Stefan Kunowski

Wydawnictwo Salezjańskie

Podstawy współczesnej pedagogiki

STEFAN KUNOWSKI

Podstawy współczesnej pedagogiki

WYDAWNICTWO SALEZJAŃSKIE W a r s z a w a 2004

Roman Szpakowski sdb Maria D. WSTĘP DO PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Rozdz. Nauki historyczne w pedagogice 2. Rozwój naukowy pedagogiki 2. II Pojęcie pedagogiki jako nauki 1. Wyrazy pochodne w pedagogice 3. IV Metody badań pedagogicznych 1. Źródła pedagogiki i ich opracowanie 2.Redakcja ks. Humanistyczne metody badania w pedagogice Rozdz. . Śpiewakowska SPIS T R E Ś C I Przedmowa do wydania drugiego Przedmowa do wydania pierwszego Wprowadzenie Wskazówki bibliograficzne CZĘŚĆ I. Warszawa Rozdz. Rozwój kapitalizmu i jego skutki 2. Rozdział systemów wychowawczych 70 70 73 76 19 20 21 23 25 25 29 32 35 35 37 39 42 42 44 46 49 52 55 60 63 7 10 13 15 ISBN 83-85528-61-X . Społeczne znaczenie wychowania Rozdz. I Geneza współczesnych systemów wychowawczych 1. Przedmiot i miejsce pedagogiki w systemie nauk © by Wydawnictwo Salezjańskie. III Budowa pedagogiki i jej miejsce w systemie nauk 1. Ruchy społeczno-polityczne XIX wieku a kwestia robotnicza 3. V Nauki współpracujące z pedagogiką 1. PEDAGOGIKA PORÓWNAWCZA WSPÓŁCZESNE SYSTEMY WYCHOWANIA Rozdz. Rola i funkcje wychowania 3. Nauki empiryczne w pedagogice 3. I Znaczenie współczesne wychowania 1. Określenie charakteru naukowego pedagogiki Rozdz. Nauki światopoglądowe w pedagogice Wskazówki bibliograficzne do części I CZĘŚĆ II. Działy współczesnej pedagogiki 3. Przyrodnicze metody badania w pedagogice 3. Zjawiska przemian w wychowaniu 2. Podstawowe terminy i nazwy zjawisk 2. .

II Istota wychowania jako wytworu 1. Pojęcie nowoczesnego systemu wychowania i jego budowa 3. Trzy możliwości w wychowaniu 2. Współpraca wychowawcza jako warunek skuteczności działania agosu Wskazówki bibliograficzne do części III . poradnikowego. Czynniki rozwojowe człowieka 3. Kokietuje nauczycieli. Luki tej nie wypełniają spora- . PEDAGOGIKA TEORETYCZNA PROCES WYCHOWAWCZEGO ROZWOJU CZŁOWIEKA Rozdz. organizatorów edukacji pozaszkolnej. Konieczność nowej orientacji w wychowaniu 2. Jak dotąd. Sytuacje wychowawcze 3. . Założenia systemu chrześcijańskiego 2 . Geneza i rozwój systemu 2. Ideologia systemu wychowania socjalistycznego Wskazówki bibliograficzne do części II CZĘŚĆ III. IV Wychowanie jako wpływ sytuacji społecznych etosu 1. Dwu.opiera się na płytkiej socjotechnice. Pierwsza ma charakter rozliczeniowy. PRZEDMOWA DO WYDANIA DRUGIEGO Polska pedagogika początku lat 90-tych znajduje się w stanie kryzysu. Zadanie to prowadzi do „pytań pierwszych": jaki jest przedmiot. Założenia systemu wychowania socjalistycznego 3. jak i rodziców. co gorsza . szybki sukces praktyczny. Wśród różnych orientacji i poglądów. pedagogiki socjalistycznej i jej czołowych przedstawicieli. wychowawców. dotyczy tzw. . na nowo opracowanego zarysu pedagogiki. V Wychowanie jako urabianie przez działanie agosu 1. a także przedstawiciele środowisk społecznych. postmodernizmu czy ruchu New Age. jak i książki rodzimych autorów. Stąd też niekiedy nowe rozwiązania sprowadzają się w istocie do przyjmowania i powielenia wyeksploatowanych czy też nieskrystalizowanych podstaw myślenia o pedagogice. .gorączkowe poszukiwania dróg wyjścia z istniejącej sytuacji. Teoria warstwicowa rozwoju człowieka 2. Składniki (dynamizmy) wychowania Rozdz. II Charakterystyka współczesnych systemów wychowania 1. Wydawnictwa te koncentrują się na pytaniu: jak wychowywać? W przeważającej mierze odpowiedź na tę kwestię jest niepełna.by tak rzec . . V System socjalistyczny wychowania 1. Radami i gotowymi receptami służą w tej mierze zarówno liczne tłumaczenia obcych wydawnictw. Źródła zróżnicowania systemów wychowawczych Rozdz.Rozdz. Ta socjotechniczna propozycja zaadresowana jest do szerokiego grona odbiorców. Struktury rozwojowe człowieka Rozdz. I Pojęcie wychowania 1. które występują na tym polu. 80 80 83 88 94 94 98 104 108 108 . 164 164 166 171 181 181 185 187 194 194 203 215 228 228 237 240 245 245 253 256 260 Rozdz. . cel i rola nauk pedagogicznych w naszym kraju po upadku komunizmu? W dyskusji na ten temat udział biorą naukowcy-teoretycy.113 116 123 123 130 136 151 . działaniu obliczonym na tani. neomarksizmu. Pedagogika stoi dziś w obliczu zalewu literatury typu praktycznego. Ideologia systemu liberalnego wychowania Rozdz. IV System wychowania liberalnego 1. Drugi kierunek . . . III System chrześcijański wychowania 1. a nawet .kandydatów do roli ojca czy matki. pedagodzy-praktycy. Geneza i rozwój systemu 2. Istnieje też inne niebezpieczeństwo. nowej lewicy. Doktryna wychowawcza Kościoła Rozdz. Ideologia współczesnego wychowania chrześcijańskiego 3. Widoczne są tu dwie główne tendencje. brak w naszej literaturze systematycznego i pełnego. Zjawisko rozwoju wychowawczego 2. Morale sytuacji społecznych etosu .i trójczynnikowe teorie rozwoju Rozdz. Widoczne są intensywne i .to poszukiwanie teoretycznych i społecznych fundamentów dla „nowej pedagogiki". nie brak haseł tzw. Określenie wychowania 3. III Wychowanie jako rozwój biosu 1. Podstawy organizacyjne i zasady systemu liberalnego 3. Znaczenie środowiska w wychowaniu 2. Zadania i funkcje wychowawców 2. kulturalnych czy wyznaniowych. Rozwojowe formy życiowe 3. Zasadnicze czynności wychowawcze 3.

Przeprowadzone analizy opierają się na głębokiej znajomości zagadnienia. jak m.kierują się w stronę przyszłych wymiarów życia. co jest.etycznie ukazujące się książki.wspomaganiem rozwoju osoby ludzkiej. która trafnie bywa określana mianem „wychowania na rozdrożu". Nie brak tu liberałów. albo też koncentrują się na wybranym fragmencie nauki o wychowaniu. Wydawnictwo to było w swoim czasie bestselerem czytelniczym. partykularnej ideologii. fragment trzeci . Walory te pomyślnie przeszły próbę czasu. nie narzuca swoich preferencji.to próba autorskiej prezentacji wychowania chrześcijańskiego. Silnie wspierało niemarksistowskie przyczółki polskiej pedagogiki. publikowane na łamach fachowej prasy. szerokim zakresem i wyczerpującym charakterem książki oraz z jej mistrzostwem formalnym. Książka Stefana Kunowskiego Podstawy współczesnej pedagogiki prowadzi w świat takich wartości. które może być wzorem dla dzisiejszych twórców. Rzeczowo i precyzyjnie przedstawia wybrane idee. rozwija istniejące siły i możliwości. wolność i prawa człowieka oraz demokracja. marksistów czy przedstawicieli pedagogiki chrześcijańskiej. O wysokiej wartości książki Stefana Kunowskiego wypowiadało się wielu specjalistów. Obejmują . buduje nadzieję człowieka. Aktualność tego dzieła wiąże się głównie z prezentowanym przez Autora typem pedagogicznego myślenia. miłość.we wstępie do pedagogiki. Dostrzega i dowartościowuje to.obejmują cały jego świat. Mówi o ludziach. Są one. Jest to „pedagogika zaufania". a wychowanie . Dr hab. Pierwsze dwa fragmenty książki mają charakter analityczno-sprawozdawczy. w charakterystyce współczesnych systemów wychowania oraz w części poświęconej pedagogice teoretycznej. Ta podmiotowa perspektywa widoczna jest w każdej z trzech części prezentowanej książki: . W parze z tym idzie zwięzłość i jasność wywodu. Wyrastające z tych fundamentów wychowanie stawia przed pedagogiem poważne zadania. występują poza granicę dnia dzisiejszego .także literaturę filozoficzną. Podkreślić wypada także niegdysiejszą elegancję tego pisarstwa. ze wszech miar uzasadniona jest propozycja wznowienia znanej książki Stefana Kunowskiego Podstawy współczesnej pedagogiki. Tym bardziej niewystarczające są ciekawe skądinąd i wartościowe. nadal może i powinno pełnić to swoje zadanie. W tej sytuacji. wąskiej opcji teoretycznej. albo wyrazem określonej. stanowiska i teorie pedagogiczne. Wykraczają one poza osobę wychowanka .in. Stefan Kunowski w żadnym miejscu swojej publikacji nie podsuwa Czytelnikowi określonych wyborów. psychologiczną oraz teksty z zakresu historii wychowania. Dla Stefana Kunowskiego pedagogika jest przede wszystkim nauką o człowieku. I co ważniejsze. ale przyczynkowe wypowiedzi o pedagogice i wychowaniu. jak już zaznaczono. Autor w słowach pełnych taktu i tolerancji skupia uwagę na głównych reprezentantach opisywanej problematyki. środowiskach i instytucjach zajmujących się nauką o wychowaniu. Zajęło ważne i trwałe miejsce w procesie kształcenia pedagogów na różnych szczeblach edukacji. prawda.obok prac pedagogicznych . Wiesław Theiss .

Z różnych przyczyn druk książki znacznie się opóźnił. podkreślenie współpracy wychowanka jako warunku skutecznego wychowania. dotyczącej różnych systemów wychowawczych. to oryginalne.rozwijając koncepcję wychowania chrześcijańskiego -jaką rolę spełniają poszczególne funkcje wychowania w perspektywie nadprzyrodzonej. Niektórzy z nich kontynuują badania Profesora Kunowskiego. o strukturze procesu wychowawczego. teoria procesu wychowawczego rozwoju człowieka. wzbogaconego o nową jego koncepcję. Pedagogika porównawcza w ujęciu Profesora Kunowskiego jest opracowana w oparciu o źródła poparte faktami i stanowi zwartą całość. wprowadzenie pojęcia . nawiązująca do teorii warstwicowej Hessena. poparta porównawczą i krytyczną analizą literatury filozoficznej. książka Profesora Kunowskiego stanowi cenny wkład w polską kulturę pedagogiczną. opracowując szczegółowo rozwój struktury światopoglądowej i podkreślając chrystocentryzm jako naczelny cel wychowania. że może być równocześnie uznany za podręcznik akademicki o dużej wartości dydaktycznej. a nawet dokumentalnym.jak pisze . Koncepcja wychowania jako rozwój biosu. Ogromna erudycja Autora. Stąd. Precyzyjne.PRZEDMOWA DO WYDANIA PIERWSZEGO Z radością i poczuciem spełnionego obowiązku wobec niezapomnianego Profesora oddajemy do rąk czytelnika jego ostatnią książkę. Stanowi ona temat drugiej części książki. pozwoliła mu na opracowanie obszernej monografii.wybitnego uczonego. jakkolwiek treści w niej zawarte dotyczą podstaw współczesnej pedagogiki. Dlatego jest ona dziełem unikalnym w pedagogice. to równocześnie zawierają informacje i materiały o charakterze historycznym. Zawarte w niej omówienie genezy współczesnych systemów wychowania oraz analiza systemów chrześcijańskiego. socjologicznej. a nade wszystko łaski. mających istotne znaczenie dla poszczególnych ideologii wychowania i systemów pedagogicznych.integracja wszystkich działań wychowawczych do najwyższej funkcji Kościoła w duchu Chrystusa. a równocześnie oryginalne wyjaśnienia terminologiczne. w świetle skutków grzechu pierworodnego. logiczny i zwarty.. Punktem wyjścia jest tu oryginalna. Wykład zawarty w tej monografii jest tak systematyczny. Czy Profesor stworzył szkołę pedagogiki katolickiej? . podkreślając jej wartość moralną i społeczną. naukoznawcze i metodologiczne Autora. Przyjmuje mianowicie założenia pedagogiki katolickiej. uzasadnione teoretycznie i płodne praktycznie poglądy Profesora. jakkolwiek rezygnuje z dyskusji i oceny różnych stanowisk i kierunków. Profesor Kunowski znacznie rozbudowuje teorię warstwicową. W części trzeciej swojej pracy Autor rozwija bardziej szczegółowo koncepcję wychowania chrześcijańskiego. Wyjaśnia dalej . Prezentuje jednak jasno swój pogląd naukowy.losu" jako czynnika kształtującego człowieka. Ze względu na humanizm treści. psychologicznej. zasłużonego nauczyciela akademickiego. Tysiące studentów słuchało jego wykładów o kierunkach pedagogiki. merytoryczne bogactwo i konstruktywną analizę procesu wychowania. Jego ideałem jest . dającej wielostronny wgląd w strukturę i problemy naukowe pedagogiki. poglądów i postaw. W interpretacji Autor stosuje metodę analityczno-krytyczną. twórcy teoretycznych koncepcji wychowania chrześcijańskiego. Książka „Podstawy współczesnej pedagogiki" stanowi cenny wkład do ubogiej biblioteki katolickiej pedagogiki. „Podstawy współczesnej pedagogiki" to synteza przemyśleń Profesora Stefana Kunowskiego (1909-1977) . a następnie etosu i wreszcie agosu. ojej celach i systemach. Autor przez 30 lat był kierownikiem Katedry Pedagogiki na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. wielu przejęło się funkcją wychowania w rozwoju człowieka. liberalnego i socjalistycznego są przykładem kompetentnego i obiektywnego prezentowania różnych założeń. pisząc o doktrynie wychowawczej Kościoła i o systemie wychowania chrześcijańskiego. Profesor Kunowski zakończył tę swoją pracę w roku 1972. są punktem wyjścia do szczegółowego opracowania pedagogiki porównawczej.

Dla dobrej więc roboty wychowawczej dobrze jest szerzej zrozumieć samą rzeczywistość. W wykładach tych nie chodzi o zewnętrzny opis. którzy pamiętają postać swojego Profesora . same zjawiska i przedmiot.Formalnie nie. lecz o wewnętrzną charakterystykę współczesnych tendencji wychowawczych. w istocie swej staje się antropagogiką1. 4 s. czyli wiedzą o prowadzeniu człowieka ku jego wysokim przeznaczeniom. Niestety na tej dedukcyjnej drodze od przyjętego z góry i często dowolnie pojęcia wychowania do jego szczegółów. dr Zofia Sękowska * Pierwsze opracowanie dorobku dydaktycznego i naukowego Profesora wraz z bibliografią Czytelnik znajdzie w Rocznikach Filozoficznych TN KUL 27: 1979 z. ago . a stają się prowadzeniem człowieka w ciągu całego jego życia do pełni rozwoju człowieczeństwa. Prof. Kunowskiej-Porębnej za prace nad przygotowaniem książki do druku.prowadzenie. z których wyrasta współczesna pedagogika. co się rozumie przez wychowanie. Dlatego rezygnując z definicji wychowania jako punktu wyjścia. 7-51. aby studiującym to zagadnienie umożliwić zorientowanie się w całokształcie problemów współczesności. a następnie sformułować. WPROWADZENIE Postęp w dziedzinie wiedzy pedagogicznej wymaga próby usystematyzowania jej w taki sposób. Stąd to nowoczesna pedagogika. mających te zalecenia wykonać. dochodzi się do praktycznych działań wychowawców. mających zastosowanie w rzeczywistości.prawdziwego uczonego i chrześcijanina*. które dziś przerastają tradycyjny zakres wychowania oraz kształtowania dzieci i młodzieży. rejestrujący instytucje i organizacje wychowania w poszczególnych krajach czy kontynentach świata. zachowując swą historyczną nazwę. Tradycyjnie najłatwiej byłoby zacząć od podania określenia pedagogiki jako nauki o wychowaniu. agogija . Wykład więc ograniczy się do zarysowania podstaw.prowadzę. bo nie miał po temu warunków.człowiek. będziemy się starali indukcyjnie najpierw przyjrzeć się samej rzeczywistości i zjawiskom wychowania. Należy się szczera wdzięczność wszystkim. lecz pozostawił liczne grono uczniów. Szukamy Grec. antropos . którzy przyczynili się do wydania tej pracy. a zwłaszcza córce Profesora M. Jednakże skuteczność praktycznego wychowania nie zależy tylko od wychowawców. wywodzącą się od wychowawczego prowadzenia dziecka. by analizując je w procesie historycznego rozwoju zrozumieć ich sens i znaczenie. w którym działanie się odbywa. .

701-785. . Pięter J. 2 Bieda W. Chmaj L. ani o problemy określonego kierunku wychowania. odbywającej się pod wpływem wychowania. w układzie chronologicznym: a) w języku polskim Krus F. 1-2 Warszawa 1950. z niem. 1 Warszawa 1933 s. Wprowadzenie do pedagogiki (tłum... Wychowanie człowieka.. o podłoża. Wstęp do pedagogiki. Włocławek 1938. (red.)... Warszawa 1962. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli. Podoleński S. z których ona wyrasta. obejmują przede wszystkim charakter naukowy pedagogiki. Podstawy i zasady wychowania.. Warszawa 1947.. Rowid H.. Inowrocław 1946. lecz o początki i podwaliny. Mysłakowski Z. Warszawa 1927. Wychowanie dla przyszłości. zagadnienia przemiany duchowej w człowieku.). z ros.. Warszawa 1970. Katowice 1946. Warszawa 1914. Warszawa 1970.. Woroniecki J. które przyczyniły się do udoskonalenia niniejszej pracy. Warszawa 1968. Pedagogika ogólna (W:) Encyklopedia Wychowania t. Stąd podstawy te w całości biorąc. z ros. Elementy nauk pedagogicznych.. 1957. Sośnicki K. Podstawy współczesnej pedagogiki (tłum. Pedagogika (tłum. (red.bowiem podstaw współczesnej pedagogiki. Sośnicki K. Istota i cele wychowania. Suchodolski B.. Pedagogika ogólna. Wychowanie człowieka w zmiennej społeczności. Kukulski Z. (red. światopoglądowych i filozoficznych.. Główne momenty myśli i badań pedagogicznych. Sośnicki K. Na zakończenie wyjaśnień wprowadzających pragnę złożyć Prof.). Danysz A. De Hovre-Tochowicz. Rozwój pedagogiki zachodniej na przełomie XIX i XX wieku. O wychowaniu. Mialaret G. Współczesne prądy pedagogiczne.. Lwów-Warszawa 1922. Warszawa 1964. Warszawa 1946. Autor WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE Obejmują dzieła ogólne. Warszawa 1967. t. Podręcznik pedagogiczny. Trzy pedagogiki. Suchodolski B. na których zbudowany jest gmach nowoczesnej pedagogiki. Zarzecki L. z franc).. Warszawa 1964. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. szczególnie zaś skupimy uwagę na podstawach naukowych.. Nawroczyński B. realizację praktyczną wszechstronnego rozwoju ludzi oraz trudności na drodze tej realizacji. Kraków 1930. Mysłakowski Z. Lwów-Warszawa 19302.. Lublin 1923. Warszawa 1962 . Wprowadzenie do pedagogiki. dr Kazimierzowi Sośnickiemu podziękowanie za życzliwe uwagi. Problemy wychowania współczesnego. Ziemnowicz M.). z franc). nowoczesną teorię rozwoju człowieka i jego uwarunkowań... Kraków 1961. Podstawy pedagogiki (tłum.) Pedagogika. Zasadnicze zagadnienia pedagogiczne (tłum. Warszawa 1931.). Suchodolski B. Nie chodzi więc ani o elementy.. nasuwane przez palące problemy współczesnej sytuacji wychowawczej. zróżnicowanie światopoglądowe jej ujęć. Hessen S. dotyczące podstaw wychowania. Warszawa 19683. Kairów I.

Educational Theories.). Warszawa 1980. Adams J. Kraków 1991. System der Pddagogik. Wrocław 1987. Podstawy dydaktyki ogólnej.. 1965. 1967. Barker Ph. Adams J. Pedagogika Drugiej Rzeczypospolitej. Erziehung als Lebenshilfe.. Balcerek M. Jaczewski A. Korolew F. Wychowanie moralne w zespole. Warszawa 1985. Introduction to Education. Ewolucja tożsamości pedagogiki. Niepokalanów 1993. Dwie racjonalności.. T.). Popielarska A. Warszawa 1980. Stuttgart 19649. Podstawy wychowania. New York 19662. Introduction a la Pedagogie.wychowanie -psychoterapia. Od filozofii sensu ku pedagogice ogólnej. Warszawa 1988. Henz H. Lehrbuch der systematischen Padagogik. Psychologia społeczna a zagadnienia wychowania. Freiburg i. Łobocki M. Kamiński A. Kawula St. Warszawa 1981.. Gogacz M. Nowak J.. Crow L. Czapów Cz. S. K. Warszawa 1981. Wartości w kulturze polskiej. Wychowanie resocjalizujące.. Warszawa 1975.. Brezinka W..).. 1-2.. Warszawa 1988. Rozdroża i szansę wychowania. (red. Dyczewski L. Warszawa 1980. Świadomość teoretyczno-metodologiczna współczesnej pedagogiki polskiej (geneza i stan). Wrocław 1991. F... Górski S... Ross J. Bluszcz K. Warszawa 1993.. Planchard E. London 1912. Brecks L. Gonczarow N. Warszawa 1980. Metody badań pedagogicznych.. J. Warszawa 1974.. (red. I. W. Ku pedagogii pogranicza. Edukacja i wyzwolenie.... Warszawa 1986.. Korczak Z. Kultura polska w procesie przemian. Warszawa 1987. Muszyński H. Koncepcje psychologiczne człowieka. Edukacja dialektyczna i szkoła przyszłości. 1961 2 ... 2. Toruń 1992. Kozielecki J. Humanizm i podmiotowość w wychowaniu... 1960 10 . Kwaśnica R. Wrocław 1980. Strategie wychowawcze. Pytania o pedagogikę.. Chejnicka-Bezwińska T. IV.. Warszawa 1992... Traite de pedagogie generale. Warszawa 1978. An Introductory Survey. Filipczuk H. Warszawa 1974. Folkierska A... (oprać). Br. Demel M... Miller R.b) w językach obcych Willmann O. London 19559. Adamski F. New York 1961 3 . Leuven-Paris 1963. Toruń 1991.istota społeczna. Warszawa 1985. Wstęp do dorosłości. Graz 1953. New York 1963. Dąbrowski K. The Evolution of Educational Theory. Rozwój opieki nad dzieckiem w Polsce w latach 1918-1939. The Foundation of Modern Education. Lublin 1993. Leipzig 1921.. Kwieciński Z....)... 19524. Groundwork of Educational Theory. Muszyński H. Wyd. Bydgoszcz 1989. Psychologia i dylemat ludzki. Moskwa 1960.)...). Br. Janowski A. Góttler J. Funkcje pedagogiki społecznej. Elementy metodyki i diagnostyki. Lublin 1993. Miąso J. Hubert R. Wychowanie w klasie szkolnej.. Warszawa 1989. Osobowość: Struktura i funkcje regulacyjne. Kraków 1986... Łukaszewicz R. Moskwa 1969. Moskwa 1960. Rozwój i zdrowie ucznia. Łukaszewski W.. 19603. Zdobywanie informacji w pracy wychowawczej. Education. Na przykładzie szkolnych systemów wychowania w Polsce. London 1928. Socjalizacja . Allgemeine Pddagogik. Ideał i cele wychowania. Podstawy psychiatrii dziecięcej. Poznawanie uczniów. Flitner W. Wyd. Warszawa 1991. 2. Braunschweig 1909. Warszawa 1973. Pedagogie generale. Theories of Education.). (red. Warszawa 1980. Warszawa 1984. Materiały Zjazdu Polskiego Towarzystwa Pedagogiki. Teorie postaw. Jedlewski S.. Gonczarow N. Demel M. Louvain 1963. Skład A. Miinchen 1927. Warszawa 1973.. Socjopatologia edukacji. Kraków 1992..... Toruń 1990. Jaczewski A. Radomski J. Les maitres de la pedagogie contemporaine. May R.. Muszyński H. Jaczewski A. Potrzeby psychiczne dzieci i młodzieży..). Aronson E. Katowice 1987. Teoria wychowania fizycznego.. Historia wychowania. Wynne J... Osnowy kommunisticzeskogo wospitanija.. . Harmondsworth 1957. Freiburg i. Wyd. Pedagogika zdrowia. Kwieciński Z. Psychoterapia w wychowaniu. Warszawa 1974. (red. O. 2 Warszawa 1987.. Lester Smith W. Warszawa 1985. Wien 1963 3 .. Z zagadnień dynamiki grupowej. Ideały wychowawcze Drugiej Rzeczypospolitej. (red. Spór o wartości w kulturze i wychowaniu. Barth P. Bołdyriew N. Warszawa 1971. Podstawy teorii oddziaływań wychowawczych.. Witkowski L.. Petzelt A. Dyczewski L. Nalaskowski St. Człowiek . 19482. Crow A. Kwieciński Z. Warszawa 1990. Grundlegung der Erziehung. Didaktik als Bildungslehre nach ihren Beziehungen zur Sozialforschung und zur Geschichte der Bildung. De Hovre F. Kuczkowski St. Die Elemente der Erziehungs . Araszkiewicz F.. Zarys teorii wychowania.. Schneider J..und Unterrichtslehre. Warszawa 1974. Osobowość i jej kształtowanie przez dezintegrację pozytywną. Cz. Drynda D.. Nowak S.. Pedagogika resocjalizacyjna. Wilds E. Warszawa 1986. Woprosy piedagogiki. Wyd. (red. Wiek XX. Oświata i wychowanie w okresie cywilizacyjnego przełomu. Olsztyn 1986.. Kupisiewicz Cz. Warszawa 1978. P. (red. K. Einfuhrung in die Erziehungswissenschaft. Wychowanie seksualne i problemy seksuologiczne wieku rozwojowego.. Warszawa 1982. Czapów Cz. Piedagogika. Łobocki M. Paris 1937. Kriekemens A. Nieobecne dyskursy.. W poszukiwaniu tożsamości pedagogiki. Janowski A. Paris 1946. Konarzewski K. (red.

popularyzację. społeczne. Strelau J. uczucia. „Znak" 1993 nr 9/460/. Alternatywna pedagogika humanistyczna. Zaborowski Z. reklamę. Witkowski L.. wychowanie fizyczne. Edukacja równoległa.. Warszawa 1982.). Warszawa 1986.. jak rodzina. 2. Tomaszewski T. Słobodzian Z.. Rodziewicz E. Suchodolski B. Rutkowiak J. Warszawa 1985. Psychologia dążeń ludzkich. Od pedagogiki ku pedagogii.. Problem chrześcijańskiej pedagogiki egzystencjalnej. oświatowe i kulturalne. które stają się instytucjami wychowującymi. Warszawa 1986. Nauki o wychowaniu w Polsce w XX wieku. Warszawa 1980.. Rusakowska D. (red. Kraków 1991. organizacja młodzieżowa. Trempała E. popierana. Wychowanie mimo wszystko. Wychowanie jako wprowadzenie w życie wartościowe. Nauczyciel i innowacje pedagogiczne. Część I WSTĘP DO PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Rozdział I ZNACZENIE WSPÓŁCZESNE WYCHOWANIA Szukając współczesnego znaczenia wychowania. oddziaływanie jednych ludzi na drugich. Psychospołeczne problemy pracy nauczyciela. przyjrzymy się najpierw wszystkim zjawiskom przemian zachodzących obecnie w wychowaniu. szkolenie. dążenia. Warszawa 1986. Wroczyński R. Wrocław 1986. wychowanie. a obok tego nauczanie. Dzieje oświaty polskiej 1795-1945. Dlatego działanie wychowawcze zawiera w sobie opiekę.. przygotowanie do różnych zadań. czyli funkcje wychowania... Poznań 1984. Wprowadzenie w rozmyślanie antypedagogiczne.. (red. by na tej drodze zarejestrowania zmian zrozumieć pojawiające się nowe role. np. (red. Toruń 1991..osobowość .). (red.. Psychologia rozwojowa. Reykowski J. Zaborowski Z. aby w nich kształtować określone pojęcia. Toteż dla znalezienia sensu wyżej wymienionych. Toruń 1993. teatr. Śliwierski B. Warszawa 1986. Wychowanie na rozdrożu. Siek S. Skórny Z. poradnictwo. moralne.Obuchowski K. Suchodolski B. Główne idee współczesnej psychologii. Wprowadzenie do dydaktyki ogólnej. Warszawa 1983. Tożsamość i zmiana. Warszawa 1972. Wychowanie do pokoju z Bogiem i ludźmi. 4..).). Warszawa 1977. Warszawa 1992. agitację itp. Warszawa 1987. kształcenie w różnych kierunkach. Psychologiczna analiza trudności i niepowodzeń szkolnych. Warszawa 1990. Tarnowski J. Ruciński St. Dzieje oświaty polskiej do roku 1795. które przed ostatnią wojną mogły być nieznane lub mało upowszechnione. ideowe.. Schoenebeck H.. Warszawa 1987. to dotykamy świeżo zachodzących zmian... Wroczyński. . Wyd. Wojnar I. Makiełło-Jarża G. Relaks i autosugestia. Warszawa 1985. Warszawa 1983. Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. Przy tym działalność wychowawcza jest jakoś społecznie zorganizowana. Wołoszyn S. Jeśli zaś do instytucji wychowujących zaliczamy dziś nie tylko dom rodzinny i szkoły. wielokierunkowych działań wychowawczych. Twórcza praca dziecka. Warszawa 1980.. oświatę. Temperament . kształcenie. „Znak" 1991 nr 9/436/. Bydgoszcz 1990. Warszawa 1970. Wychowanie a strategia życia. Pietrasiński Z. ale także zakłady społeczne. Tarnowski J.. Warszawa 1985. Wyd. Spionek H. Wrocław 1990. musimy początkowo posługiwać się potocznym rozumieniem wyrazu „wychowanie". Zaborowski Z.. Szkoła. szkoła. postawy. Kierowanie własnym rozwojem. Warszawa 1974. Psychologia wychowawcza dla nauczycieli. Wyd. Trening interpersonalny. (red.wychowanie. (red. Warszawa 1992. (red.).. 2. Działanie jako droga poznania i rozwoju. Antypedagogika w dialogu. które w języku polskim dzisiaj oznacza wszelkie celowe oddziaływanie ludzi dojrzałych (wychowawców) przede wszystkim na dzieci i młodzież (wychowanków). Próba zarysu encyklopedycznego.dialog . Suchodolski B.. estetyczne. Stosunki międzyludzkie. Toruń 1988. do czego te zmiany służą i by wreszcie określić jakie społeczne znaczenie ma współcześnie wychowanie jako całokształt oddziaływań wychowawczych instytucji organizowanych przez społeczeństwo. Osobowość a społeczne zachowanie się ludzi. Wyzwania pedagogiki krytycznej i anty pedagogiki.. Zebrowska M. Pytanie ..). muzeum itd. Wstęp do epistemologicznej analizy kontekstów edukacyjnych. Warszawa 1988. Wrocław 1985. aprobowana i odbywa się przez i w ramach życia określonych grup społecznych. Przetacznikowa M. Okoń W.. dostarczanie rozrywki i kultury. Szczepska-Pustkowska M.. zakład pracy. Wroczyński R. Warszawa 1986.. przysposobienie rolnicze. Wychowanie przez sztukę. umysłowe.). Szkudlarek T.. Warszawa 1961.działanie. Pedagogika społeczna.

aby udoskonalić oddziaływanie religii na współczesnego człowieka. klasa szkolna. w opiece nad małym dzieckiem (żłobek. Rola i funkcje wychowania Ażeby wyjaśnić sprawę. np. korzystających z oświaty. jak sądownictwo dla nieletnich 3 i prawo karne dla dorosłych . Zjawiska przemian w wychowaniu O sprawach wychowania słyszy się dzisiaj wszędzie w rozmowach. poi. poprawczy). elektronowe maszyny uczące. Wychowawcza rola prawa Polski Ludowej. 3 Z. zakład wychowawczy. a nawet handel. dzieciniec letni). że nie wystarcza wychowanie jednostek. 5 S. Katowice. Warszawa 1960. jak np. stara się wpłynąć na masy społeczne (np. opiekuńcze). opiekę nad matką. nauczycieli i wychowawców społecznych trzeba na podstawach naukowych psychologii wychowawczej i pedagogiki uświadomić o ich zadaniach i ulepszać ich pracę. pałace młodzieży . staje się wychowaniem „całożyciowym". Moskwa 1964. czego wyrazem jest duszpasterski charakter II Soboru Watykańskiego.). Psychologia.). trzeba poznać. jaką rolę i jakie zadanie ma do spełnienia wychowanie w życiu ludzkim. czy wiernych w Kościele. dom młodzieży. Do najstarszych funkcji wychowawczych należą religijne. rodzeństwo. potem szkoły przy świątyniach Babilonu czy Egiptu. jak też dokształcanie duchowieństwa w naukach pedagogicznych oraz wychowawcze kształcenie kleryków w seminariach duchownych. a nawet narody i działa w skali światowej przez Organizację Narodów Zjednoczonych (UNESCO). moralne i społeczne cele wychowania. grafikę. polegająca na zbliżeniu i udostępnieniu dzieł nauki. radiu. Warszawa 1962. lecz musi się ono odbywać w zespołach (np. e) pedagogizacja starych instytucji wychowawczych. jak szkoły. młodzież pracującą i akademicką. a przez wyobrażenia bóstwa dawały człowiekowi ideał do 4 1953. z niem. które specjalizują się np. D y b o w s k i . f) pedagogizacja duszpasterstwa w Kościele. Warszawa 1963.Warszawa. Pedagogika. B a z a n o w. A 11. A. dlaczego wychowanie dziś stało się sprawą bardzo ważną i wywołało gwałtowne zmiany w zakresie i formach swego działania. radio. Zarys pedagogiki wojskowej. ale obejmują niemowlęta. B o r i n g. Warszawa 1954. W. prasa (unikanie demoralizacji). nad dzieckiem przestępczym (izba milicyjna. nad dzieckiem opuszczonym (dom dziecka. pogańskie stworzyły pierwszy czyn wychowawczy . G. S a l w a . do których należą: a) rozszerzanie się terenu oddziaływań wychowawczych w dół i w górę życia ludzkiego. schronisko dla nieletnich. przedszkole. w pracy kulturalnej i rozrywkowej (miasteczko dziecięce Podgrodzie k. wychowanie masowe żołnierzy. wojsko. a równocześnie stało się ono palącą potrzebą społeczną. Już religie pierwotne. Wychowanie u ludów pierwotnych (tł. Mówimy tu o funkcjach wychowania. O wadze tych potrzeb świadczy szereg zjawisk w wychowaniu. że wychowanie dziś odnosi się do całego życia ludzkiego.„inicjacje" młodzieży do wierzeń magicznych5. mikrokarty i czytniki) i muzea (obrotowe eksponaty. d) pedagogizacja wielu instytucji. dokształcającą się inteligencję twórczą. pogotowie opiekuńcze). b) zmiana charakteru wychowania z indywidualnego na grupowe.). mikrofisze. Podręcznik sil zbrojnych Stanów Zjednoczonych (tł. Piedagogika. (tł. dzięki czemu na całym świecie dokonuje się „rewolucja kulturalna". 216 n. Szkice z teorii i praktyki szkolenia i wychowania żołnierzy radzieckich. domy akademickie. Szczecina. unowocześnione technicznie biblioteki (mikrofilmy. dotychczas tradycyjnie niewychowawczych. Warszawa 1960 s. telewizję. robotników). domy kultury).tak. G. Problemy rewolucji kulturalnej w Polsce Ludowej. uniwersytety. drużyna harcerska). 2 zawodowe wychowujące ludzi do pracy./. Wedy lub w mitologii greckiej. prasie. a nawet starców . ang. ponieważ dotyczą one nie tylko dzieci w domu i uczniów w szkole. w którym wystawy mają wychować upodobania klienta. magnetofony). które obecnie musi działać psychologicz2 nie i pedagogicznie na żołnierzy . kino. przygotowanie do małżeństwa i założenia rodziny. związki E. w pomocy szkole (komitety rodzicielskie. S z c z e r b a . g) zastosowanie najnowocześniejszej techniki do oddziaływania masowego na ludzi przez prasę. 2. co spowodowane jest tym. ponieważ rodziców. Warszawa R. dostarczanie treści wychowawczej w „księgach świętych". c) powstawanie nowych instytucji wychowawczych. dorosłych. plakaty. . sztuki i kultury masom społecznym4. wśród których rozróżniamy dawniejsze i nowsze. Trudności z dziećmi i młodzieżą uczyniły z wychowania ważny problem na całym świecie.

upowszechnienie oświaty i szlachetność idei wychowawczych. szlachetniejsze. Wychowanie więc współczesne przez szczęście jednostek w wyższym jeszcze stopniu stwarza szczęście narodów. e) znaczenie patriotyczne w wychowaniu ducha miłości Ojczyzny. Problemy pedagogiki pracy. Wreszcie w XIX wieku klasowe społeczeństwo odłączyło od wychowania moralnego funkcję społeczną. Między największymi potęgami świata rozgrywa się wyścig w dziedzinie opanowania kosmosu. N o w a c k i . Nowoczesna nauka rozpoznała jeszcze głębsze funkcje wychowawcze. 3. kulturę europejską. np. co po raz pierwszy w Polsce doceniła Komisja Edukacji Narodowej (1773-1794). uspołecznienie i patriotyzm. N o w a c k i. T. zwarte i silniejsze.naśladowania. inteligencję. Te liczne funkcje współczesnego wychowania dowodzą olbrzymiego znaczenia. co człowiek wewnętrznie posiada. zadowolenie z pracy i miłości wzajemnej. b) znaczenie kulturotwórcze. Jednakże sekret masowego uznania dla wysiłków wychowawczych wynika nie z poszczególnych zastosowań. wiedza i umiejętność zawodowa. Chrześcijaństwo w znacznym stopniu rozwinęło oddziaływanie wychowawcze. kształtować zainteresowania i uzdolnienia. W. powstaje jako dzieło wychowania. w czym jest niczym niezastąpionym narzędziem i jedyną drogą. 147-158. S. kształcenie i szkoły nie tylko następuje przekazanie dorobku kultury następnym pokoleniom. bardziej przygotowane na niespodzianki historii. gdyż przez odpowiednie wychowanie narodu można go nastawić na agresję w stosunku do innych i imperializm lub też doprowadzić do pokojowego współżycia międzynarodowego. Humanizacja pracy a funkcja społeczna szkoły. Dopiero w XVI wieku protestantyzm od funkcji religijnej wychowania oddzielił jego funkcję moralną. cybernetyki dla zautomatyzowania procesów produkcyjnych. muzyczne lub plastyczne. Wszystko. Warszawa 1961. T. S z c z e r b a . W związku z tym państwo jako . dając im wykształcenie i przygotowanie życiowe. 7 E. K u n o w s k i . kształcenie i szkolenie. wyższej wydajności pracy. rozwijać wolę. lecz z scałkowania wszystkich znaczeń w rozwoju człowieka. a nawet zadatek wiecznego szczęścia. W tym współzawodnictwie decyduje wyższy poziom wykształcenia społeczeństwa. ale osiąga swój rozwój uzdolnień twórczych w różnych dziedzinach kultury. Leipzig 1923. Współczesne więc społeczne znaczenie wychowania powoduje to. I. politechnizacji i kształcenia zawodowego. rozwoju techniki. by przez pedagogikę pracy 6 móc szybciej rozwijać cywilizację techniczną. światopogląd i religijność. ilość zdobytych nagród Nobla. f) znaczenie ekonomiczne dla wyrobienia w społeczeństwie zmysłu oszczędności. S z a n i a w s k i . „Ateneum Kapłańskie" 1962 nr 322 s. radość kulturalnego spędzania wolnego czasu. ponieważ złe wychowanie w najwcześniejszym dzieciństwie odbija się na stanie zdrowia i powoduje nerwice. B u r g e r . odkryte przez medycynę. Berlin 1960. szkolnictwo i uniwersytety. Warszawa 1962. Wychowanie przez pracę. g) wreszcie znaczenie polityczne. A. Einfuhrung in die Wirtschaftspadagogik. rozwijanych przez nowoczesną pedagogikę gospodarczą7. aby szkoła wychowywała masy w duchu lojalności państwowej i zapobiegała rewolucjom. D ó r s c h e l . Szkolą a postęp techniczny. c) znaczenie biologiczne. Warszawa 1966. Pedagogika gospodarcza. większa efektywność kształcenia inżynierów i naukowców. Tak więc rozwój mowy i świadomości. rozumienie świata i życia. W ten sposób wychowanie przez wszechstronny rozwój przyczynia się do zapewnienia maksymalnych warunków uszczęśliwienia jednostek ludzkich. elektroniki. a współcześnie realizowane jest w każdym wojsku przez specjalnych oficerów wychowawczych. Arbeitspadagogik. które dzięki temu stają się mądrzejsze. O wychowaniu przez pracę. do których należą: a) znaczenie techniczne wychowania w zakresie przygotowania do pracy produkcyjnej. D ą b r o w s k i . przenikając całość życia społecznego ideą religijną. a te z kolei desakralizując się miały wpływ na kształtowanie się późniejszej etyki laickiej. Warszawa 1961. by być „krajem ludzi kształcących się". gospodarności. Stąd też i Polska dąży do tego. „Zeszyty Naukowe SGPiS" 1959 nr 15. 6 R. polegające na tym. stwarzając narody. d) znaczenie psychologiczne. Wychowanie współczesne zmierza bowiem do wszechstronnego rozwoju ludzi. Społeczne znaczenie wychowania Bardziej aniżeli młodzi ludzie doceniają wartość wychowania narody i społeczeństwa. która niezależnie od wyznania dążyła do urabiania postaw etycznych u ludzi („imperatyw kategoryczny" sumienia u Kanta). zasady moralne i ludzkie postępowanie musi być przynajmniej w swoich początkach wypielęgnowane przez staranne wychowanie. uczucia. jakie posiada i tłumaczą zjawiska jego upowszechniania. że wyrasta ono na naczelny problem epoki. wyobraźnię. że przez wychowanie. dzięki czemu można w szkole i w procesie wychowania ćwiczyć myślenie.

