosowanie psychiczne, moralne i społeczne wychowanka do życia w społeczeństwie, szczególnego znaczenia nabiera czynność wychowa132 J. Do ro s z e w s k a , szawa 1963 s. 95-100.

nia w znaczeniu ściślejszym. Wychowanie takie zmierza do formowania strony przekonaniowej wychowanków poprzez wzbudzenie w nich przeżyć uczuciowych, nastrojów, postaw dążeniowych oraz chcenia woli. Przedmiotem wychowania wąsko pojętego jest więc tworzenie przekonań osobistych wychowania tak, by treści poznawcze, pochodzące z nauczania w szkole zabarwiały się przeżyciem uczuciowym i stawały się motywem działania praktycznego woli (por. cz. I rozdz. V p. 3). Wynikiem takich własnych przekonań w wychowanku tworzą się najpierw zasady moralne dobrego postępowania, a następnie z rosnącą siłą woli wyrabia się struktura charakteru (por. cz. III rozdz. III p. 3e). Stąd nauczanie wychowujące zostaje uzupełnione wychowaniem węziej pojętym jako wychowaniem społeczno-moralnym i wychowaniem życiowo-praktycznym, przygotowującym do realnych zadań życia, co dopiero w całości zapewnia osiągnięcie dobrego przystosowania się {adjustment) wychowanka do społeczeństwa, jak to zakłada funkcja wychowawcze educere. Z kolei kierowanie wychowanka do ideału nowego człowieka w funkcji educare w trakcie rozwoju warstwy kulturologicznej posługuje się inną czynnością, przerastającą dozorowanie, nauczanie i wychowanie, a którą nazywamy kształceniem. Jak pamiętamy, według określenia G. Kerschensteinera (por. cz. II rozdz. IV p. 3b) kształcenie jest już najbardziej samodzielnym dorabianiem się przez wychowanka własnej struktury duchowej, którą może być zarówno wcześniej charakter moralny, jak też później swoisty typ osobowości twórczej czy wreszcie struktury światopoglądowej. Kształcenie jednakże w dalszym ciągu tworzy syntezę nauczania i wychowania, dlatego też, chociaż polega na samodzielności samego wychowanka, nie usuwa całkowicie potrzeby wychowawcy i jego działania. Wychowawca teraz przygotowuje wychowanka do kształcenia, staje się jego kierownikiem, doradcą, krytykiem w procesie twórczym, a nawet może być przewodnikiem po ścieżkach twórczości, przekształca się więc w psychologa. Pozostaje jeszcze do omówienia najgłębsza funkcja wychowawcza initiare, wprowadzająca wychowanka w tajemnice życia i losu ludzkiego. Czynnością zasadniczą w tej dziedzinie rozwoju czysto duchowego w warstwie piątej zaczyna być we współczesnej teorii pedagogicznej spotkanie (Begegnung), które ma mieć równorzędne znaczenie jak poprzednio poznane czynności nauczania, wychowania i kształcenia (por. cz. III rozdz. I p. 3d). Spotkania z ciekawym człowiekiem w czasie

Nauczyciel-wychowawca w zakresie leczniczym, War-

rozmowy, z interesującą wystawą czy książką, z wydarzeniami życia i historii, wreszcie spotkania z Bogiem, nie tylko w modlitwie, tworzą w rozwoju człowieka ważny element wychowania przez zdarzenia bądź to losowe, bądź też wywoływane przez wychowawców w sytuacjach pedagogicznych jako celowo programowanych. Spotkania więc zaczynają się pojawiać w nauczaniu i wychowaniu, ale potęgują wpływ w kształceniu, stają się wreszcie regułą w warstwie czysto duchowej, która w głębszym przeżyciu światopoglądowym dąży do spotkania człowieka z Absolutem, następnie w modlitwie do spotkania z Bogiem żywym i prawdziwym (por. cz. III rozdz. III p. 2e). Pedagogika chrześcijańska szczególnie w wychowaniu liturgicznym docenia znaczenie pedagogicznego doprowadzenia wychowanków i wiernych do spotkania z Chrystusem, zgodnie z zasadą Chrystocentryzmu (por. cz. II rozdz. III p. 2a), w Piśmie św., w kazaniu, w uczestnictwie we Mszy św., w komunii, sakramencie pokuty, w modlitwie. Kierownictwo duszpasterskie polega więc na wychowawczym przygotowaniu „świadomych, czynnych i owocnych" 1 "spotkań wiernych z Chrystusem tak, by wiara ich stała się żywa, prawdziwa i ofiarna. W innych światopoglądach aranżowanie spotkań, np. z działaczami, bohaterami rewolucji, z pisarzami, uczonymi i przywódcami politycznymi ma także analogiczne znaczenie dla głębszych przeżyć światopoglądowych.

wiemy, że stanowi cel ostateczny wychowania (por. cz. III rozdz. II p. 2). Rosnąca samodzielność ruchowa, dążeniowa, uczuciowa, wolitywna i umysłowa wychowanka pozostaje pod wpływem rozwijających się czynników osobowościowych duchowości ludzkiej i wyraża się przede wszystkim we własnej aktywności dziecka i młodocianego najpierw w postaci zabawy, potem dociekania, z kolei pracy, twórczości i głębszego przeżycia światopoglądowego. Każda z tych rozwojowych form życiowych (por. cz. III rozdz. III p. 2) z jednej strony podlega kierowaniu przez wychowawców przy pomocy ich czynności dozorowania, wychowania, kształcenia i spotkania, a równocześnie z drugiej strony, subiektywnej, stanowi naturalny teren, na którym wzrasta coraz potężniej udział duchowej samodzielności wychowanka i dochodzi do skutku konieczne współdziałanie wychowywanego młodego człowieka z wychowawcami. Zasadnicza przemiana w tym procesie rozwojowym dotyczy stopniowego zanikania autorytatywnego działania wychowawców na rzecz wzrastającego udziału samodzielności wychowanka i jego coraz pełniejszej wolności wewnętrznej. Przebieg tego procesu przemiany charakteru działania wychowawców i wychowanka obrazuje poniższy schemat, w którym poglądowo widzi się jak sfera kierownictwa agosu (celowego działania wychowawców) zanika, a rozszerza się sfera

3. Współpraca wychowawcza jako warunek skuteczności działania agosu Z przeglądu czynności wychowawców wynika, co łatwo zauważyć, że w procesie rozwojowym zachodzi w nich stopniowa zmiana od dozorowania przez nauczanie i wychowanie do kształcenia i spotkania duchowego. Gdy początkowo dozorowanie jest wybitnie autorytatywne i wymaga wysiłku samego wychowawcy, to później jego rola w kształceniu i w spotkaniu duchowym schodzi na drugi plan, sprowadza się do pomocy w zakresie przygotowania i kierowania, natomiast wykonanie wówczas staje się samodzielnym działaniem wychowanka. Mamy w tym procesie zjawisko potęgującej się samodzielności wychowanka, o której
Por. Konstytucja o liturgii świętej (W:) Sobór Watykański II. Konstytucje, dekrety, deklaracje. Tekst polski, Poznań 1968 s. 44-^15.
133