Podstawę planowania i racjonalizacji wychowawczego działania współcześnie tworzy specjalna nauka o wychowaniu. Poszukiwanie nowego człowieka. a następnie przeprowadzanych eksperymentów i reform działania różnych instytucji pedagogicznych. M.). R o z d z i a ł II POJĘCIE PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Poznanie pedagogiki jako nauki o wychowaniu wymaga najpierw podejścia metodologicznego. Obydwa pochodzą od wyrazu greckiego paidagogos. aby przez osiągnięcie przemiany mentalności. „Tygodnik Powszechny" 1946 nr 33. kolonie. 206. Stawianie problemów w naukach wymaga specjalnego języka naukowego. P i w o w a r c z y k ks. ocenić i ulepszyć. gdyż ma to być istotna droga do zapewnienia ludzkości lepszej przyszłości. stworzonego według (wzoru) Boga w sprawiedliwości i świętości. które w sformułowaniu św.21. zebrania materiału i jego opracowania) tak teoretyczne (pojęciowo wyjaśniające dane zjawiska). Ta potrzeba naukowej pomocy ze strony pedagogiki przyspiesza jej dojrzewanie metodologiczne jako nauki. . artystycznej i moralnej.. 216-217.23-24). Warszawa 1951. naukoznawstwo określa wszelką naukę jako społecznie zorganizowaną działalność poznawczą ludzi. Kraków 1935. urzędy. znaczącego niewolnika w Grecji starożyt9 S. M. „Dydaktyka Szkoły Wyższej": 1970 z. prawo. jego przemiany wymagają wszechstronnych badań i studiów przede wszystkim obecnego stanu. postaw życiowych i nawyków wszystkich ludzi w danym społeczeństwie utrwalić osiągnięcia rewolucyjnej przebudowy ustroju społecznego. 8 Wielkie zadania przebudowy natury człowieka. O wychowanie nowego człowieka. czyli terminologii jako zespołu nazw o ściśle ustalonym znaczeniu w zależności od charakteru teoretycznego. „Etudes" 1947 [nr] 10. by ustalić obiektywnie ich wyniki. J. pedagogizując w tym kierunku wszystkie swoje instytucje. jakim jest terminologia tak podstawowa jak i dalsza oraz próby określenia jej charakteru naukowego. Wprawdzie samo hasło „stworzenie nowego człowieka" (patrz: Rz 8. J.2) nie błyszczy absolutną nowością. Pawła wymaga od wiernych: „odnawiać się duchem w waszym umyśle i przyoblec człowieka nowego. konstruowane modele i ideologie wychowawcze. jak prasę. czyli pedagogika. Wychowanie nowego człowieka. wysiłki wychowania nowego człowieka współczesność podejmuje się tego samego zadania w zupełnie inny sposób. których wyniki i wartość przyszłość najbliższa będzie mogła ocenić. telewizję dla planistycznego i racjonalizatorskiego przetwarzania wszystkich swych obywateli. gospodarczego i politycznego oraz przeobrażeń dokonanych w kulturze naukowej. 1 J 3.). Podstawowe terminy i nazwy zjawisk W naukowym traktowaniu spraw wychowania stosujemy dwa podstawowe terminy: pedagogia i pedagogika. Ludzkość zatem stoi w obliczu nowych prób i eksperymentów pedagogicznych. London 1946. ses buts et sa philosophie. wojsko. Metodologia ogólna nauki. środki masowej komunikacji. szkolnictwo. kulturę. ponieważ po raz pierwszy przynosi je chrześcijaństwo. z niem. które wyjaśnia co to za nauka. R a t y ń s k i . „Kierunki" 1957 nr 2. Problematyka metodologiczna seminarium magisterskiego. Współcześnie tylko notujemy podejmowane zamiary nowego wychowania. L'UNESCO. E. polegającej na prawdzie" (Ef 4. Płock 1937. czy praktycznego danej nauki. dbającego o dobrobyt i potęgę gospodarczą (rynki zbytu. K u n o w s k i . d e L u b a c SJ.12 szkiców na temat ducha nowego pokolenia (tł. które stara się wychować własne społeczeństwo w duchu określonej ideologii. jaki jest jej charakter naukowy. czyli wychowanie. którym się pedagogika zajmuje. Dlatego w metodologicznym poznaniu pedagogiki jako nauki będziemy zaczynali od jej podstawowego narzędzia. F i e d 1 e r. R o z e n t h a l .organizacja życia społecznego zmienia dziś swój charakter na całym świecie z państwa dawniej ekonomicznego. oświatę. Nowy człowiek . jak się wydaje. jak praktyczne (skutecznie ułatwiające działanie)9. która systematycznie stawia i metodycznie. z ros. zanim określi się dokładniej jej przedmiot. w sposób przemyślany rozwiązuje problemy (pytania wymagające operacji poznawczych. planowane programy. H u xl e y . Praca wychowawcza w takiego typu państwach na całym świecie odbywa się pod naczelnym hasłem: „stworzenie nowego człowieka" 8 . H. Jednakże krytykując chrześcijaństwo za jego bezskuteczne. Budownictwo socjalizmu i narodziny nowego człowieka (tł. sytuacji wychowawczej młodzieży i społeczeństwa. cła) na państwo wychowawcze. część tłumaczona pt. 3 s. 214-215. J. radio. sądy. /. La Recherche d'un homme nouveau.

mówić) jak mitologia. czyli wychowanie. co nazywano wyrażeniem paidagogike techne. (Wesen . Warszawa 1959 s. 112-113. oznaczającym słowo.starzec. historiografia (gr. słowem wymagano jakiejś podstawowej wiedzy o wychowaniu. gdy dotyczy treści działania wychowawczego i jego metod oraz środków zapewniających jej skuteczność 12 . dopełniacz . Kościoła. którego zadaniem było odprowadzanie chłopców wolnych obywateli greckich na miejsce ćwiczeń fizycznych. Całość tych zabiegów wokół osoby chłopca poczęto nazywać paidagogija.dopełniaczandros-mąi. K. W o j c i e c h o w s k i ( r e d . wpojenie chłopcu zasad moralnych. stąd też obok pedagogiki jako działu dziecięcego. 14 Gr. G o s t k o w s k i . której przedmiot stanowi sprawa praktycznej pedagogii wszelkiego rodzaju (sztuki i techniki wychowania). myśl (np. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli. Warszawa 1970 s. Stąd podstawowy termin pedagogia oznacza samo dzieło wychowywania. ale także kształcenie umysłowe i prowadzenie duchowomoralne. pięciobój w skoku. Pedagogika jest więc nauką. np. ) . Pedagogika dorosłych.nej. szczególnie w Atenach. Pedagogika współczesna zatrzymuje swą historyczną nazwę. imiesłów agagos = prowadzący. młodzieży oraz oddziaływania na rozwój ludzi dorosłych. U z i e m b ł o . socjologia). ago = prowadzę. młodzieńcy zaś ćwiczyli na gimnazjonach pentathlon. Refleksja więc występująca w pedagogice może być bardziej teoretyczna. Wprawdzie w rozumieniu greckim pedagogika nie była nauką jako zbiór poglądów (gr. znaczyła refleksję nad działaniem w danym wypadku wychowawczym. Paidagogos z opiekuna na boisku przemienił się w nauczyciela-wychowawcę.Grenzen der Erwachsenenbildung). geron. zespół czynności i umiejętności wychowawczych. dopełniacz gerontos .nauka o starości. które z czasem wiązano z wyrazem logos. Pedagogika. zależnym od nabytej wprawy i rutyny.piszę) lecz w rzędzie takich nauk jak matematyka. 58. czyli wychowawczego prowadzenia dzieci. Gdynia 1968. poszanowania starców. 12 . A n d r a g o g i k . jak geografia. jego czynności obejmowały nie tylko opiekę fizyczną. warunkami tego rozwoju oraz celami. zwane palestrą. H a n s e l m a n n . W związku z tym w pedagogice jako nauce zachodzi ścisły związek między teorią i praktyką. Sport w starożytności. płynącym z talentu wychowawcy. geologia. np. pais. chociaż etymologicznie odnosi się właściwie do wychowania dzieci. ponieważ ma swoje zastosowanie w działaniu. gdyż działa w trudnym materiale ludzkim. a nawet staje się „sztuką sztuk".dojrzałość płciowa. 10 technice wychowywania. recytowania wyjątków z epopei narodowych Homera Iliady i Odysei.nauka o młodzieży. S u c h o d o l s k i . polegającego na agonistyce. Refleksja ta pochodzi z potrzeb działania. gerontologia . początkowo fizycznie. Instytucja paidagogosów wynikała z właściwości kultu religijnego Greków. albo też refleksja ta może stać się bardziej praktyczna. teologia. B. pedagogia domowa. Od tego wyrażenia pochodzi w językach europejskich nazwa pedagogika na oznaczenie teoretycznej wiedzy i nauki o wychowaniu. W pierwszym wypadku praktyczne wychowywanie graniczy ze sztuką. związanych z rozwojem człowieka.Móglichkeiten . 15 Gr. ale także wraca do niego. zadaniem paidagogosa stało się nauczanie początków pisania i czytania. w drugim natomiast jest techniką postępowania z dziećmi lub młodzieżą.mężczyzna. Paidagogos etymologicznie oznacza „prowadzący chłopca" 1 0 . W a r s z a w a 1965. który przejawia dążenie do samodzielności. które rozwój przy pomocy działań wychowawców powinien osiągnąć. logia od legein . 11 R. Andragogika. hebologia . Stąd pedagogia może być albo twórczym działaniem na dzieci i młodzież. trzeba wymieniać hebagogi13 14 kę jako dział o wychowaniu młodzieży oraz andragogikę .paidos = dziecko. 13 Gr. gdy rozważa całość zjawisk wychowawczych.aner. E. A .czyli Por. czyli współzawodnictwie w zapasach fizycznych (zwanych agone) ku czci bóstwa. Teoria rozwiązuje problemy dostarczone przez praktykę. następnie prowadzący go moralnie i duchowo. albo rzemieślniczym naśladowaniem wzorów postępowania. gramatyka. biegu.zbierać. chłopiec. graf o . rzucie dyskiem i oszczepem oraz mocowaniu się1 J . techniką pedagogiczną.W ten sposób wychowanie fizyczne dało początek opiece pedagogicznej i wychowaniu u Greków. Z rozwojem kultury. Co cztery lata odbywały się ogólnogreckie zapasy olimpijskie na cześć Zeusa. O . szkolna. hebe . obej15 mującą oświatę i wychowanie dorosłych wraz z gerontagogiką . ale skuteczność rozwiązań teoretycznych wykazuje ostatecznie praktyka. czy logika. którą można przekazać innym w kształceniu kandydatów na wychowawców. Chłopcy więc pod opieką paidagogosów przygotowywali się do takich zawodów religijnych. wiadomości o wskazówkach postępowania z dziećmi i o Gr. Natomiast przy kupnie paidagogosa żądano od niego znajomości swego zawodu. ani nie była nauką opisującą tylko. Zurich 1951.

posługująca się wyrazami przejętymi z języka potocznego. co wychowanie umysłowe. Z tego przeglądu pojęć podstawowych w pedagogice. pedagogika wczasów 17 . obejmując wszechstronny rozwój człowieka i jego życie od dzieciństwa i młodości po dojrzałość i starość. duchowe. widać jak przedmiot jej badań jest złożony. K r e t z ] . jak pedagogika przedszkolna. ani 19 sprzeczność lub przeciwieństwo między nimi . „Kwartalnik Pedagogiczny" 1966 nr 3 s. dz. jej stan oraz pilne potrzeby (W:) Pedagogika na usługach szkoły. nauczanie i kształcenie. lecznicza. M i 1' e r . edukacja teatralna lub muzyczna. 76-78. że obok wychowania w praktyce występuje samowychowanie. Z rozważań nad edukacją teatralną. ale trudne do zdefiniowania. K o r n i s z e w s k i . a przy tym zmieniający się rozwojowo tak. karności lub wychowanie do liturgii czy wychowanie przez liturgię. Wychowanie na podwórku. z franc). uwagę. 2. duchowej. np. nauczanie i kształcenie mówiąc o formacji intelektualnej. 118. pedagogika pracy kulturalno-oświatowej. Warszawa 1964 s. Tam więc. pierwszy na oznaczenie ludzi zawodowo zajmujących się sprawami wychowania. Niewolnik-pedagog zapoczątkował nazwę praktycznych wychowawców. wobec tego pojęcia te nie dadzą się z uściślić jako terminy naukowe i trzeba je osobno analizować jako przedmiot pedagogiki w ramach praktycznych działań wychowawczych koniecznych dla prawidłowego rozwoju wychowanka. 18 Np. S u c h o d o l s k i . s. a także dzieckiem Boga. L. używa się wyrazu apostolat. związanych ze specjalizacją pedagogiczną. Jednakże znaczy to to samo. że wychowanie nie nadaje się do prostego zdefiniowania. teatru. J. Pedagogika. wojskowa.. Warszawa 1936 s. Pozostawałaby na uboczu jeszcze masa oddzielnych spraw pedagogiki praktycznej. do czego można posłużyć się terminem. a więc pedagogiki dzieci. a nawet pedagogika podwórkowa 1 8 . Wychowanie i wychowawca. czy chce tego. 17 B. Takie rozbicie współczesnej pedagogiki uważa się czasami za objaw jej kryzysu. ponieważ kształcenie jest niezależne od wychowania i nauczania. W dziedzinie praktycznego działania wychowawców. Okazuje się. jak wychowanie. Pedagogika obecnie bardzo się rozrosła. cyt. Warszawa 1969. dorosłych czy emerytów. 129-148. 84. Warszawa 1965. ponieważ między nimi występują liczne stosunki międzyzakresowe tych pojęć (nadrzędność i podrzędność. drugi zaś wyraz znaczący całość czynności i skutków wychowawczych. M i r s k i [właśc.). J. pedagogika rolnicza. gdzie chodzi o wychowanie do odbioru czegoś lub wychowanie przez przeżywanie czegoś (np. muzyki). R. młodzieży. Edukacja filmowa (tł. Wyrazy pochodne w pedagogice W dziedzictwie po kulturze greckiej pozostały jeszcze inne wyrazy pochodne. w nauczaniu zaś musimy się liczyć procesem uczenia się u ucznia. czyli częściowe zachodzenie na siebie wychowania i nauczania oraz stosunek krzyżowania. podprzeciwieństwo. jak to czynią dokumenty soborowe. M. pedagogika przemysłowa. W wychowaniu chrześcijańskim zaś. objętej także przez refleksję pedagologiczną (lub pedagogiczną). C h m i e l e ń s k a (red. edukacja filmowa20. B. np. a dotyczących działań wychowawczych. że są one łatwe w użyciu praktycznym. obejmującym całość pedagogiki rozwoju człowieka i pedagogiki stosowanej w instytucjach. jak pedagog i paideia. Warszawa 1963. pedagogika uniwersytecka. Terminologia w pedagogice. pedagogika szkoły. Jeśli się zaś weźmie pod 16 Patrz przypis 1. P e t e r s . dyscyplinarnej lub liturgicznej. tam próbuje się używać wyrazu edukacja. filmu. obejmujący jakby łącznie wychowanie. Jednakże w języku polskim jeszcze przed wojną „pedagog" miał znaczenie nieco ironiczne w stosunku do zwykłego nauczyciela lub J. Wprawdzie próbuje się na Zachodzie wprowadzić ściślejszy termin formacja. apostolat prasy. a obok kształcenia samokształcenie. Stąd też dla ściślejszego określenia nauki o całkowitym rozwoju człowieka można używać terminu antropagogia i antropagogika 16 . chociaż w nich zachodzi) nie występuje jednak ani równoważność. występuje również podstawowa terminologia. pedagogika zawodowa. I. gdy podkreśla się wpływy wychowawcze czegoś budujące duchowo wychowanków. J. Pedagogika podwórkowa. własnej epoki. czy z szerszych stosunków międzyludzkich pedagogika społeczna. żąda się jej scalenia. własnego narodu. 20 . wieloaspektowy. który nigdy nie przestaje być przecież dzieckiem własnych rodziców. W kategoriach ludzi. czy nie. 19 F. szczególnie różnych instytucji. zaszła potrzeba odróżnienia nazwowego praktyków od teoretyków.pedagogiką starszego wieku. chociaż terminy te sumowałyby tylko odcinki rozwoju człowieka. K 1 i m a. mianowicie pedagologia jako nauka o całkowitym rozwoju człowieka.

Tamże. co oznacza ludzkość. jak np. Warszawa. Na określenie zaś naukowców. Warszawa 1938. s. podstawowym stał się wyraz paideia. Zagadnienia kultury żywego słowa. Działalność pedagogiczna bibliotekarza. wędrownych nauczycieli greckich na przełomie V i IV wieku przed Chr. 82. s. przetłumaczył ją jako humanitas. 9 1 . W. W a l e n t y n o w i c z . człowieczeństwo i tworzy podstawę idei humanizmu i humanitaryzmu 25 .1969 nr 8/9. P o z n a ń 1936. Logopedia. nauka) uprawiana jest przez badaczy rozwoju fizycznego i psychicznego dzieci młodszego wieku. ale poza tym tworzy swój fonetyczny skrót w wyrazie „pedia".ik. Ten związek zawodu nauczycielskiego z wychowaniem próbowano przed wojną wyrazić w nazwie „pedagogik" (idąc za niemieckim wyrazem Pddagogiker22)na oznaczenie zawodowca. posługującej się jakimiś czynnościami lub wpływami czegoś na rozwój ludzi. kształcących się do tego pięknego zawodu lub dokształcających się w nim. I. Lublin 1965. Szwajcar Pestalozzi. zajmujący się teoretycznie wychowaniem w ogóle. J. . dlatego też wyraz pedeuto21 22 23 log dotyczy teoretyka. tradycji. czego program obmyślili sami sofiści.B y k o w s k i . czy Polak Stanisław Konarski reformator szkoły pijarskiej i prekursor ducha Komisji Edukacji Narodowej. J a x a . jak w nazwie magik. koło naukowe nazywano Studenckim Kołem Pedagogów. ale zawiera w sobie najwyższy ideał humanistycznego kształcenia. 1. K r e t z ]. gdy pedeutagog to praktyczny wychowawca nauczycieli. Proponowano naukę specjalną o pedagogu nazywać „pedagogologia" 23 . M. Dopiero Platon dodał. M i r s k i [właśc. retoryce i dialektyce.). Tak więc nauka o dziecku. K a c z m a r e k . J a e g e r . stąd pedagolog to naukowiec. „logopedia" dotyczy wychowawczego rozwijania mowy tak przez usuwanie wad wymowy. Już proponowana pedagologia czasami oznacza uniwersytecką naukę o pedagogice. s. znaczył on całość wykształcenia w gramatyce. deklamacja) 26 . wpływ wychowawczy literatury pięknej. P o s a d ź y. Podobnie bibliopedia stanowi dział wychowania przy pomocy książki. K a n i a . L. twórca przedszkola. a co rozwinęły dzieje kultury greckiej jako „organiczny rozwój duchowego życia narodu". który służy do określania odrębnych dziedzin pedagogiki praktycznej. lecz utarł się lepszy termin „pedeutologia" (gr. t. jak jąkanie (pediatria logopedyczna). 26 Por. a więc obejmuje czytelnictwo. pedagogikę biblioteczną27.honorowe dla podkreślenia godności studentów pedagogiki na uniwersytetach. Na serio natomiast nazwa „pedagog" odnosiła się tylko do twórców wielkich systemów pedagogicznych. związany z typem cywilizacji. 1964. Wychowanie i wychowawca. zawierających w swej budowie słowotwórczej rdzeń „ped". Polska bibliografia logopedyczna. Tak np. Jaeger). np. których np. jak też przez estetyczne kształcenie kultury słowa (recytacja. Jednakże na szczęście termin ten nie przyjął się ze względu na sprzeczność z duchem języka polskiego. t. jak np. Mickiewicza 21 czy Matejkę oraz wychowawców w Kościele. Obecnie więc grecka paideia odradza się jako idea humanizmu we współczesnym wychowaniu. 1962. Dlatego też wyraz „pedagog" zdemokratyzował się i określa każdego praktyka nauczyciela-wychowawcę. że nauczyciel powinien być przede wszystkim wychowawcą. S t y c z e k. Wreszcie w kategorii różnych czynności. który tak szanowanego zawodu nie mógł ochrzcić wyrazem z nieco figlarnym przyrostkiem . dz. D o b r z a ń s k i . T o r u ń 1956. związanych z wychowaniem. czyli towrzy tzw. szukając łacińskiego wyrazu dla greckiej paidei. Mickiewicza. J. choćby ten był przeciętnym rzemieślnikiem w swoim zawodzie czy nawet belfrem. Poglądy pedagogiczne A. logos .. Do prawdziwych pedagogów zaliczano w tym czasie także wielkich wychowawców narodu. św. który potrzebuje przygotowania z praktycznej znajomości pedagogiki. 2.. cyt. Od filantropii do humanitaryzmu ihumanizmu. W. Z. Mianowicie Cycero. czy łazik.słowo. zajmującego się zagadnieniami kształcenia i dokształcania nauczycieli. Lublin 1960 nr 1 . 15. 25 24 L. zajmujących się sprawami wychowania ukuto szereg wyrazów pochodnych. S i n k o.Paideia określa nie tylko formację duchową człowieka pod wpływem całokształtu kultury narodowej. Jan Bosko. 27 L. Dopiero po drugiej wojnie światowej „pedagog" znaczy powszechnie każdego praktyka nauczyciela. wychowawcę młodzieży opuszczonej i twórcę systemu salezjańskiego zwanego zapobiegawczym. J. co ma podkreślać. Było to zgodne z duchem sofistów. których nazywa się pedologami. czasopismo pt. twórca szkoły ludowej. Warszawa 1960. czyli „pedologia" (gr.nauczyciel). Zarys logopedii. Zarys i zadania pedagogiki bibliotecznej. paideutes . literatury i wychowania24. Warszawa 1970. z niem. czemu najwybitniejszy przedstawiciel Protagoras dał wyraz w określeniu: „Miarą wszystkich rzeczy jest człowiek". Niemiec Fróbel. Paideia (tł. że miarą człowieka zaś jest Bóg (W. Stworzony przez sofistów.

pedagolog polski Józef Mirski określał 29 pedagogikę jako „naukowy system wychowania umiejętnego" . określając pedagogikę jako stosowaną filozofię31. wychowanie rycerskie.inne dla chłopców. Rosjanin pracujący w Polsce. Raczej jako uogólniające całokształt przedmiotu badań pojęcie w pedagogice wypadnie wychowanie omawiać znacznie później.sen). Przeciwstawiając się temu ujęciu pedagogiki jako teorii normatywnej. że pedagogika jest nauką o wychowaniu.tworzący krąg. Erziehungsphilosophie. Spór rozpoczął socjolog francuski Emile Durkheim (zm. M i r s k i [właśc.). jednakże nie wykluczają się wzajemnie. Główne momenty myśli i badań pedagogicznych. J. 30 E.. ponieważ jak widzieliśmy. inne dla dziewcząt oraz E. Dotychczasowe stwierdzenie. z ros. całkowity i paideia . Lubin 1923 s. młodzieńca do przyszłego zawodu. obowiązujących przy postępowaniu rodziców z dziećmi. z niem. trzeba ogólnie najpierw wiedzieć. po poznaniu samego warsztatu naukowego pedagogiki.Pierwszym wyrazem tego typu była „encyklopedia" oznaczająca wydawnictwo alfabetycznego zbioru wiadomości ze wszystkich lub określonej dziedziny wiedzy (gr. wszechstronnego rozwoju ludzi. Paris 1922. Podstawy pedagogiki (tł. wykluczając tym z przedmiotu pedagogiki wychowanie „nieumiejętne" w domu lub w społeczeństwie. Stąd pedagogika naukowo interesuje się wszystkimi rodzajami wychowania. H e s s e n . niewiele mówi. że zaginął wyraz hypnopedia. rozszerzali przedmiot pedagogiki na prafakt wzajemnego wpływu jednych ludzi na drugich oraz na wpływ rasy kształtujących ducha narodowego społeczeństwa. że każde społeczeństwo ma własny system wychowawczy. 2° . czyli uczestniczące w życiu rodzinnym. Jena 1930. stanu. praktycznej lub filozoficznej są zawsze cząstkowe i jednostronne. czyli widział w niej naukę wyłącznie praktyczną o zawodowym wychowawstwie w szkole czy przedszkolu. który pierwszy stwierdził. podobnie jak dla sklasyfikowania warsztatu. Na szczęście zdaje się. hypnos .wychowanie celowo zamierzone. 81-82. Dlatego też zaczniemy od próby scharakteryzowania rodzaju nauki. społecznym. Dlatego też teoretycy wychowania hitlerowskiego. nowicjat w zakonie lub wychowanie grupowe płci . Philosophie der Erziehung. 31 S. np. Współcześnie ujmuje się te trzy rodzaje wychowania jako: 1°-wychowanie naturalne. którym zależało na przekreśleniu wartości tradycyjnego wychowania zawodowego w szkole czy uniwersytecie.wykształcenie). Lwów 1936. 28 . opisującą socjologicznie narodowe systemy wychowawcze. s. złożony ze zwyczajów i praktyk. czyli przygotowujące dziecko. cyt. K r i e c k. Dziś czasami wychowanie przez pracę nazywa się ergopedią (gr. Podobieństwa zaś ideałów. 29 J. Przeciwnie dążą do syntezy. Stąd Durkheim stwarza nową naukę o wychowaniu. współczesne wychowanie znacznie rozszerzyło swój zakres. jak tradycyjnego w rodzinie lub w społeczeństwie oraz wychowania zawodowo umiejętnego. 3. w nowoczesnym ujęciu. aby móc głębiej zrozumieć pojęcie wytworzone przez doświadczenie praktyczne i naukę pedagogiczną. 26. który miał oznaczać naukę we śnie. związane z rozwojem człowieka i z pomocą wychowawczą w tej dziedzinie. Przytoczone określenia pedagogiki jako nauki normatywnej czy opisowej. Jednakże i w tej sprawie istnieje rozbieżność zdań wśród naukowców. encyklios . Zgodnie z postulatem współczesnej metodologii nauk szczegółowych nie będziemy zaczynali od przyjęcia z góry jakiejś dowolnej definicji wychowania. jak u zwierząt (zoopedagogika). dostarczająca systemom narodowym naczelnych idei i ogólnych pojęć do kierowania wychowaniem28. wychowania. tak że w przedmiocie badań pedagogiki znalazły się wszelkie zjawiska. co on produkuje i z jakiego materiału. ergon praca). ponieważ cała sprawa zależy od zrozumienia podstawowego dla danej nauki pojęcia „wychowanie". przez sen (gr. przez co pedagogika stawała się filozofią wychowania30. związanej z pedagogiką. 1917). Tenże. Podobnie rzecz ujmował prof. Tenże. Wychowanie i wychowawca. D u r k h e i m. tworzące wielokierunkową pomoc wychowawczą dla doskonałego i pełnego. dz. Miinchen 1930. podchodzących z tradycji kultury chrześcijańskiej. jaki tworzy pedagogika. w zbiorowej pracy lub w sytuacji kulturowej wolnego czasu. Z. Określenie charakteru naukowego pedagogiki Złożony przedmiot pedagogiki powoduje trudności w określeniu jej naukowego charakteru. pracy czy walki. terminowanie w rzemiośle. np. Education et Sociologie. miała badać stara pedagogika jako nauka norma- tywna. Jak widzimy na podstawie przeglądu terminologii. K r e t z ]. 25-28. tak naturalnego. przedmiotem jej badania. są wszelkie zjawiska wychowawcze zachodzące w ciągu całożyciowego rozwoju człowieka oraz różnorodne czynności opracowane teoretycznie. Warszawa 1935 s.). Wychowanie narodowopolityczne (tł. K u k u 1 s k i. Sergiusz Hessen. czytanie książki lub oglądanie filmu.

jak też dyrektywy praktyczne o metodach i środkach działania wychowawczego. J. Zmieniały się tylko formy wychowania z rozwojem życia społecznego i kultury. 150-178. Dalej nowe myśli o wychowaniu pojawiły się w XVIII wieku (Oświecenie). s. z czego wynika. z którymi ona współpracuje. G. usystematyzował i oparł na dwu naukach pomocniczych: etyce filozoficznej. Woroniecki). czyli do pedagogiki pretensje o swój udział i uważać pedagogikę tylko za swą część35. że pedagogika jest częścią etyki (o. 3 2 Na tej podstawie dochodzimy do wniosku. J. „ N o w a S z k o ł a " 1959 nr 9 s. seminarium duchowne itp. jak mówiliśmy. cyt. S u c h o d o l s k i . S. a filzofowie greccy (Platon. Hali).. Potem chrześcijaństwo. Langensalza 1929. społecznym. ale występowało sporadycznie i miało zmienny charakter filozoficzny. filozofii i ideologii normujących życie społeczne? I na to pytanie odpowiada się. stających w obronie lub krytykujących wychowanie katolickie. jej metodami badań oraz z naukami. w której istotę stanowi całożyciowy rozwój człowieka oraz wszelkie tak dodatnie. W sprawie podniesienia poziomu pedagogiki. dz. skoro zwierzęta instynktownie opiekują się potomstwem i uczą je sztuki życia. -Kwartalnik Pedagogiczny" 1956 nr 1/2 s. 33 32 R o z d z i a ł III BUDOWA PEDAGOGIKI I JEJ MIEJSCE W SYSTEMIE NAUK 1. K r e u t z. 36 . 87. że pedagogika jest nauką skonstruowaną z 4 działów należących do innych nauk. rozwinęło zasady wychowawcze wychodząc z podstaw wiary religijnej. psychicznym i kulturalnym. Natomiast refleksja nad wychowaniem.3° . Por. Ten „ojciec pedagogiki naukowej" oderwał ją od filozofii. Okazuje się. 32-41. cyt. która malowała utopię wychowania na łonie natury bez narzucania dziecku programu nauczania. że w refleksji nad działaniem wychowawczym występują. uniwersytet. U c k o.. Emil czyli o wychowaniu (1762). jak szkoła. dz.Dopiero naukowy charakter nadał pedagogice z początkiem XIX wieku niemiecki uczony. dotyczący naukowości pedagogiki: czy jest ona nauką samodzielną. poważniejszy problem. religijny. z najgłośniejszą powieścią Jean Jacąues Rousseau pt. jeśli nie jest biologiem . Arystoteles. Spory o naukowy charakter pedagogiki przez zaliczenie jej do nauki praktycznej lub filozoficznej. Epikur i inni) wyrażali poglądy na sprawę wychowania jako zastosowanie swych założeń filozoficznych. socjologii. tak sądy teoretyczne o zjawiskach rozwojowych i o celach rozwoju człowieka. biologicznym. Dlatego przyjmując założenie niezależności pedagogiki od innych nauk. wnosząc nowe pojęcia i wartości. Z kolei protestantyzm w XVI wieku wywołał nową falę myśli pedagogicznej w postaci traktatów publicystycznych humanistów. s.urodzenie czy też wychowanie decyduje o rozwoju człowieka. to tym bardziej człowiek musiał wychowywać dzieci i młodzież (inicjacja u ludów pierwotnych). pierwszy habilitowany profesor pedagogiki w Getyndze i następca na katedrze filozoficznej po Kancie w Królewcu. Powieść pedagogiczna i jej znaczenie dla teorii pedagogicznej. K r e t z ] . autonomiczną33. Znaniecki). można to ukazać w pełni dopiero po zapoznaniu się z budową naukową pedagogiki. biologii (homo pedagogus nisi biologus . iż współczesna pedagogika jest wszechstronną nauką o całej rzeczywistości wychowawczej. Johann Friedrich Herbart (1776-1841). że wychowanie jest równocześnie zjawiskiem moralnym. kiedy stare formy wychowania przeżywały kryzys. publicys36 tyczny lub nawet literacki . obejmuje bowiem „pewien dział filozofii. M i r s k i [właśc. Die Autonomie der Padagogik. Na szczęście inni oświadczają. M i 11 e r. konglomerat różnych nauk praktycznych i teoretycznych.wychowanie organizowane programowo w specjalnych instytucjach wychowawczych. czy też stanowi zlepek. 2. B. G e i s s 1 e r. Pedagogika.nikt nie jest pedagogiem. Wychowanie i wychowawca. normatywnej czy opisowej wynikają stąd. psychologii i historii" 34 . Powiązanie obydwu tych aspektów myślenia wychowawczego i ustalenie stosunku między teorią i praktyką usuwa ten spór. Tak właśnie sofiści pierwsi postawili problem pedagogiczny . 35 J. ale wytwarza przez to inny. która miała R. Ist die Padagogik noch eine autonome Wissenschaft? „International Review of E d u c a t i o n U N E S C O " 1959. 34 M.S. że sprawa jest bardziej złożona niż sugerowałyby powyższe roszczenia. lub częścią socjologii (F. Tak więc myślenie pedagogiczne istniało od dawna. Rozwój naukowy pedagogiki Sama pedagogia istnieje od początków ludzkości. myślenie pedagogiczne zjawiało się późno w historii zawsze w czasach przełomowych. jak i ujemne wpływy jednych ludzi na drugich oraz wpływy środowiska. wobec czego różne te nauki mogą zgłaszać do teorii wychowania.