że w dalszych etapach rozwoju wychowawca staje się kierownikiem. powinni pamiętać o podstawowym warunku właściwego wychowania. Współpraca wychowanka z wychowawcami jest ważna dla obu stron. ale nie tej zwyrodniałej w samowoli i w zachciankach. to już są dalsze problemy. zapewniając tym wejście wychowanka w sferę wolności duchowej. wskazanego przez wychowawców. ale wzrasta w nadawaniu kierunku tak. normatywną i praktyczną. którym jest zawsze coraz bardziej dobrowolna i świadoma współpraca wychowanka z wychowawcami w dążeniu do tego samego celu jako ideału nowego człowieka. pełniąc rolę palika. 1). II p. . jak jego rozumność. lecz zorientowanej w tym samym kierunku doskonalenia rozwojowego. wartościowanie. drugim zaś zapewniając satysfakcję skuteczności i owocności działania. Rola wychowawcy z czasem coraz bardziej maleje w tym samym działaniu. w wyrabianie przy pomocy lęku i kar. ani też osiadaniem się wpływów środowiskowych etosu społeczeństwa. twórczość i otwartość metafizyczno-religijna na Boga umożliwiają wydobycie z głębin natury całej duchowości duszy ludzkiej i zapanowanie jej nad zmysłowością i cielesnością popędów II nurtu życiowego. podejmowane przez pedagogikę analityczną. Funkcjonalna równowaga sił autorytetu wychowawczego i samodzielności wychowanka umożliwia prawidłowy przebieg procesu wychowania i stwarza zasadniczy kierunek skuteczności działania wychowawców. jakim jest współpraca z wychowankiem nad formowaniem w nim pełnego i prawdziwego człowieka. W całości bowiem wychowania chodzi przecież o wszechstronne rozwinięcie osobowości człowieka aż do pełni jego człowieczeństwa. którzy niosąc różną pomoc w procesie wychowawczego rozwoju. W wychowaniu musi się więc stale rozszerzać sfera samodzielności wychowanka. do którego przywiązuje się młode drzewko. doradcą. dochodząca do pełnej wolności wewnętrznej. a zmienia się tylko w tresurę. pierwszemu dając kierunek i oparcie. wolność woli. Natomiast bez tego porozumienia z wychowankiem i współdziałania z jego strony. w którym prawidłowo ukształtowane przez wychowawców czynniki osobowościowe wychowanka. przyjacielem. jednakże kosztem złamania w wychowanku pędu do samodzielności i wolności wewnętrznej brania na siebie odpowiedzialności. albo też powstaje okaleczenie psychiczne przez po- zbawienie samodzielności i dążności samowychowawczej w postaci zahamowania rozwoju na poziomie infantylizmu. lecz musi być koniecznie kierowaniem i urabianiem wychowanka przez odpowiednio dostosowane działanie agosu wychowawców. aby nie zostało powalone przez burzę. W wypadku zaś tresury albo następuje wykolejenie wychowawcze w postaci buntu przeciwko autorytetom wychowawców. nadanego przez wychowawców ich siłą agosu. działanie przestaje być wychowaniem. Pod koniec wychowania autorytatywnego współpraca przekształca się w dążenie samowychowawcze wychowanka. że wychowanie nie może być tylko swobodnym wzrostem biosu wychowanka. czyli psychicznego związania nawet dorosłego człowieka z matką jako punktem oparcia. III rozdz. zmierzającej do tego samego celu wychowawczego. Z przeglądu możliwości zaburzeń rozwojowych widzimy jasno. automatycznych nawyków i dobrych przyzwyczajeń.samodzielności wychowanka. Jakie rządzą w tej dziedzinie prawidłowości i jakie występują mechanizmy praktycznej realizacji wychowania. progresji (por. cz.