z ang. Leipzig 1918. Lwów 1926. phainomenon . dlatego też traci ona swe naukowe znaczenie.czwarte ujęcie naukowe wychowania jako „pedagogika czysta". Zarys dydaktyki ogólnej (tł. 43 B. Z pomocą przyszła tu pokantowska filozofia. a neguje istnienie celów. Leipzig 1939. Współczesne prądy pedagogiczne. Warszawa 19363. Tenże. Kraków 1937. Philosophie der Werte als Grundwissenschaft der Pddagogischen Zieltheorie. W początkach więc XX wieku nastąpił kryzys pedagogiki eksperymentalnej. N a w r o c z y ń s k i . która zajęła się człowiekiem. Psychologia dziecka 1 pedagogika eksperymentalna (tł. Niedługo okazało się. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. wywołał S. Sporu nie dało się rozwiązać przez samą technologię szkolną. Pedagogika eksperymentalna (tł. 56-57. R i b o t. metoda nauczania. Wrocław 1968. O s t e r l o f f ) . S t e r a ) . Jednakże uczniowie Herbarta (Ziller. Warszawa 1913. Zasady pedagogiki doświadczalnej. A. która podawała środki do osiągnięcia celów 37 . ponieważ zajmuje się tylko związkami przyczynowymi i ustala prawa rządzące zjawiskami. że metoda przyrodoznawcza nie może rozstrzygnąć zagadnienia celów wychowawczych.Pod koniec XIX wieku zjawiły się dwa kierunki w szkolnej pedagogice: indywidualizm pedagogiczny starał się rozwijać jednostkę umysłowo. Działy współczesnej pedagogiki Każdy etap historycznego rozwoju pedagogiki. L. 39 M. która filozoficznie i od strony etyki zajęła się problemem celów wychowania. z franc). pedagogicznych czy artystycznych. dążącej do ustalenia swych podstaw naukowości. w którym dziecko żyje. Było to zastosowanie metod przyrodniczych (pierwsze laboratorium psychologii eksperymentalnej Wundta w Lipsku 1879 r. W wyniku tego rozwinęła się praktyczna dydaktyka szkoły herbartowskiej38. R.) do badania zjawisk pedagogicznych. aksiia . budowa lekcji. Wykłady pedagogiczne w zarysie (tł. Po drugiej wojnie światowej pedagogika jako nauka dąży do swojej syntezy w budowie. a na to miejsce zaczyna rozwijać się nowa pedagogika eksperymentalna 39 . Dydaktyka ogólna. B. 38 W.Na podstawie aksjologii pedagogika normatywna w okresie międzywojennym starała się naukowo i filozoficznie określić ceł i ideał wychowania. który i obecnie nie stracił swego znaczenia w wychowaniu. Warszawa 1920. Wreszcie okres pedagogiki czystej. 40 . a powstała prawdziwa „wieża Babel" sprzecznych ze sobą kierunków i prądów pedagogicznych41 .Dlatego też w latach 30-tych naszego stulecia pojawiło się na podstawie fenomenologii E. C l a p a r e d e . K o z ł o w s k i . Th. sądzono bowiem. Husserla (gr. na którą dziś składają się wielopiętrowe działy. Trzeci etap pedagogiki normatywnej pozostawił po sobie teorię wartości wychowawczych wraz z teorią kultury. Warszawa 1947 2 s. C h m a j. Z a r z e c k i . co i jak dane" 4 2 . 0 kształceniu. A. Stoy. 37 J. która zwróciła się do badania praw rozwojowych człowieka 43 . Lwów 1918. Zajmując się nie tym. Grundlagen der Padagogik und Didaktik. Współczesna psychologia niemiecka (tł. Filozofia wartości a zadania pedagogiki. 224. Warszawa 1912. R e i n .). Warszawa 1962. Lwów-Warszawa 1920. Lublin 1976 s. S t ę p i e ń . F. E. nauką o wartościach. gdy socjologizm kładł nacisk na uspołecznienie uczniów w szkole. B e h n. Pedagogika ogólna wyprowadzona z celu wychowania (tł. J a x a . R. L a y. czyli kształcenie charakteru przez nauczanie. Po pedagogice eksperymentalnej pozostała ważna dziedzina psychologii rozwojowej dzieci i młodzieży oraz psychologia wychowawcza. 41 L. H e r b a r t. J. Jednakże nie doszło do zgody między pedagogami. badająca także stronę socjologiczną wpływów środowiska. 2. A.zjawisko) jako metody poznania idącej od „oglądu do opisu tego. zawodowych. Warszawa 1901.określić cele wychowania. D a n y s z . Rein) w drugiej połowie XIX wieku zacieśnili przedmiot pedagogiki tylko do praktycznych spraw szkolnego nauczania jak: program. normującej cele wychowania. prawdy. Miinchen 1930. Stąd pedagogika w swej pierwszej fazie rozwoju jako nauka stała się technologią szkolnego uczenia. R u s k. piękna i świętości 40 . co jest (Sein).wart coś). Wstęp do filozofii. Experimentelle Padagogik. teoretycznie niezależnej od z góry przyjętej filozofii wartości. oraz na tworzonej przez siebie psychologii. I tak okres herbartowskiej technologii szkolnego nauczania obdarzył pedagogikę praktycznym działem dydaktyki i metodyki nauczania wszelkich przedmiotów ogólnokształcących.B y k o w s k i . 42 Por. K. T. Fr. że na drodze eksperymentu da się rozwiązać całość zagadnień praktycznych i teoretycznych wychowania wyróżnionych przez herbartystów. dorzucił określony dorobek. J a k ób i e c ) . L. z franc). wysunęło się zaś nowe ujęcie naukowe pedagogiki normatywnej. rozwinął zagadnienie ideologii i światopoglądu jako podstawy celów i ideałów wychowawczych. R e g en e r. a nie tradycyjną metafizyką bytu. co powinno być (Solleń) filozofia ta stała się aksjologią (od gr. wyrażających się w ideach dobra. lecz tym.

dostarczany przez wcześniejsze działy pedagogicznych badań. jak mechanika.dążenie do syntezy pedagogicznej. dlatego też współczesna pedagogika w swojej budowie naukowej jako działalności metodycznie poznającej całą rzeczywistość zjawisk wychowawczych na podstawie doświadczenia opiera się o cztery działy. zawodową. K o 11 o w s k i. W działach pionowych główną rolę odgrywają sposoby uzyskiwania praw lub ich stosowania. jak mówiliśmy. lecz wymagał ciągle dalszego pogłębiania i kontynuacji.. Dlatego też przedmiotem formalnym w pedagogice musi być dobro rozwojowe człowieka nie aktualnie pojęte. czyli ogólna. eksperymentalny i normatywny. Pedagogika. Należy dodać. Ta skomplikowana budowa pedagogiki jako nauki wymaga omówienia jej strony metodologicznej. 2° .. aksjologii i teorii kultury bada naturę człowieka. zbierająca i badająca całość doświadczenia wychowawczego rodziców.pedagogika normatywna. teorii odtwarzającej obiektywnie całą rzeczywistość wychowawczą. która na podstawie filozofii człowieka (antropologia filozoficzna). Materialnie tym przedmiotem pedagogiki jest wszechstronny rozwój człowieka w ciągu całego jego życia. typhlos = ślepy . fizjologia. Każda z nauk posiada określony materialny przedmiot badania. Pedagogika. cele. Ponie- K. czy też odbiega od celu. Ta pełnia człowieczeństwa staje się więc praktycznym celem do osiągnięcia przez wychowanie. obserwująca. określa swój materialny i formalny przedmiot badania. Ale człowiekiem żywym i rozwijającym się zajmuje się wiele nauk. umysłowe.pedagogika praktyczna lub empiryczna. zjawiskach. związanej z problemem prawidłowości wszechstronnego rozwoju człowieka 44 . w fizyce. która od najszerszej podstawy doświadczenia praktycznego wychowawców idzie w górę poprzez uogólnienia zjawisk wychowawczych i wartości aż do najogólniejszych pojęć ujmujących proces rozwojowy człowieka do jego pełni według ideału „nowego człowieka".lub surdopedagogika głuchych itd. psychologicznych. lecz mają budowę pionową. czy proces rozwoju przebiega właściwie. Wrocław 1964. czyli działy zróżnicowane zależnie od przedmiotów wychowania i dziedzin. tym aspektem. wytwory jego kultury i na tym tle ustala wartości. dąży w oparciu o materiał empiryczny. inaczej mówiąc człowiek w trakcie rozwoju. moralne itp. jest nauką o złożonej budowie. Przedmiot i miejsce pedagogiki w systemie nauk Pedagogia jako wychowanie. lub też może poprzestać na zwykłej technice wychowawczej. 4° . medycyna.).pedagogika teoretyczna. jak np. jak wiemy. ale pedagogika. 3. może być trudną i delikatną „sztuką sztuk". zajmująca się wszechstronnym rozwojem ludzi. spełniając te warunki metodologiczne. do stworzenia jednolitej teorii wszechstronnego rozwoju człowieka i jego uwarunkowań. Obok tych działów występuje w pedagogice współczesnej także budowa pozioma. pod kątem którego badają człowieka. jakim jest doskonały stan człowieczeństwa. socjologicznych lub kulturowych. gr. specjalną (tu znów występuje np. jak też swój aspekt. że działy w pedagogice nie są poziomymi zgrupowaniami różnych zjawisk. mającą do czynienia z człowiekiem. jak embriologia. co nazywa się przedmiotem formalnym danej nauki. jak wychowanie fizyczne. psychologia. ideały i normy. Podstawowe prawidłowości pedagogiki. która zależy od przedmiotu badania i jego miejsca wśród innych nauk. wychowawców wszelkiego rodzaju. pod kątem którego rozpatruje rzeczy badane. uwikłanych i związanych z wychowaniem. Narastający dorobek naukowy pedagogiki wprawdzie nie ogarniał nigdy całości problemów wychowawczych. opracowująca także doświadczenie dydaktyczne i metodyczne przy wszelkim nauczaniu i uczeniu się. lecz realizujące się w przyszłości. 3° . w której tradycyjnie rozróżnia się pedagogikę ogólną. nastawione ku przyszłości. a równocześnie normą oceniającą. nauczycieli. a więc metody dochodzenia do prawdy o działaniach. socjologia itp. tyflopedagogika niewidomych. w której występują obok siebie takie działy. do których należą: 1° . optyka. wartościach lub pojęciach wychowania. dzięki czemu człowiek może się w pełni doskonalić i osiągnąć kres procesu rozwoju. młodzieżą i człowiekiem dorosłym. mających do czynienia z dziećmi. 44 jakby pawilonowa. stara się proces rozwojowy doprowadzić do jego kresu. obejmujący całość badanego przedmiotu. która jako dział najwyższy. termodynamika itd. którymi powinno się kierować wychowanie.pedagogika opisowa lub eksperymentalna jako dział naukowo uogólniający doświadczenie i badający eksperymentalnie prawa rządzące przebiegiem zjawisk biologicznych. stąd odróżniają się one swym formalnym punktem widzenia. .

niepowtarzalnych wartości jednostkowych. Logiczne podstawy nauczania. z drugiej zaś jest to nauka normatywna. Futurologia jako naukowe przewidywanie przyszłości (łac. Pedagogika częściowo należy do jednych i drugich. Warszawa 1967 s. dlatego też nazywane naukami idiograficznymi (gr. prawodawstwem itd. Świat człowieka a wychowanie. konstatującą stan rzeczywisty. S. Stanowi ona siłę napędową rozwoju człowieka.. że naukowy jej charakter mieszany łączy w sobie naukę empirycznonormatywną z nauką teoretycznopraktyczną. Do jakiej z tych dwu grup nauk wypadnie zaliczyć pedagogikę? Miejsce pedagogiki wśród nauk przyrodniczych i humanistycznych wypada na centrum pomiędzy nimi. ulega jednakże w procesie wychowawczym humanistycznemu przeobrażeniu. jedyny.wyprowadzam). Wobec takich właściwości przedmiotu badań pedagogiki jej naukowość jest złożona. poznają nauki humanistyczne. Natomiast świat kultury z jego sztuką. S u c h o d o l s k i . Przewidywania przyszłości. A j d u k i e w i c z . mającego na oku pokierowanie rozwojem do właściwego celu.prawo.piszę) 50 . K a m i ń s k i ks. 47 Por. 20-25. dążące do opisu przeżytych. produkcji. Ma to swoje konsekwencje w metodach badań pedagogicznych. trzeba jeszcze zwrócić uwagę na podział nauk pod względem przedmiotów badań w ogóle. jak również nauką praktyczną. Warszawa 1970. że wychowanie nie jest dziełem samej natury. W. poprzestaniemy na rozróżnieniu dwu zasadniczych przedmiotów badania w naukach szczegółowych: świata natury. S i c i ń s k i. czyli trendów w dziedzinie przyszłej konsumpcji. 48 Por.waż dobro rozwoju człowieka ma charakter społeczny. czyli wyprowadzenie dziecka ze stanu natury i barbarzyństwa do stanu kultury. jest bowiem co do swego charakteru nauką humanistyczną z podbudową przyrodniczą. Warszawa-Wilno 1938 s . Lublin 1961 s. ustanawiam). W. demograficznego itd. przyczynowe prawa rządzące przyrodą i stąd nazywane nomotetycznymi (gr. lecz także przekształcającą rzeczywistość. dążące do zmatematyzowania swoich wyników. Jest ona nauką humanistyczną przede wszystkim dlatego. B. niezależnej od człowieka oraz świata kultury jako wytworu ludzkiego. dlatego pedagogika współczesna wiąże rozwój jednostek z rozwojem społeczeństwa jako całości i w związku z tym wychowanie kształtuje futurologicz45 nie dla przyszłości . odbitka z Encyklopedii Wychowania. dotyczących rozwoju człowieka. Warszawa 1969. W ten sposób postęp pedagogiczny48 przyczynia się do budowania rzeczywistości lepiej odpowiadającej człowiekowi. Tak więc działy poznane w pedagogice powodują to. Dlatego też od starożytności słusznie widzi się w wychowaniu edukację (łac. Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. a nawet konstruującą nowy świat ludzi zgodnie z wizją. kultury masowej. Z jednej strony będzie to nauka empiryczna o faktach. a nie jego strona przyrodnicza. które w swoich wytworach podlega ocenie aksjologicznej i wartościowaniu z punktu widzenia celów społecznych i wychowawczych. R o 1 b i e c k i. 49 . Podbudowa przyrodnicza życia organizmu badana jest przez nauki nomotetyczne. które by udoskonalały praktykę pedagogiczną. S u c h o d o l s k i . 4 6 odgrywa obecnie w pedagogice coraz większą rolę. organizacją społeczeństwa. Naturę badają nauki przyrodnicze. O postępie pedagogicznym. Lublin 1970 2 s. zawsze oceniająca fakty opisane z punktu widzenia. starające się wykryć konieczne. Warszawa 1970. Dział bowiem teoretyczny w niej nie tworzy oderwanej od rzeczywistości teorii rozwoju człowieka dla samej spekulacji i wiedzy akademickiej. 219-231. Wychowanie dla przyszłości. moralnością. Dlatego też pedagogika jest równocześnie nauką teoretyczną. 46 45 kacje nauki od Platona i Arystotelesa aż do Comte'a i Wundta 4 9 . która ulega jednak uspołecznieniu i ukulturalnieniu jako podstawie człowieczeństwa.71 n. modelem i koncepcją „nowego człowieka" 47 . idios . tithemi . jakie one powinny być. lecz ma pomóc w skonstruowaniu takich modeli wychowania. które starają się zrozumieć w ich strukturze i ocenić aksjologicznie. 95-103. futurus = przyszły) co do kierunków zmian. lecz kultury społeczeństwa. Ażeby jednakże dokładniej określić miejsce pedagogiki w systmie wszystkich nauk..stawiam. istniejący w wychowaniu. po drugie ponieważ zagadnienie celu i wartości jest decydujące w wychowaniu. 50 K. Warszawa 1968 3 . Pomijając historyczne klasyfiB.swoisty. A. Prognozy a nauka. Pedagogika bowiem jest nie tylko nauką stwierdzającą. graf o . planowania przestrzennego. nomos . O k o ń . ex duco . taka zaś ocena prowadzi do praktycznego działania.

związane z przeżywaniem i refleksją. wyjaśniającą całą rzeczywistość wychowawczą. organizacjach i instytucjach wychowawczych. bo zawsze prawie spotyka swe kontrprzysłowie. dotyczące istoty. pamiętnikach. na skutek czego mamy: a) wiedzę praktyczną o działaniach. Podobnie postępuje się w pedagogice. prowadzi i w pedagogice do gromadzenia całości wiedzy o wychowaniu i rozwoju człowieka. w związku z czym każdy z ludzi wychowywany przez innych ma doświadczenie osobiste z własnego życia. b) obok czynnej praktyki wypływa jako drugie źródło materiałów pedagogicznych bierne doświadczenie empiryczne. a złego kościół nie naprawi". na którą składają się działania wychowawców. Niezależnie od rodzaju wiedzy pedagogicznej jej wartość użytkowa i prawdziwość poznawcza wynika zawsze ze sposobu opracowania materiału. zakładach opiekuńczych. którym są wszystkie teorie. Pod względem więc opracowania faktów należy odróżnić wiedzę jednostkową od społecznej oraz od wiedzy naukowej. podobnie nauczyciele posiadają doświadczenie zawodowe. przyczynach oraz skutkach. „z kim przestajesz. Każdy dział w pedagogice wytwarza właściwy sobie rodzaj wiedzy pedagogicznej. związanych z wychowaniem. normatywnej i teoretycznej. z którego wiedza ta ma powstać. d) natomiast teoria rozwoju człowieka nie tylko czerpie materiał z praktyki i empirii pedagogicznej. zaczerpniętym z czwartego źródła. światopoglądów. zawarta w przysłowiach. metodach. dzienniczkach młodzieży. natury i istnienia człowieka. co się dzieje w procesach rozwoju i wychowania. np. dokumentach historycznych i badawczych. szkołach. odnoszące się do wychowania w postaci filozofii wartości. czyli o tym. która zawiera się we wspomnieniach. stosunki i urządzenia. przekazywane z pokolenia na pokolenie w środowiskach rodzinnych lub lokalnych. filozoficzne czy teologiczne. Stąd też najwyższą wartość poznawczą i praktyczną posiada wiedza naukowa. opisowej. ale „dobrego karczma nie zepsuje. ponieważ wyraża pewną tradycję i doświadczenie zbiorowe. idei społecznopolitycznych. ideałach. która powstaje na drodze systematycznego i logicznie poprawnego opracowania materiału faktów. wykonywana w domach rodzinnych. środkach wychowania i nauczania. tak. b) wiedzę empiryczną o zjawiskach. Jednakże wiedza potoczna o wychowaniu często zawiera przesądy i zabobony. nauczycieli i wychowawców. lecz polega na opracowaniu materiałów. dostarczanych przez obfite źródła praktyki i empirii pedagogicznej. metody i techniki wychowawcze wraz z poglądami i opiniami. czy idei kultury i malarstwa. młodzieżą i dorosłymi. ograniczony do przypadkowych i fragmentarycznych doświadczeń bezkrytycznie uogólnionych. obserwacją i badaniem zjawisk wychowawczych. należą: a) przede wszystkim wszelkiego rodzaju praktyka wychowawcza z dziećmi. ideologii i teorii o naturze i życiu człowieka. z których pedagogika współczesna korzysta. aby opracować go dla swoich działów pedagogiki praktycznej. takim się stajesz". Pierwsza tworzona jest przez jednostki czasem o genialnej intuicji wychowawczej. c) wiedzę normatywną o celach. jest niepewna. jak skutecznie można wychowywać. listach. dostosowanych do właś- . jak teorie bio- logiczne. która dla ustalenia faktów wychowawczych musi czerpać swój materiał z różnych źródeł. wartościach i ocenach wyników wychowania.R o z d z i a ł IV METODY BADAŃ PEDAGOGICZNYCH 1. wytwarzają doświadczenie naukowe. a więc znajomość tego. z których formułuje się stwierdzenia faktów i ustala się związki między nimi. proces rozwoju człowieka i doskonałość. Dlatego też wiedza społeczna o wychowaniu może mieć większą wartość. wydobywanego z różnych źródeł poznania pedagogicznego przy pomocy ściśle określonych metod badania. c) w dziedzinie normatywnej pedagogika współczesna musi wykorzystać jako swe trzecie źródło materiałów ideologie wszelkiego rodzaju. że do materiałów. socjologiczne. ale najczęściej ma ona charakter subiektywny. a badacze zjawisk. Opracowywanie faktów z materiałów. ich przebiegu. aby z tego materiału teoretycznego zbudować zgodną z doświadczeniem i praktyką wychowawczą wiedzę o rozwoju wszechstronnym człowieka. jaką on ma osiągnąć. Źródła pedagogiki i ich opracowanie Dotarcie do materialnego przedmiotu badania w naukach nie jest bezpośrednie. a jej mądrość ludowa. czyli o tym. psychologiczne. składające się na całość empirii pedagogicznej. co powinno być zrealizowane we właściwie prowadzonym wychowaniu oraz d) wiedzę teoretyczną. lecz korzystając także z ideologii wychowawczej musi posługiwać się materiałem. dostarczanych z tego źródła pedagogice zaliczyć trzeba zwyczaje i obyczaje postępowania z wychowankami. Do tych licznych źródeł. które działają wśród rodziców.

czasem w formie systematycznie prowadzonego dziennika lub arkusza obserwacji. Dlatego też badanie takich zjawisk także w wychowaniu i rozwoju człowieka wymaga albo przyglądania się ich przebiegowi. ogranicza czas dawania odpowiedzi. ekstrospekcyjnego lub grupowego. mających charakter powtarzalny. laboratoryjny i środowiskowy. Przy tym największy procent tej grupy przypada na średni wzrost. s. a więc np. stwarza sztuczne warunki. zapisujących w sposób ciągły wszystkie możliwe szczegóły zachowania się i wypowiedzi badanych. umożliwiającą wgląd w siebie. Do każdego wypadku dobieramy inną technikę dokumentacyjną obserwacji. Zewnętrzna obserwacja może dotyczyć albo opisu wypadków jednostkowych (metoda kazuistyczna). czyli egzemplaryczny.ciwego sobie przedmiotu badanego. a nie indywidualny. klasę szkolną podczas lekcji. wówczas taka obserwacja grupowa może zająć się zachowaniem się kilku jednostek w zespole lub stosunkiem grupy klasowej do jednostek. rozróżnia się eksperyment naturalny. Najczęściej jednakże stosowane są metody obserwacji zachowania się jednostki badanej. Co do przedmiotu eksperymentowania może on mieć także charakter eksperymentu introspekcyjnego. b) Eksperymentalne metody badania w pedagogice dążą do celowego wywoływania zjawisk i zmiany ich warunków. zachowania się jednostki czy grupy może być dorywcza.patrzę). c) Statystyczne zaś metody badania w pedagogice zmierzają do ujęcia strony ilościowej zjawisk. zwalczania lenistwa przez wychowanka (metoda tematyczna). albo zmian rozwojowych wychowanków w ich naturalnym przebiegu. Problematyka metodologiczna seminarium magisterskiego. Przyrodnicze metody badania w pedagogice Metoda przyrodnicza odnosi się do bezpośredniego badania jakichś zjawisk lub ich śladów. Laboratoryjny natomiast eksperyment wymaga izolacji badanego. Wreszcie obserwacja może obejmować zespół dzieci. czy w domu. w jakich się może eksperyment pedagogiczny odbywać. ekstra . Ponieważ nauczyciel lub wychowanek mogą obserwować samych siebie w zakresie przeżyć wewnętrznych. zachodzące między nimi. cyt. a głównie do humanistycznych. eksperymentalne oraz statystyczne 51 . wprowadzenie nowej próbnej organizacji lekcji lub metody nauczania. albo zjawisk nienormalnych (metoda kliniczna). dążeń i wysiłków. Wszystko to zapewnia większą ścisłość wyników. którą jako przypuszczenia należy wyodrębnić od samego opisu zdarzenia. np. Wreszcie eksperyment pedagogiczny może dotyczyć wpływu środowiska. wzrostu dzieci tego samego wieku. protokoły lekcyjne. Mimo to eksperymenty laboratoryjne badają zainteresowania i uzdolnienia uczniów (metody psychotechniczne). albo też zliczenia wypadków pojawienia się tegoż zjawiska. dlatego też w badaniu psychopedagogicznych zjawisk stosujemy obserwację introspekcyjną. W naturalnym eksperymencie pedagogicznym jako przeważającej metodzie stosuje się zadania nie odbiegające od zwykłych działań w szkole. 216-219. Ponieważ pedagogika swą podbudową przyrodniczą należy częściowo tylko do nauk przyrodniczych. S1 bieg faktów bez interpretacji własnej obserwatora. czyli obserwacja ekstrospekcyjna (łac. określają postawy i potrzeby osobowości (metody projekcyjne). bądź też poszczególnych procesów. czy to w postaci notatek obserwacyjnych. aby wykryć prawidłowości. Mamy stąd trzy ogólne grupy metod badania przyrodniczego: metody obserwacyjne. gdy niski i wysoki wskazuje mniejsze od- . szkolnego na wychowanka. notujących dane i przeS. 2. np. systematyczna lub ciągła. dlatego też musi się posługiwać metodami badawczymi obydwu tych grup nauki. wówczas to stosuje się metody socjometryczne. specto . jak np.na zewnątrz. zadanie w postaci napisania wypowiedzi na jakiś temat lub danie na piśmie odpowiedzi na pytania kwestionariusza (metoda ankietowa i testowa badania inteligencji lub wiadomości). mają więc charakter masowy (prawo wielkich liczb) i odnoszą się do jednorodnych zbiorowości. np. np. a) Obserwacyjne metody w pedagogice dotyczą albo działań wychowawców.. Podstawą każdego z nich jest wywoływanie reakcji przy pomocy bodźców w postaci dobranych zadań. Natomiast pod względem warunków. W zbiorowościach tych występuje zróżnicowanie naturalnych cech. albo celowego wywoływania zjawiska i powtarzania go. K u n o w s k i . Wszelka obserwacja pedagogiczna samego siebie. wprowadza pomiar przy pomocy instrumentów. określać jego rolę w grupie koleżeńskiej. dz. ich uznanie przez kolegów lub też odrzucenie. typowy. bądź też protokołów obserwacyjnych. nowej zabawy lub pracy (metoda sytuacyjna). badające popularność jednostek w grupie. lecz odnosi się do przebiegu zjawisk w pewien sposób zdeformowanych.

wyrażane przez dzieci lub młodzież. jak dzienniczki młodzieży. Spontaniczne obejmują marzenia i projekty. wywiadów środowiskowych. pamiętniki i listy. zestawiająca rozwój zjawisk pedagogicznych w czasie i przestrzeni. Warszawa 1965. Wprowadzenie do pedagogiki porównawczej. zwracają się do strony treściowej i jakościowej zjawisk. pytania wrzucane do skrzynki zapytań itp. wieku czy orientacji politycznej przeprowadzić badanie sondażowe opinii publicznej. E c k s t e i n . Wrocław 1970. N o a h. jak np. z której próbkę losowo dobrano. H a n s. które stają się normą dla określenia. porównawcze i analityczne. „Kwartalnik Pedagog. a nie tylko sposobem opracowania danych zebranych metodą obserwacji czy eksperymentu.twórczość młodzieńcza) lub ze źródeł teoretycznych. 3) dokumenty oficjalne. która w skali międzynarodowej bada podobieństwa i różnice w organizacji szkolnictwa. Miinchen 1962.punkt największej liczebności w rozkładzie) uzyskuje wskaźniki. I. J. Toward a Science of Comparative Education. w teoriach pedagogicznych.punkt wyznaczający połowę liczebności obserwacji. lekarskie itd. H. sztuka dziecięca53. stopnia rozwoju fizycznego chłopców czy dziewcząt 52 . które przy pomocy metody korelacji ujawniają istniejące związki funkcjonalne wśród badanych ilościowo zjawisk. T. Comparative Education. a) Metody eksplikacyjne ogólnie polegają na krytyce materiałów. mediana . odkrywającymi nowe fakty zależności ilościowej." 1960 nr 1 s. Warszawa 1927. uwzględniającej procentowe rozwarstwienie zbiorowości co do płci.. pochodzących nie z praktyki pedagogicznej ani z empirii zjawisk psychopedagogicznych czy socjowychowawczych. zbierania opinii kolegów. dostatecznych i miernych uczniów. poza tym także wypowiedzi badanych. układający się w krzywą zbliżoną do krzywej dzwonowej.setki. Warszawa 1970. H i l k e r . ale także zależności liczbowe pomiędzy różnymi wielkościami. London 1969. wolne wypracowania. Sztuka dziecka. zestawiająca różnice zjawisk rozwojowych w zależności od wieku i płci (psychologia rozS. szkolne.). Jednakże poza tym działem metoda porównawcza ma swoje zastosowanie w odmiennych formach jako metoda historycznoporównawcza. utwory literackie.. Humanistyczne metody badania w pedagogice Gdy metody statystyczne badają stronę ilościową. np. 52 . M. Warszawa 1963. bądź też rejestrujące fakty. J. pismo itp. 54 M. eksploracyjne)." 1962 nr 2 s. Warszawa 1960. Pedagogika porównawcza. Badanie więc wytworów przez wyjaśnianie ich treści i wartości obejmuje: 1) spontaniczne rysunki dzieci. jako metoda genetycznoporównawcza. to metody zaczerpnięte z nauk humanistycznych. Yergleichende Pddagogik. 29^47. T r o j a n o w s k a . jako wytworów. stopni szkolnych od 5 (bardzo dobra odpowiedź) do 2 (niedostateczna). Tak tedy przedmiotem metody wyjaśniającej są różnego rodzaju wytwory wyrażające ręcznie lub na piśmie przeżycia. osobiste. S z u m a n .K a c z m a r s k a . lecz ze źródeł humanistycznych. R. Dziecko i twórczość. 87-101. ^ i 1 o c h. Stąd też metody statystyczne są również metodami badawczymi. 2) dokumenty tzw. Miernik sprawności fizycznej uczniów i uczennic w wieku 7-19 lat. Sztuka dziecka i jej naturalny rozwój. dobrych. programach nauczania. F. A. dotyczących pojmowania natury i istoty człowieka. W ten sposób metoda przeciętnych (średnia arytmetyczna. Lam. T r z e ś n i o w s k i . „Kwartalnik Pedagog. prace ręczne. Wreszcie drogą metody reprezentacyjnej można statystycznie na podstawie celowo dobranej próbki. Z tego zakresu w pedagogice spotyka się metody wyjaśniające (tzw. 53 3. w której średnica arytmetyczna wielkości stanowi wskaźnik statystyczny charakteryzujący daną zbiorowość. L o n d o n 1958. istniejące w różnych państwach 54 . wyrażających przeżycia i zawarte w nich wartości ideowe (np. B. Wychowanie przez sztukę. Wypowiedzi zaś mogą być spontaniczne lub kierowane. z f r a n c ) . którą ustala się na podstawie skali oceny. W tym wypadku poza zwykłą statystyką procentów promowanych i drugorocznych uczniów można badać nie tylko stopień zmienności w liczebnościach bardzo dobrych. M. metodach itp. D e b e s s e. modalna . b) Metody porównawcze zaś w pedagogice wytworzyły odrębny dział nazywany właśnie pedagogiką porównawczą. A. odnoszące się do całej populacji. oceniających wartość zjawisk indywidualnych i niepowtarzalnych. W o j n a r (red. Następuje więc w zbiorowości rozsiew cech od minimalnych do maksymalnych. N a w r o c z y ń s k i . Co to jest pedagogika porównawcza? (tł. Kierowane zaś wypowiedzi badanych otrzymuje się podczas rozmowy psychologicznej (indagacji).Pomiar cech psychicznych lub wyników badań testowych wymaga ujęcia przy pomocy punktacji. rodziców czy nauczycieli o badanych.

wojowa), środowiska itp. (psychologia wychowawcza), wreszcie jako metoda grup równoległych (kontrolnych), która weryfikuje wyniki badań, otrzymywane innymi metodami, np. testowymi lub eksperymentu naturalnego przez zestawienie grup równoważnych, ale różniących się pod jakimś względem, np. młodzieży przestępczej i młodzieży normalnej, uczniów szkoły ogólnokształcącej a szkoły zawodowej itp. c) Do metod humanistycznych, badających materiały wytworzone przez kulturę ludzką jako dokumenty, wymagające zrozumienia treści, należą jeszcze metody analityczne. Ułatwiają one głębsze ujęcie treści dokumentów i źródeł historycznych czy literackich i filozoficznych, np. przez analizę filologiczną wszelkiego rodzaju tekstów, w której etymologia, zmiany znaczeniowe wyrazów, leksykografia pomagają w krytyce i ustaleniu autentycznych brzmień. Podobną rolę odgrywa analiza logicznosemantyczna w zakresie wnioskowania przy interpretacji tekstu, znaczeń i wyrażenia, definiowania pojęć i ich klasyfikacji. Dzięki temu badanie źródeł ideologicznych i filozoficznych, teoretycznych ma naukową podstawę. Kończąc schematyczny przegląd metod badania używanych w pedagogice współczesnej należy dodać, że przez metodę naukową rozumie się ustalony sposób dochodzenia do celu poznania. Sposób ten zależy od rodzaju myślenia, wyprowadzającego indukcyjnie z doświadczenia przez obserwację lub eksperyment nowe treści albo udowadniającego dedukcyjnie ich prawdziwość. Poza tymi rodzajami myślenia występują także inne jego typy. Dlatego ta metoda naukowa „nie jest ani jedna, ani prosta". Przeciwnie tworzy różne kombinacje podstawowych operacji naukowych, które dostosowują się do przedmiotu i celu badania 55 .Stąd mogą być stosowane metody przyrodnicze w humanistyce jak obserwacja typowego zachowania się ludzi, opracowanie wskaźników społecznych lub statystyka rozsiewu cech w populacji i odwrotnie metody humanistyczne mogą wystąpić w badaniach zjawisk przyrodniczych, jak grupowanie typologiczne podobnych zjawisk, porównywanie ich różnic jednostkowych lub analiza czynnikowa elementów zjawiska. Na skutek takiego przenikania się metod następuje zbliżenie między naukami różnych typów, czasami z pozytywistyczną tendencją do zacierania się granic i ujednolicenia modelu naukowości, jak też realizuje się współpraca między nimi i korzystanie z osiągniętego dorobku.
55

Rozdział V

NAUKI WSPÓŁPRACUJĄCE Z PEDAGOGIKĄ
Metody badania, jakimi posługuje się pedagogika dla opracowania swoich problemów praktycznych, empirycznych, normatywnych i teoretycznych, związanych z wychowaniem i wszechstronnym rozwojem człowieka muszą być wychowawczo przeprowadzone z punktu widzenia dobra rozwojowego wychowanka, a nie dobra samej nauki. Dlatego też wzgląd na to, by w niczym nie zaszkodzić badanemu człowiekowi w jego dalszym rozwoju, mocno ogranicza w pedagogice użycie metod badawczych, które by pociągały za sobą cierpienie, niebezpieczeństwo dla zdrowia czy życia, deprawację moralną, zgorszenie lub sugestię zła. Taka humanizacja metod w pedagogice promieniuje dziś na wszystkie inne nauki badające człowieka, prowadząc do humanizacji nauki w ogóle, która ma pracować dla dobra a nie na szkodę ludzi (np. zbrodnie ludobójstwa). Jednakże same metody badania nie są bezpośrednio wytworem pedagogiki, lecz często są przez nią zapożyczane od innych nauk, służących wzorami i gotową wiedzą, nazywanych dawniej naukami pomocniczymi. Jak już wiemy, pierwszy Herbart wprowadził dwie nauki tego rodzaju, etykę filozoficzną oraz psychologię ogólną. Obecny rozrost zagadnień pedagogicznych spowodował znaczny rozwój ilościowy i jakościowy nauk pomocniczo współdziałających ze sobą w pedagogice współczesnej. Jedne z nich stają się zastosowaniem metod określonej nauki podstawowej do wyodrębnionej części jakichś problemów wychowania. Są to nauki pedagogiczne, jak np. historia wychowania, socjologia wychowania lub psychologia wychowania z ich działami poszczególnych nauk składowych. Nauki pedagogiczne uzupełniające w sposób specjalistyczny problemy lub aspekty istotne dla pedagogiki same muszą korzystać z dorobku wiedzy właściwych dla siebie nauk pomocniczych. I tak historia wychowania czerpie gotowe informacje z historii politycznej, z historii społecznej, gospodarczej, z historii kultury itd., a socjologia wychowania, np. z socjologii pracy, zawodów, z socjologii miast i wsi, z socjologii przemysłu lub socjologii kultury masowej. Wreszcie istnieje trzecia grupa nauk współdziałających bezpośrednio z jakimiś dziedzinami wychowania (względnie działami poziomymi pedagogiki), jak nauki formalne, np. logika użytkowania w nauczaniu (dydaktyce), cybernetyka w organizacji nau-

S. K a m i ń s k i ks., Pojęcie nauki i klasyfikacji nauk, dz. cyt., s. 164-166.

czania, prakseologia w „dobrej robocie" wychowawców, etyka w wy-j chowaniu moralnym, estetyka w wychowaniu estetycznym56, a nauki realne, jak demografia, ekonomika kształcenia i oświaty oraz higie57 na z naukami medycznymi w organizacji szkolnictwa i w polityce szkolnej państwa. Tej trzeciej grupy nie nazywa się dziś naukami pomocniczymi pedagogiki, chociaż musi ona z nich czerpać wiedzę i dyrektywy, ponieważ pedagogika jako nauka samoistna nie tylko korzysta z ich usług, ale równocześnie im służy wiedzą o człowieku, który jest w określony sposób wychowywany. Tak socjologiczna wiedza o środowisku wiele znaczy dla pedagogiki, ale pedagogiczna wiedza 0 wychowaniu ludzi wyjaśnia ich rolę w środowisku i zakres ich możliwości działania. Podobnie nie tylko psycholog mówi pedagogowi, jak funkcjonuje psychika wychowanka, ale także odwrotnie pedagog informuje psychologa, jaki był wychowywany człowiek, którego on bada 5 8 . Ta obustronna współpraca między naukami pedagogicznymi a pedagogiką, korzystającą z pomocy w różnej formie, powoduje to, że w zależności od współdziałania z daną dyscypliną naukową wyodrębnia się w pedagogice określona problematyka, rozczłonkowują się w postaci gwiazdy jej dziedziny badawcze. Rozwijający się stan nauk współpracujących z pedagogiką można uzmysłowić w następującym schemacie, w którym wycinki w kole pedagogiki oznaczone wielkimi literami przedstawiają 1° - nauki pedagogiczne, jak: H - historia wychowania, K - kulturologia wychowania {stosunek dziedziny kultury do pedagogiki), A - antropologia wychowania (nauka o istocie, naturze i egzystencji człowieka), B - biologia wychowania (nauka o podstawach biologicznych wychowania), P - psychologia wychowania (nauka o rozwoju psychicznym oraz o funkcjonowaniu psychiki w procesie wychowania 1 nauczania), S - socjologia wychowania (nauka o zjawiskach społecznych w wychowaniu), F - filozofia wychowania (wyjśniająca je na gruncie teorii rzeczywistości, bytu, filozofii człowieka i filozofii wartości) oraz T - teologia wychowania (ujmująca wychowanie w świetle Objawienia i konieczna dla pedagogiki religijnej). Natomiast pola
B. S u c h o d o l s k i (red.), Nauki filozoficzne współdziałające z pedagogiką, W a r s z a w a 1966 s. 3-318. 57 Tenże, Nauki przyrodnicze i społeczne współdziałające z pedagogiką, W a r s z a w a 1966 s. 117-262, 371-420. 58 Tenże, Pedagogika. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli, Warszawa 1970 s. 115-116.
56

narożne, graniczące z naukami zasadniczymi i ogólnymi, jak historia, biologia, socjologia itd. w ogóle i będące na styku z dziedzinami wychowania (działami pedagogiki) oznaczone cyframi reprezentują 2° - nauki współdziałające z pedagogiką tak a) nauki realne, jak 1) - higiena z naukami medycznymi, 2) - Ekonomika oświaty i kształcenia, 3) - Demografia, dalej b) nauki formalne, związane z matematyzacją, jak 4) - Cybernetyka (nauka o kierowaniu i informowaniu), 5) - Prakseologia (nauka o działaniu), 6) - Logika z metodologią nauk i naukoznawstwem, wreszcie c) nauki aksjologiczne: 7) - Estetyka (nauka o pięknie), 8) - Etyka (nauka o moralności). W końcu pasy pomiędzy naukami współdziałającymi z pedagogiką obrazują nauki podstawowe wraz 3° - z naukami pomocniczymi, z których dorobku korzystają nauki pedagogiczne.

Wśród tej masy współpracujących z pedagogiką nauk najważniejsza rola przypada naukom pedagogicznym, które należy nieco szczegółowiej omówić. Jedne z nich badają sprawy wychowania w przeszłości, inne opisują je w teraźniejszości, jeszcze inne starają się ukształtować wychowanie w nadchodzącej przyszłości. Wyodrębniamy więc trzy grupy nauk pedagogicznych jako 1° - nauki historyczne, 2° - nauki deskryptywne, czyli opisujące obserwacyjnie lub eksperymentalnie zjawiska wychowawcze oraz 3° - nauki prospektywne, sięgające w przyszłość na podstawie światopoglądowej, dlatego też inaczej nazywane naukami światopoglądowymi. Każda z tych grup nauk wypracowała swoje odrębne badania -historyczne, empiryczne lub filozoficzne, które znajdują także zastosowanie w opracowaniu problemów, stanowiących podstawę dla autonomicznej problematyki pedagogicznej. Spróbujmy krótko zapoznać się z tymi problemami i dorobkiem poszczególnych nauk pedagogicznych, bez czego trudno jest zorientować się we współczesnej pedagogice lub szerzej pedagologii. 1. Nauki historyczne w pedagogice Zadaniem nauk historyczno-pedagogicznych jest badanie początków, czyli genezy, jak też rozwoju wszelkich zagadnień praktycznych i teoretycznych wychowania od czasów najdawniejszych aż do współczesnych. Ponieważ wychowanie jako wytwór życia społecznego i kultury zależy zawsze od tych dwu zmieniających się współczynników, dlatego też wychowanie w swych dziejach ulega przeobrażeniom, które nie zawsze w sposób bezpośredni tworzą postęp pedagogiczny, lecz są wyrazem walki, rozdzierającej życie społeczeństwa i kultury. Stąd też znajomość historii pedagogicznej wprowadza do studium pedagogiki, orientuje w działających dynamizmach wychowania oraz kształtuje myślenie pedagogiczne. Wszystkie nauki historyczne w pedagogice sprowadzają się do dwu dziedzin: historii szkolnictwa i wychowania oraz historii myśli i doktryn pedagogicznych. a) Historia szkolnictwa i wychowania na tle rozwijających się potrzeb życia społecznego i kultury tak materialnej (ekonomicznej), jak i duchowej w ramach historii politycznej poszczególnych epok dziejowych bada przede wszystkim instytucje powołane do wychowywania dzieci i młodzieży, następnie stosowane przez nie programy kształcenia,

środki i metody z wyrobionymi w tym czasie zwyczajami i sposobami postępowania pedagogicznego, tworzącymi razem system pedagogii, wreszce zajmuje się zawodem nauczycielsko-wychowawczym. Instytucje wychowujące rozwijały się od „szkoły leśnej" z inicjacją u ludów pierwotnych poprzez szkoły świątynne w Babilonie i Egipcie oraz szkoły ćwiczeń fizycznych (palestry i gimnazja) u Greków starożytnych aż do organizacji szkolnictwa ogólnokształcącego, obejmującego początkową naukę czytania i pisania u gramatysty, potem naukę na poziomie średnim u retora, aż do nauki wyższej u filozofów lub prawników, jak to było u Rzymian. Średniowiecze dla celów kościelnych utworzyło szkółki parafialne, katedralne i uniwersytety. Późniejsze przejęcie przez państwo szkolnictwa we własne ręce, wytworzenie ministerstwa oświecenia publicznego (pierwsze to Komisja Edukacji Narodowej - 1773) doprowadza do powstania obowiązkowej szkoły ludowej, laicyzacji szkolnictwa, szkoły zawodowej i innych przemian szkoły współczesnej. Obok instytucji kształcących i nauczających rozwijały się instytucje tzw. wychowania w domu obcym 5 9 , jak np. atałykat u ludów kaukaskich (oddawanie dzieci książęcych na wychowanie do piastuna-mentora), wychowanie rycerskie na dworze królewskim, termin u majstra cechowego, wychowanie nowicjusza w klasztorze. Inne instytucje miały na celu opiekę nad żakami, np. bursy, internaty, domy akademickie 60 . Systemy zaś wychowawcze zmieniały się historycznie zależnie od kultury duchowej i ideologii w swoich programach nauczania i działania wychowawczego (np. higiena, ćwiczenia fizyczne, teatr szkolny, kółka młodzieżowe), w środkach i metodach (np. kary chłosty, usunięcie kar, działanie na ambicję, współzawodnictwo itp.). Wreszcie historia zawodu pedagogicznego studiuje kształtowanie się funkcji paidagogosa, wędrownego nauczyciela sofisty, nauczyciela zakonnika, klechy w średniowieczu, nauczyciela ludowego aż do współczesnego nauczyciela związkowca, uwzględniając przy tym sposoby kształcenia nauczycieli61. Historia szkolnictwa uwzględnia także dzieje oświaty dorosłych, walki z analfabetyzmem, popularyzacji nauki, zajmuje się rozwojem czytelnictwa prasy i książek aż do

J. C h a ł a s i ń s k i. Wychowanie w domu obcym jako instytucja społeczna, Poznań 1928. 60 Z. T u r s k a , O kąt dla żaka, Warszawa 1960. 61 Ł. K u r d y b a c h a , Zawód nauczyciela w ciągu wieków, Łódź 1948.

59

b) Historia myśli i doktryn pedagogicznych zajmuje się rozwojem refleksji nad sprawami wychowania w postaci idei. S e 1 y e. Moralność mieszczańska. dobrego obywatela aż do współczesnych ideałów „nowego człowieka". kulturalnymi i umysłowymi epok badanych. o czym szczegółowiej będzie mowa. krwionośnym. biologicznie lub kulturystycznie. Podstawę koordynacji fizjologicznej organizmu tworzy system hormonalny gruczołów dokrewnych. pomysłów. Warszawa 1962 2 . projektów reform zawsze w związku z postępem innych nauk oraz z prądami polityczno-społecznymi. Ciało (tł. które pobudzają lub hamują działalność organizmu. Najważniejszy przedmiot tej nauki stanowi sprawa kształtowania się ideologii wychowawczej. realizowane w postawach wychowawczych ludzi. wydalniczym i mięśniowym. Właściwości rozwojowe wieku dziecięcego. Łódź 1956. Warszawa 1970. H. Stress życia (tł. Z rozwojem ideologii społeczno-wychowawczej stoi blisko w związku ideał człowieka 6 4 . dworzanina. oddechowym. w dziejach wychowania rozwija się wzór wychowawczy człowieka jako mędrca-retora. obserwacyjnie lub eksperymentalnie przez trzy nauki pedagogiczne: biologię wychowania. popędami centrów podkorowych oraz świadomymi i dobrowolnymi ruchami (praksjami) kory mózgowej. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. 62 2. Ideologię w wychowaniu tworzą wartości. grasicy i węzłów chłonnych na czynniki drażniące (stresory) stanowią podstawę tzw. który przyświeca w działaniu wychowawczym. wygląd) i cechy psychiczne łącznie ze sposobami reakcji wyjaśnia biologia tak zależnością od warunków środowiskowych (ilość i jakość pokarmu. 66 . życiem wewnętrznym psychiki oraz życiem społecznym w środowisku z ludzkim.i. Te ostatnie warunki prowadzą do zagadnienia dziedziczności fizycznej i psychicznej. konstytucji nerwowej i konstytucji hormonalnej. stresu życia jako odporności organizmu przeciw wyczerpaniu67. J. wprowadzając łączność ze środowiskiem. Rozwój biologiczny człowieka. dz. jak kino. czyli człowieka pięknego fizycznie i szlachetnego moralnie. pomysły. W tym celu przedstawia strukturę i funkcjonowanie organizmu jako zespołu komórek. tezy. która w powiązaniu z mądrością stworzy podstawę greckiej paidei. telewizja. przekazywania życia i rozrodu oraz zaznajamia z organicznymi procesami wzrostu ciała i rozwoju mięśni 66 . radio. postulaty i programy wychowania składają się na rozległą dziedzinę teorii pedagogicznej. doprowadzając do współczesnego stanu systemów wychowawczych. jako rycerza chrześcijańskiego. z ang. W o 1 a ń s k i. podobnie jak męstwo i sprawiedliwość w cnocie rzymskiej {virtus)6Z. przynosząca w kulturze nowe wartości ewangeliczne.nerwowy. Humanistyczną ideologię starożytności przewartościowała idea chrześcijańska. waga. wody. Drugi system . reagujący na bodźce zmysłowe odruchami rdzenia pacierzowego. Warszawa 1966. Paris 1950. A 11 m a n. S m i t h . koordynuje działalność całego organizmu. Histoire de iEducation dans 1'Antiąuite.mówi o biologicznych podstawach życia organizmu. 63 M. C h m a j. miłość.dobry). kai . patrioty. tkanek i narządów. O s s o w s k a. Biologiczne podstawy zachowania (tł. służba. ruchu i snu). psychologię wychowania i socjologię wychowania. Idea człowieka we współczesnych prądach filozoficznych. ideału człowieka oraz teorii pedagogicznych.). A. światła. jak pokora. N. U podJ.czemu zapobiega życzliwość. radość. Wreszcie różne założenia. jako świętego. w której doktryny wypracowane przez twórców dają 65 obraz zawiłej mozaiki prądów i kierunków pedagogicznych .). 65 L. działających w koordynowanych systemach: trawiennym. 67 H. Wymienione zjawiska życiowe uwikłane w wychowaniu są opisywane i badane głównie w sposób empiryczny. Potem w kulturze mieszczańskiej idea pracy i oszczędności wiąże się z ustrojem kapitalistycznym63. Nauki empiryczne w pedagogice Wychowawczy rozwój człowieka wiąże się z życiem jego organizmu.biologia wychowania .. P a s t u s z k a ks. Warszawa 1970. Począwszy od greckiego ideału kalokagatii (kalos . cyt. Poznań 1947. I. wywołuje procesy i przeżycia psychiczne. jak też od stałych właściwości wewnętrznych organizmu w postaci konstytucji budowy ciała. a) Pierwsza z nich . relaks. B o g d a n o w i e z. gentelmana. Ideologia zaś nacjonalistyczna i faszystowska doprowadzają aż do współczesnych walk światopoglądowych. związanej z układami genów w chromosomach komórek rozrodczych i prami genetyki klasycznej Mendla. szerzonej przez środki masowej informacji. Reakcje nadnerczy. agathos .współczesnych zagadnień kultury masowej.).piękny. Warszawa 1971. zorientowanych indywidualistycznie lub socjologicznie. 64 J. religijnie lub materialistycznie. Cechy fizyczne organizmu (wzrost. M a r r o u. z ang. powietrza. Tak więc pierwotna dzielność fizyczna staje się u Greków cnotą (arełe). z ang.

frustratio . a wreszcie psychologia szczegółowa w postaci psychodydaktyki o procesach nauczania i psychopedagogiki o procesach zachowania się 6 8 .zawód.). Rozwój psychiczny przechodzi określone fazy: niemowlęctwa (1 rok życia).. która informuje o dzieciach trudnych. Spór o pojęcie frustracji. 94-109. podstawiania nowych celów (kompensacja) itp. inaczej upośledzenie umysłowe) 71 . Znaczenie psychologii dla pedagogiki (W:) Nauki przyrodnicze i społeczne współdziałające z pedagogiką. 1 A. cyt. życiodajną grupą społeczną bezpośredniego kontaktu jest rodzina. Zajmuje się ona badaniem zależności wychowania i jego wyników od środowiska społecznego.). T. dziecięctwo przedszkolne (do 7 r.. idealistyczny. szkolnej i społecznej. Z zagadnień psychologii uczenia się (W. J. Warszawa 1969 s. Podstawową. J. L. Społeczeństwo. c) Trzecią z kolei nauką opisującą zjawiska społeczne w wychowaniu stanowi socjologia wychowania. chłopcy 13-17). jako przykre przeżycia pod wpływem zahamowania zasadniczych dążeń jednostki. Warszawa 1970. jak psychologia rozwojowa o rozwoju psychicznym u dzieci (pedologia) i młodzieży (hebologia) oraz dorosłych (andrologia).) Pedagogika na usługach szkoły. Warszawa 1960. . W o sk o w s k i. S. s. widza w kinie. idiotyzm . uczuć i światopoglądowej postawy wobec rzeczywistości. Ważną także dla pedagoga jest psychopatologia. Modyfikacje koncepcji frustracji. organizacje i instytucje społeczne. T o m a s z e w s k i . P i ę t e r . " 1960 nr 4. A. Warszawa 1966. obyczaje. Elementarne pojęcia socjologii. poglądy. cofnięcia się do pierwotnych form zachowania się jak płacz (regresja). i chorych psychicznie.). 82-93. Warszawa 1966 s. C1 a r k e. wiek młodzieńczy (dziewczęta 16-20. język. Ż e b- S. umiarkowany. dietetyki oraz higieny rozwojowej. Środowiska wychowawcze są polem ścierania się różnych wpływów i sił dążeniowych całego społeczeństwa72. nerwicowych.). jako zorganizowanego kompleksu grup społecznych. która swym zdrowiem. imbecylizm. Warszawa 1966. jako ucznia w szkole. B. jej stan i znaczenie dla pedagogiki (W':) Pedagogika na usługach szkoły. Funkcjonowanie osobowości w warunkach stresu psychologicznego. 157-262. Wybrane zagadnienia. M. J. Sprawa zaś dziedziczności wyjaśnia uzdolnienia lub trudności rozwojowe w postaci niedorozwoju umysłowego czy ograniczenia. znaczny i głęboki niedorozwój umysłowy. Szuman. W i a t r . 18-19. Psychologia pomaga wychowaniu. F r a c z e k . Upośledzenie umysłowe (tł. 70 Cz. dz.. potem naiwnorealistyczny. trwałością i miłością zapewnia najlepsze środowisko wycho69 r o w s k a (red. Rozwój psychiczny dzieci i młodzieży. Obejmuje ona szereg dyscyplin pokrewnych i graniczących ze sobą. R e y k o w s k i. S z u m a n. który nie pozostawia śladu. jak psychologia wychowawcza o uwarunkowaniach psychiki dziecka w rodzinie. 110-135. w którym rozwój człowieka się odbywa. że dziecko nie jest miniaturą dorosłego. Psychologia jako jedna z podstaw teoretycznych pedagogiki (W:) Pedagogika na usługach szkoły. Warszawa 1968. S. B ł a c h o w s k i . anormalnych umysłowo (debilizm. Psychologia zaś wychowawcza studiuje procesy uczenia się dzieci i młodzieży oraz procesy zachowania się. Dorobek biologii wychowawczej stanowi dalej podstawę dla teorii wychowania fizycznego. Na to środowisko składają się zwyczaje. psychopatologia dziecięca i młodocianych wraz z higieną psychiczną. stosunki i oddziaływania między ludźmi. psychopatycznych. który powoduje stałą syntezę białek w komórce. 72 Por. cyt. C z a p ó w . z ang. cyt. „Kwartalnik P e d a g o g . niepowodzenie). czytelnika książek. J. Socjologia. W o ł o s z y n o w a . Warszawa 1966. Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży.dziś ze względów wychowawczych określane jako lekki. dz. J. w których specjalne znaczenie posiadają stany frustracji70 (łac. która w wieku przedszkolnym ma charakter magiczny. chłopcy 18-24 r.staw zaś genicznego przekazywania cech leży działalność kwasów nukleinowych DNA (kwas dezoksyrybonukleinowy) zawartych w 23 parach chromosomów i przekazujących informacje geniczne do cytoplazmy przez RNA (kwas rybonukleinowy). A. Psychologia rozwojowa ustaliła.). woli. dz.. Podstawę każdej grupy społecznej stanowią wartości szanowane przez członków i tworzące wspólnotę społeczną jako dobro wspólne. M. Wstęp do socjologii systematycznej.). wyobraźni. S z c z e p a ń s k i . dziecięctwo szkolne (do 12 r. 68 subiektywnonegatywny. J. prowadzące do reakcji obronnych w formie agresji. b) Drugą ważną nauką w dziale opisującym zjawiska w wychowaniu jest psychologia wychowania. Dochodzą do nich jeszcze psychologia różnicowa wraz z charakterologią i typologią oraz diagnostyką szkolną o poznaniu uczniów. dopóki postawa ta nie zharmonizuje się u człowieka dojrzałego 69 . jako harcerza w drużynie itp. s. s. wiek dorastania i dojrzewania płciowego (dziewczęta 12-15 r. ani bezduszną rzeczą czy stanem przejściowym. Psychologia rozwojowa. Warszawa 1948 2 . okres poniemowlęcy (do 4 r. C 1 a r k e. Każdy z tych okresów ma właściwe sobie cechy umyslowości. „Psychologia Wychowawcza" 1966 nr 1. na które składają się interesy.

H. ponieważ od tych czynników zależy rozwój wychowawczy dzieci i młodzieży. J. K o w a l s k i . 9 . Funkcjonowanie rodziny a zadanie opieki nad dzieckiem. ono też wytwarza wychowanie i szkołę. dz. I z d e b s k a. Z n a n i e c k i . zabytki. w której bada się socjometrycznie80 stosunki między jednostką a grupą koleżeńską. d z . Socjologia wychowania. czerpiące środki utrzymania bądź z pracy własnej. W . s. zreorganizowanej. 78 . E . Społeczeństwo i wychowanie. B r o o k o v e r . Warszawa 1968. dzieje. od XVI wieku szlachecki. Wrocław 1967.Ponad rodzicami powstają szersze grupy społeczne pośrednich kontaktów między członkami. B . Dlatego to socjologia wychowawcza określa wychowanie jako „przysposobienie wychowanka na pełnoprawnego członka grupy" {Durkheim). R. rozsiane po całym kraju jak chłopi. Warszawa 1966. S u c h o d o l s k i . Pomiędzy tymi szerszymi grupami społeczeństwa istnieje rywalizacja. O z d o w s k i. 80 Z. Klasy. Grupy społeczne rywalizują ze sobą o hegemonię polityczną i kulturalną w obrębie narodu jako historycznej organizacji pewnego typu kultury narodowej 7 4 (język. Stąd wychowanie i szkolnictwo są zakorzenione w ustroju społecznym 77 . literatura. Warszawa 19582. 77 F. C h a ł a s i ń s k i . Lwów 1934. Warszawa 1928.wawcze dzieciom 73 . druga tendencja życia społecznego polega na procesach różnicujących klasowo lub stanowo społeczeństwo. W a r s z a w a 1966. 1. W ten sposób istotą wychowania jest przystosowanie się wychowanka do żądań grup społecznych przez włączenie się do wspólnoty języka. Społeczeństwo i wychowanie. ważna jest socjologia wychowawcza środowisk rodzinnych 81 . P i ę t e r . Poza tym społeczeństwo jest zawsze rozwarstwione ekonomicznie na klasy 76 . t. rozbitej. S. D u r k h e i m . Wprowadzenie do psychologii społecznej. 3-96. W r o c z y ń s k i . W a r s z a w a 1969. Stosunki społeczne w klasie szkolnej. 171-201.wprowadzenie wychowanków do świata kultury narodowej i ogólnoludzkiej poprzez kształcenie ogólne. inteligencka. S . New York 1955. cyt. 286-309. duchowieństwo. Kultura i naród. W związku z tym szkoła spełnia dwie funkcje: asymilacyjną pod względem typu kulturalnego i selekcyjną pod względem uzdolnień pracowniczych 79 . J. t. Studia i szkice. 75 P o r . a Poza socjologią wychowawczą szkoły i klasy szkolnej. Rola rodziny w wychowaniu młodzieży. dz. Paris 1962. B y s t r o ń. Społeczeństwo.. Struktura klasowa w społecznej świadomości. Wrocław 1960. Tak organizujące się i żyjące społeczeństwo jest nosicielem i współtwórcą kultury danego typu. Poznawanie środowiska wychowawczego. inteligencja. R. 2. cyt. W a r s z a w a 1965. W. J. charakter. Socjalizacja wychowawcza zaś ma dwa główne zadania: 1° . Warszawa 1959 s. 74 J. robotnicy. pogląd na świat) oraz w ramach organizacji państwa 7 5 jako suwerennej władzy nad określonym terytorium z jego skarbami naturalnymi. pierwszą tworzy proces jednoczący wszystkie grupy społeczne w jeden kulturalnie naród (w średniowieczu naród chrześcijański. warstwy i władza. Zarys encyklopedii prawa. S. Warszawa 1966. dochodząca w pewnych warunkach do walki o władzę i znaczenie kulturotwórcze w całym społeczeństwie. Całość zaś procesu rozwojowego polega w tym ujęciu na socjalizacji78. w XIX wieku mieszczański. proletariacka. 76 S. zajęć itp.6 3 . Bada ona typ rodziny (pełnej. obyczaju. Rodzina a wychowanie. Tenże. sztuka. Z a b o r o w s k i . władzy regulującej przy pomocy prawa i siły stosunki pomiędzy ścierającymi się grupami społecznymi. B. Tak właściwie w czasie zaborów w Polsce szkoła państwowa była narzędziem germanizacji lub rusyfikacji. W . W a r s z a w a 1970. Education e t sociologie. M e n e 1 i. O funkcjach państwa. M. C h a ł a s i ń s k i . „Zeszyty Naukowe KUL" 1969 nr 3.. jak rodzina wiejska. Traite de psychologie sociale. Warszawa 1964. J. W i d e r s z p i l . O s s o w s k i. 2° . cyt. czyli uspołecznieniu się wychowanka. poglądów. Odział socjologii w badaniach procesów wychowawczych (W:) Nauki przyrodnicze i społeczne współpracujące z pedagogiką. co doprowadza do okresowego zaostrzania się walki klas o panowanie. zwalczających polskie wychowanie rodzinne. 79 J. W i a t r . rezultatem czego jest przygotowanie do życia praktycznego i produkcyjnego oraz zróżnicowanie się społeczne zależnie od wybranego zawodu. oraz na różne warstwy i stany zróżnicowane zawodowo. s. Szkoła jako zjawisko społeczne. zdemoralizowanej) oraz wpływy środowiska lokalnego na rodzinę i wychowanie w niej dzieci. Łódź 1957. wynikiem czego następuje asymilacja kulturalna wychowanka do wspólnoty społecznej i upodobnienie się psychiczne. bądź z posiadania lub panowania. miejska. B a 1 e y. 81 J. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. W e s o ł o w s k i . C z a p ó w. Cz. dz. D a v a 1. Edukacja narodu 1918-1968. W a r s z a w a 1968 s.. obecnie demokratyczny). 73 często służą za narzędzie polityczne do urabiania stosunków społecznych w interesie klas panujących. W i s z n i e w s k i . cyt.wprowadzenie do aktualnego życia społeczeństwa przez kształcenie grupowe według płci lub kształcenie zawodowe. J. Teoria klas społecznych. W związku z tymi zjawiskami w każdym społeczeństwie rozwijają się stale dwie tendencje. A Sociology of Education.

w jakim celu?"). normatywnie przynajmniej. Pytania poznawcze wreszcie. tchórzostwo. dlatego w takim łańcuszku pytań wybiegają aż do jakiejś przyczyny życia. nienawiść itd. nazywamy naukami światopoglądowymi. dobre moralnie. Cele życia. jak bohaterstwo. w ich sztuce i literaturze poetyckiej czy dramatycznej. różniące się od sądów wyuczonych i zapamiętanych tym. zdrowym rozsądkiem. dlaczego coś się dzieje? Pytania o przyczyny wychodzą z empirii. ale mimo relatywizmu każdy z nich uważa się za jedyny prawdziwy i niezmienny. których podstawą powinien być prawdziwy światopogląd godny człowieka. lecz nie mogą zdecydować. czy wojennego powinno się go użyć. Światopogląd osobisty bowiem jest to zespół własnych przekonań. ale wyjaśniwszy najbliższą przyczynę zjawiska pytają o przyczynę przyczyny i przyczyny dalsze. . które z tych postaw powinny być realizowane w wychowaniu. ale one nie rozstrzygają normatywnie. Należą do nich nauki humanistyczne. poznanie stanu teraźniejszego w wychowaniu nic jeszcze nie mówi o celu wychowawczym.3. filozoficzne i teologiczne. na które odpowiedzi jako cząstki wiedzy dostarczają materiału przekonaniowego.. oparty o wiedzę jakiegoś rodzaju. mimo że historia jest nauczycielką życia. wyznawany przez jakąś grupę społeczeństwa jako obowiązujący jej członków. rozwoju i wychowania płyną z potrzeb i dążeń człowieka. kryteria tego. O celu więc wychowania. W wieku szkolnym pojawia się z pełnym zrozumieniem wyższy typ pytania przyczynowego. Światopogląd nowoczesny musi być więc budowany i sprawdzalny naukowo. bytu i istnienia rzeczy w ogóle. co jest prawdziwe. Zagadnienie celu bowiem nie występuje na terenie nauk przyrodniczych. Podobnie dokładna znajomość praw rozwojowych. wyrażanych w historii narodów. by nie ulec swoim namiętnościom i przez nie nie zginąć. Nauki. Wreszcie nauki teologiczne o Bogu żywym i stosunku religijnym człowieka do Boga konkretyzują ideał wychowawczy człowieka. co nazywamy ideologią oraz c) światopogląd filozoficzny jako system poglądów jakiejś szkoły filozoficznej. wynikające z doświadczenia i praktyki życiowej. które na podstawie filozofii ogólnej. który musi się kierować rozumem. do jakiego celu pokojowego. ale narzucane pod przymusem i przyjmowane bez przekonania przez wychowanków są tylko namiastką prawdziwego światopoglądu. Odpowiedzi na pytania 0 przyczyny ostateczne udzielić może tylko filozofia. miłość. tak że krytyka ich podstaw powoduje upadek wielu fałszywych obrazów świata. to znaczy przenikają w głąb poznawanej rzeczy przez pytania o dalsze szczegóły zjawisk i dlatego wiedza zaspokajająca je pochodzi z nauk szczegółowych tak przyrodniczych. ponieważ te stanowią miernik wartości i trwałości światopoglądów. Nauki humanistyczne więc mówiące o życiu i czynach człowieka służą pomocą w kształceniu światopoglądu młodzieży i dorosłych. theasis . Ideologie grup społecznych oraz teazje filozoficznego myślenia mogą wpływać na tworzenie się światopoglądu osobistego. dającą pewność poznania oraz zaspakajającą samorzutne pytania poznawcze. decydują najwyższe wartości i ideały. właściwy. w którą stronę należy wychowanie prowadzić. mają więc zabarwienie uczuciowe i wskutek tego stają się motywem pobudzającym wolę do działania. Pierwsze dostarczają surowego materiału do poznania ideałów i postaw ludzkich. estetyka. który sięga ku niewiadomej przyszłości. b) światopogląd społeczny. Czynią to dopiero nauki filozoficzne. wyjaśnia zaledwie „genealogię współczesności". mają charakter schodkowy. Wprawdzie światopoglądy historyczne się zmieniają. mające szczególne znaczenie dla budowy prawdziwego poglądu na świat. że wiążą się one z własnym przeświadczeniem o ich prawdziwości (asercja). które jakby omawiają dokładnie cały rozkład jazdy. który wytwarza się w ciągu rozwoju człowieka. która jest wiedzą metafizyczną o bycie i jego właściwościach. jak też humanistycznych. Dlatego też światopoglądy szukają elementów prawdziwych i wiecznych. ich warunków i zależności przyczynowych. a nie wskazuje. metafizyki i epistemologii ustalają. obejmując: a) światopogląd osobisty. nurtujące wszystkich normalnych ludzi. Wszystkie więc wymienione nauki przyczyniają się swoim wkładem do rozbudowy prawdziwego światopoglądu. jak logika. piękne i godnego rozumnego człowieka. co nazywamy teazją (gr. Na koniec w okresie dorastania i w młodzieńczym pojawiają się dręczące pytania problemowe o celowości i sensie wszystkich zjawisk („po co.pogląd). etyka. Poznają one wielkość siły wybuchu atomowego. Przekonania zaś są to sądy poznawcze. Nauki światopoglądowe w pedagogice Znajomość faktów z przeszłości. rozwijają się w życiu ludzkim następująco: najwcześniej pojawiają się u dziecka przedszkolnego pytania wyjaśniające typu „co to jest?" lub „jak się coś odbywa?" Są to pytania. ale nie dyktują. Sam wyraz światopogląd jest wieloznaczny. zdrada. jakiego człowieka mamy wychowywać.

. Jugendprobleme unserer Zeit.. Kościół w świetle Soboru. Hamburg 1946. Poznań 1968. Lebensanschauung). Morin E. Szkoła a postęp techniczny. The Crisis of Western Education. Padagogische Orientierung im Zeitalter der Technik. Munchen 1963. Teen-age Terror. Modern Philosophies of Education. Warszawa 1965. Dyonisiak R. Te dwie części powinny być zgodne ze sobą na podstawie wspólnej idei światopoglądowej. Pfliegler M. Greenwich 1958. Bornemann E. pomieszanych z przesądami i zabobonami z dzieciństwa. Przy tym pytania te stawia się osobowo.). rozwiązywanych pozytywnie lub negatywnie (nawet ateistycznie). Keilhacker M. Móbus G.. Bremen 1958. Pietsch M. Proces emancypacji współczesnej młodzieży. Diagnostic of our Time.. Der rechte Augenblick. UEducation a la croisee des chemins. London 1961.cel) także mają! charakter łańcuszkowy i docierają do pytań eschatologicznych o rzeczach ostatecznych. Schleswig 19552.. Wówczas to sądy wyjaśniające rzeczy naukowo. Blatiner F.obrazu świata i źródeł absolutnych jego bytu (niem. London 1940. K u n o w s k i .. Stuttgart 1958. Mity i rzeczywistość.. 82 Naukowe KUL" 1969 nr 1 s. Wiirzburg 1951. Erziehung in der Zeit. New York 1963 3 . Guardini R. śmierci. Baumert G. Darmstadt 1952.. Revision der Erziehung.. pracy lub twórczości. Dawson Chr. Brown W. ks. szczęścia i cierpienia. Kraków 1965. Das Ende der Neuzeit. Paris 1960.). 3-15. Wien 1961. Koln 1958.. Keilhacker M. ale także serce ludzkie i dążenia woli do nieśmiertelności i absolutnego szczęścia. Adult Education in Transition. Maritain J. Wszystkie one dotyczą dwu zasadniczych części światopoglądu: 1° . Młodzież epoki przemian. Duchet R. telos . Die religióse Situation. Odpowiedź pełną na te pytania. Moysa S. Die Kriese in der Erziehung. „Zeszyty . Die industrielle Revolution. Weltanschauung) oraz 2° . Stuttgart 1950. ograniczający się tylko do nauk szczegółowych (czysto naukowy).. 3 Kroch O.. szczęściem czy śmiercią.. Pfliegler M. „Studia Warmińskie". Jugend in der Industńekultur. Wien 1948. Kozakiewicz M..gr. Kotłowski K.. mającą zadowolić nie tylko rozum. Bader J. „Znak" 1961 nr 84. ks. (red. Wychowanie do chrześcijańskiego uniwersalizmu. Góttingen 1958. WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE DO CZĘŚCI I Wstęp do pedagogiki jako nauki Rozdz. Człowiek w warunkach cywilizacji współczesnej. 1969. Dlatego też na budowę całkowitego światopoglądu składają się trzy kręgi zagadnień: a) naukowych. S..pogląd na człowieka i jego życie (niem. UEducation des parents. Muchow H. Isambert A.. walki. Warszawa 1968. Bogucki K.. W innym wypadku może wystąpić niepełny światopogląd. Pomykało W.Pytania celowościowe (teleologiczne .. Natomiast światopogląd katolicki musi być uniwersalistyczny.. Erziehungsformen in ihrer Bedeutung fur die padagogische Lagę der Gegenwart.. Jugend der Nachkriegzeit.. Warszawa 1967. Nowacki T. Nowa młodzież. Die Gegenwartige Lagę Padagogik. tylko do filozofii (czysto filozoficzny) lub wyłącznie do teologii (czysto religijny). Mannheim K. Warszawa 1965.. Brubacher J. Die padagogische Situation.. (red... Poręba P. łącząc w sobie wiedzę naukową z filozoficzną i teologiczną według zasady jednej prawdy pochodzącej od Boga 8 2 . Berkeley 1958. Wien 1932. 4 Pfliegler M. Por. Wien 1956 .. Toulouse 1955. interesując się własnym życiem.). sądy motywujące je filozoficznie i sądy oceniające ideowo tworzą harmonijnie zbudowany światopogląd osobisty. Warszawa 1962. I ZNACZENIE WSPÓŁCZESNE WYCHOWANIA Arendt H. Heidelberg 1957 . ks. jak po co żyjemy. b) filozoficznych oraz c) teologicznych. Duch czasu (tł.). O pedagogicznym kształceniu rodziców. Clark B. (red. Kunowski S. która ma harmonijnie wyjaśnić świat przyrody i na jego tle świat człowieka. jaki jest sens życia. Jugend im Wandel.. idei miłości. z franc). przynosi przede wszystkim wiedza teologiczna. Paris 1947. W rzeczywistości natomiast często światopogląd jest zwichnięty i może stanowić niezborny konglomerat poglądów wyuczonych z książek. Bilan de la civilisation technicienne.. np. (red. świata. Pedagogizacja rodziców.

Kotłowski K.. Ratingen 1957. I. „Przegląd Filozoficzny" 1949 nr 3/4. Diisseldorf 19583. Warszawa 1936 s. Mysłakowski Z... Badania psychologiczne w szkole. Znaczenie terminologii pedagogicznej (W:) Wychowanie i wychowawca. Mirski J. jej metody i miejsce w systemie nauk (W:) Encyklopedia Wychowania. Sękowska Z. [właśc. 1 s. Uber die Grundlagen der Padagogik. Psychologia dziecka i pedagogika eksperymentalna (tł. Dielthey W.. Pięter J. W. Warszawa 19252. IV METODY BADAŃ PEDAGOGICZNYCH 1. Paris 1910. Scheffler I. Wrocław 1964. Warszawa 1966. s.. Kerschensteiner G. Warszawa 1933. cyt. Librachowa M. The American Sex Rewlution. Paris 1950. Instytucja wychowania w wielkim mieście. Warszawa 1971. 101-123. Psychologia pedagogiczna w ćwiczeniach... Źródła pedagogiki... Mirski J... Rozdz. 217-258. Źródła pedagogiki i ich opracowanie Rozdz... pianchard E. Ratingen 1957. M. Szkoły eksperymentalne i wiodące. 9-15. Research im Education.. III BUDOWA PEDAGOGIKI I JEJ MIEJSCE W SYSTEMIE NAUKI Cellerier J.). Best J. Warszawa 1967. z ang. The Concept of Education. Wrocław 1963. Beveridge W. Dusza wychowawcy i zagadnienie kształcenia nauczycieli (tł. Warszawa 1933. Jaxa-Bykowski L.. London 1958.). Psychological Testing.. (red. Warszawa 1963. „Roczniki Humanistyczne K U L " 1954 z. Przed trzecim przyspieszeniem. Komarowski B. Pięter J. Kraków 1968. Russkaja piedagogiczeskaja tierminologia. Zaczyński W. Okoń W. Warszawa 1933.). II POJĘCIE PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Claparede E. Lwów-Warszawa 1931. Metody psychologii pedagogicznej (W:) Encyklopedia Wychowania. Łubnicki N. Die skeptische Generation. Warszawa 1964. 1971.. Zasady pedagogiki doświadczalnej ze szczególnym uwzględnieniem szkoły polskiej. Sośnicki K.. Warszawa 1966. Schelsky H.. P. Springield 1962. 2.. Okoń W. Nauka poprawnego myślenia. Moskwa 1969. Jak obserwować dzieci.. Petersen P. Nowacki T. Wrocław 1967. Praca badawcza nauczyciela..]. jej stan oraz pilne potrzeby (W:) Pedagogika na usługach szkoły. La pedagogie scolaire contemporaine.. Podstawowe prawidłowości pedagogiki. Jaroszyński T. L'Education des adultes. Warszawa 1918 s. London 1967.. s. L..].. 3 s. Szkoły eksperymentalne w Polsce w latach 1900-1964. Warszawa 1936. Pedagogika. Esąuisse d'une science pedagogiąue. I.. Warszawa 1933 2 . Przecławski K. „Ruch Pedagogiczny" 1959 nr 2.Póggeler Fr. Teddy Boys. Wołoszyn S. Sztuka badań naukowych (tł. z franc)... Projekt nauki o nauczycielu (W:) Wychowanie i wychowawca. Louvain 1968. Ryman E.. Die Autonomie der Padagogik. Schneider Fr. . UNESCO. z niem. Einfuhrung in die Andragogik. Terminologia w pedagogice. (red. Spranger E. Heidelberg 19627. Katowice 1960 . Kretz J. Wielowieyski A. Rozdz.. Hónigwald R. Ałlgemeine Erziehungswissenschaft. London 1969. Dobrowolski S. Szuman S. Warszawa 1960. Pedagogizm nowoczesny i jego przejawy (W:) Wychowanie i wychowawca. t. Kretz J.. Hoene-Wroński J. Buckingham B. The Language of Education.. 312-348. Wagner J. Kretz J. Berlin 1888.. Korniszewski F. B.. 1958.).. Berlin 1924. cyt. Englewood Cliffs 1959. t. Warszawa 1064. M.. Lwów 1920.. (red.. O przedmiocie i metodzie badań pedagogicznych (W:) Podstawy pedagogiki. z franc). 2 Pięter J.. Metody badania w pedagogice Anastasi A. Przecławski K. Langensalza 1929. Die zweite technische Revolution und die padagogische Theorie und \ Wirkiichkeit. Szkoły eksperymentalne w świecie w latach 1900-1960. z ang. dz. Warszawa 1963.. [właśc. 79-97. Geissler G. New York 1956. New York 1954. 101 n. Nauka i wiedza. Uber die Móglichkeit einer allgemein gultigen padagogischen Wissenschaft..]. Nawroczyński B.. B. Praca badawcza na terenie szkoły (tł. dz.. Morrish I.. s. Padagogische Perspektńen.). O uzasadnianiu norm pedagogicznych. Lwów-Warszawa 1922. Warszawa 1968.. Eksperymenty pedagogiczne w Polsce w latach 1900-1939. Okoń W. Studencki S. Disciplines of Education.. Sorokin P. peters G. R. Berlin 1925. Leipzig 1927. Warszawa 1968.). Filozofia pedagogiki (tł. Ogólna metodologia pracy naukowej. 195-213. [właśc. Mirski J. Praca naukowa. Obiektywizm i subiektywizm w pedagogice współczesnej.. Miasto i wychowanie. Wissenschaftsstruktur der Padagogik.