Leipzig 1931.. Wychowawca i wychowanek. Erziehung und Lehrer.. Der christliche Erzieher. Spionek H. I POJĘCIE WYCHOWANIA /. Padagogik der Begegnung.. Osobowość nauczyciela. Skowron S.. „Die Erziehung" 1935. Munchen 1949. Der Auftrag der Erziehung. Lorenzen H. Kempten-Miinchen 19122. Wychowanie i wychowawca. Danysz A. Lwów-Warszawa 19252. Szuman S.. Paris 1964. Socjologia wychowania. Wrocław 1956. Warszawa 1964..nauczyciel . La naturę de 1'education. Berlin 1919... . Nohl H. Szuman S. z ang. Wychowanie człowieka. Wrocław 1960. J. Kretz]. Kalmus H. P. Milano 1930. Social Psychologie. Paris 1922. Warszawa 1948. Ueducation et l'action educatrice. Ratingen 1964... Warszawa 1962. Warszawa 1966.. Paris 1940. Radlińska H... Miinchen 196010. Warszawa 1963. Organizm a życie psychiczne.. Gnade und Schicksal. Ruppert J. Graz-Wien 19603. Wien-Paderborn 1928. Grundfragen der Erziehungswissenschaft. London 1952. c. Die Lehre von Schicksal und Aufgabe des Menschen.. d.. Frankfurt 1947. Warszawa 1930... Modern Education.. M. [właśc.. Warszawa 1960. J. Wroczyński R. Warszawa 1934.. L o s w w y c h o w a n i u Flitner W. Der Geist der Erziehung. Oxford 1960. Warszawa 1936. Krawczyk M. Sozialpsychologie in der Erziehung. Mirski J.. Hale 19252.. Flitner W. WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE DO CZĘŚCI III Pedagogika teoretyczna Rozdz. Pięter J.. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej.. Wychowanie człowieka. Maestro e scolaro. Góttler J. Die Fundamentalbegriffe der Erziehungswissenschaft. Warszawa 1936. Raymont T. its Aime and Methods. Lwów 1933. Michalski K. Willmann O. Dobrowolski S.). Schneider F. Spranger E. Wychowanie i wychowawca.. Określenie wychowania Bruner J. II ISTOTA WYCHOWANIA JAKO WYTWORU Dąbrowski K.mistrz). Sośnicki K. Warszawa 1964... Wien 1961.. Pojęcie „losu" we współczesnej pedagogice. Podstawy wychowania państwowego. Freiheit. Sośnicki K. Składniki wychowania a. Heidelberg 1958. Das Ziel der Erziehung. System der Padagogik.. Millot A. Stuttgart 19574. Genetyka.. B i o s ( d z i e d z i c z n o ś ć ) Bonner D.. Pedagogika ogólna (W:) Encyklopedia Wychowania. Zjawisko rozwoju wychowawczego 2. Między heroizmem a bestialstwem. Weinheim 1952. Ratingen 1964.. Istota i cele wychowania. Einfuhrung in die Erziehungswissenschaft. Kretz]. Skowron S.).b. Der geborene Erzieher.. A g o s ( w y c h o w a w c y ) Casotti M. Znaniecki F. t. Zagadnienia dynamiki rozwoju człowieka. Malinowski E. OP.. Dziedziczność. ' Dąbrowski K. London 1956.. Dziedziczność (tł. Litt T. Prohaśka L. Graz-Wien 1947.. z ang. Warszawa 1952. 3. Pedagogika społeczna.. O wychowaniu... Haeberlin P. Warszawa 1934. Warszawa 1962. E t o s ( ś r o d o w i s k o ) Durkheim E. Kraków 1949. Pedagogika ogólna.. O czynnikach kształtujących psychikę dziecka w wieku przedszkolnym.. Higiena psychiczna.. Trudności wychowawcze i przestępczość młodzieży. Inowrocław 1946. The Process of Education. Charakter und Schicksal. 2.. Guardini R. Móglichkeiten und Grenzen der Padagogik. ks. Wychowanie i wychowawca (rodzic . Allgemeine Padagogik. Kraków 1961. Schneider F. Ullmann J.. Mysłakowski Z. 1 cz. Warszawa 1964. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1938 nr 1/2.. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1959 nr 4. Dópp-Vorwald H. Schneider F. Okoń W. Education et Sociologie. Rozdz. Mirski J. [właśc. Warszawa 1962. Poznawanie środowiska wychowawczego. Warszawa 1964. O dezyntegracji pozytywnej. Cohn J. Mysłakowski Z. Newcomb T. Warszawa 1959. Sośnicki K. Wrocław 1961... J. Woroniecki J. Sośnicki K. ks. Zmienność i dziedziczność (tł..