Kot S. D. Paris 1962. Boyd W. A Guide to Mental Testing. z ang. z franc). Wołoszyn S. Szkoła jako zjawisko społeczne..)... Paris 1969. Konstantinow N. Metodologia środowiskowych badań pedagogicznych. Altman J. Histoire de la pedagogie. Introduction a la recherche pedagogiąue. Historia wychowania. Historyczne Agazzi A... Smirnow W. Bastin G.. (red.. Nouvelle pedagogie scientifiąue. A Short History of Educational Ideas. Berlin 1961. Historia wychowania w starożytności. Panorama delia pedagogia d'oggi. Baley S.. Berlin 19622. Lwów 1930.. Collard F.. Zieleniewski J. Wrocław 19462. Padagogische Psychologie. 1-2. Źródła do historii wychowania. Planchard E. Wroczyński R. Choynowski M. Guilford J. Paris 1963. Travers R. J. 1-2. J. 1-5 B. Psychologia wychowawcza w zarysie. Paris-Lyon 1941 1 1 . Bruxelles 1920. Z.). Warszawa j 1967. Mussen B. Zarys psychologii w związku z rozwojem psychiki dziecka. Fraisse P... Leipzig 1932. Wrocław 1966. A. Warszawa 1964. Kot S.).. Paris 1948. Historia wychowania.. Nawroczyński B. E. Geschichte der Erziehung von Anfang bis auf unsere Zeit. Podręcznik metod badania rozwoju dziecka (tł.. Power E.).. Zaczyński W. Psychologische Diagnostik.).. Bystroń J. Współczesne metody badań psychologicznych. Paris 1954. Gal R. 1-2.. Bolltwood M. Paris 1949. Bystroń J. Rozwój metody eksperymentalnej i jej zastosowanie w dydaktyce^ Warszawa 1967. Rozwój historii oświaty.. H.. z niem. Baley S. Warszawa 1962. New York 1947. Warszawa 3 1968 . 3 Bogdanowicz J.. Góttingen 1957. Liege et Paris 1964. Warszawa 1970.. Podręcznik diagnostyki psychologicznej (tł. A. Main Currents in the History of Education. Fischer H.Catell L. Warszawa 1969. A.). Les Techniąues sociometriąues.. Wrocław 1960. Warszawa 1934. Paris 1960. z ang. Bogdanowicz J. Rozmowa i wywiad w psychologii wychowawczej. Suchodolski B. Warszawa 1967. Curtis S. Butts F. 12 Weimer H. z ang. Warszawa 1961. Mialaret G.. Experimental Psychology: its scope and method. Die modernen padagogischen und psychologischen Forschungsmethoden.. Empiryczne L'Adolescence. Schmidt H.. Efektywność badań naukowych. Kot S. Kreutz M.. Palmade G. Zarys dziejów wychowania jako funkcji społecznej.. Fraisse P. S. A Cultural History of Western Education. Skórny Z. 4 Baley S. Geschichte der Padagogik... Marrou H. Warszawa 19472. Compayre G. Obserwacje. Biologiczne podstawy zachowania (tł. London 1963 2 .. z niem. Landmarks in the History of Education. New York 1955.. Warszawa 1967. Zankow L. Skórny Z. Warszawa 1960 . Warszawa 1965-1966. Gerstmann S. Warszawa 1970. interpretacje i charakterystyki psychologiczne. Pięter J. Les methodes en pedagogie. Meili R.. Warszawa J 1970. Testy w szkole.. Riboulet L.. Histoire de la pedagogie.. Hubert R. Moskwa 19592. A History ofthe Problems of Education. Piloch T. Warszawa 1960. (tł. St. t. London 19562. Louvain 1967... Źródła do dziejów wychowania i myśli pedagogicznej. t. Historie de la pedagogie.). Warszawa 1959. La recherche en pedagogie. Biihler Ch„ Dziecięctwo i młodość (tł. Paris 1917 26 .. Bern 1956. E. M... Brescia 1953. Rozdz. Warszawa 1965-67. wychowania i kultury w Polsce. 2. Testy i pomiary w psychologii (tł. Stuttgart 1884-1902. 1-3.. London 1947 . Elementy teorii testów psychologicznych.. London 1948. Skórny Z. Polska myśl pedagogiczna. Empirische Forchungsmethoden der Pddogogik. Lwów 1938. Metody współczesnej psychologii.. (red. St.. Histoire de la pedagogie. W.. Warszawa 1966. poi. Kraków 1949.. Brubacher J. New York 19642. t.. New York 1962. Właściwości rozwojowe wieku dziecięcego. Dzieje wychowania i myśli pedagogicznej w zarysie. Piaget J. „Nowa Szkoła" 1948 nr 4.. Suchodolski B. Schmid K.... Kurdybacha Ł. I History and method (english translation). Podręcznik ćwiczeń z psychologii wychowawczej (tł. t. Berlin 1956 . Warszawa 1933. Wprowadzenie do psychologii społecznej. Busemann A.. „Przegląd Psychologiczny" 1959 nr 3. V NAUKI WSPÓŁPRACUJĄCE Z PEDAGOGIKĄ 1. P. Warszawa 1966. Warszawa 1960. Poznawanie środowiska wychowawczego. Obserwacja psychologiczna dziecka. J. Jarman T. S. z niem. Histoire de l'education.). Warszawa 1929-30. Lwów 19342.. O nowy typ historii wychowania. An Introduction to Educational Research. (red. z ang. R....). The History of Western Education. Szkoła i społeczeństwo.. Paris 1961 4 .. Warszawa 1960. Histoire de 1'Education dans l'Antiquite. Warszawa 1958 .). Tyler L. Barycz H. London 1968... Grzywak-Kaczyńska M. Meili R. Podstawowe metody statystyczne w psychologii i pedagogice (tł.. O przedmiocie i metodzie badań dydaktycznych (tł.). Istorija piedagogiki.. 4 . De Landsheere G. Lublin 1957. Geschichte der Erziehung.. Wołoszyn S. P. La pedagogie et les grands courants philosophiąues. Rozwój fizyczny dziecka.

Zaborowski Z..r. Warszawa 1957. Kasprzak M.). Kraków 1937 19382. (Hrsg). Psychologia pomaga wychowaniu. Warszawa 1965. z ang. Nowicki A. Cambridge 1943.. E. Chojnacki P. Warszawa 1960. Hessen S. Skowron S... Wall W. Szkoła w społeczeństwie amerykańskim.. Szczepański J.. Warszawa 1958. Warszawa 1965.. ks. Wiatr J. L.. 13—80. Paris 1914. Społeczna funkcja wychowania. z „Prądu". Wrocław 1968. Niesiołowski A.. Szaciłło T. New Jersey 19605. Czy zmierzch ery ideologii? Warszawa 1961. M. Kopczyńska J.. Warszawa 1963. „Kwartalnik Pedagog... Istota i zadania światopoglądu.. Warszawa 1958. Psychologia światopoglądu młodzieży. ideologie.. ks. Skowron S. „Siemja i Szkoła" 1951 nr 8. Educational Psychology. odb. Warszawa 1964. Idee. Charakter człowieka. Warszawa 1947.. Rowid H. Psychologia wychowawcza wieku dziecięcego. Debesse M... Lwów 1938. Warszawa 1963. Wolański N. z ang. (red. Chałasiński J. Warszawa 1936. Hessen S.. Cathrein V. Chmieleńska J. Selye H. Psychologia rozwoju dzieci i młodzieży. Warszawa 1960.). Warszawa 1933. Rozwój biologiczny człowieka. (red. Warszawa 19622. Skatkin M. M.. Lublin 19622. Psychologia społeczna a wychowanie.. Rozwój młodzieży (tł. Lindgren H. z franc).).. Poniatowski Z.. Behn S. Szulc Z.). Szuman S. z ang. Socjologia wychowania.. Kuderowicz Z.. Warszawa 1971.. Higiena szkolna. Spionek H. Warszawa 1965. Psychologia wychowawcza wieku szkolnego. Światopogląd katolicki..Clarke A. Green D. O rozwoju i kształtowaniu światopoglądu... Warszawa 1966. ks. Góttingen 19592. 3. Hurlock E. „Kultura i Wychowanie" 1934/35 nr 3. Education for a World Adrift. Warszawa 1933. Warszawa 1955 s. Warszawa 1969. Warszawa 1967. (red. Stress życia (tł. t. Evans R. Światopoglądowe Bauman Z. Dąbrowski K. O niektórych błędach w wychowaniu postawy ideowej dzieci. Dziedziczność Warszawa 19622..). Sociometry and Education. T. poi. R. O światopoglądzie i wychowaniu. Warszawa 1959.. Gottlieb W... Warszawa 1968. Warszawa 1966.. Światopogląd i edukacja. Lublin 1930. Warszawa 1960. Wstęp do psychologii pedagogicznej (tł. „Kultura i Wychowanie" 1933/34 nr 1. Warszawa 1965. J.... Ideologia i wychowanie. Kołakowski L... Kształtowanie przekonań moralnych. Szuman S„ Pięter J. SJ. Społeczeństwo i wychowanie. z czesk. Wychowanie i zdrowie psychiczne (tł. Szuman S. 2 Chałasiński J. Fleming C.). Pedagogie et socjologie.. Reykowski J. Warszawa 1965. 1-2 .. 149-194. O formirowanii kommunisticzeskogo mirowozrenija. Światopogląd i życie codzienne. Kozakiewicz M.). Chojnacki P.. Warszawa 1962. Warszawa 1970. t.. Socjologiczne zagadnienia wyższego wykształcenia." 1957 nr 1.. B. B. Ateizm... Lwów 1939 s. Psychologia wychowawcza w szkole (tł. London 1962. Schaff A. Zaburzenia psychoruchowego rozwoju dziecka.. Philosophie der Werte als Grundwissenschaft der padagogischen Zieltheorie.... Warszawa 1958. Diekalolische Wełtanschauungin ihren Grundlinien. Warszawa 1962. The Social Psycholog}' of Education.). Bauman Z. Psychologia pedagogiczna. Przihoda V. Warszawa 1961. Moreno J.. Durkheim E.. Przyrodoznawstwo a światopogląd. O ideologiach polityczno-spolecznych. Higiena psychiczna. Psychologia dziecka od urodzenia do wieku młodzieńczego (tł. B. Warszawa 1962.. Pedagogie sociologiąue: les influences du milieu en education. Przekonania.. O sprzecznościach i jedności wychowania. Paris 19222. Hornowski B. Światopogląd a życie u Diltheya. Padagogische Psychologie fur hóhere Schulen. J. Livingstone R. Z psychologii światopoglądu chrześcijańskiego. Warszawa 1961. Higiena dziecka w wieku szkolnym.. Jersild A. Pastuszka J. t..). Clarke A. ideały. Radwiłowicz R. Rola Kościoła w kształceniu światopoglądu. Child Psychology. Okoń W. Wiatr J. Znaniecki F. Warszawa 1958 . Pastuszka J. (tł. Poznań (b. Hetzer H. Socjologia. Munchen 1930. Upośledzenie umysłowe (tł. Warszawa 1933. Warszawa 1963... Rozwój dziecka (tł... Munclien 1921 6 . Warszawa 1923. „Euhemer" 1958 nr 5/6. Organizm a życie psychiczne. Rouma G. Klimke F.. Miinchen 1959. Warszawa 1928-30. Żebrowska M.. Strunz K. Socjologiczne podstawy wychowania (W:) Encyklopedia Wychowania. 1. London 1957.w. Warszawa 1970.. . Fizjologiczne podstawy wychowania (W:) Encyklopedia Wychowania. Wizje ludzkiego świata.). z ang. Weryński H. M. C. New York 19594. Pogląd na świat a wychowanie. Skinner Ch..). ks. D. Warszawa 1964... Wroczyński R. z ang. Hurlock E. Światopogląd jako fakt psychologiczny. Englewood Cliffs.. Ideologia w ujęciu Mannheima. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej.. Warszawa 1934. Warszawa 1959. Padogogische Psychologie. Dybowski W. Pięter J. z franc). z ang. Psychologia szkolna (tł.). Warszawa 1946. Szuman S. Fondements de la sociometrie. „Przewodnik Społeczny" 1934 nr 7.. Rozwój problematyki i metod. Wołoszynowa L. Suchodolski B. Podstawy filozofii chrześcijańskiej. Paris 1963. Szczepański J. Psychologiczne podstawy kształcenia poglądu na świat dzieci i młodzieży. 1..

w której dobro ekonomiczne przedsiębiorstwa zostało uwolnione od obowiązku stosowania się do zasad moralnych (czego wyrazem w średniowieczu było potępienie zysku za procent i walka z lichwą) oraz od ciężarów społecznych (np. Ricardo). ukształtowany w średniowieczu jako ustrój feudalny. w wieku XX lokalnie podobną rolę odgrywało wojsko (ustrój faszystowski) lub inteligencja. w którym odbija się i ustala związek między ustrojem społeczeństwa.kapitalizmu. „trzeci stan" tworzyli mieszczanie. Rozwój przedsiębiorstwa opierał się obecnie o dwie zasady: wolnej konkurencji (czyli swobody właścicieli w walce z innymi producentami o najwyższy zysk przez zniszczenie konkurenta) oraz żelaznego prawa popytu i podaży. badające rozwój fizyczny i psychiczny dzieci. Smith. wschodnich czy neutralnych ukształtował się wyjątkowo w obecnym stuleciu. Te właśnie odrębne koncepcje. a młodzież starsza dąży do samodzielności. że dziecko w wieku przedszkolnym potrzebuje opowiadania mu bajek. giełdy). na której w przyszłości ukształtuje się jednolita dla wszystkich pedagogika naukowa. cele. jak np. Najgłębszą przyczyną obecnego rozbicia systemów wychowawczych był rozwój nowego ustroju ekonomiczno-społecznego . które stają się powszechnie uznane. jałmużna). jego ideologią wychowawczą (idee. Wynalazki te przyczyniły się do powstania wielkiego przemysłu fabrycznego. np.C z ę ś ć II PEDAGOGIKA PORÓWNAWCZA WSPÓŁCZESNE SYSTEMY WYCHOWANIA Rozdziali GENEZA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWAWCZYCH 1. Coraz liczniejsze pedagogiki światopoglądowe są wyrazem współczesnego pluralizmu społeczeństw i mimo rozwiązywania podobnych problemów i zaspokajania tych samych potrzeb wychowawczych przyczyniają się do tworzenia różnych rozwiązań i modeli. Stan tego rozbicia na przeciwstawne sobie systemy wychowania w krajach zachodnich. jak np. czwartym z kolei nowym stanem byli robotnicy. rozwinęły hutnictwo. prowadzących dziś do ery atomowej. potem Jacąuarda oraz maszyny parowej Watta już w drugiej połowie XVIII wieku zapoczątkowały pierwszą nowożytną rewolucję przemysłową2 „wieku pary i elektryczności". Warszawa 1963. banki. Te narastające fakty stanowią bazę. czyli ujęcia rzeczywistości w postaci zespołu określonych idei. Liczne nauki pomocnicze współdziałające z pedagogiką. Dla uruchomienia przemysłu konieczna była koncentracja kapitału (spółki akcyjne. Rozwój kapitalizmu i jego skutki Współcześnie jednolita pedagogika naukowa. które reguluje sezonowe ceny za towar zależnie od ilości towaru na rynku (podaż) i liczba ludzi chcących go nabyć (popyt). Szybki rozwój kapitalizmu uzasadniała nowa nauka ekonomiki liberalnej (A. kopalnictwo i kolejnictwo. ponieważ poprzednie wieki zawsze wypracowywały jakąś syntezę wychowawczą swojego czasu. obowiązująca wszystkich ludzi. to.). dlatego też współcześnie działają odrębne pedagogiki światopoglądowe. jeszcze nie istnieje. 1 jące potrzeby i stosunki oświatowo-wychowawcze przy pomocy instytucjiwychowujących w ustalony sposób. Ponieważ zaś 2 B. młodzieży oraz dorosłych. zadania stawiane wychowaniu) i działaniem zespołu instytucji oświatowo-pedagogicznych. który staje się podstawą nowego ustroju. maszyny i historia (tł. z ang. które wychodzą z własnych założeń ideologicznych. uzasadnianych filozoficznie zostały przyjęte za obowiązujące ideologie przez poszczególne wielkie grupy społeczeństw1. odkrywają coraz więcej faktów pedagogicznych. szczególnie technicy (technokracja) lub ostatnio naukowcy. matematyka czy fizyka. wsparcia ubogich. D. Ludzie. stanowiące jako klasa panująca własny ustrój społeczno-ekonomiczny i porządek prawny oraz reguluGrupy te historycznie nazywano stanami. Pedagogika światopoglądowa jest więc nauką przedstawiającą konkretny system wychowania. Pierwsze wielkie wynalazki maszyny tkackiej Cartwrighta. L i 11 e y. jak też poznające wpływy środowiska społecznego. Tymczasem w sprawie celów i ideałów wychowania „nowego człowieka" istnieją wciąż zasadnicze rozbieżności. który zniszczył dotychczasowy ustrój stanowy społeczeństwa. .

nadały prawa wyborcze (ale tylko mężczyznom posiadającym własność). Dziewczynka z zapałkami). UOrigine du proletariat romain et contemporain. R. ogłaszanych prawnie przez związki zawodowe.potomstwo). Powstaje w związku z tym nowoczesny proletariat 3 . zorganizowaną w średniowiecznych cechach. Wreszcie zaostrzająca się walka klas została około połowy XIX wieku przejęta przez ruchy społeczno-polityczne. kooperatywy (pierwsza Sprawiedliwych Tkaczy w Rochdale 1844) broniące przed wyzyskiem handlu detalicznego i szerzące oświatę przez zakładane biblioteki. wyzyskiwany przez mieszczaństwo i kapitalistów. równość i braterstwo. Państwo początkowo nie wtrącało się do przebiegu walk klasowych. Z dawnych zaś cechów wytworzyły się najpierw na terenie Anglii związki robotnicze (tradeunions). bawiąc się nad rynsztokami. dążące do programowego rozwiązana sprawy robotniczej bądź to z pozycji ustroju kapitalistycznego z jednej strony barykady.z drugiej. trzeciego stanu. które utraciły swe dotychczasowe źródła utrzymania z warsztatu lub roli i szukały pracy najemnej w fabrykach. Demokratyzm więc burżuazyjny w sprawie walki klasowej przyznawał robotnikom prawa do strajku. laisser faire . sądowniczą i wykonawczą. rozszerzały prawa obywatelskie (wolności słowa. 2. rozdzieliły od siebie trzy władze: ustawodawczą. (1776) i ich Konstytucja (1787). w przeciwieństwie do strajków „dzikich". mansard. Ruchy społeczno-polityczne XIX wieku a kwestia robotnicza W ramach rozwijającego się ustroju kapitalistycznego od końca XVIII stulecia ukształtowały się dwa ruchy społeczno-polityczne: demokratyzm i nacjonalizm. ściągający masowo w poszukiwaniu zarobku do przeludnionych miast (urbanizacja). bądź też z pozycji obrony pokrzywdzonych . które sprowadzono do roli stróża nocnego. dzieci proletariackie pozbawione opieki pracującej matki spędzały czas na ulicach. stowarzyszeń) głównie jednakże dla właścicieli jakiegoś kapitału. zebrań. a) Demokratyzm nie był produktem rewolucji mieszczańskiej. do urlopu. posiadający tylko dzieci na własność (łac. Płn. Nastąpiła gwałtowna pauperyzacja. spowodował emigrację zarobkową. Dom rodzinny stracił siłę wychowawczą. Louvain . ubezpieczenia od wypadków i choroby. łamanych przy 1957 2 . nadały stopniowo formalną równość obywateli wobec prawa. pilnującego majątku przed złodziejami. zamykanie przedsiębiorstwa i zwalnianie robotników z pracy. w dzielnicach slumsów.pozwólcie działać). obalającego monarchię absolutną i ustrój feudalny stanów uprzywilejowanych pod hasłami: wolność. Wielka Rewolucja Francuska (1789). Habeas Corpus Act 1679). Pociągnęło to skutki wychowawcze. która w państwach uprzemysławiających się szybko wzrasta. potem kobiet i najtańszej siły dzieci. natomiast dziś arbitraż państwowy jest daleko posunięty w stosunku do strajków legalnych. Tak organizowana produkcja fabryczna szybko eliminowała produkcję rzemieślniczą. które rozpoczęły walkę parlamentarną (ruch czartystów 1836-1848) o prawa 3 robotników do ograniczania czasu pracy (8 godzin). czyniąc to wszystko pod hasłem gospodarczego leseferyzmu (franc. Niesprawiedliwość społeczna wywołała rychło próby ratunku i obrony ze strony robotników. zmusił do pracy matkę rodziny i małoletnie dzieci. Z a n i e w s k i . wywołał i zaognił kwestię robotniczą. co doprowadziło do szalonej eksploatacji robotników pracujących od 12 do 14 godzin na dobę za najlichszą opłatę. zaopatrzenia emerytalnego. Zjawia się masowa przestępczość nieletnich. Przede wszystkim powstały spółdzielnie spożywców. gnieżdżący się w niezdrowych warunkach nędzy mieszkaniowej. Ustrój kapitalistyczny wyrósł więc na krzywdzie społecznej mas pracujących. suteryn. parlamentaryzm w Anglii (od 1265. wobec tego potanienie towaru celem pobicia konkurencji wymagało szukania tanich surowców (co rozpętało w XIX wieku walkę państw o kolonie i ich wyzysk ekonomiczny) oraz taniej siły roboczej najpierw niewykwalifikowanych robotników. sumienia. gdy właściciele fabryk mogli stosować lokauty. zubożenie mas społecznych. ulżenia w pracy kobiet i dzieci. Powstaje problem „dziecka ulicy".zasadnicza wartość każdego towaru zależna jest od kosztu surowca i wynagrodzenia za pracę przy jego produkcji. Proklamacja niepodległości Stanów Zjednoczonych Am. pozbawił praw do życia. ekonomicznej działalności nieskrępowanej przez interwencję państwa. wreszcie Kodeks Napoleoński wprowadziły stopniowo formalną równość obywateli wobec prawa. opisywany ze współczuciem przez Dickensa czy Andersena {Dawid Cooperfield. proles .

język i kulturę niemiecką ponad wszystko.nacjonalizm. Węgry. W sprawie robotniczej zaś nacjonalizm z motywów patriotycznych stara się zapewnić możliwy dobrobyt swoim własnym robotnikom. żąda dla siebie przywilejów. Nacjonalizm zaczął więc wychowywać społeczeństwo w duchu patriotyzmu. Ten interwencjonizm państwowy we współczesnym kapitalizmie był opracowany przez angielskiego ekonomistę J. Zlikwidowanie klęski bezrobocia przez inwestycje państwowe i odpowiednią politykę monetarną przyczyniło się do podreperowania kapitalizmu po drugiej wojnie światowej. które po bitwie z Napoleonem pod Jena w 1808 r. dążącym do zapanowania nad światem. Grecja. że wynosi on własny naród ponad inne (szowinizm). rywalizujący na morzu z imperializmem brytyjskim. Fourier. internacjonalizm starały się rewolucyjnie usunąć wyzysk kapitalis- . podsycany przez towarzystwa gimnastyczne przygotowujące do walki. Następnie utworzenie I Międzynarodówki (Genewa 1864) rozpoczęło historię nowoczesnego ruchu robotniczego. Keynesa (1833-1946) w Ogólnej teorii zatrudnienia. znalazły się pod ciężką okupacją francuską z wyjątkiem Prus. zdobywający kolonie i sfery wpływów. uzyskując to kosztem wyzysku kolonii lub robotników w krajach gospodarczo zależnych. nawet przez Uniwersytet Berliński. W wyniku wzrostu potęgi militarnej i ekonomicznej w r. szerzy nienawiść do obcych narodowości (prześladowanie i germanizacja Polaków za Bismarcka. wytwarzanej przez robotników ponad to. opartego na uspołecznionej własności środków produkcji i na pracy wszystkich według ich zdolności i możliwości. Jednakże pełny proces rozwoju nacjonalizmu wystąpił dopiero na terenie Niemiec. przez studenckie Tugenbundy (Związki Cnoty . Ogłoszony w r. został wyparty przez socjalizm naukowy Karola Marksa i Fryderyka Engelsa. przeprowadzają wojny z Danią i Austrią. W ten sposób czasowe zlikwidowanie bezrobocia przez interwencjonizm państwowy powoduje wzrost cen i odbija się niekorzystnie na najmniej zarabiających. Włochy) jako ruch wolnościowy dążący do walki o niezależność narodową. przekreślając tym międzynarodową solidarność ludzi pracy. którzy zanalizowali ekonomikę kapitalizmu wykrywając. co pośrednio doprowadziło do wybuchu I wojny światowej (1914). rozbijają Francję pod Sedanem (1870). założony w 1809 r. ale który w czasie I wojny światowej przeszedł przez oportunistyczny rozłam. Od tego czasu zaczął się potęgować imperializm niemiecki. Wyrazem tych zjawisk społeczeństwa konsumpcyjnego stał się kryzys dolarowy z r.. w wyniku czego tworzy się III Międzynarodówka komunistyczna w 1919 r. który podczas II Międzynarodówki (Paryż 1889) proklamował dzień 1 maja jako święto międzynarodowego proletariatu walczącego z kapitalizmem. w którym wydatkowanie na nowe modele produkcji przewyższa oszczędzanie. Pierwotny socjalizm utopijny (Saint-Simon. wartości dodatkowej. gdzie począł budzić się duch narodowego oporu. Inaczej do sprawy społecznej robotników podchodził drugi ruch w społeczeństwach o ustroju kapitalistycznym . tworzą sztab generalny. Pokonany traktatem wersalskim (1918) nacjonalizm niemiecki odrodził się jeszcze w postaci faszyzmu w ruchu narodowo-socjalistycznym Hitlera. ale wytworzyło społeczeństwo konsumpcyjne. 1848 przez Marksa i Engelsa Manifest komunistyczny pod hasłem Proletariusze wszystkich krajów łączcie się stwarza 10-punktowy program rewolucji proletariackiej obalenia ustroju kapitalistycznego i wprowadzenia dyktatury proletariatu dla budowy społeczeństwa bezklasowego. wolności narodowej (rozbiory Polski 1772-1795) i będących pod okupacją obcej władzy (Serbia. którego pierwszy rektor. filozof Fichte w Mowach do narodu niemieckiego wynosi historię. czy przyczynia się do okresowej utraty równowagi bilansu płatniczego i do inflacji. co otrzymują jako wynagrodzenie za pracę. 1971. antysemityzm). Z nacjonalizmem więc zawsze wiąże się to. Pierwszy z nich rozwinął się jako ruch proletariacki samych robotników w postaci socjalizmu i komunizmu. Po pokonaniu Napoleona Prusy dążą dalej do zjednoczenia politycznego państewek Rzeszy. M.wzór Filaretów). Owen). którą obrócono na rozwój zagłębia przemysłowego Ruhry. w tym celu rozwijają militaryzm. naiwnie marzący o idealnym społeczeństwie ludzi wolnych i pracujących dla siebie. 1871 kanclerz Bismarck ogłasza Cesarstwo Niemieckie. czyli wzrostu cen z powodu spadku wartości pieniądza. Socjalizm naukowy i komunizm w oparciu o solidarność klasową. procentu i pieniądza (1936) w celu przezwyciężenia stagnacji i kryzysu ekonomicznego. b) W obronie zaś wyzyskiwanych robotników wystąpiły dwa ruchy: rewolucyjny i reformistyczny.pomocy siły i prawa. że źródłem wyzysku jest przywłaszczanie przez kapitalistę tzw. Kształtował się on początkowo od końca XVIII wieku w krajach pozbawionych niepodległości. zmuszają ją do kapitulacji i zapłacenia olbrzymiej kontrybucji wojennej.

tyczny człowieka przez człowieka i wprowadzić nową sprawiedliwość społeczną dla ludzi pracy. dzięki czemu demokratyzm francuski dąży do stworzenia własnego państwa wychowawczego. miłości Boga i bliźniego. jak inżynierów i kierowników oraz właścicieli przedsiębiorstw. Pierwszą z nich była Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji (bolszewików. W odpowiedzi na hitleryzm we Francji dochodzi do stworzenia Frontu Ludowego pod wodzą Leona Bluma. rozpędzenia parlamentu i zniszczenia partii opozycyjnych. według nowego kalendarza). Dalsze pogłębianie ruchu nastąpiło po drugiej wojnie światowej. pod wodzą Lenina. Na terenie Włoch od 1919 r. Dalszy rozwój ruchu przyniósł drugą encyklikę społeczną Piusa XI Quadragesimo anno (1931). który rozwinął chrześcijańskie związki zawodowe. Na drodze upowszechniania się prawa wyborczego posłów w parlamentach powstawały coraz liczniejsze partie polityczne. opanowując swą doktryną całe społeczeństwo. nienawiści i zemsty za krzywdy oraz w duchu bojowości rewolucyjnej. Był to początek czwartego w XIX w. domagał się płacy sprawiedliwej. W Polsce natomiast po odzyskaniu niepodległości i uwolnieniu się od zaborców w 1918 r. tj. tj. zainicjował ubezpieczenia społeczne i prawodawstwo pracy. przeprowadziła w Rosji rewolucję październikową (7 XI 1917 r. których rywalizacja o imperium światowe Niemiec i Anglii doprowadziła do wybuchu I wojny światowej (1914-1918). chłopskie) oraz na centrowe (chrześcijańskie . wprowadziła dyktaturę wojskową. po wielkim kryzysie ekonomicznym kapitalizmu (od 1929 r. Rozproszkowanie stronnictw nie dawało żadnej partii opozycyjnej przewagi w stosunku do nacjonalizmu lub liberalizmu burżuazyjnego. . działająca od 1905 r. opieka nad robotnikami przekształca się w program korporacjonizmu. ustanowiła dykataturę proletariatu i utworzyła pierwsze państwo socjalistyczne. wprowadzenia swej dyktatury. Emanuela Kettelera.). c) Natomiast ruch reformistyczny ukształtował się wśród katolików. prawicowego socjalisty (od 1936 r. akcjonariat pracy.). W tym celu rozwijano oświatę i wychowanie mas robotniczych w duchu świadomości klasowej. czyli większości). Mussolini stworzył partię faszystowską. ruchu społecznego . Początkowy paternalizm. wystarczającej na utrzymanie całej rodziny robotnika i robienie oszczędności. kasy zapomogowe i pożyczkowe. która odnowę ustroju społecznego opierała na prawie miłości i sprawiedliwości społecznej. Praktyczne zdobycze ruchu społeczno-katolickiego znalazły potwierdzenie w dokumentach Kościoła. wprowadził udział robotników w zyskach przedsiębiorstwa. W wyniku wojny na tle wrzenia społecznego wytworzyły się partie nowego typu. Ruch społeczno-katolicki miał charakter reformistyczny i przeciwstawiał się tak kapitalistycznemu liberalizmowi. która od 1922 r. liberalne) i lewicowe (socjalistyczne. który w pierwszej encyklice społecznej Leona XIII Rerum novarum (1891) zalecał rozszerzenie własności prywatnej na możliwie największą ilość ludzi. jak i socjalistycznej rewolucji. wychowując masy społeczne w duchu moralności chrześcijańskiej.). Rozdział systemów wychowawczych Walka o sprawiedliwość społeczną dla klas uciskanych (robotników i chłopów) pomiędzy czterema ruchami społeczno-politycznymi począt- kowo rozgrywała się na płaszczyźnie ustawodawczej. 3. Podobnie nacjonalistyczna partia Narodowego Socjalizmu Hitlera dochodzi w Niemczech do władzy w 1932 r. początkowy okres sejmokracji kończy się dyktaturą Józefa Piłsudskiego (od 1926-1935) i wzrostem faszyzującej polityki mocarstwowej sanacji z programem „wychowania państwowego" wszystkich obywateli razem z wieloma mniejszościami narodowościowymi. wywołującym olbrzymią klęskę bezrobocia. Inne natomiast o charakterze faszystowsko-socjalistycznym dążyły do opanowania władzy na drodze zamachu w państwie. zakończonej klęską cesarskich Niemiec i Austrii. po raz pierwszy poza murami kościoła wiec robotników chrześcijańskich dla zorganizowania środków poprawy sytuacji gospodarczej w duchu miłości i sprawiedliwości ewangelicznej. czyli tzw. polegający na łączeniu się w korporacjach zawodowych wszystkich pracujących w danym zawodzie tak robotników. przyznawał robotnikom prawo do zrzeszania się i głosił zasadę ograniczonej interwencji państwa w sprawy społeczne. wprowadza autarkię (samowystarczalność) gospodarczą i przygotowuje wojnę w odwet za traktat wersalski. który przemieniał się w państwo wychowawcze.Centrum katolickie w Niemczech od 1870 r. które zależnie od programu podzieliły się na prawicowe (nacjonalistyczne i demokratyczne. komunistyczne. następnie starały się o wprowadzenie swej ideologii w całym kraju.katolickiego. W tym samym roku Wiosny Ludów 1848 w Kolonii został zwołany przez późniejszego biskupa Moguncji.

społecznie niedostosowanych itp. Idea korporacjonizmu chrześcijańskiego natomiast została poza Włochami Mussoliniego przejęta przez gen. w wyniku której siłami koalicyjnymi demokracji burżuazyjnej i demokracji radzieckiej został rozbity faszyzm. 6 K. nie tworzył swego państwa. zmieniających się problemów współczesnego świata i człowieka. od 1918 r. rozwoju gospodarczego zróżnicowanych regionów w kraju.) oraz rozwój wszystkich narodów łącznie z zacofanymi na drodze rozwijania każdego człowieka przez wychowanie. Mater et Magistra Jana XXIII wyszła poza sprawę robotniczą i objęła zasadami ewangelicznymi problemy ludności wiejskiej. W.wychowania liberalnego w demokracjach państw kapitalistycznych (USA. Tymczasem w okresie międzywojennym wychowanie prowadzone w duchu militaryzmu. 3-13. Jedynie ruch społeczno-katolicki nie miał celów politycznych. płci lub religii. sądzący zbrodniarzy wojennych. Czechosłowacja. jak przejawy krzywdy społecznej spowodowanej dyskryminacją za różnice rasy. nauki i uniwersytetów katolickich (wyrazem tego stał się m. „Zeszyty Naukowe KUL" 1971 nr 2 s. jak pokój między narodami (enc. S o s n o w s k i . 4-5. obowiązku współpracy i pomocy międzynarodowej. tj. a hitlerowski system wychowania 6 nacjonalistycznego potępiony jako nieludzki przez Trybunał Międzynarodowy w Norymberdze. co pokój" (enc. Prowadziło to do przebudowy ustroju społecznego i jego odnowy na zasadzie sprawiedliwości i miłości społecznej. jak skutki urbanizacji. kultury. Dalsze zaś encykliki społeczne ukazywały cele nowoczesnego świata.św. rozwinął się w kierunku odnowy całego ustroju społecznogospodarczego na zasadach ewangelicznych sprawiedliwości i miłości społecznej.). Węgry. niedorozwojem gospodarczym młodych narodów. 4 cie współczesnym {Gaudium et spes 1965) nowych problemów społecznych. M a j k a . nadużywaniem środków masowego przekazu. Polska. Pacem in terris Jana XXIII z 1963 r. Po drugiej wojnie światowej kwestia społeczna w enc. Wreszcie list apostolski Octoąesima adveniens Pawła VI (1971 r. postępu gospodarczo-społecznego narodów dla wzrostu dobrobytu zamiast wydatków na zbrojenia4. ale uległa wypaczeniu przez wojskową dyktaturę faszystowską. których ofiarami są buntująca się młodzież oraz kobiety. psychicznie upośledzonych. Ohne Mitleid. 1.). postęp kulturalny i rozwój gospodarczy narodów jako jedynego sposobu dojścia do pokoju. chorych. a od 1949 r.). 1° . uzależnieniem państw od międzynarodowych przedsiębiorstw5. a po soborze Watykańskim II (1962-1965) unowocześnił się przez włączenie do programu chrześcijańskiego działania wszystkich wyłaniających się problemów społecznych współczesnego świata dla ich rozwiązania w duchu pokoju. Bułgaria i Jugosławia. Katolicki Uniwersytet Lubelski). Kongresów Eucharystycznych. prowadzonego przez Kościół katolicki w dostosowaniu się do aktualnych. NRD i Chińska Republika Ludowa). czyniąc początkowo sprawę robotniczą kwestią moralną. komunizm doprowadził do powstania radzieckiego państwa socjalistycznego. jak spychanie na margines społeczny nowej kategorii ludzi „biednych" (starych. W ten sposób ruch społeczno-katolicki. Pius X.wychowania socjalistycznego w Związku Radzieckim i w krajach demokracji ludowej (od 1945 r. Katolicka nauka społeczna akcentowała wyzwolenie proletariatu na drodze uwłaszczenia oraz postulowała ustrój samorządu społeczno-gospodarczego według zasady pomocniczości ogłoszonej przez Piusa XI w encyklice Quadragesimo anno (1931 r. Akcji Katolickiej jako apostolstwa świeckich pod przewodnictwem hierarchii (Pius XI1922). 20-47. odwetu i imperializmu w państwach faszystowskich przyspieszyło wybuch II wojny światowej (1939-1945). Francja i inne kraje Zachodu) oraz 3° . Od encykliki Rerum novarum do Mater et Magistra.Dziecko w systemie hitlerowskim. lecz dążył do chrystianizacji świata przez „odnowienie wszystkiego w Chrystusie" (instaurare omnia in Christo . pochodzenia. J. Chrześcijanie wobec nowych problemów społecznych. Czwarty zaś system Ks. Brytania. Po drugiej wojnie światowej więc od 1946 r. demokratyzm zaś bronił ustroju kapitalistycznego i posiadanych kolonii. dla których nie ma miejsca w społeczeństwie uprzemysłowionym.Tak więc w okresie międzywojennym nacjonalizm wytworzył faszystowskie państwo wychowawcze {Erziehungsstaat). T u r o w s k i .) oraz Salazara w Portugalii. „Tygodnik Powszechny" 1971 nr 24 s. Warszawa 1962 s.) zajął się rozwiązywaniem w duchu Konstytucji soborowej o Kościele w świeK. wywołanej emigracją zarobkową. 1903-1914). odrodzenia literatury i sztuki katolickiej.in. Nastąpiło więc po I wojnie światowej ożywienie katolicyzmu w postaci ruchu misyjnego. 2° . rozpoczęła się rywalizacja pokojowa na skalę światową trzech pozostałych systemów wychowania. Rumunia.wychowania chrześcijańskiego. sprawiedliwości i miłości. Populorum progressio Pawła VI z 1967 r. gdyż „rozwój oznacza to samo. 5 . Franco w Hiszpanii (od 1938 r.

równości i wzajemnego szacunku ludzi". C . a przywrócenie „zasad godności. walka z nędzą. Rywalizacja kulturalna wszystkich współczesnych systemów wychowania rozwija się od 1945 w ramach UNESCO . O s m a ń c z y k . która głosi: „Celem organizacji jest przyczynić się do utrzymania pokoju i bezpieczeństwa przez pogłębienie .osoba). nauki i kultury . R o z d z i a ł II CHARAKTERYSTYKA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWANIA 1. Tak tedy wychowanie poczucia ludzkości {humanitas) wobec innych ludzi w celu społecznego niesienia im pomocy wszelkiego rodzaju także pomocy przez rozpowszechnianie oświaty i kultury wraz z troską o zaspokojenie ludzkich potrzeb fizycznych i duchowych (np. persona . który wszystkie narody muszą wypełnić w duchu wzajemnej pomocy i troski". pojednania religijnego. rezultaty których poszerzają pole badania pedagogiki porównawczej. Jest to kierunek wychowania moralnego ludzkości w „duchu sprawiedliwości. wolności i pokoju". jak socjalistycznych (od 1954 r. Veronese był dyrektorem naczelnym UNESCO. głoszonego przez II Sobór Watykański. z ramienia którego w latach 1959-1961 przewodniczący Akcji Katolickiej we Włoszech D. Dziecko Hirosimy (tł. do czego zmierzają prowadzone w różnych krajach eksperymentalne szkoły UNESCO. do których należą: 1) ochrona przed wojną. Lublin 1946 s. więc i ochrona pokoju w umysłach ludzi musi być zbudowana". by pokój nie 8 I s o c o i I c i r o H a t a n o . która w zagadnieniach religijnych staje się też ideologią ekumenizmu. Organizacja Narodów Zjednoczonych. Drugi kierunek dotyczy wzajemnej znajomości dążeń i życia narodów celem usunięcia różnic między nimi jako źródła podejrzliwości i nieufności. głoszącej nierówność ludzi i ras. Pierwszy z nich brzmi: „Ponieważ wojny biorą początek w umysłach ludzi.wychowania nacjonalistycznego zaczął się odradzać od 1949 w RFN. Czwarty kierunek nakazuje „szerokie rozpowszechnianie kultury i wychowania ludzkości" jako „święty obowiązek. a także Międzynarodowy Katolicki Komitet Koordynacyjny. B e r e z o w s k i . Ciekawa historia ONZ. które Karta Narodów Zjednoczonych przyznaje wszystkim narodom świata bez różnicy rasy. Wreszcie piąty kierunek wychowania UNESCO zaleca. w której bierze udział tak blok państw kapitalistycznych. zabezpieczenia pokoju i realizacji celów ONZ 8 . Nauki i Kultury (z siedzibą w Paryżu). głodem.1957. praworządności oraz praw człowieka i podstawowych swobód. rozdział i rozbicie ideowe współczesnych systemów wychowawczych nie wyklucza możliwości porozumienia i współpracy na terenie przyjaźni i zbliżenia między narodami. Konieczność nowej orientacji w wychowaniu Tragedia II wojny powszechnej zakończona atomową zagładą Hirosimy i Nagasaki 7 podyktowała konieczność zapobieżenia przyszłej katastrofie całej ludzkości. stąd też naczelny kierunek nowej orientacji w wychowaniu wskazuje idea pokoju międzynarodowego jako konieczność wychowania w ideologii pacyfizmu lub irenizmu. Trzeci kierunek wskazań to obalenie doktryny rasizmu. mowy lub religii". w równe prawa płci i wielkich czy też małych narodów. Warszawa 1962. krajach arabskich oraz w obozie państw neutralnych wyzwolonych z ucisku kolonialnego (India 1947. 9 E. Warszawa 1963.Organizacja Narodów Zjednoczonych dla Spraw Wychowania. analfabetyzmem) stanowi podstawową ideę współczesnego humanizmu. 2) wiara w prawa zasadnicze człowieka. Ghana . przystąpił Związek Radziecki) i neutralnych. chorobami. Jak widzimy. . Wychowanie narodów w powiązaniu z rozwojem wiedzy naukowej i kultury stało się 7 więc tu środkiem naprawy.za pomocą wychowania. w godność i wartość jednostki. Algeria . 3) ustalenie warunków sprawiedliwości i poszanowania umów międzynarodowych.współpracy narodów dla zapewnienia ogólnego poszanowania sprawiedliwości.1962). w Egipcie. W związku z tymi celami Statut UNESCO ustawia jakby pięć drogowskazów dla wychowania współczesnych ludzi. co współcześnie nazywa się personalizmem (łac. z franc). a po wojnie sueskiej od 1956 r. Dała temu wyraz deklaracja UNESCO. 4) popieranie postępu i lepszego poziomu życiowego z uwzględnieniem większej wolności9. Tworzy to postulat wychowania w poczuciu poszanowania praw należnych człowiekowi jako osobie. 7.

które łatwo było skierować do bratobójczej walki i rewolty przeciwko ustalonemu „nieporządkowi". UNESCO . Konieczność więc wyeliminowania rozkładu moralnego. Łódź 1956. np. ustalający kierunki działania wychowawczego dla utrzymania pokoju na przyszłość jest wyznaniem wiary . zewnętrznie pozornie solidnej i wypłacalnej. okupacje i nędza. władza finansjery. podwójnej moralności. Przeniesione na człowieka prawa walki podbudowały teorię rasizmu. Moralność mieszczańska. Do zmian ocen w kategoriach norm światopoglądowo-moralnych XIX stulecia. odpowiedzialnej za zobowiązania firmy. Zdechrystianizowana moralność mieszczańska11. Przede wszystkim rozwój kapitalizmu z jego niesprawiedliwością społeczną przyczynił się do demoralizacji społeczeństw. typu nordyckiego długogłowych blondynów.in. buncie obyczajowym młodzieży najpierw amerykańskiej po I wojnie. K u n o w s k i. który podzielił społeczeństwa na klasy oświecone i wyższe. Demoralizacja młodzieży warstw wyższych społecznie przejawiła się w seksualizmie. która walcząc z filisterstwem dorosłych dążyła do usankcjonowania. różnicowało społeczeństwo. w których piece krematoryjne kończyły naukowo opracowany proces wyniszczenia ludności okupowanej. G. w gangach chuligańskich. która stała się elitą społeczeństwa i tworzyła grupy nacisku. a przymusowości szkoły elementarnej i prywatnej zawodowej dla ludu i drobnomieszczaństwa. Został on wykorzystany przez ideologię faszystowsko-nacjonalistyczną do stworzenia m. według której ludzie nie są sobie równi. O s s o w s k a . 83-84. co wyraziło się nie tylko we wzroście w krajach cywilizowanych XIX wieku przestępczości nieletnich. zgniłej i niemoralnej (Por. że pierwsza i druga wojna światowa były nie tylko spowodowane przyczynami spoleczno-politycznymi. przyczynił się również ewolucjonizm. lecz „musi opierać się o intelektualną i moralną solidarność 10 ludzkości" . Szukając przyczyn takiej właśnie nowej orientacji wychowania w świecie powojennym. małżeństw na próbę jako należnego jej prawa moralnego. Najwyższa rasa biała. oparta na sile pieniądza i na przewadze prawnej mężczyzny nad kobietą doprowadziła do tzw. w epidemii samobójstw. miała być z natury rasą panów. s. homoseksualizm w organizacji młodzieży niemieckiej np. Miejsce dawnej arystokracji rodowej w tym ustroju zajęła plutokracja. w narkomanii morfinizmu czy alkoholizmu. Wreszcie poza przyczynami moralnymi i światopoglądowymi do upadku kultury europejskiej przyczynił się sam ustrój klasowy. spekulacje i migracje.opierał się wyłącznie na politycznych i ekonomicznych układach rządów. „Znak" 1961 nr 84 2. trzeba zwrócić uwagę na to. pochodzących z lumpenproletariatu. W takich warunkach dyskryminacji i nieludzkiego bytu gromadziły się siły rozpaczy i nienawiści. Majdanek. Wandervogel 12 ).Statut. Zapolskiej: Moralność pani Dulskiej). skoro człowiek miał być tylko wyższym rozwojowo gatunkiem zoologicznym jako produkt ewolucji kierowanej prawem walki o byt. ale także postawami moralno-światopoglądowymi ludzi. którzy powinni inne „podłe" rasy wytępić (prawodawstwo antysemickie) lub uczynić niewolnikami. panujące oraz klasy pariasów społecznych i nowoczesnego niewolnictwa pracy. „Nowa Szkoła" 1946 nr 6-9 s. przeznaczonej dla młodzieży warstw uprzywilejowanych i dobrze sytuowanych. teorii rasizmu. W okresie międzywojennym w tzw. Treblinka i wiele innych). Pojęcie nowoczesnego systemu wychowania i jego budowa Poznany statut UNESCO. Interpretowany przez nią ewolucjonizm zatarł zasadni10 11 12 czą różnicę między człowiekiem a zwierzęciem. a masy pozostające w nędzy pozbawiało prawa do życia. Wyraziło się to dobitnie nawet w klasowości szkoły wyższej i średniej. S. 774. Proces emancypacji młodzieży współczesnej. Posiadanie więc bogactwa stało się miernikiem wartości ludzi. M. a odejście od tradycyjnej moralności chrześcijańskiej nie było równoznaczne z wpojeniem społecznie skutecznych motywów laickiej etyki. wewnętrznie zaś i po cichu. W takich warunkach szczególnie młodzież deprawowała się. ale także w tzw. kierujące polityką i życiem. małżeństw koleżeńskich. w perwersji płciowej (np. byle bez wywoływania skandalu. Z kolei falę rozkładu moralnego społeczeństw i ich młodzieży spotęgowały wojny. pogardy dla człowieka i nierówności stanowych jako winnych współczynników katastrofy wojennej zmusiła do zmiany orientacji wychowania we współczesnych systemach wychowawczych. rozdzielało ludzi od siebie dystansem nie do pokonania. „czasach pogardy" hitleryzm podeptał wartość i godność osoby ludzkiej i doprowadził w czasie wojny do zbrodni ludobójstwa w obozach zagłady (Oświęcim.

W o ł o s z y n . muzeum. które znów powinny działać i praktycznie realizować się w treściach i programach systemu oświatowego. internat. które płynie z instytucji oświatowych pozaszkolnych jak biblioteka. wychowawczych. Pojęcie systemu oświatowego (W:) Zasady pedagogiki. bursy. sanatoria. telewizja. harcerstwo itp. Współcześnie systemy oświatowe bardzo się skomplikowały. to znaczy wyznawanego przez państwo światopoglądu. brak równości i wolności wśród ludzi. Dlatego też pedagogika światopoglądowa w całości systemu współczesnego wychowania od- . klub sportowy. czyli kształcenia tak młodych. nauczania i przekazywania kultury.). Żeby zapewnić zgodność harmonijnego a nie konkurencyjnego działania tych składowych systemu oświatowego muszą być one osadzone jakby na tej samej osi i funkcjonować zgodnie z ideami systemu wychowawczego. 1 s. średnia i wyższa. z drugiej zaś strony tzw. przychodnie. organizacja młodzieżowa. pomocniczymi. które z jednej strony obejmują wychowanie instytucjonalne zawarte w całokształcie organizacji szkolnictwa ogólnokształcącego (szkoła podstawowa. Jednakże zasady te w nowoczesnym państwie wychowawczym nie wynikają już z aktualnie układających się konfiguracji społecznych i gry sił politycznych. Kształtująca się więc ideologia pedagogiczna daje napęd. dom kultury itd. oświatowych i kulturalnych w systemie oświatowym ma własne treści i programy oddziaływania na wychowanków młodocianych i dorosłych. radio.. Stąd zadaniem takiej pedagogiki światopoglądowej staje się ukazanie: 1° .w skuteczność wychowania w określonym duchu. który uzasadnia i ustala cele nauczania systematycznego w szkole. którzy mają osiągnąć wyznaczone cele. społecznym i kulturalno-oświatowym do praktycznej realizacji. które założenia ideologii pedagogicznej przenoszą dla uruchomienia systemu wychowawczego celów. przy tym całość taka jest zorganizowana jednolicie na zasadach polityki oświatowej określonego państwa 1 3 . by te właściwie funkcjonowały w instytucjach systemu szkolno-oświatowego. 292. zawodowego (zasadnicza szkoła zawodowa. jak upadek moralności. a więc szkolnictwa. Warszawa 1962 2 t. Każda z tych czterech składowych instytucji szkolnych. samorząd szkolny. cele oświaty pozaszkolnej 13 Por. służących do realizacji wychowania. domy młodzieżowe lub akademickie. W postulatach wychowawczych więc UNESCO zawarte są podstawowe idee. dostosowanego do zagadnień rozwijania i wychowywania ludzi. technikum. za pośrednictwem pedagogizacji tych instytucji. zasad i norm postępowania wychowawców regulujących działanie systemu oświatowego nie powstaje przypadkowo. wiedzy i przekonań społeczeństwa danego czasu. Współdziałanie ze sobą tych trzech elementów współczesnego wychowania: ideologii. studia podyplomowe). System oświatowy tworzy całość szkolnictwa od przedszkola do uniwersytetu oraz wszelkich innych instytucji oświatowo-wychowawczych. jak internaty. oraz z kultury masowej za pośrednictwem środków społecznego przekazywania myśli jak: prasa.ideologii pedagogicznej danego społeczeństwa z powiązaniem jej z systemem wychowawczym celów za pomocą zasad polityki oświatowo-wychowawczej oraz 2° . W związku z tym należy odróżniać pojęcie systemu oświatowego od systemu wychowawczego w danym państwie. toteż jak gdyby pasem transmisyjnym są tutaj zasady polityki oświatowej i wychowawczej. wychowania organizacyjnego w instytucjach (np. stając się systemami szkolno-oświatowymi. jak i dorosłych obywateli. lecz kształtowany jest pod wpływem potrzeb. S. która jest przekazywaniem całego dorobku pedagogiki światopoglądowo zorientowanej wychowawcom szkolnym. wychowanie równoległe. teorii i praktyki wychowawczej dla skutecznego oddziaływania wszystkich instytucji szkolno-wychowawczych i oświatowo-kulturalnych nie odbywa się wprost przez zazębianie się i ścieranie jakby trzech trybów. co razem wytwarza ideologię pedagogiczną przyjętą przez przodującą grupę społeczeństwa za obowiązującą normę życia. oświaty powszechnej i kultury masowej. oraz cele kształcenia przez kulturę masową. lecz pochodzą właśnie z przyjętej ideologii pedagogicznej. doświadczenia. porusza system wychowawczy idei i celów. które tworzą określony system pedagogiczny. organizacje młodzieży. stanowiących system oświatowy wraz z ich pedagogizacją. aby zapobiec takim przyczynom wojen. zakłady poprawcze itp. lecz wymaga inspiracji światopoglądowej i transmisji ruchu danego przez napęd ideologiczny. Oczywiście system wychowawczy jako zespół idei i celów wychowawczych. film.zespołu instytucji wychowujących. szkoła przyzakładowa) i szkolnictwa specjalnego wraz z instytucjami wychowującymi. który powinien wskazywać drogę i przyświecać w realizacji praktycznej każdego systemu państwowego w dziedzinie publicznej oświaty i wychowania. cele wychowania w instytucjach pomocniczych. nieposzanowania praw człowieka. opracowane naukowo i ze znawstwem przez właściwą pedagogikę światopoglądową.

lecz tę rzeczywistość wychowawczą konstruuje. jak np. a więc wydajność i jakość wyników wychowawczych. . oceniającą prawidłowość działania systemu i jego efektywność. służące dydaktycznie do uzmysłowienia czegoś lub jako pomoc przy poznawaniu zjawisk (np. modeluje futurologicznie konstrukcje. A. Ale poza tym są c) modele jako idealne konstrukcje. wynikające z układu stosunków logicznych odwzorowanych w teoriach poszczególnych struktur rzeczywistości. stając się czynnikiem usprawniającym i doskonalącym. teoretycznych i praktycznych. oświatowych i kulturalnych ośrodków masowego przekazu. chociaż tworzy wzór idealny do naśladowania. D ą b s k a. W całości biorąc pojęcie współczesnego systemu wychowania w określonym światopoglądzie jest złożone. 3° .odwzorowania. L e w i n. Warszawa 1970 s. Ta tworząca. 14—18.badawczą. a więc zespół całego szkolnictwa. stawia wnioski i postulaty. 21-31. który to system uruchamia jak gdyby drugi system oświatowy wszelkich instytucji wychowujących dzieci. kontroluje i udoskonala tak strukturę. które dotyczą: 1° . który jako zasadniczy plan działania wychowawców ma być realizowany przez system oświatowy i jako kryterium oceny użyty przez pedagogikę światopoglądową dla określenia efektywności i wyników wychowania. Taka decydująca funkcja systemu wychowawczego idei i celów powoduje to. przekształcająca funkcja nauki pedagogicznej występuje szczególnie wyraźnie. a po drugie . lecz oceniając funkcjonowanie systemu i jego efektywność przyczynia się do wykrycia błędów i usterek.koncepcji człowieka. stwierdzającą naukowo strukturę i stan tak części składowych.wzory wychowawcze dane do naśladowania (np. która naukowo bada i opisuje całość systemu. Dzięki temu każdy współczesny system wychowania jest idealnym modelem i prototypowym wzorem do urzeczywistnienia w życiu społecznym. Modele takie.grywa podwójną rolę: po pierwsze . że celem charakterystyki porównawczej współczesnych systemów wychowania można się ograniczyć do analizy głównie zespołu idei wychowawczych nie wchodząc głębiej w system oświatowy czy tezy pedagogiki światopoglądowej. I.interpretacji całej rzeczywistości. Trzeci układ teoretyczny tworzy pedagogika światopoglądowa całego systemu wychowania. W związku z tym system wychowawczy konstruuje ideał człowieka doskonałego jako cel realizacyjny wychowania oraz określa 14 15 Por. jak to się stało u nas w Polsce w latach 1971-1972.koncepcji życia moralnego ludzi oraz 4° . Przy tym system wychowania. młodzież i dorosłych danego społeczeństwa. Współczesna nauka o modelach (modelistyka) rozróżnia kilka ich typów: a) modele . jak i całości systemu wychowania. pedagogika światopoglądowa odbija tylko stan faktyczny. instytucji społeczno-wychowawczych. Toruń 1962 s. Por. który ma być odtworzony i powielony w systemie oświatowym państwa. model mędrca lub świętego) oraz b) modele . System wychowawczy bowiem jako układ ideowy ukierunkowuje i kształtuje pozostałe układy (teoretyczny i praktyczny) danego sposobu wychowania w społeczeństwie i państwie. Układ ideowy tworzy pierwszy system wychowawczy idei i celów wychowania wraz z zasadami polityki oświatowo-wychowawczej. Dwa studia z teorii naukowego poznania. że głowicą wyróżniającą dla określonego systemu współczesnego wychowania jest jego system wychowawczy idei i celów. których pedagogika światopoglądowa zmieniać nie może. 2° .kontrolną. Dlatego też w istocie system wychowania jest zespołem idei. O systemie wychowania. stają się bowiem punktem wyjścia do hipotezy teoretycznej a następnie konkretnego planu złożonego działania. Otóż każdy nowoczesny system wychowania jest takim twórczym modelem-konstrukcją. miniatura wieży Eiffla lub model maszyny parowej). Jako nauka konstatująca i przedstawiająca rzeczywisty stan (tzw. ale także ocenia. jak i funkcjonowanie całości. W jego budowie należy wyróżnić trzy układy elementów: ideowych. to przecież sam nie naśladuje i nie odtwarza istniejącej rzeczywistości. tym samym włącza się jako ważne ogniwo pośrednie w całość systemu wychowania. Z tego ostatniego stwierdzenia wynika.koncepcji życia społecznego. Przy tym miernikiem oceny są założenia ideologii pedagogicznej danego systemu wychowawczego. modele atomu Bohra mają w nowoczesnej nauce charakter odkrywczy i uzasadniający. nie deklaratywno-werbalny). począwszy od skali narodowej a kończąc na lokalnych systemach wychowania pojedynczych placówek szkolnych lub oświatowo-wychowawczych14. które powinny realizować założenia światopoglądowe danej ideologii pedagogicznej. system wychowawczy celów oraz istniejący system oświatowy instytucji pracujących w danym systemie współczesnego wychowania. gdy jest ona powołana do opracowania raportu o stanie oświaty dla władz państwowych. W związku z tym twórcze modele-konstrukcje mogą kontrolować prawidłowość ich od15 wzorowywania jako prototypu .

vol. wolność i walka dały podstawy różnym światopoglądom. L o c h . 1-2. jak wiemy z historii. Encyklika o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży (tł. Die anthropologische Dimension der Padagogik. Dlatego też ideał „nowego człowieka" w wychowaniu katolickim stanowi doskonały chrześcijanin. Le T r o c ą u e r . Warszawa 1971. składający się z pięciu postulatów. W tej ostatniej zasadniczą rolę odgrywa nauka o dobrym moralnie postępowaniu i życiu człowieka. że próbowano konkretyzować ich cele.miłość. dotycząca pojmowania moralności. nawet nieprzyjaciela. miłością życzliwości i przyjaźni . naśladujący Chrystusa 18 .1 J 4. która zabarwia całość systemu jakby na jednolity kolor. że hasła te są lepsze. Taka miłość ma charakter duchowy i osobowy. dotyczą naczelnej idei określonego poglądu na świat. R. z których wypływają zasadnicze różnice w interpetacji tych samych problemów do rozwiązania w nowoczesnym wychowaniu. którego należy wychować. Każdy z tych systemów tworzy odrębny model wychowania „nowego człowieka". Tymczasem naczelna idea światopoglądu tworzy ideał. czyli człowiek święty życiem. najpierw przyjrzymy się tym źródłom. Miłość ta jest zawsze gotowa do ofiary ze siebie na rzecz dobra innych. Antropologia filozoficzna (tł. Miłość ta rozlewa się na cały świat. V a n P e u r s e n . trzeba podkreślić ich wielokształtność. politycznych. W. lecz rozbita światopoglądowo na 3 zasadnicze systemy wychowania: chrześcijański. z ang. ukierunkowujących działanie pedagogiczne. wolności i walki. zawiera się w miłości Boga i bliźniego. Miłość przetwarzająca.człowiek? Zarys antropologu chrześcijańskiej (tł. określająca społeczną realizację zaspokojenia podstawowych potrzeb człowieka. a równocześnie nie da się przez nie wyczerpać i zastąpić. szczyt doskonałości i najwyższy cel dążeń i duchowych pragnień ludzi. Kielce 1947 s. z łac). R. ujmujących świat i rzeczywistość w jednolitą całość oraz pochodzący z danych wiedzy naukowej o człowieku tzw.zespół warunków. antropologii filozoficznej16. Vers une anthropologie philosophiąue. Essen 1963. Drugie zaś założenia filozoficzne mają charakter zintelektualizowanych twierdzeń. 2° . Paris 1964. a pochodzą z najgłębszej intuicji poznawczej. jest miłością darzącą 17 i tworzącą dobro.idea kierownicza humanizmu. C. 3. praktyczniejsze. Idee te tworzą syntezę. a równocześnie człowiek o postawie otwartej 17 18 Ks. jest więc wyższa ponad miłość cielesnego upodobania i pożądania. a) Idee światopoglądowe. Źródła zróżnicowania systemów wychowawczych Różnice w ujęciu tych samych elementów konstrukcyjnych w modelach wychowania (np. 66-67. Paris 1968. ujmującej ostateczne źródła rzeczywistości (bytu) jako Absolut. „równość" jako cel walki lub „niepodległość" jako konkretyzacja wolności. Dlatego też zanim zanalizujemy właściwości każdego z nich. normę i typ określonego poglądu na świat. W ten sposób powstawały hasła. wobec tego zawiera w sobie wszelkie zastosowanie konkretne. gdyż można było je rozumieć w sensie religijnym lub tylko świeckim. „Znak" 1951 nr 30. Jednakże realizacja problemów wychowania obecnie na świecie nie jest jednolita. Zanim jednak przejdziemy do scharakteryzowania tych trzech idei naczelnych w poszczególnych światopoglądach. jak np. W oparciu o te teorie elementów wychowawczej rzeczywistości w każdym współczesnym systemie wychowania tworzy się: 1° . „braterstwo" zamiast miłości. P i u s XI. celu i ideału człowieka) oraz w rozwiązywaniu takich samych problemów w odmienny sposób płyną z dwu źródeł: z założeń światopoglądowych oraz z założeń filozoficznych. A. Miłość ta jednoczy społecznie i daje pokój. Miłość chrześcijańska wzoruje się na Miłości najwyższej. z franc). Pierwsze chrześcijaństwo głosi Boga miłości („Bóg jest miłością" . G r a n a t . Tak właśnie poznany statut UNESCO zawiera w sobie ogólny model problemów współczesnego wychowania. Pierwsze 16 W.idea kierownicza moralizmu. wychowawczych .idea kierownicza personalizmu. Sądzono przy tym.). a wynikających z założeń światopoglądowych i uzasadnień filozoficznych. nauka o istocie człowieka jako osobie ludzkiej oraz nauka o prawdziwie ludzkich stosunkach między ludźmi. zróżnicowały się w kulturze europejskiej w trzech kierunkach: miłości. .idea nowego człowieka. ujmujących podstawowe aspekty rzeczywistości na podstawie zracjonalizowanego i uogólnionego doświadczenia. służących do urzeczywistnienia celu. ujmująca człowieka jako osobę wraz z należnymi jej prawami oraz 4° . pomijając jako mniej wykształcony system wychowania nacjonalistycznego. 3° . Dlatego też jako wielokształtne źródła inspiracji celów społecznych. Rozumienie każdego z nich było tak różnorodne.8). C h a b a 1. Kim jestem ja . dobra i zła. według prawa Bożego. liberalny i socjalistyczny.

P. którzy są tej samej ideologii. Paweł (1 Kor 10. Dlatego też z założeniami świa- .. energię. Ideał wychowawczy w Deklaracji. Niech nikt nie szuka własnego dobra. stanowi zewnętrzne ograniczenie wolności. 21 Por. że przyszedłem pokój przynieść na ziemię. N a w r o c z y ń s k i . co nie jest łatwe i musi być przez człowieka wywalczone w samym sobie. 19 tu płomienny i nieugięty rewolucjonista. liber . W ten sposób zawsze z naczelną ideą światopoglądu występują pozostałe dwie. Paweł (Ef6. Theorie des objektiven Geistes. „Wszystko wolno. których chce wyzwolić z niesprawiedliwości społecznej. które by ograniczały twórczość kulturalną. aktywna i samodzielna. deklaracje.34). Tak samo idea walki rewolucyjnej rezerwuje miłość dla współwalczących i dla sprzymierzeńców. P o r ę b a . dzięki czemu taki człowiek ofiarnie współtworzy dobro z Bogiem 19 i doskonali dzieło Stworzenia zgodnie ze swymi talentami . Poznań 1968 s. Sobór Watykański II. który dokonuje się ewolucyjnie. chociaż istotę wolności rozumie jako „uleganie konieczności" (Fr. Tylko masa podobnych atomów. całą przyrodę.oto podstawowe.wolny). F re y e r. R. lecz dobra bliźniego" . która wyłania z siebie materię.wobec współczesnego świata. a także jako popęd do samoodtwarzania się. Marksizm a osobowość (tl. Naczelna idea miłości Boga i bliźniego jako duchowa i nadprzyrodzona wymaga wolności osobowej człowieka. zwalczającego tylko przymus. 406-413. walczący razem z całą klasą robotniczą o zniesienie ucisku przyrody i jej niszczycielskich żywiołów dla powszechnego dobrobytu. Engels). Tekst polski. a Chrystus zaś zapowiedział: „Nie sądźcie. Nawet w świecie atomów panuje indeterminizm i zasada nieokreśloności {Heisenberg). walka rewolucyjna o sprawiedliwość społeczną. uzupełnianie się. ale w postaci zinterpretowanej przez ideę naczelną. jako świadomość. wreszcie jako całe życie duchowe tworzące wszystkie dzieła kultury 2 0 . powszechne formy. wolność i walka nie wykluczają się całkowicie. Warszawa 1950. Podobnie w liberalizmie wolność jako idea naczelna dopuszcza dyskryminację i zwalczanie innych. rozlany jest w całej naturze.poucza św. reprodukcji. lecz walka zorganizowanych mas. Wreszcie miłość chrześcijańska jest bezkompromisowa i nakazuje walkę z grzechem: „Nie toczymy bowiem walki przeciw krwi i ciału. dopuszczając ich do braterstwa i równości. powszechnych zasad moralności czy religii. Najbardziej widoczne jest to w uniwersalistycznym światopoglądzie chrześcijaństwa. że mimo ekskluzywności w naczelnej pozycji idei światopoglądowych istnieje między nimi konieczne współwystępowanie. ks. dotyczących całej rzeczywistości: a więc albo z wiary religijnej w Boga. obejmująca całą rzeczywistość. Stąd „nowy człowiek" socjalizmu to indywidualność świadoma klasowo 2 ^poświęcająca swe życie dziełu rewolucji. Walka sprzeczności leży u podstaw wszelkich rzeczy. do działania i twórczości.powiada św. Nie jest to walka wszystkich przeciwko wszystkim. Konstytucje. H. nawet nieprzyjaźnie nastawionych. lecz są sobie podporządkowane i ograniczają się. G a r a u d y . Dlatego „nowy człowiek" w liberalizmie to jednostka twórcza. gwałt. co też zacieśnia miłość tylko do tych ludzi.23-24). albo też z wiary w człowieka i konieczność światowej rewolucji dla jego dobra. Głosi więc także wolność od ucisku. ale nie wszystko buduje.Berlin 1923. Miłość. B. Życie duchowe . dającej w nim świadectwo o Chrystusie. ani walka przeciwko wszelkiej władzy (anarchizm). totalitaryzm stanowi tu najwyższy cel wychowania. lecz. W człowieku zaś występuje jako duch subiektywny. Ideałem wychowania jest Por. a równocześnie wolna od wszelkich więzów tradycji.zarys filozofii kultury. który powołuje ludzi do budowania swego Królestwa. przeciw pierwiastkom duchowym zła w niebieskich przestworzach" . dekrety. w których występuje idea naczelna. 20 Por. walka klasowa .12). nowego ze starym. ponieważ duch ten to siła twórcza. Deklaracja o wychowaniu chrześcijańskim. Absolut pojęty jako duch obiektywny. Wreszcie socjalizm postawił ideę walki na szczycie swego poglądu na świat. Nie przyszedłem przynieść pokoju ale miecz" (Mt 10. Warszawa 1947. ludzi. istot. Różnice światopoglądowe więc między nowoczesnymi systemami wychowawczymi wynikają z odmiennych koncepcji. albo z wiary w nieograniczony postęp kulturalny wolnej twórczości. którzy nie są twórczy i aktywni w kulturze. zdarzeń. Warunkiem takiego wylewu twórczości ducha jest absolutna wolność. Leipzig .. 313-324. Ideał szczerego demokraty-liberała tolerancyjnego wobec wszystkich. „Ateneum K a p ł a ń s k i e " 1968 nr 359 s. z franc). wolność indywidualizmu. Równocześnie miłość bliźniego wymusza nałożenie ograniczeń swojej wolności. który w sposób wolny daje odpowiedź swoją miłością na miłość Bożą i wyraża ją w miłości bliźnich. kierowanych przez przodującą klasę robotniczą (dyktatura proletariatu). jej nowość i oryginalność. Należy przy tym zaznaczyć. choćby to był kicz lub pornografia. tworzy prawa (emergencja). Inny ideał „nowego człowieka" płynie z naczelnej idei wolności. działającej w liberalizmie (łac. pewna komplementarność. a więc walka życia ze śmiercią.

obok czynnika biernego materii istnieje czynnik twórczy ducha. przetwarzającej i uszlachetniającej przyrodę i materię. że pierwiastek duchowy formy organizuje bierną materię. utrwalony w dziełach kulturalnych przeciwstawia się naturze i przewyższa ją. które powodują odmienną interpretację tych samych problemów wychowawczych we wszystkich systemach współczesnego wychowania. wyzwalać energię atomu. tj. b) Natomiast założenia filozoficzne jako drugie źródło różnic we współczesnych systemach wychowania polegają na racjonalizacji podstawowej intuicji ideowej miłości. równolegle działających na siebie. elevat eam. czyli monizm materialistyczny sprowadza świat duchowy do działania materii. a także dąży do przezwyciężenia materii przez anihilację jej i przez antymaterię. czyli stwarzać zjawiska nie istniejące normalnie w przyrodzie ziemskiej. albo też przeciwnie polegają na uniwersalnym ogarnięciu całej natury i kultury przez nadnaturę. a nawet myśl naukowa szuka obecnie drogi do przezwyciężenia siły grawitacji przez wynalezienie pola antygrawitacyjnego dla dalszych podbojów kosmosu. . Dla wychowania socjalistycznego bazą wyjściową jest materialna natura. Takie jedynie duchowe pojmowanie bytu. Jednakże od Kartezjusza (XVII w. 22 Kard. Wychowanie zaś liberalne opiera się na kulturze jako wytworach duchowej energii i twórczości wynalazczej człowieka. czyli dualizm pierwiastków. S. rozumowy. Berkeley). w ten sposób interakcja powoduje wpływ ciała na duszę i odwrotnie. dopiero teraz można przystąpić do omówienia szczegółów w ramach charakterystyki tych systemów. Drugi natomiast typ myślenia materialistycznego utrzymuje przeciwnie do idealizmu. powodując przy tym przemianę wewnętrzną człowieka i jego uświęcenie jako dziecka Bożego 22 . że byt składa się z atomów i jest wyłącznie materialny (Demokryt). Ponieważ zaś materia jest jedynie czynna. jak sformułował G. Łaska bowiem nie niszczy natury człowieka.topoglądowymi występują zasady interpretacji mające charakter filozoficzny. W związku z omówionymi różnicami myśli filozoficznej kształtują się odmiene bazy każdego z systemów wychowania. przyjmuje się także dualizm niezależnych od siebie materii i ducha. Duch pracy ludzkiej. tworzący formę ciała (Arystoteles). Takie wyłącznie materialne pojmowanie bytu. to też wytwarza myślenie i świadomość jako funkcję mózgu. czyli życie nadprzyrodzone w Bogu. Jak widzimy. a nie intuicyjny jak idee naczelne. skoro dziś już potrafi wywołać wybuchy jądrowe. W y s z y ń s k i . od którego pochodzi tak duch. Pierwszy typ zakłada istnienie świata duchowego idei. drugich do natury zawsze jednak z wykluczaniem nadprzyrodzoności. wolności lub walki oraz dążą do rozumowego uzasadnienia podstaw danego światopoglądu. Zdając zaś sobie sprawę z istnienia tych różnic. Natomiast bazą dla wychowania chrześcijańskiego zgodnie z realizmem filozoficznym staje się nadnatura. dlatego też ma wyższość nad nią (spirytualizm tomistyczny). czyli monizm idealistyczny sprowadza cały świat zewnętrzny do treści świadomości ludzkiej. które muszą być ujarzmione i opanowane zespołowo przez pracę produkcyjną i przez myśl naukową dla dobra ludzi. Różnice w tym zakresie wynikają z odmiennego myślenia filozoficznego. stanowiący więzienie dla ducha (Platon). Realizm filozoficzny przenosi dualizm na stosunek świata stworzonego do Boga Stwórcy. twierdząc czasami nawet. które opiera się na naturze i kulturze ludzkiej. że istnieć to znaczy być postrzeganym (esse = percipi. produkować sztuczne tworzywa. paralelnie. jak i materia. Krańcowe przeciwieństwa idealizmu i materializmu stara się pogodzić trzeci typ filozofowania realistycznego. aby zdobyć jeszcze większe zasoby energii. tak w postaci przyrody. Kultura właśnie w swoim dorobku nauki. sed safoat. lecz przeciwnie uzupełnia ją i doskonali zgodnie z adagium teologicznym: Gratia non tollit naturam. Myślenie realistyczne zgodnie ze zdrowym rozsądkiem i poczuciem rzeczywistości stwierdza w bycie podwójność. W realizmie filozoficznym przeważa pogląd. Poznań 1958 2 . Od głębokiej starożytności począwszy występują dwa przeciwstawne sobie typy myślenia idealistycznego i materialistycznego. który jest jedynie czynny i wyłania ze siebie bierny świat materii.). perfecit. techniki i sztuki jako duch zobiektywizowany. prawa nimi rządzące oraz ich harmonia. różnice istotne filozoficznie między systemami współczesnego wychowania sprowadzają się do ograniczania jednych do kultury. jak i życia społecznego.

K r a k ó w 1970. który jestem" . utracił łaskę Bożą i stan nadprzyrodzonej szczęśliwości. Wprowadzenie w chrześcijaństwo. dlatego też musi być poznane na początku. poziomej. stało się aż do czasów nowożytnych podstawą tradycji wychowania europejskiego w ogóle. Le Catholicisme. przez Boga Ojca świat stworzył. d e H o v r e. R a t z i n g e r . ses Pedagogues. dokonał drogą Ofiary krzyżowej odkupienia ludzkości z grzechu pierworodnego. J. Jednakże pierwszy człowiek zgrzeszył nie usłuchawszy nakazu Bożego. Dobroci i Miłości. Ks. W i t k o w i a k. ale odchodząc od sformułowań scholastycznych nie może naruszyć zespołu prawd Credo. posiadającą rozum i wolną wolą. Bruxellees 1930 s.Osią centralną jest tu łaska Boża. 25 Por. stąd treść dogmatyczną wiary. Encyklika III dz. a potem sąd" . Stąd też celem całego wychowania chrześcijańskiego według encykliki Piusa XI (Divini Illius Magistri z 1929 r. Założenia systemu chrześcijańskiego Wychowanie chrześcijańskie rozwijające się w ciągu prawie 2000 lat. Dlatego używa nowych określeń dla treści dogmatycznych. 26 P i u s XI. oparte na tych dogmatach wychowanie chrześcijańskie-ma charakter teo. Człowiek stworzony na „obraz i podobieństwo" Boże został obdarzony duszą. Teologia posoborowa stara się przybliżyć ludziom współczesnym głębsze rozumienie prawd wiary. od24 kupienia i uświęcenia . 420-423. istniejącego świata mówi o darach stwórczych. 23 24 Dogmat o stworzeniu głosi. P o z n a ń 1959. osłabienie rozumu i skłonność do F r. świat i człowieka jako wyraz swej Mądrości. Ponieważ dramat życia ludzkiego kończy się śmiercią („A jak postanowione ludziom raz umrzeć.Chrysto.. a mianowicie: dogmat stworzenia. skłócenie jej namiętności. a) Podstawę światopoglądową jego tworzy religia objawiona przez Jezusa Chrystusa. który w jedności Trójcy Św. że odwiecznie istniejący Bóg („Jestem. przez Jego Syna Chrystusa świat zbawił. wysłużona przez Chrystusa i udzielana przez Ducha Św. przywracając mu dziecięctwo Boże. polegająca na dopuszczeniu człowieka do udziału w życiu nadprzyrodzonym.Hbr 9. w tym także o darach uświęcających człowieka. wskazując na istniejące rozdarcie w naturze ludzkiej. toteż pozostałe dogmaty eschatologiczne o rzeczach ostatecznych: o sądzie za dobre lub złe życie. Jednakże próby nowego ujęcia nie są jeszcze ustalone. Propedeutyka teologii katolickiej. Prawdy objawione przez Chrystusa i przekazane przez Kolegium apostołów Kościołowi jako wybranemu Ludowi Bożemu zostały ujęte w symbol apostolski Credo („Wierzę" 23 ). Dogmat o uświęceniu wreszcie wskazuje na to. W całości biorąc. sa Pedagogie.. przebłagał gniew Boży i pojednał człowieka z Bogiem. nadprzyrodzonego życia Bożego łaski o darach zbawczych.) jest współdziałanie człowieka z łaską nad urobieniem doskonałego chrześcijanina jako człowieka nadprzyrodzonego naśladującego Chrystusa i żyjącego Jego mocą sakramentalną 26 .14) swoją Wszechmocą i Wolą stworzył z nicości (ex nihilo) aniołów. pionowej. cyt.. którą ma nowa teologia bez uszczerbku ująć. I tak w płaszczyźnie horyzontalnej. Tak z dogmatu trynitarnego wynikają dalsze dogmaty podstawowe dla wychowania chrześcijańskiego. aby móc zrozumieć.. o zmartwychwstaniu ciał i życiu wiecznym w szczęściu lub w odrzuceniu od Boga stwarzają ważne motywy dla kształtowania życia i moralnego postępowania chrześcijańskiego. Dogmat o odkupieniu mówi. Dogmat o grzechu pierworodnym uzasadnia bliżej ten cel. Wiara zaś jest ufnością i wiernością Bogu objawionemu jako dobrowolna odpowiedź człowieka na nadprzyrodzone wezwanie Boże.i eklezjocentryczny25. odpowiadających potrzebom rozwojowym człowieka.niech się stanie).Wj 3. 66 n. . że Chrystus Zmartwychwstały zesłał Ducha Św. dlaczego jest często atakowane przez inne systemy. który w Kościele jako jego Dusza działa uświęcająco przez łaskę. da się w skrócie przedstawić w tradycyjnym języku teologicznym.27).R o z d z i a ł III SYSTEM CHRZEŚCIJAŃSKI WYCHOWANIA 1. s. A. czyli konieczną pomoc Bożą do zbawienia udzieloną przez 7 Sakramentów św. a przez teologię usystematyzowane w postaci dogmatów wiary. wśród których naczelne miejsce zajmuje nauka o istnieniu i życiu Boga Trójosobowego. regulująca stosunek osobowy człowieka do Boga na podstawie wiary jako rozumnego posłuszeństwa prawdom ogłoszonym przez Boga (teizm). a przez Ducha Świętego świat uświęca. Maryi (fiat . że Syn Boży przez Wcielenie w naturę ludzką za przyzwoleniem swej Matki. a w płaszczyźnie wertykalnej.