Religia w wychowaniu człowieka. Warszawa 19662. tł. Warszawa 1927.... Psychologia indywidualna. Wybrane zagadnienia psychologii twórczości. London 1924. Lwów 1928. Warszawa 1864. Trzebinia . M. Inteligencja dzieci i młodzieży (tł. Kretschmer S. P r a c a c. z niem.. Rozwojowe formy życiowe Błachowski S... Der Sinn der Schaffen.). Proces wychowawczy i jego struktury. Psychologia lekarska (tł. Warszawa 1966. Szuman S. Twórczość muzyczna dziecka.). . Warszawa 1932. Comprehension de fart enfantin.. O sprzecznościach i jedności wychowania. 19463. Warszawa 1969. Trudowaja szkoła. H. Tiibingen 1927. Stuttgart 19573. III WYCHOWANIE JAKO ROZWÓJ BIOSU 1.Rozdz. Zagadnienia twórczości naukowej. Toruń 1961.. Znajomość ludzi czyli nauka o temperamentach.. 3. Szuman S... 2. Zagadnienia typów indywidualności. Kretschmer E. Rothacken E. Huizinga J. Kraków 1874. Zarys psychologii pracy.. Zagadnienie zabawy w przedszkolu. Ziirich-Stuttgart 19562. Twórczość a osobowość twórcy.. Jena 1899. „Zeszyty Naukowe K U L " 1958 nr 1. Stern W. Strelau J. Die Schichten der Persónlichkeit..]. d. Kórperbau und Charakter. Stern A. Stuttgart 1935.). Warszawa 1958. Praca. Poznań 1927. Lublin 1946.. Naksianowicz-Gołaszewska M. Sztuka dziecka. Lublin 1958. Duch pracy ludzkiej. Kunowski S. Wie wir lernen. Foerster F. Die Schichttheorie. T w ó r c z o ś ć e. Wybór tekstów. O teologię pracy (tł. Lam W.. Poznań 1930. Les temperaments. Problemy indiwidualnych razliczij.. „Miesięcznik Pedagogiczny" 1933. F. Amsterdam 1940. Poznań 1957. Wychowanie przez pracę. Waszek W. ks.. Lwów 1939. O wychowawczym znaczeniu zabawy. Warszawa 1965. Warszawa 1960. „Ateneum Kapłańskie" 1958 nr 297. Leipzig 19473. Okoń W.. Religia a kształcenie charakteru (tł. „Nauka Polska" 1928. Muszyński F. Hoffmann H. Kunowski S. Creativity and its cułthation. Nowacki T.. Poznań 19202..). Warszawa 1927. Teoria warstwicowa rozwoju człowieka Flitner W. Temperament Dryjski A. Mac Auliff. Differencielłe Psychologie. Struve H. I n d y w i d u a l n o ś ć Pastuszka J. Błoński P. c. Die Temperamente.. Warszawa 1971. .... Psychologia twórczości rysunkowej dziecka. Moskwa 1919. New York 1959. Biegeleisen-Żelazowski B. Moskwa 1961. Leipzig 1921. Poznań 1937. Lissa Z. M. D.. (tł... Breslau 1933.. a. Warszawa 1950. Zamoyska J.. Praca a kształtowanie osobowości ucznia. Hessen S. z niem. Struktury rozwojowe człowieka a. Strelau J. Warszawa 1967. Systematische Pddagogik. O temperamentach. b. C h a r a k t e r Baumgarten F. Zagadnienia psychologii różnic indywidualnych. Falkiewicz L. „Katecheta" 1959 nr 4.. z niem. Definicja pracy ludzkiej. b. [i in. Coleman S. Pedagogiczne problemy pracy w cywilizacji technicznej. Wyszyński S. Tiepłow B. Foerster F. Kerschensteiner G. Charakter. Cechy temperamentu i ich zmienność u dzieci. Mieszkowski W. Z a b a w a Chateau J.. Szkoła i charakter (tł. W. Prace psychologów radzieckich. Osmólski W. Padernborn 1907. abp. Charakterologie. Warszawa 1961.. Warszawa 1933.. Neuchatel-Paris 1959. Kunowski S. Warszawa 1958. Lwów-Warszawa 1926.. Chenu M... O pracy.. Wrocław 1971. z franc).. Warszawa 1963. Dyner K. poi. Das System der Spiele. Dziecko i twórczość. Debesse. Gerstman S.. Warszawa 1971..... Kierowanie zabawą dziecka w przedszkolu.. Paris 1921. W.. Groos K. Warszawa 1938. Stern W. Creathe Musie for Children.. Poznań 1909.). Topińska Z. z niem. Strzałecki A. kard... z franc). Warszawa 1963... Sztuka dziecka i jej naturalny rozwój. O charakterze i jego kształceniu. O temperamencie i jego poznawaniu. Berdiajew N. M e d y t a c j a Anderson H. O poznawaniu temperamentów dzieci. O zabawach dzieci. Homo ludens. z niem. Rozwój nauki o temperamentach.. Berlin 1944 1 8 ... Trojanowska-Kaczmarska A.. Guyer W. Bilczewski J... Zabawa dziecka (W:) Psychologia dziecka pod red. Hellwig F. Warszawa 1963. Bukowska-Jóźwicka A. Strzeszewski Cz. Rozwój kolorystyki w sztuce dziecka.. D o c i e k a n i a Barankiewicz H. Lublin 1938. List o wychowaniu. Pojęcie szkoły pracy (tł.