„ Z n a k " 1950 nr 23. Problem dynamicznego rozwoju i postępu w związku z historią zbawienia więc musi być włączony do filozoficznej syntezy w światopoglądzie chrześcijańskim współczesności. s. np. tj. Uniwersalizm Tomaszowy dąży do stworzenia jednolitej syntezy prawd o rzeczywistości. o czym należy jeszcze dopowiedzieć w odpowiednim tematycznie miejscu. który ujmuje rzeczywistość jako istnienie lub teilhardyzm. czystych inteligencji zależnie od coraz wyższego stopnia dusz. por.realistyczna teoria poznania i możliwości u człowieka obiektywnego i prawdziwego poznawania całego świata na drodze wrażeń zmysłowych i abstrakcji umysłowej. którym jest Chrystus. . niezależnie od ich pochodzenia. 29 28 M. Każda forma kształtuje sobie w krótszym lub dłuższym procesie przyporządkowaną materię. cyt. I. której podstawowe założenia już są nam znane.tworzywo. Gilsona.kształt). która dąży nie tylko do wydania na świat potomstwa. Boga-Absolutu. czyli esencjalny stanowi . ABC tomizmu. K r ą p i e c OP. począwszy od królestwa materii nieożywionej minerałów. co pozwala rozumieć głębiej procesy rozwojowe. ponieważ każdy byt stworzony przechodzi od swojej potencji. zmierzającą do „punktu Omega". A. Ponieważ jest wielość form. Podstawą tego stosunku istnienia (egzystencji) do istoty rzeczy (esencji) w tomizmie jest teza. zachodzące w wychowaniu człowieka. przy czym porządek istotowy. materii ożywionej roślin. Tomasza z Akwinu (1225-1274). III q 41. czyli swojej realizacji. filozofii egzystencjalizmu. lecz także do jego rozwoju i postępu aż do stanu doskonałego człowieczeństwa. ale odkupioną przez Chrystusa. 35. wyznaczający przez swoje Wcielenie kierunek historii.złego. stworzonych przez czysto duchowy Byt sam w sobie istniejący. czystej możności bycia do aktu. głoszący ewolucję kosmiczną (kosmogeneza) przez powstanie życia (biogeneza) i pojawienie się świadomości refleksyjnej człowieka (noogeneza). W zastosowaniu do wychowania tezy filozofii tomistycznej ujmują je dynamicznie jako proces rozwojowy coraz pełniejszego stawania się człowiekiem. natomiast porządek istnieniowy. do którego urzeczywistnienia rzecz zdąża. 416-448. głoszącego. która jest czystą możnością. w którym dostrzega się realną różnicę w bytach przygodnych między 27 ich istotą i istnieniem . B e d n a r s k i OP. prowadzi do poglądu hilemorfizmu (gr. p. dz. łaska więc Chrystusa leczy zranioną naturę człowieka.ideał. Tomasz z Akwinu pierwszy określił proces wychowania jako dzieło natury. jak też czynnej formy substancjalnej. stanowi bowiem podstawę do odrodzenia wewnętrznego (mełanoia). B o c h e ń s k i OP. Wyrazem zastosowania zasad filozofii Akwinaty jest opracowywanie. Teilharda de Chardin (1881-1955) jezuity francuskiego. a nie całość jego poglądów. Obecnie musi więc uwzględnić dorobek. czyli duszy jakiegoś rodzaju kształtującej materię. 43. zapoczątkowane przez E. a 1. lecz jest dynamiczna w procesie stawania się. Suppl. morfe . podkreślający istnienie tak pierwiastka biernej materii. W tym gradualizmie tkwi podstawa celowej ewolucji stwórczej jak to ujmuje teilhardyzm. zależny składa się z organicznie powiązanej materii z formą. materii obdarzonej czuciem zmysłowym u zwierząt. materii ożywionej duszą rozumną człowieka aż do królestwa duchów. b) Rozumowe wyjaśnienie celów religijnych wychowania chrześcijańskiego oraz procesu rozwoju człowieka pochodzą z filozofii wieczystej {philosophia perennis) arystotelesowsko-tomistycznej. Metafizyka. toteż cała rzeczywistość tworzy pluralizm bytów. Poznań 1966 s. że rzeczywistość nie jest czymś statycznym i gotowym. 86-93. Z założeń filozoficznych tomizmu najważniejsze dla wychowania w systemie chrześcijańskim są: 1° . Uwagi św.jako pełnia natury przysługującej danej rzeczy . Filozofia wieczysta jest więc otwarta na wszelkie prawdziwe stwierdzenia i nie może kostnieć w zamkniętym kręgu terminologii. „Zeszyty Naukowe KUL" nr 3 s. że każdy byt pochodny. hile .. co wyjaśnia proces nauczania konieczny dła rozwijania rozumu człowieka oraz 2° . Encyklika. Th. który jest „ruchem nieporuszonym" i Stwórcą wszechrzeczy z niczego 28 . S. który to stan jest stanem cnoty 2 9 . Tomasza z Akwinu o młodzieży i jej wychowaniu. czyli odkrywania cech istotnych dla tworzenia pojęć. Stąd św. Dualizm. przez które rzecz w procesie rozwojowym przechodzi aż do osiągnięcia pełni swej natury jako celu (entelechia). Współcześnie szczególne znaczenie mają właśnie zasady filozofii św. aż do całkowitego rozwoju jego natury.odróżnienie w rzeczywistości dwu porządków: istoty rzeczy i ich istnienia. tomizmu egzystencjalnego. Pius XI. W tym procesie rozwoju cielesnego i postępu Por. tj. pogląd P. czyli egzystencjalny tworzy stan rzeczywistego istnienia. a konieczna współpraca z łaską uświęca i udoskonala człowieka jako istotę upadłą. F. ustopniowanych hierarchicznie (gradualizm) w odręb27 ne królestwa.

a w innym liście wyjaśniał. D a j c z a k . który też rzekł o sobie „Ja jestem Droga i Prawda i Życie" (J 14. który pomija pośrednictwo zbawcze Chrystusa i zamyka się 31 w Nim jako celu . a) Urobienie doskonałego chrześcijanina naśladującego Chrystusa wymaga nastawienia całej swej orientacji w działaniu wychowawczym ku Chrystusowi. że każdy współczesny system wychowania stoi przed takimi samymi problemami wychowawczymi epoki. rozum. Razem działanie wymienionych przyczyn stanowi metodologię chrześcijańską naukowego badania procesu rozwoju wychowanka od strony filozoficznej bytu człowieka. Chrystocentryzm w wychowaniu opiera się na stwierdzeniu w Ewangelii. On też wezwał wszystkich do odrodzenia wewnętrznego. wejdzie do królestwa niebieskiego. ks. Zasady takie w postaci kierowniczych idei opracowuje odrębny dział ideologii jako nauki o ideach. Christus als Mittelpunkt religibser Erziehung. a odnawiać się duchem w waszym umyśle i przyoblec człowieka nowego" (Ef 4. A.przyczyna sprawcza powodująca przez działanie wychowawców stawanie się rozwoju wychowanka oraz 5° . który żąda dobrych owoców życia i dobrych uczynków zasługujących na zbawienie „Nie każdy. z którego wynikają moralizm. Chrzest więc zapoczątkowuje pod wpływem współdziałania człowieka z łaską Chrystusową proces wychowawczy odrodzenia się wewnętrznego począwszy od zmiany sposobu myślenia i przemiany stylu życia na nowy. ale we wszystkich elementach składowych religii chrześcijańskiej. . wynikający z założeń teologicznych i filozoficznych. nie może ujrzeć Królestwa Bożego" i wyjaśnił „Zaprawdę.22-24). który ulega zepsuciu na skutek żądz polegających na fałszu. natomiast nie może być pojmowany jako panchrystyzm występujący w protestantyzmie.3-7). Panie.prze-/miana/. 2° . 4° . przyoblekliście się w Chrystusa" (Gal 3.myśl.przyczyna materialna. teolos 31 2. 30 J. jak wierzenia (dogmat). Warszawa 1956 s. aby mógł dokładnie wyjaśnić. To właśnie Chrystus Pan objawił najgłębsze prawdy o Bogu jako Jego Syn. meta . którzy zostaliście ochrzczeni w Chrystusie. b) Druga idea kierownicza moralizmu chrześcijańskiego w wychowaniu wynika z nauki Chrystusa. On dał wzniosłą naukę moralną i zostawił przykłady stosunku do godności człowieka oraz do potrzeb ludzkich. praktyki kultowe (liturgia). personalizm i humanizm chrześcijański. który jest w niebie" (Mt 7. J u n g m a n n . 117 przyp. na czym wychowanie chrześcijańskie polega.poznanie). lecz ten. Jednakże w praktycznym działaniu to skomplikowanie wychowania wymaga określenia zasad wychowawczych. c) moralności i d) ludzkości. II p. J. jeśli się ktoś nie narodzi z wody i z Ducha. społecznemu. jeśli się ktoś nie narodzi powtórnie. Chrystocentryzm więc oznacza drogę chrześcijanina przez Chrystusa za pośrednictwem Jego Matki i świętych do Boga. wypływający z istoty natury ludzkiej. J. który mi mówi: Panie. duchowemu. Ideologia współczesnego wychowania chrześcijańskiego Pamiętamy (cz. moralność (etyka) czy przynależność do wspólnoty Kościoła (eklezjologia). gdy rzekł do Nikodema „Zaprawdę. 3° .10). Wszystkie te idee kierownicze występują w wychowaniu katolickim w postaci Chrystocentryzmu.przyczyna formalna. że tym nowym człowiekiem jest Chrystus: „Bo wy wszyscy. co obecnie nazywane jest Chrystocentryzmem i stano30 wi punkt przebudowy nie tylko w katechetyce . nie może wejść do Królestwa Bożego". jako nauka filozoficzna o moralnym postępowaniu człowieka. Freiburg 1939. zaprawdę mówię Tobie. Paweł nazwał metanoią (gr. świętych ludzi dopomaga w naśladowaniu Chrystusa i Boga. wyznawanych przez społeczeństwo wiernych. „Trzeba wam się powtórnie narodzić" (J 3. moralnemu. czyli podłoże cielesnoduchowe zmian samego wychowania.Chrystus" (Mt 23. A. neosis . nadająca treść wychowawczą rozwojowi fizycznemu.27).duchowego współdziała ze sobą 5 przyczyn: 1° . noos .przyczyna celowa wytyczająca kierunek rozwoju. Katechetik. 30. Jak widzimy.21). Katechetyka. gdy pisał „Trzeba porzucić dawnego człowieka. Wien 1955 s. II rozdz. J u n g m a n n. b) określenie jego osoby. jest dość złożony. które by naprowadziły na skuteczną drogę realizacji celu wychowania. powtórnego narodzenia przez chrzest i działania Ducha Świętego. Etyka ta ma charakter teleologiczny (gr. która przez stawianie przykładów dobrych i wzorów doskonałych. 196-198. duch. Na podstawie teologii moralnej zaczerpniętej z Pisma św. co św. 2). których rozwiązanie wyczerpują: a) ideał nowego człowieka.przyczyna wzorcza. kto spełnia wolę mojego Ojca.6). zaprawdę powiadam ci. rozwinęła się w tomizmie etyka normatywna. model konstruujący wychowanie chrześcijańskie. umysłowemu. iż „jeden jest tylko wasz Mistrz .

rozsądku). Wymaga od wiernych ciągłego doskonalenia się moralnego przez usprawnianie władz duchowych rozumu i woli oraz władz zmysłowych pożądania i popędliwości do łatwego i przyjemnego spełniania uczynków moralnie dobrych. Etyka katolicka jest z gruntu religijna. 3 2 pierwszy przeniósł pojęcie osoby z Osób Boskich Trójcy Św. Współczesny moralizm katolicki nie ogranicza się. a to: roztropności (usprawnienie rozumu praktycznego. gdy czyn ma być spełniony wtedy.23). co najdoskonalsze wśród wszystkich rzeczy stworzonych {persona significat id ąuod est perfectissimum in tota natura . sprawiedliwości. chociaż liczy się z dobrą intencją. w którym istotne są rozwijające się na gruncie natury ludzkiej cnoty teologiczne. Świadome i dobrowolne więc naruszenie prawa Bożego. istniejącym w człowieku w postaci głosu sumienia. Określenie to przyjął św. pisał: „Natura jest tym. na człowieka. czyli wlane: wiary. czym jesteśmy. Etyka więc katolicka. M a u s b a c h. choćby wszystek świat pozyskał. który jest subiektywnym kryterium moralnym według określenia św. 1.Znak" 1950 nr 26. że człowiek jest złożonością (compositum) duszy i ciała. ponieważ etykę indywidualną uzupełnia nastawieniem społecznym. inaczej prawości (usprawnienie woli). Grundlage und Ausbildung des Charakters nach dem hl.26). sam człowiek w 32 Przyjaciel Kassjodora ministra Teodoryka Wielkiego opisany na tle swej epoki przez H. . założyciel zakonu polskich Zmartwychwstańców. Dopiero w XIX wieku pogłębiono naukę o osobie ludzkiej. Pawła: „Wszystko bowiem. nadziei i miłości. Czyn moralnie dobry musi być więc: a) rozumny i świadomy. przeciwnie dziś ma charakter pozytywny i maksymalistyczny. jednakże jest realistyczna i wymaga moralnie dobrych czynów. nie tylko dorosłego mężczyzny. wymaga od wiernych udziału w budowaniu dobra wspólnego razem z innymi w społeczności i wyraża się w apostolacie świeckich przez przekształcanie świata na bardziej ludzki.. która przewyższa wszelkie skarby: „Bo cóż za korzyść odniesie człowiek. zawartego w dekalogu. zawierającego w sobie „obraz i podobieństwo Boże" i określił osobę jako „indywidualną substancję rozumną" (persona est rationalis naturae individua substantia). kiedy Kościół był w defensywie i cofał się z życia do zakrystii. jest grzechem" (Rz 14. Malewską w powieści pt. co się czyni niezgodnie z przekonaniem. Th.S. osoba jest tym. a nie wyłącznie przy kształceniu duchowym powołania kapłańskiego czy zakonnego. Piotr Semeneńko. Ś w i e ż a w s k i . W dobie posoborowej moralizm chrześcijański staje się jeszcze bardziej aktywny jako zastosowanie Chrystocentryzmu. dziecka. szczególnie moralnie ważnym. Definicja ta podkreślała. określający człowieka jako osobę (persona). Freiburg 1920. że istnieje cel ostateczny życia ludzkiego. ale realizują się w dążeniu woli do dobra pod wskazaniami i kierownictwem rozumu. 33 J. czyli z natury istoty rozumnej i wolnej. Boecjusz w VI wieku po Chr. Thomas von Aąuin. ciało daje cechy indywidualne.. umiarkowania (dotyczącego władzy pożądawczej) oraz męstwa (w zakresie władzy popędliwej. Cele te człowiek osiąga świadomie i dobrowolnie. to jego »ja«. . a na swej duszy szkodę poniósł? Albo co da człowiek w zamian za swoją duszę?" (Mt 16. które wynikają z całej natury człowieka. Personalizm ten polega na podkreślaniu wielkiej godności i wartości każdego człowieka jako osoby. Celowi temu podporządkowane są cele doczesne życia i kultury. Współczesne wychowanie moralne w systemie chrześcijańskim kładzie nacisk na kształtowanie cnót i charakteru chrześcijanina w każdym wychowanku. ale i kobiety.3). ale istotę osoby ludzkiej stanowi substancjalna dusza z jej rozumnością. jak w wieku XIX. odwrócenie się od Boga. stanowi grzech. że osoba jest tym. a mianowicie jest trwaniem rozumnej natury 3 3 . S. czyli główne. łamiącej przeszkody w wykonaniu dobrego czynu). kaleki czy upośledzonego ze względu na cenę duszy ludzkiej. Pierwszy o. jedynie do minimalnego programu walki z grzechem w konfesjonale lub na ambonie. którym jest Dobro Nieskończone. b) dobrowolny a nie przymuszony oraz c) zgodny z prawem moralnym jako prawem naturalnym.cel). Tomasz z Akwinu i włączył do swej syntezy filozoficznej podkreślając. co mamy. Zespół tych cnót kardynalnych tworzy naturalną podstawę charakteru chrześcijańskiego. c) Trzecia idea kierownicza personalizmu jako podstawa moralności i wychowania chrześcijańskiego wywodzi się także z Ewangelii i opiera się na przykładach stosunku Chrystusa do osoby człowieka. Na tej podstawie rozwinął się personalizm chrześcijański. opiera się na religii i na prawie natury wspólnym wszystkim ludziom i dostępnym w ich głosie sumienia. czyli bojowej. niepowtarzalne człowiekowi. Przemija postać świata. 29. Osoba ludzka -jej natura i zadania. gdy nikt tego nie widzi i nie dowie się o sprawcy. czyli głosi. Takie usprawnienie duchowe władz człowieka pod kierunkiem rozumu tworzy 4 cnoty kardynalne. Osoba człowieka jest poza naturą ludzką.

9-13. Sformułowania te zostały wykorzystane przez ONZ w ogłoszonych dokumentach międzynarodowych.wcielenie się w organizm ludzki. Maritaina 3 6 .odwiedzać chorych .. Maritain w związku z tym opracował prawa należne osobie ludzkiej. 1950). odzież. 35 J. ściśle związana z moralizmem i personalizmem. 4° .prawo do oddawania czci Bogu prywatnie i publicznie zgodnie z wymaganiami prawego sumienia.prawo do wolnego wyboru stanu i do swobody życia rodzinnego wraz z wychowaniem dzieci.dobrze radzić wątpiącym . W wieku XX filozofię osoby rozwinęli praktycznie katolicy francuscy. że Syna swego Jednorodzonego dał. obejmującej wszystkich. 2° . „Więź" 1963 nr 3 s. nie zginął. jak i pojęciu osobowości. jest humanizmem miłości i ofiary ogólnoludzkiej.modlić się za żywych i umarłych) jak też co do ciała (nakarmić głodnych . jak Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (1948). udziału w życiu publicznym i do ochrony swych praw 3 7 . w górę .katolicyzm otwarty".pouczać nieumiejętnych . Personalizm chrześcijański przyniósł więc owoce praktyczne. Osoba ludzka w rozwoju według Maritaina ma dwie drogi przed sobą. ale miał życie wieczne" (J 3. asceta i mistyk. który przyszedł na ziemię dla dobra ludzi.przyjąć do domu podróżujących . swobodna twórczość artystyczna).27). dziecku i młodzieży. Ks. Piotr Semeneńko jako filozof.] Bóg umiłował świat.cierpliwie znosić krzywdy . Najbardziej rozwiniętą naukę o prawach osoby ludzkiej podał papież Jan XXIII w swych encyklikach społecznych: Mater et Magistra (1961) oraz Pacem Ks. że osoba posiada trzy wymiary: w dół . „Więź" 1963 nr 2 s. Ku zmartwychwstaniu.prawo do korzystania z wartości moralnych i kulturalnych (jak szacunek. gdyż „Szabat ustanowiony został dla człowieka.powołanie duchowe do wyższych X7£. a w dalszej historii Kościoła wyraziła się dziełami charytatywnymi nawet specjalnych zgromadzeń zakonnych dla realizacji siedmiu uczynków miłosiernych co do duszy (upominać grzeszących . Podobnie antyindywidualistyczny. Osoba ludzka więc w ujęciu tomistycznym Maritaina ma naturę rozumną i społeczną zarazem. kto w niego wierzy. T o r o n t o 1950 s. . Pacem in terris (tł. także bezpośrednio pochodzi od Chrystusa. wolność poszukiwania prawdy. Personalizm Maritaina i współczesna myśl katolicka. przede wszystkim twórca ruchu personalistycznego Emanuel Mounier (zm. kobiecie. toteż w społeczności osoba ma swoje prawa i obowiązki i nie może być traktowana jako środek do osiągnięcia nawet najwyższych celów. Dlatego też miłość chrześcijańska . 5° . a równocześnie wspólnotowy charakter nosi personalizm słynnego filozofa francuskiego J. T. d) Idea humanizmu chrześcijańskiego. 30-48. może się stać albo wybitną indywidualnością jak Luter. Deklaracja praw dziecka (1959). mieszkanie.zaangażowanie się w aktualnej społeczności. Albowiem „Tak [. a najbardziej potrzebujących.przyodziać nagich . S m o l i k o w s k i . wypoczynek. człowiekowi pracy. Z u 1 i ń s k a. miłości Boga i ludzi aż do mistycznego zjednoczenia z Bogiem w Trójcy Św.. 36 Z.prawa w dziedzinie gospodarczej do odpowiedniej pracy zarobkowej. a szczególnie przez szerokie zaangażowanie się społeczne. a nie człowiek dla szabatu" (Mk 2.cx-y oraz wymiary wszerz .Seneka).pocieszać więźniów . wypowiadania poglądów.pocieszać strapionych . Z a b ł o c k i. 38-56.problemy pedagogiczne. T k a c z u k. Jacąues Maritain w Polsce. ale wtedy niebezpiecznie zagraża innym ludziom. powinna przeto rozwijać się równocześnie we wszystkich trzech wymiarach.grzebać umarłych). Personalizm mounierowski a polski .16).chętnie darować urazy . B. nędznych i upośledzonych przez los. Chicago 1921. Kraków 1963 s. z łac). dobra i piękna.odniosła praktyczne zwycięstwo nad deklaracjami humanitarnymi starożytnej kultury {sacra res miser . s. Podstawowe prawa osoby ludzkiej jako istoty obdarzonej rozumem i wolną wolą zbiera nauka Kościoła w 6-ciu grupach: 1° .napoić spragnionych . 193. dobra opinia. z prawami osoby ludzkiej. 34 in terris (1963). Warszawa 1964. M r ó w c z y ń s k i . ażeby każdy. K a ł u ż a i W. Osoba jest więc jednością i obecnością jej w nas. do migracji. albo też rozwinie się jako prawdziwa osobowość na drodze coraz pełniejszego poznania całego bytu oraz na drodze miłości poznanej prawdy. która szuka samej siebie i wyraziła się w faszystowskiej idei wodzostwa 35 .sobie" 3 4 . Osoba u Mouniera przeciwstawia się tak indywidualności. 3° . aby odkupić świat z grzechu. Religia objawiona jest więc dla dobra ludzi.prawo do życia i środków na poziomie godnym człowieka (żywność..caritas .prawa obywatelskie do zrzeszania się. do działalności gospodarczej wraz z posiadaniem na własność dóbr i środków ich wytwarzania oraz 6° . opieka zdrowotna i ubezpieczenia społeczne). Głosił. Stąd humanizm chrześcijański jest humanizmem Wcielenia i Krzyża. 37 J a n XXIII.

słusznie nazywana jego kartą konstytucyjną. W całości biorąc. szacunek dla człowieka oraz apostolską aktywność wraz z czynnym miłosierdziem i współczuciem dla ludzkich potrzeb. dlatego też polega na obowiązku pomocy rodzicom wielodzietnym. Wychowanie takie przeobraża naturalnie egoistycznego człowieka i rozwija najlepsze strony jego istoty wewnętrznej. przygotowania religijnego i moralnego. która określa instytucje. prawu naturalnemu i boskiemu. gdyż jest podporządkowane celowi ostatecznemu życia ludzkiego.. mające na celu odnowę chrześcijaństwa i lepsze przystosowanie duszpasterskie do warunków współczesnego świata. Ukonkretnienie tych prac przynosi list apostolski Pawła VI Octogesima adveniens. bezbolesne porody. której podstawy nakreśliła encyklika Piusa XI o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży. następnie wzrasta i znajduje swe miejsce w społeczeństwie. ale także problemów życia gospodarczego. pokoju i współpracy międzynarodowej. wspólnoty ludzkiej. Równocześnie humanizm chrześcijański dostosowuje się do aktualnych potrzeb epoki. by razem przepajać wszystkie dokumenty soborowe. ideologia wychowania chrześcijańskiego wprowadza w kształtowaniu i rozwijaniu ludzi ducha Chrystusowego. do zastąpienia rodziny w razie potrzeby.Program humanizmu chrześcijańskiego stanowi realizację hasła św. szkołami. nędzy. Rodzina ma prawo naturalne do wychowania dzieci.. lecz także rozwijania fizycznego. odpowiedniego wykształcenia umysłowego. ciwą dla tego celu orientację i skuteczność wychowania. Wyrazem wymownym humanizmu była stała opieka Kościoła nad szpitalami. wojskowego i prawo do własnej polityki kulturalno-oświatowej. a nie jednostki. Obowiązki rodziców w związku z daniem życia dziecku dotyczą nie tylko pielęgnacji. obowiązane do realizacji całej koncepcji. prowadzenia wychowania patriotycznego. jeśli rodzice żyją i mogą odpowiedzialnie sprawować opiekę nad dziećmi. która włącza Kościół do pracy nad rozwiązaniem palących problemów współczesności. walka z wypadkami drogowymi. zleconej przez 3. Pawła: „Żyjąc prawdziwie w miłości" (Ef 4. ale potrzebna jest jeszcze organizacja działania wychowawczego. Humanizm chrześcijański współcześnie jest społeczną realizacją dobra i zaspokajania wszelkich potrzeb ludzkich z miłości Boga i bliźniego. przez które każdy wychowanek przechodzi. obywatelskiego. Zwraca ona uwagę na to. ale nie może jej zastępować. nie tylko problemów naruszenia godności człowieka. które powinno rodzinie pomóc w jej zadaniach. jak też zła fizycznego (choroby. Zajmuje się tą stroną organizacyjną specjalna nauka. Doktryna wychowawcza kościoła Założenia światopoglądowe i filozoficzne konstruują zaledwie model teoretyczny wychowania chrześcijanina..misji nauczycielskiej. jak humanizm chrześcijański wypływa z Chrystocentryzmu i ściśle wiąże się z moralizmem i personalizmem. W związku z tymi faktami potrzebne są koniecznie trzy społeczności w wychowaniu. ideologia zapewnia właś- .. prawo to jest wcześniejsze od prawa państwa. tak to Pius XII w swoich pouczeniach obejmował wszystkie potrzeby i bolączki człowieka upośledzonego. Kościół bowiem ma prawa nadprzyrodzone do wychowywania swych wiernych z dwu tytułów: 1° . miłość dobra w powiązaniu ze wstrętem do zła. Prawo rodziców do stanowienia o dziecku trwa do czasu osiągnięcia samodzielności życiowej i społecznej dzieci i nie może być despotyczne. jak np. poradnictwo psychologiczne itp. ani prawami wychowawczymi rodziny i Kościoła. że wychowanie jest dziełem społecznym. Wspaniałym dokumentem humanizmu chrześcijańskiego jest Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes. Równocześnie widzimy. państwo i Kościół jako odrębne władze wychowawcze. Tymi społecznościami są rodzina. Państwo natomiast posiada prawa wychowawcze wobec swych obywateli z tytułu dobra wspólnego. dlatego też dąży do stworzenia wszelkiego dobra i wybawienia ludzi od każdego zła tak duchowego (grzechu). Prawo to ma charakter społeczny. które nie pochodzą z ustanowienia społecznego.15). sierocińcami i różnymi zakładami charytatywnymi. walka z hałasem wielkich miast. z alkoholizmem. małżeństwa i rodziny oraz kultury. a do życia nadnaturalnego rodzi się przez chrzest w Kościele. wspólnoty politycznej.). Człowiek rodzi się najpierw w rodzinie. •. opuszczenia itd. walka z rakiem i chorobami społecznymi. Równocześnie państwo ma prawo wymagać od obywateli określonego stopnia kultury i poziomu wykształcenia przez obowiązkowość szkoły ogólnokształcącej i zawodowej. czyli doktryna wychowawcza Kościoła. aby móc rozwinąć się wszechstronnie pod względem fizycznym. zorganizowanym jako państwo. umysłowym i duchowym. byle nie sprzecznych z prawem naturalnym.

Ponieważ nie ma obiektywnych sprzeczności między nimi. 8). rozproszone po całej kuli ziemskiej. by Ewangelia była znana na całym świecie. które zalecały adorowanie Eucharystii z daleka bez komunikowania) przez ułatwienie spowiedzi i Komunii św. zabawy. Uzupełnia go przede wszystkim szkoła. wycieczek. rozciąga się na całą ludzkość i nadaje Mu prawo misyjnego działania i rozkrzewiania wiary Chrystusowej tak. Zbawienie zaś dusz przez Kościół. Józefa Kalasantego (XVII w. przy dobrej woli wszystkich władz harmonia współdziałania może być osiągnięta. czyli macierzyństwa duchowego. która niezależnie od stopnia podstawowego. 1) oraz 2° . którą Kościół katolicki obejmuje w jej pełni. czyli system zapobiegania złu przez szereg środków naturalnych. To apostolskie zadanie szkoły katolickiej wypływa z rozróżnienia przez Deklarację 1° .. a prowadzonych przez znane zakony wychowujące. gdyż „Kto uwierzy i przyjmie chrzest. W związku z tym model trzech instytucji wychowania chrześcijańskiego . Magisterium Kościoła. jak asystencję. Jan Bosko stworzył więc przez wniknięcie w mądrość wychowawczą Kościoła oryginalny system prewencyjny wychowania. średniego czy wyższego. co wam przekazałem" (A/7 28.19) oraz 2° . Nie powinno więc być kolizji i walki pomiędzy nimi. wyrasta z wielowiekowego doświadczenia i mądrości. państwa. przez kształcenie zawodowe lub ogólne dostosowane do zainteresowań młodzieży. w czym na wiele lat wyprzedził znacznie późniejszych nowatorów i twórców tzw. bracia szkół chrześcijańskich św. Powołaniem nauczycielstwa i szkoły jest pomaganie rodzicom i zastępowanie społeczności w wypełnianiu ich obowiązków przez podejmowanie zadań wychowawczych: kształcenia umysłowego młodzieży. samodzielności i zespołowego życia. będzie potępiony" (Mk 16.. gdyż prowadzi to do dezorientacji wychowanków. przez organizację ich pracy i wypoczynku. nowego wychowania. i Ducha Świętego.misji zbawiania dusz. W ten sposób społeczeństwo obywatelskie przez swoje organizacje bierze udział w modelu instytucji wychowawczych. Ignacego Loyoli (XVI w. w którego wysiłkach biorą udział rodziny. Jana Bosko (XIX w. Szkoła katolicka zaś prowadzona pod kierownictwem Kościoła także ma cele kulturalne i dąży do prawdziwie ludzkiej formacji młodzieży ochrzczonej. Św. przez rozwijanie jej aktywności. 5). uczcie je zachowywać wszystko. Szczególnie genialny pedagog św. Jana Bosko unowocześnił wychowanie chrześcijańskie. ruchu. łaski w sakramentach św. które kształtowały się w szeregu koncepcji wychowawczych do dziś żywotnych w Kościele. jak jezuici św. pijarzy św. Każda z omówionych władz wychowawczych: rodzina..) czy salezjanie św. czyli macierzyństwo duchowe.. Jana De la Salle (XVII w.prawa ochrzczonych jako „nowego stworzenia dzięki odrodzeniu z wody i z Ducha Święte- . w wyniku obrad i uchwał II Soboru Watykańskiego (od 1965 r. Kościoła .prawa powszechnego wszystkich ludzi obdarzonych godnością osoby do prawdziwego wychowania jako pełnego rozwijania osobowości zgodnie z ich cechami indywidualnymi. przedwczesnej emancypacji spod autorytetu wychowawców w domu. a przede wszystkim przez kierowanie jej samowychowaniem przy pomocy łaski sakramentalnej na co dzień (wbrew panującym tendencjom jansenistycznym. Obecnie wychowanie chrześcijańskie. a nawet przyczynia się do samowoli. stała się pewnym centrum. hippiesi). żądająca harmonijnej współpracy wszystkich instytucji zainteresowanych wychowaniem ludzi. co dziś stało się powszechną plagą na całym świecie (chuligani. kultury i tradycji ojczystych (n. zawodowego i społecznego. różnicą płci. wychowania moralnego. śpiewu. spsychologizował je. Doktryna wychowawcza Kościoła. dostarczających siły do wytrwania w dobrym. jej cywilizacji technicznej i kultury masowej. dostosowując do psychiki dziecka i jej potrzeb radości. w soborowej Deklaracji o wychowaniu chrześcijańskim Gravissimum educationis (1965) uzyskała miejsce centralne. kulturalnego. którą ponadto w atmosferze ewangelicznego ducha wolności i miłości uczy skutecznego pomnażania dobra ogólnego i przygotowuje do apostolskiej służby w rozszerzaniu Królestwa Bożego (n. będzie zbawiony.).16). Obowiązek nauczania daje Kościołowi prawo zakładania szkół i uniwersytetów katolickich wraz z koniecznością oceny wszelkiej nauki ludzkiej co do zgodności jej z prawdami wiary. państwo i Kościół ma według encykliki Piusa XI swój własny teren działania i obowiązków. czyli jego nauczanie jest nieomylne w zakresie prawd objawionych oraz praw moralności.). do czego jedynie Kościół posiada nadprzyrodzone środki.rodziny. dlatego też dla dobra wychowywanych ludzi powinny one współpracować harmonijnie ze sobą. a kto nie uwierzy.) dostosowuje się do problemów współczesności.). nauczyciele i różnego rodzaju organizacje społeczne (n.został rozszerzony i rozbudowany.Chrystusa w słowach: „Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody udzielając im chrztu w imię Ojca i Syna. szkole i w Kościele i do wykolejenia młodzieży. czyli stałe przebywanie i współżycie z wychowankami.

Dlatego też szkoła XIX wieku stała się szkołą książkową. 211-241. który był celem nauczania. G o m u 1 i c k i. a nawet w uniwersytetach katolickich41R o z d z i a ł IV SYSTEM WYCHOWANIA LIBERALNEGO 1. Dusza ludzka według Herbarta składa się z atomów psychicznych wyobrażeń. 17-32. W klasie wszystko było urządzone do słuchania. a) Była to reakcja przeciwko dotychczasowej. „Colloąuium Salutis" 1970 s. niemiecki nauczyciel Haberle w swoim pamiętniku wyliczył.9 8 6 . „Zeszyty Naukowe KUL" 1968 z. Schulerjahre. Figle i psoty młodzieży szkolnej. klęczenie na grochu itp. 43 Por. nie mówiąc już o pospolitych wyzwiskach od dardanelskich osłów. liniałem i ręką. 2). czyli licząc w bilansie kar szkolnych około 13 tysięcy dni nauki (po 250 rocznie) przeciętnie wypada 178 kar dziennie! Gdy tak surowo karano w szkole. 9 7 6 . przestarzałej szkole herbartowskiej XIX wieku (patrz cz. Erlebnisse und Urteile namhafter Zeitgenossen. surowość nauczycieli-dziwaków. Stalky i S-ka. „Kwartalnik Psychologiczny" 1933. nauczą się chwalić Boga liturgicznie. K u n o w s k i.Posłuszeństwo stara szkoła starała się osiągnąć zaostrzającymi się ciągle nakazami. Uniwersytet katolicki w świetle uchwal Soboru Watykańskiego II. L'Educazione dei giovani alla luce del Concilio Yaticano II. Całość połączonych ze sobą mas apercepcyjnych stanowiła treść charakteru moralnego. 41 Ks. masy apercepcyjne tych wyobrażeń zdolne do przyswajania (apercepcji) sobie nowych wiadomości. 3/4 s. „La D o c u m e n t a t i o n C a t o l i ą u e " 1969 n r 1550 s . Uciekano się do kar fizycznych (kijem. w którym zdobędą świadomość wiary. K i p 1 i n g. rózgą. Uczenie się na pamięć niezrozumiałych treści. Warszawa 1937. 409. Roma 1970. rózgą. G r a n a t . zaprawią się do moralnego życia. Taki program encyklopedyzmu. opisywanej potem w pamiętnikach. idiotów. Łempickiego. III p. program nauczania i podręcznik lub erudycja nauczyciela były jej ośrodkiem. ale także do wychowania chrześcijańskiego. w seminariach duchownych 40 . wreszcie apostolsko będą dawać świadectwo Chrystusowi. Podstawę szkoły starej stanowiło wyłącznie nauczanie przez podawanie masy wiadomości do wykucia na pamięć. kozą. nieliczenie się z zainteresowaniami uczniów. 44 Encyklopedia Wychowania pod red. 39 Msgr A. 1). 3 s. Dzięki temu 38 J. Wspomnienia niebieskiego mundurka. W. G r a f . Elementy pedagogiczne teorii seminarium duchownego jako instytucji wychowawczej. nieznajomość ich psychiki -wszystko to stwarzało atmosferę udręki. Początkiem jego realizacji była reforma szkoły pod głośną nazwą „szkoły nowej" lub „nowego wychowania". jak np. F . że w ciągu 51 lat i 7 miesięcy szkolnego żywota wymierzył 1 175 250 uderzeń kijem. Uczniowie w rzędach ciasnych ławek siedzieli sztywno. ponieważ jedynym ich zadaniem było słuchać. co nauczyciel mówi i trwale zapamiętać. 3 s. I rozdz. bez ruchu. kretynów. które przyciągają się i kojarzą. pomagać w chrześcijańskim kształtowaniu świata przez przyczynianie się do dobra całej społeczności (n. Torino 1967. byli całkowicie unieruchomieni i bierni. Te właśnie ukazane dwa zadania: pełne rozwijanie osobowości wychowanka jako człowieka i apostolskie dawanie świadectwa chrześcijańskiego w rodzinie 38 . z założonymi w tył lub wyłożonymi przed sobą rękami. O z d o w s k i. moc ćwiczeń. t. w szkołach katolickich 39 . sankcjami i karami. „Zeszyty Naukowe K U L " 1969 z. 29-41. nauka przed i po południu. kojarzeniu (asocjacji) powstają w psychice tzw. Rola rodziny w wychowaniu młodzieży. 1 115 800 uderzeń po głowie nawet przy pomocy Biblii i katechizmu. Uczenie się więc polega na włączaniu nowych idei-wyobrażeń w system starych idei. karcerem) lub wymyślano specjalne kary szkolne (jak przepisywanie setki razy sentencji umoralniających. R. wyrazem czego były słynne „psie figle" uczniów43. J a x a . B e d n a r s k i O P . L'Education chretienne dans la lumiere du Concile. W. A . wynikał z założeń atomistycznych herbartyzmu. 40 S. atmosferę nudy i cichej walki z dokuczliwymi belframi 42 . // decreto sulla formazione sacerdotale. . a więc jako dzieci Bożych nie tylko do pełnego rozwoju osoby ludzkiej. 42 .go". prowadzącej często do samobójstw szkolnych. St. Berlin-Schónenberg 1912. ale osiągalnym tylko przez zapamiętywanie szkolnych wiadomości.B y k o w s k i . Zdarzali się nauczyciele sadyści.). staną się ludźmi doskonałymi. zwany także materializmem dydaktycznym. w domu A. lubujący się w zadawaniu kar. L. Geneza i rozwój systemu Znacznie młodszy od chrześcijańskiego system liberalny wychowania rodzi się na przełomie XIX i XX stulecia. A n c e l . 18 200 policzków i wytargania za uszy oraz 8 082 kary klęczenia lub trzymania pręta w podniesionych rękach 4 4 .

brak wreszcie kształcenia woli i charakteru powodował demoralizację młodzieży w rozpowszechnionym kłamstwie szkolnym. potem kino). co jest użyteczne i skuteczne w działaniu. Instrumentalizm głosi więc. a nawet była prowadzona przez ojców buchalteria za 45 odrobione dodatkowo zadania i potrącanie z należności za złe stopnie . że ani rygoryzm w szkole. by uczeń zużytkowywał nabyte umiejętności przy wykonywaniu modeli i pomocy poglądowych dla wszystkich innych przedmiotów nauki dla uzmysłowienia i ilustracji wiadomości. W trakcie pracy ręcznej równocześnie uczeń rozwijał swój charakter moralny przez wyrobienie w sobie szacunku dla pracy fizycznej. objaśniane na drodze samodzielnego poszukiwania wiadomości pod kierunkiem nauczyciela. jak utrzymywali starożytni i chrześcijaństwo. Kierunek ten rozwinął w „szkołę pracy" znany pedagog niemiecki Georg Kerschensteiner (zm. Zmianę tę nazwał Dewey „kopernikańską rewolucją" w szkole.) s. lecz przeciwnie myślimy po to. ile istotą działającą (homofaber . Szkoła bowiem ma być dalszym ciągiem nabywania doświadczeń z własnego zainteresowania dziecka przez działanie. wzruszył ziemię". F o e r s t e r . modelowania i lepienia dla ich rozwoju. szkła w warsztatach szkolnych uczynił on podstawą nauczania i wychowania. F. a dziecko jako satelita musiało się dostosować do wymagań szkolnych. 1952) wystąpił z artykułem o wysiłku woli. gramatyka łacińska. . oszustwach.). hazardzie. jest czynne i aktywnie się bawi. działanie). Warszawa (brw. 25-65. metalu. Stąd też Dewey rozwinął pogląd instrumentalizmu.czyny. W latach 1896-1903 Dewey prowadził uniwersytecką Eksperymentalną Szkołę Ćwiczeń w Chicago. Jako istota działająca człowiek według pragmatyzmu nie poznaje umysłem prawdy o rzeczach istniejących poza nim obiektywnie. a nie rozmyślająca. do czego wychowawca w swej pomocy ma się przystosować. w której opracował nowy sposób nauczania nie przez podawanie wiadomości. nabyta zaś wiedza była nieprzydatna w życiu (np. i na terenie Europy. Nauka powinna opierać się na zainteresowaniu dziecka.natomiast zachęcano do nauki przyjemnostkami (łakocie. Jak myślimy (tł. poczęto szukać drogi reformy. Dawniej ogniskiem centralnym był nauczyciel i program nauczania. twierdzący. że nie żyjemy po to. Przylądek Dobrej Nadziei. spacer.człowiek rzemieślnik Bergsona). czyli znajomości jedynie słów (łac.). W Hamburgu nauczyciele zwrócili uwagę na znaczenie samorzutnej twórczości dzieci w dziedzinie rysunku. N o w a k o w s k i . Wyniki takiej szkoły były ze wszech miar opłakane. by lepiej żyć. opinia publiczna zaczęła potępiać szkoły. a rozwiązanie umysłowe problemu przez postawiene trafnej hipotezy 47 roboczej pomaga w usunięciu praktycznych trudności w działaniu . że człowiek to przede wszystkim istota działająca. hedone . ani pogoń za przyjemnostkami nie są dobrymi motywami uczenia się. pragma . manipuluje przedmiotami i na skutek tego samodzielnie nabywa doświadczenia. Zmienił on pogląd tradycyjny na człowieka. 2. który nie tylko jest istotą myślącą (homo sapiens . Warszawa 1957. D e w e y . metryka).przyjemność) nie pobudzają woli w sposób właściwy. dokład- 45 46 47 Por. aby myśleć. lecz przez samo działanie dziecka (learning by doing). c) Podobne tendencje reformatorskie pojawiły się pod koniec XIX w. ani hedonizm pedagogiczny w domu (gr. obecnie zaś centrum zawierało się w swobodnym rozwoju zainteresowań dziecka. Ani lęk przed karą. 1935). 1895 psycholog amerykański John Dewey (zm. Pragmatyzm głosił. Wkuwanie na pamięć prowadziło do werbalizmu.człowiek mądry). Szkolą i charakter (tł. lecz subiektywnie jest twórcą prawdy przez swe skuteczne działanie. w którym chodziło o swobodny rozwój osobowości dziecka jako przeciwwagę dla biernego nauczania innych przedmiotów szkolnych. J. Udowodnić tezę. b) W r. W ten sposób coraz bardziej pogłębiał się rozdział między szkołą a życiem. Pracę rzemieślniczą obróbki drewna. verbum . W. że prawdziwe jest tylko to. Zamiast więc szkoły biernej i pamięciowej herbatyzmu powstała nowa szkoła oparta na aktywności i samodzielności dziecka. Stanowisko Deweya wynikało z nowej filozofii amerykańskiej pragmatyzmu Jamesa (gr. najłatwiej jest na małym dziecku. z niem. ukształtowanie cech sumienności. alkoholizmie i seksualizmie46. Nauka pracy ręcznej w zakresie robót praktycznych stała się w „szkole pracy" Kerschensteinera nowym przedmiotem nauczania po to. Ukształtował się z tego kierunek zwany „wychowaniem przez sztukę". wykazał. które stale się porusza. Tak jak Kopernik „wstrzymał słońce. że myślenie stanowi pomocnicze narzędzie działania i gdy działanie człowieka natrafia na trudności.słowo) bez zrozumienia rzeczy. ponieważ ono dopiero dopinguje wolę do największego nawet wysiłku. wówczas to w umyśle pojawia się problem. z ang. podobnie i przewrót Deweya polega na przemieszczeniu centrów nauczania w szkole.

Pod wpływem Deweya Kerschensteiner wprowadził do swego systemu ideę samodzielności w ten sposób. dzwonki. 2. toteż wpadła na pomysł. jaką w faszyzmie cierpiały eksterminowane dzieci żydowskie i polskie 48 . Najliczniej pojawiły się reformy na polu wychowania przedszkolnego. wprowadzając poprawki. lekcje. Zakazała natomiast bawienia się dzieci lalkami i opowiadania bajek. Podstawy organizacyjne i zasady systemu liberalnego Mnożące się strumyki reform i nowych pomysłów połączyły się w jeden nurt „nowego wychowania" na zjeździe pedagogów w Hadze w 1912 r. pajdokracji. Nauczycielka amerykańska Helena Parkhurst w miasteczku Dalton (USA) stanęła przed trudnym zadaniem. wiejskie szkoły internatowe w Anglii. W ten sposób powstał głośny plan daltoński. ale od tego czasu idea istotna samodzielności małego dziecka utrzymała się we współczesnym przedszkolu. Niedługo też „wiek dziecka" ukazał dno niedoli. do której dziecko w przedszkolu ma się przygotować. W r. rozwijały spostrzegawczość i uwagę. cymbałki. czyli rządów i górowania dziecka nad dorosłymi. w których dziecko ma zgromadzone pomoce i lekturę. wytrwałości. a potem zaliczyć przez zdanie sprawy z wykonania i egzamin z nabytych wiadomości. siedmiobarwną piłkę jako ptaszkiem latającym oraz przez opowiadanie bajek. Zabawy takie żywo zajmowały i interesowały dzieci. Niemczech). Fróbla od 1839) były ochronkami dla dzieci. którą ma samodzielnie wykonać przy pewnej pomocy ze strony nauczyciela. a przede wszystkim ćwiczyły inteligencję. o jego rozwoju fizycznym i psychicznym (pedologia). Zamiast tradycyjnych zabawek. a nawet prawo dobierania sobie rodziców. przyznając mu najskrajniejszą swobodę w rozwoju. Z czasem doprowadziło to do wzmożenia objawów samowoli młodzieży tzw. wychowującymi je fizycznie. a nie jak dotąd skierowanej „na dziecko" celem jego urobienia do posłuszeństwa wobec autorytetu wychowawców. miała uczyć wielką gromadę dzieci bez żadnej pomocy. Inny system tego wychowania stworzył lekarz belgijski Owidiusz Decroly.ności. umysłowo i moralnie głównie przez fantazyjne zabawy dzieci. który wprowadził do zajęć gry wychowawcze. że uczeń zaczynał pracę od samodzielnego projektu. jak kolorowe włóczki. by znieść tradycyjne klasy szkolne. wprowadziła niskie mebelki dostosowane do wzrostu i sił małych dzieci. Okazało się wkrótce. Postanowiono na nim zorganizować towarzystwo dla przeprowadzenia reformy szkolnictwa. „dary natury" Fróbla) zastosowała tzw. a wprowadzić gabinety przedmiotowe. dzwoneczki. Dziecko w systemie hitlerowskim. by dzieci same mogły się obsługiwać i mogły pracować w ogródku przy hodowli kwiatów i królików. Francji. czyli pedagogiki wychodzącej „od dziecka". przygotowanych zawodowo do życia społecznego. podział godzin. W związku z tym ruchem w r. a przez obserwację i doświadczenia przygotowywało się do przyszłej poważnej pracy i do nauki szkolnej czytania i pisania. 1900 pisarka szwedzka Ellen Key powitała nadchodzące XX stulecie pod hasłem „wieku dziecka". bajek i fantazji dziecka przedszkolnego było u Montessori programem zbyt pozytywistycznym i sztucznym. by dziecko ćwiczyło się w odróżnianiu odcieni barw. 1907 w osiedlu robotniczym Turynu lekarka włoska dr Maria Montessori urządziła po raz pierwszy prawdziwy „Dom Dziecka" (Casa dei bambini). np. . w postaci kolorowych obrazków pociętych na części. następnie samodzielnie realizował zatwierdzony projekt i wreszcie samodzielnie oceniał swoje wykonanie. ażeby nie rozwijać fantazji dziecięcej i nie wypaczać zmyśleniami poglądów na rzeczywistość. Pomysły nowatorskie „nowego wychowania" zaczęły się mnożyć (np. „Szkoła pracy" po klęsce I wojny światowej miała wychowywać Niemców na pożytecznych obywateli. planu i kosztorysu rzeczy. Był to nowy kierunek pedagogiczny pajdocentryzmu. W swej egzaltowanej książce rozwinęła prawdziwy kult dziecka. dostaje zadanie miesięczne i zaopatrzone we wskazówki pracy. tonów czy ciężaru (program zaostrzenia zmysłów dziecka). Zasada aktywizmu i samodzielności została wkrótce przeniesiona na teren szkoły średniej. który był już całkowitym zaprzeczeniem szkoły tradycyjnej. którą zamierzał wykonać. np. S o s n o w s k i. materiał dydaktyczny. Warszawa 1962. jak lalka i klocków w formie brył geometrycznych (tzw. pracownie. pojawiła się nowa nauka o dziecku. zaopatrzyła w małe narzędzia pracy. Wojna przeszkodziła wyznaczo- 48 K. zwany inaczej planem pracy laboratoryjnej. że rugowanie naturalnej zabawy. z których bawiące się dziecko miało złożyć całość lub też w postaci obrazkowych kart do gry. ciężarki. Dotychczasowe freblówki („ogródki dziecięce" F.

Claparede'a. jak i psychicznych. Koedukcację uzupełniał postulat.mądrość) Heleny Bławatskiej i antropozofię (gr. Liga Nowego Wychowania działała w duchu pacyfizmu i rozwijała się bez przeszkód do 1932 r. dopiero kryzys ekonomiczny kapitalizmu i faszyzacja Europy położyła kres jej żywotności i ekspansji. C h a t e l a i n . O d e r f e l d ó w n a . antropos . 5° . telepatia. 10° . sofia . Po drugiej wojnie powszechnej Liga Nowego Wychowania weszła w skład UNESCO jako jeden z członków.człowiek) Rudolfa Steinera jako światopogląd towarzystw masońskich. Les Principles de 1'Education Nouwlle. 7° . by 1° . objawianych w pracy ręcznej. Paris 1951. aby oswobodzić wewnętrzne siły dziecka. mediumizm i okultyzm. co pozwalało na odrzucenie wszelkiego z góry ustalonego programu i planu nauczania. 65-66. żądają bowiem. który odbył się dopiero w 1921 r.stwarzać z klasy społeczność dziecięcą. Całość więc była wyrazem mistycznego idealizmu. jak siła nadzwyczajna woli. Działał w tym programie ezoteryczny mistycyzm propagowany przez teozofię (gr. Piageta i inne) nieco inny charakter.zastępować karność zewnętrzną wolnością wewnętrzną51. jasnowidzenie. 6° . indywidualizmu i liberalizmu. lecz pojmowano pod tym wydobywanie specjalnych sił duchowych. wschodni mistyczny pogląd na świat jako podstawę reformy wychowania. 4° . chodziło bowiem w pierwszym rzędzie o „oswobodzenie wewnętrznych sił dziecka" 4 9 . artystycznej i społecznej. 5° . Polska świeżo po odzyskaniu niepodległości stała się członkiem Ligi i początkowo miała pewne sukcesy propagandowe szczególnie w dziedzinie samorządu szkolnego. Utworzono wówczas Międzynarodową Ligę Nowego Wychowania pod egidą Ligi Narodów w Genewie. Rein) byli za „impresją" 51 J. by umożliwić im wzajemne wywieranie wpływów „niezmiernie pożądanych". Określenie to nie było rozumiane tradycyjnie jako rozwijanie i ćwiczenie sił intelektualnych i moralnych dziecka. .łączyć aktywność ręczną z pracą umysłową. ale także wychowanie prowadzące teraz do maskulinizacji dziewcząt i odwrotnie do feminizacji chłopców jako wpływów „niezmiernie pożądanych".angażować je do pełnego życia.celem wychowania było zachowanie i potęgowanie sił duchowych dziecka. teos . o charakterze metapsychicznym. Liga Nowego Wychowania poza twórcami systemów pedagogicznych obejmowała jako zasadniczych członków rządy państw. hipnotyzerstwo. A. metoda kliniczna poznawania dziecka przedszkolnego J. uzasadniana teorią ekspresji i przeciwstawiana praktyce represyjnej starej szkoły. spontanicznych zainteresowaniach. organizując światowe zjazdy co dwa lata. Obowiązywało tu bezwzględne odrzucenie wszelkich kar tak fizycznych. umysłowej. jak wskazuje nazwa. chociaż teoretycznie herbartyści (W. by 1° . dopóki Niemcy nie zostały przyjęte do Ligi Narodów. przyjmujących za podstawę laickiej moralności i etyki naukę jogów hinduskich w opanowaniu ciała przez spotęgowaną ćwiczeniami świadomość jaźni i siłę woli 5 0 . 8° .patrzeć właściwie na dziecko jako na istotę odrębną i bogatą (szacunek dla dziecięctwa). czyli wychowawczego zrównania płci. U podstaw zaś całości programu leżała utopijna wiara w spontaniczną wrodzoną popędowość zainteresowań twórczych wszystkich dzieci.nemu na 1914 r. 3° -pobudzać i rozwijać je. Międzynarodowa Liga Nowego Wychowania.rozwijać zdolności twórcze. a nie nauczać.uwzględniać głębsze zainteresowania dziecka. by dziecko samoopanowywało się moralnie przy pomocy jedynie samorządu szkolnego jako instytucji demokratycznej bez potrzeby poznawania zasad etycznych i uznawania autorytetu wychowawczego.zastąpienie współzawodnictwa między uczniami współpracą indywidualności na usługach zbiorowości. Równocześnie zasady przybrały pod wpływem rozwijającej się nauki (psychologia funkcjonalna E. 49 W ten sposób Międzynarodowa Liga Nowego Wychowania jako ekspozytura masonerii wprowadzała. Warszawa 1913. raczej pedologiczny aniżeli teozoficzny. organizacyjnemu zjazdowi.nauczania opartego na wrodzonych. Teozofia a wychowanie. nie tylko przez wspólną naukę.zaprowadzenie samoopanowania i samorządu jako postaw karności. 2° -mobilizować aktywność dziecka. będące centralą na skalę światową.bóg. walcząc z chrześcijaństwem. Program Międzynarodowy Ligi Nowego Wychowania wymagał. Z nowych założeń wypływał program sprzecznej z tradycją europejską koedukacji. „Ruch Pedagogiczny" 1926 nr 3 s. które deklarowały wprowadzenie w swoim kraju reformy szkoły według określonego programu.poszanowanie indywidualności. 9° .. 3° .indywidualizować według właściwej każdemu dziecku miary. dokąd przeniesiono Międzynarodowe Biuro Nowego Wychowania. 6° . Istotą więc systemu liberalnego wychowania.wymagał koniecznie koedukacji jako wspólnego nauczania i wychowania obu płci. 2° . wciąż pozostaje ta sama swoboda dziecka. w Calais. 4° . 5 0 A t h a r v a n .

np. Gansberg. Ideologia systemu liberalnego wychowania Stwierdziliśmy. gdy dziecko samo czymś się zainteresuje i będzie zapytywało. że wszystko. co przyniosło nędzę i wyzysk proletariatu. w XX w.a nie narzucanie karności zewnętrznej 53 . Rousseau więc przeciwstawia się dogmatowi grzechu pierworodnego. a zakończyło się zasadą podporządkowania religii władzy państwowej według hasła: cuius regio. wreszcie wolność pedagogiczna oswobodziła dziecko od kontroli i autorytetu wychowawców.1) została wyizolowana i oderwana od swej pełni duchowej.zaspakajanie potrzeb i zainteresowań dziecka dla obecnego życia . naciskać) i stali daleko od późniejszego impresjonizmu pedagogicznego zadowalającego się w swobodnej czynności ucznia wrażeniami i nastrojami jak w wychowaniu estetycznym (F. pisania. Przy tym Emilowi należy zostawić swobodę ruchu i rozwoju. H. Tak więc pomimo pewnej ewolucji widocznej w orientacji światopoglądowej od teozofii poprzez pedologię do teorii twórczej ekspresji. 1762 Rousseau wyszedł z założenia. a prawda was wyzwoli" . Padagogischer Impressionismus. a wychowawca Emila ma być tylko obserwatorem psychiki dziecka. 30-31. zm. człowiek według niego nie rodzi się ze skłonnościami do zła i nie potrzebuje nawrócenia do Boga. wychowywać na łonie natury nieskażonej kulturą i w otoczeniu ludzi wiejskich.angażowanie się dziecka w czynnościach spontanicznych . Idea swobody rozwoju dziecka bez kierowania nim przez władzę wychowawczą była nawiązaniem do idei J. jako realizacji „powrotu do natury". jedynie cywilizacja wielkomiejska i kultura dworska deprawują go moralnie. 3. gdy odczuje potrzebę korespondowania z rodzicami.a nie przygotowywanie go do życia dorosłych w przyszłości. Scharrelmann. P. iż istotą systemu liberalnego jest zastosowanie idei wolności w dziedzinie nauczania i wychowania. etyce sytuacyjnej egzystencjalizmu Sartre'a. niezależnej od władzy nauczającej Kościoła. co w XVI w. W dalszych wiekach triumfalny pochód idei wolności negatywnej z programem uwalniania zawsze od czegoś obejmował coraz dalsze dziedziny życia.32. J. przyniesiona w kulturze europejskiej przez chrześcijaństwo pierwotne („I poznacie prawdę. wyraziło się w reformacji protestanckiej. jak sam to określa. gdyż wychodzi z rąk Stworzyciela jako natura pełna szlachetności i ulega zepsuciu dopiero pod wpływem ludzi./ 8. którą trzeba bliżej wyjaśnić. . by po II wojnie światowej dojść ostatecznie do całkowitej wolności moralnej od wszelkich zasad ogólnoludzkiej etyki w głoszonej tzw.a nie przekazywanie dotychczasowego dorobku kultury. . a zastosowana częściowo najpierw do wolności 52 53 religijnej. czyli powieści o wychowaniu z r. W y n n e. trzeba trzymać je zdała od cywilizacji. 1925 na terenie Ameryki następująco: . w XVIII w.rozwijanie własnego doświadczenia dziecka . wolność społeczno-polityczna obywatela od władzy pochodzącej od Boga (rewolucja francuska). . B e c k e r. Człowiek z natury jest dobry i szlachetny. A s c h a f f e n b u r g 1913.rozwijanie dziecka od wewnątrz . imprimere . głoszącej wolność rozumienia Pisma św. jak się komu podoba. . zasadą naczelną pozostaje idea wolności dziecka. który pierwszy głosił konieczność samorzutnego rozwijania się dziecka. co wychodzi z rąk Stwórcy natury jest dobre. w XIX w. 1940)52. Idea wolności.a nie zmuszanie do metodycznego opanowania programu nauki.tłoczyć. Ażeby więc rozwinąć naturalną świętość dziecka. pisząc: tajemnicę J. natomiast psuje się w rękach człowieka. . Rousseau (1712-1778). Theories of Education. . eius religio oraz przymusem wyznaniowym poddanych.Gal 5. zm. „Ku wolności wyswobodził nas Chrystus" .a nie formowanie go od zewnątrz. wolność ekonomiczna od wszelkich zasad moralno-społecznych (kapitalizm). co im się podoba .dyscyplinowanie dzieci przez pozwalanie na działanie tego. Rousseau głosi więc hasła wychowania negatywnego.jako stopniowym wtłaczaniem wiadomości (łac. by stać się pomocnikiem dopiero wtedy. by się dowiedzieć czegoś lub gdy zapragnie uczyć się. a więc w XVII wieku wolność nauki (Galileusz) i systemu filozoficznego (Kartezjusz) od związku światopoglądowego z prawdą religijną. .umożliwienie spotanicznego wyrażania siebie .a nie przystosowywanie dziecka do niego. New York 1963 s. Przeciwieństwa te pomiędzy wolnością a autorytetem ujęto jako postęp wychowawczy w r.a nie przyswajanie podawanego mu materiału. J. w Emilu. 1950. o zdrowej z natury moralności. M.budzenie niezadowolenia z istniejącego porządku społecznego .

krótkowidz Matejko wielkim malarzem narodowym. 28. do S. K. sztukę i wszelkie dzieła kultury w ogóle. a przynajmniej w kibicowaniu zawodom lub też w walce szachowej.a praktykowany przez świętych („do wyższych rzeczy jestem stworzony". Jedynie dopuszczalną karą u Rousseau jest kara naturalna. Freuda (zm. a wolę ku dobremu. tzn. u chłopców tworzy się kompleks Edypa jako zazdrość o matkę wobec ojca. który także może ulec w niekorzystnym środowisku zahamowaniu. u dziewcząt zaś kompleks Elektry jako zawiść o ojca wobec wobec matki. w której powstaje kompleks. na przykład zachęciła matki do karmienia niemowląt własną piersią. jak np. gdyż jest moralnie obojętny. Tak więc proces sublimacji lub kompensacji stał się w psychologii głębi podstawą moralności. by nie tłumić popędów.. którą trzeba umiejętnie pokierować przez porozumienie i współdziałanie z dzieckiem. I—II. np. opracował program sublimacji instynktu walki u chłopców. skierowane na cele kulturalne. ale natrafia na cenzurę świadomości jaźni (Ich . Takie przekierunkowanie energii popędowej powoduje uszlachetnienie jej. kiedy to ukształtowały się liberalne zasady moralizmu. kapral małego wzrostu. w której występuje szczyt sublimacji w postaci platonizacji instynktu.dzieci arystokracji oddawano do odchowania mamkom. gdy żyje zgodnie ze swymi popędami. a nie wyładowuje się wprost w celach biologicznych. Tomaszowi z Akwinu . Uczeń Freuda. Idea Rousseau zawiera w sobie także racjonalne jądro poszanowania wolności dziecka.. czyli pojmowanie moralności w liberalizmie wywodzi się z założenia Rousseau'a. Jednakże praktyczna realizacja idei Rousseau długo nie dochodziła do skutku. postępować inaczej niż zwykle. psychoanalityk szwajcarski. że człowiek jest z natury dobry. twórca psychologii indywidualnej. z powodu kalectwa lub brzydoty. utopieniem się w studni. gdy natura sama ukarze dziecko konsekwencją dokonanego czynu.ich . a przede wszystkim nie narzucać z góry określonego celu i programu nauczania oraz nie stosować kar. na drodze kompensacji Napoleon. trzeba bowiem dziecko uchronić od wypadku. ale przyjął działanie instynktu mocy lub postawienia się. dziś powiedzielibyśmy frustracji. może popędy zużytkować dla dobrego lub złego celu. Tak np. np. 1939) stała się naukową podbudową moralności liberalnej. W końcu XIX stulecia psychoanaliza Z. do sprawy samowoli dziecka itp. a więc postępuje moralnie tylko wtedy. Freuda religię. Utopijność idei Rousseau najbardziej uwidacznia się w teorii kary naturalnej. jako wiązka skojarzonych wyobrażeń. ale w ujęciu chrześcijańskim nie instynkt samorzutnie się uwzniośla. Kompleks taki da się usunąć tylko na drodze kompensacji. moralność. która polega na tym. stał się genialnym wodzem. nie tworzyć kompleksów przez kolizję działania z zasadami etyki. a nie przez narzucanie siłą czegoś co dziecka nie interesuje.Ego) w postaci zasad etycznych sumienia jako nadjaźni (Uber . a nawet odstraszyć karą od istniejącego zagrożenia. lecz doprowadzić instynkty do sublimacji i uszlachetniania przez wyładowanie czynne popędu. np. Wówczas to libido zostaje zepchnięte do podświadomości. lecz szlachetnieje sam człowiek jako osoba. Popęd ten rozwija się w dziecku od niemowlęctwa jako sfera nieświadomego Ono (Es lub w łacinie Id). Tak np. a każda „brzydula" może szukać kompensacji bądź to w intelektualizmie bądź w dobroci serca. Nie dochodzi do powstania kompleksu tylko wtedy. Zygmunt Freud na podstawie obserwacji osób nerwowych doszedł do przekonania. „Angelicum" 1937 fasc. gdyż nie można absolutnie czekać do chwili aż natura-matka surowo ukarze dziecko. odrzucił wprawdzie panseksualizm libido jako jedyne źródło psychiki. personalizmu i humanizmu. tworzący zdaniem. austriacki psychiatra Alfred Adler (zm. ks. 54 . Idea Rousseau przyniosła wiele dobrego. w walce sportowej z naturą lub ze sobą. Stanisław Kostka). Th. co w kulturze dworskiej Oświecenia uchodziło za prostackie i wstydliwe . stosunku wolności dziecka do moralności. tworząc kompleks niższości lub poczucia małowartościowości. iż popęd seksualny (libido) stanowi jedyne źródło życia psychicznego i kieruje postępowaniem człowieka. M i c h a 1 s k i. jak mawiał św. La sublimation thomiste. 4. 1/2. Lekarz austriacki.Super Ego). przez zastąpienie pierwotnego celu dążenia do mocy nowymi wartościowymi celami. W związku z tym Piotr Bovet.wychowania jest nie wychowywać. którzy zamiast krwawych bójek pomiędzy sobą znajdą upust energii w alpinizmie. którą rozwijając rozum ku prawdzie. Rzeczywiście omówiony proces sublimacji działa w rozwoju człowie54 ka i jest znany nawet już św. co nastąpiło dopiero pod koniec XIX w. 1937). gdyż wymagała jeszcze rozwiązania wielu problemów. gdy energia popędowa wiąże się z wyższymi celami kulturalnymi. czyli wywołuje proces sublimacji instynktu. zabarwionych uczuciowo nienawiścią i powodujących zaburzenia nerwicowe. a) Moralizm idealistyczny.

1882) na podstawie filozofii wartości. Jednakże w masach młodzieży samodzielna sublimacja nie daje spodziewanych wyników. np. z niem. a u polonisty z estetyczną. która umożliwia dobre przystosowanie się wychowanka do wzorców społecznych postępowania. dotyczących warunków dobrego rozwoju osobowości. Osoba rośliny czy zwierzęcia. kapłana rozpatrującego życie w związku z Bogiem. Heterotelia (gr. Oprócz typów czystych Spranger wymienił trzy typy mieszane osobowości: osobowość techniczną. wyróżniając 6 czystych typów: 1. czym zajęła się idea personalizmu. kształt) to droga rozwoju osobowości przez realizację najwyższych idei ludzkości. przeniesiona z poezji niemieckiej (Goethe) i filozofii (Kant). generała sprawującego władzę w państwie oraz 6. pochodzącego od wewnątrz tej całości. np. a także osoby zbiorowe. Rozwinął on typologię osobowości. miłości lub walki i nienawiści). ludzkość. socjonomiki. Piękna i Świętości. słowem każda istota żywa. Dlatego też należało wprowadzić pojęcie różniące człowieka od innych osób. człowiek). osobowość religijną.obcy) stanowi przejęcie celów obcych od osób nadrzędnych za własne (np. naukowca dążącego do wartości prawdy. cele sympatii. poety realizujących piękno. eidos . Moralizm liberalny przeto i mało skuteczna teoria sublimacji wymagają dalszych wyjaśnień. nie ma charakteru ani fizycznego. Takie krytyczne pojęcie osoby uległo znacznemu rozszerzeniu. w którym dokonuje się skrzyżowanie nauczania z wychowaniem. Stern chciał się odciąć od tradycyjnego pojmowania osoby. Autotelia (gr. skoro zamiast przystosowania (adjustment) pojawia się chuligaństwo i przestępczość nieletnich. państwa).cel) to realizacja celów własnych osoby w stosunku do osób równorzędnych (np. Dobra. jakie miało chrześcijaństwo.idea. które również tworzą pewną całość i dążą do jakichś celów. czyli jedność wielości (wielojednia). gdy w drugiej fazie swej twórczości włączył się do pedagogiki kultury. to znaczy. obejmująca coraz szersze kręgi jako wynik złego przystosowania (maladjustment). ani psychicznego. np. łączącą w sobie orientację teoretyczną i ekonomiczną równocześnie. Typ osobowości powstaje więc w kontakcie z określoną sferą wartości nauki. Kerschensteiner. roślina.sam. Proces przejęcia celów obcych za własne nazywa Stern introcepcją celów i uważa go za podstawę wszelkiego wychowania. a tworzy całość w sensie logicznym. 4. ponieważ jednością celowo działającą jest nie tylko człowiek. 1). Dusza wychowawcy i zagadnienie kształcenia nauczycieli (tł. . III pkt. Mimo to idealizm w systemie liberalnym każe widzieć moralność jako samorozwinięcie się wrodzonej szlachetności natury człowieka przez swobodne działanie popędów drogą samorzutnej ich sublimacji. stół). Ideotelia zaś (gr. ekonomiczną. u matematyka z teoretyczną. przemysłowca kierującego się zyskiem.samoutrzymania się przy życiu oraz utrzymania gatunku. np. czyli władczą. osoba zaś także składa się z części (np. W tym celu przeciwstawił dwa pojęcia: rzeczy i osoby. W związku z tym G. Warszawa 1936 s. 3. ekonomiki. czyli aksjologii (patrz rozdz. ale jest ich jednością i całością. Pojęciem tym stała się osobowość (Persónlichkeit). Stern wskazuje trzy drogi rozwoju osobowości: autotelia. heteros . Osoba to unitas multiplex. wyjaśnia Stern. np. które razem tworzą hierarchiczne układy w kulturze. rodziny.małżeństwa lub do wolnej miłości. która wyraża się na zewnątrz w postaci celowego dążenia. nadaną mu przez twórcę. ale i zwierzę. heterotelia i ideotelia. Williama Sterna (zm. lekarza społecznika kierującego się ku dobru społecznemu zdrowia ludzi. Natomiast człowiek zmierza do celów wyższych i dlatego może stać się osobowością. niemieckiego psychologa i pedagoga. 1938). Eduard Spranger (ur. 2. Teorię osobowości pogłębił następnie twórca pedagogiki kultury. b) Personalizm w systemie liberalnym wychowania nosi nazwę krytycznego. społeczną. osobowość teoretyczna. lecz jest „neutralna psychofizycznie". estetyczną. osobowość prawniczą. polityczną. która dąży do maksymalnego samorozwoju. która pochodzi z połączenia teoretycznej i społecznej oraz osobowość pedagogiczną. polityki czy religii.). Pod kształceniem rozumie on samodzielne dorabianie się przez wychowanka własnej struktury duchowej osobowości drogą przeżywania wartości. Osobowość jest to więc taka osoba. 5. czy duszą. K e r s c h e n s t e i n e r . Przy tym według Sterna jedność w osobie nie jest substancją jednoczącą. partii. która wybitnie rozwinęła się wśród młodzieży współczesnej pod wpływem teorii psychoanalitycznych. estetyki. która wiąże postawę społeczną z innymi typami zależnie od specjalności nauczania. jak rodzina. dąży tylko do celów minimalnych . np. telos . np. 55 G. narodu. 16. naród. muzyka. autos. bliżej określił samo pojęcie wychowania następująco: „Świadome urzeczywistnianie wartości w kimś jest wychowywaniem innych" 5 S oraz przedstawił drogę tworzenia się typu osobowości jako proces kształcenia. Rzecz każda jest sumą części składowych (np. bakteria. jak idea Prawdy.

zawartych jako energię rozwojowe w dziełach kulturowych 56 .drogą wyboru -jakiegoś systemu wartości nad innymi systemami. Mimo to idealizm w systemie liberalnym wychowania szuka wciąż radykalnych rozwiązań kwestii przeludnienia świata. dopóki nie zaktywizowały się w nim inne humanizmy. głównie socjalistyczny i chrześcijański.. powstał nowy typ uniwersytetu w postaci zjednoczonego Uniwersytetu Londyńskiego o celach oświatowo-społecznych. pomijając możliwe nienormalności. c) Humanizm w systemie liberalnym także nosi na sobie piętno idealizmu i występuje jako humanizm naukowy i technokratyczny. sztuki i kultury przed narastającym faszyzmem i jego barbarzyństwem. zwykle jest bogato wyposażona w zadatki odczuwania wszystkich zasadniczych wartości. stąd też nie rezygnuje łatwo z przywilejów historycznych białego człowieka (np. rozprawy. wskazującej na to. koncertu muzycznego czy pomnika architektury jest przyswajaniem ich wartości. potrzebnych naturze człowieka. walka rasistów w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej przeciw równouprawnieniu Murzynów w latach 1963-64). To właśnie zrozumienie sensu obrazu. jak np. Początek tego rodzaju dążeń wystąpił w Anglii. gdy między duchową strukturą dobra kulturalnego a wewnętrzną strukturą jednostki zachodzi całkowita lub częściowa zgodność 57 . w stosunku do których. predystynującym do rozwoju określonego typu osobowości. L'UNESCO. które rozwijają umysł. Po drugiej wojnie światowej pierwszy dyrektor generalny UNESCO. nadmierną płodnością ras kolorowych. ses buts et sa philosophie. Dlatego też Karol Marks z Fryderykiem Engelsem już w Manifeście Komunistycznym (1848) przeciwstawili ruch proletariacki społeczeństwu burżuazyjnemu kapitalizmu i drobnomieszczaństwa oraz jego zakłamanej moralności. ale wyzwolenie się polityczne spod panowania kolonializmu ludów kolorowych Afryki i Azji wymusza na UNESCO. . szczególnie zaś kierowników wielkiego przemysłu zautomatyzowanego. analfabetyzmem i. gdzie w 1836 r. wojennego i atomowego (technokracja). 1946 z programem humanizmu ewolucyjnego czyli naukowego 58 . ale są konieczne do wszechstronnego rozwoju jako zasadniczej potrzeby i dobra człowieka. Rozdział V SYSTEM SOCJALISTYCZNY WYCHOWANIA 1. London 1946. Tak właśnie Ruskin College było kolegium przygotowującym robotników ze związków zawodowych do egzaminów. H u x 1 e y. by rozszerzyło program swego humanizmu stworzenia dobrobytu na podstawach nowoczesnej nauki i techniki na wszystkie narody świata i oczyściło się z resztek rasowego anty humanizmu. staje się przez przewagę . Taka jednakże oświata i nauka stępiały ostrą świadomość klasową i hamowały bojowość rewolucyjną. który pierwszy umożliwiał uzyskiwanie stopni naukowych poza przygotowaniem w uczelni. W rzeczywistości natomiast osoba ludzka. Theorie der Bildung. Przy tym kształcenie odbywa się według podstawowego aksjomatu Kerschensteinera tylko wtedy. przeciwstawiające się dyskryminacji rasowej. J. nędzą. kiedy to znana nam Międzynarodowa Liga Nowego Wychowania wystąpiła z ideą powrotu do humanizmu europejskiego jako idei pacyfistycznej i broniącej wartości nauki. W r. Humanizm rządów nauki i techniki nad ludzkością. jakie dobra ma system wychowania liberalnego zrealizować. Leipzig 1926. Początki tego humanizmu sięgają okresu międzywojennego. opartej o władzę pieniądza. był długi czas oficjalnym programem UNESCO. Berlin 1917. Tenże. w Japonii zastosowano 56 57 58 biologiczną kontrolę urodzeń. chorobami. które mogą mniejszą odgrywać rolę. uczucia i postawy dążeniowe człowieka. W takim ujęciu założona z góry struktura duchowa jednostki byłaby wrodzonym warunkiem. Das Grundaxiom des Bildungsprozesses. Zawiera on w sobie wizję wszechświatowego rządu dla uzyskania pokoju między narodami w oparciu o spotęgowaną na drodze ewolucji biologicznej twórczość naukową i techniczną. Personalizm więc wymaga swego uzupełnienia w idei humanizmu. nastawioną na walkę z głodem. poematu. Geneza i rozwój systemu Ruch robotniczy w drugiej połowie XIX wieku rozwinął prace oświatowe dla podniesienia poziomu kultury mas robotników oraz dla przygotowania przywódców partyjnych. Stąd konkretna osobowość zawsze pod wpływem warunków zewnętrznych środowiska społecznego tworzy się. biolog angielski Julian Huxley wystąpił w r. 1866 Marks w opracowanej instrukcji dla delegatów na Tenże..

z ros. uprawa ogródków. Lenin więc rozwinął dalej teorię klasowości szkoły. (bezpłatna nauka w języku ojczystym.. nie tylko jako metodę zwiększania produkcji społecznej. Por. K u r d y . W celu zbudowania nowego społeczeństwa komunistycznego cała młodzież związkowa dostała wytyczone następujące zadania: I. pierwsze mające dać tężyznę. Marks tu pisał: „Pod wychowaniem rozumiemy trzy rzeczy: 1. Warszawa 1962.). Historia wychowawania. 6° . zorganizowanie żłobków przyfabrycznych itp. W.). łączącego dla wszystkich dzieci powyżej pewnego wieku pracę produkcyjną z nauką i gimnastyką. jak zwalczanie analfabetyzmu. by przyswoić wszystko to. M a r k s . 3. „ R u c h Pedagogiczny" 1960 nr 5. I. 5° . oceny. Warszawa 1949. Tenże. M a r k s . rozdział cerkwi od państwa i szkoły. co nagromadziła wiedza ludzka. ale 63 po