Poznań 1936. Istota i znaczenie poglądu na świat. Willmann O. Sandomierz 1961. Lindzey G. Wrocław 19572. Charakter. Lwów 1938. ks. X. Miinchen 1962. Warszawa 1930. Henry V... z ros. Kreutz M. Kowalski S.. Kempten-Miinchen 1914 . „Kultura i Wychowanie" 1934. ks.... Charakter. Hornowski B. Lebensformen.. Dewey J. Logik der Weltanschauung. Miiller-Freisenfels F„ Persónlichkeit und Weltanschauung. Jeleńska L„ Sztuka wychowania.Kerschensteiner G. Charlottenburg 1921. Granat W. Grundlegung der Biłdungsarbeit.. Charakter jako wyższa forma przystosowania się do rzeczywistości.. Ross J„ Grounwork of Educational Theory. Halle a. S. Wrocław 1959. The Psychology of Charakter. Lwów 1939. Pięter J. Miinchen 19303. Remplein H. Warszawa 1949. O s o b o w o ś ć Allport G. Baley S„ Osobowość. A. Hessen S. Lwów-Warszawa 1935. Sośnicki K. Was ist Charakter? 1953. Leipzig 1926. Die Hauptprobleme der Weltanschauung. 2 Klimke F. ks. Papee S.. Rein W. New York 1925.. Zasady nauczania. Radwiłowicz R.. Nawroczyriski B.. Warszawa-Lwów 1933. Lehmann H.. Zarzecki L... ks. ks. z niem. Rozdz. Piwowarczyk W. Warszawa 1947. Kielce 1938. „Kultura i Wychowanie" 1933. Berlin 19122. d. Theorie der Bildung.. O charakterze ze stanowiska wychowawczego. (tl. Hessen S.. Didaktik als Bildungslehre. Spranger E. Pedagogika społeczna. Lwów 1939. Znaniecki F. Eggersdorfer F. Kształcenie woli i charakteru (tł. Padagogik in systematischer Darstellung. Popp W.. Istota i zadanie światopoglądu. Światopogląd. Warszawa 19462. jego istota. London 19523. O rozwoju i kształtowaniu światopoglądu. Warszawa 1971.. Sawicki F. Guardini R„ Bollnow O„ Begegnung und Bildung. Zagadnienie charakteru a higiena psychiczna. Charakter człowieka. Struktura katolickiego poglądu na świat. Pastuszka J.. Jugenderziehung.. Poznań 1959.. . X.. Pogląd na świat a pedagogika. Langensalza 1912. Das Bildungsproblem. Pięter J„ Weryński H„ Psychologia światopoglądu młodzieży.. Wrocław 1961. Mysłakowski Z. Rodzina wiejska jako środowisko wychowawcze. V WYCHOWANIE JAKO URABIANIE PRZEZ DZIAŁANIE AGOSU Eggersdorfer F. e. Szuman S. Leipzig 1923. Klimke F. Osobowość nauczyciela-wychowawcy.. Kreutz M. Zaniewski R. Poznawanie środowiska wychowawczego.). Les Theories des milieux et la pedagogie mesologiąue. 1932. Zagadnienie osobowości w świetle psychologii marksistowskiej. Jugendbildung. charakter i wychowanie. Górski K. Wrocław 1956.. ks. Persónlichkeit. Graz 1949.). Das padagogische Milieu. Erziehung und Unterricht. Pięter J. Wagner J.. „Kultura i Wychowanie'" 1935... Kraków 1947... Lwów 1938. Salamucha J.. Braunschweig 19235. Hali Calvin S.. Bildung und Weltanschauung. Radlińska H.. Szuman S. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości.. London 1955 9 . Osobowość chrześcijańska... Psychologiczne podstawy kształtowania poglądu na świat dzieci i młodzieży... Leipzig 1926. Dydaktyka ogólna. Warszawa 1915... Wychowanie personalistyczne. Lublin 19622. Democracy and Education. Wrocław 1960. Warszawa 1932. Meisenheim 19592. Tournais-Paris 1952. Theories of Personalny. „Tygodnik Powszechny" 1946 nr 46.. ks. Kształcenie charakteru. Rozdz.. IV WYCHOWANIE JAKO WPŁYW SYTUACJI SPOŁECZNYCH ETOSU Busemann A. Warszawa 1947. Gabriel L. New York 1957... Szuman S. Pogląd na świat a wychowanie. Warszawa 1951. Friescheisen-Kóhler M. Langensalza 1928. Warszawa 1931. Osoba ludzka -próba definicji.. Ś w i a t o p o g l ą d Chojnacki P. Pogląd na świat młodzieży licealnej. Handbuch der padagogischen Milieukunde.. jego pojęcie i wychowanie. Halle am Saale 1925 5 .. Leipzig 1925. Korniłow K. Kerschensteiner G.. Roback A. Wiirzburg 1956.

Inowrocław . Warszawa Druk i opawa: DRUK-INTRO SA. ul.2004 ' Wydawnictwo Salezjańskie 03-775 Warszawa. Kawęczyńska 53 Skład: «Iskra».

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful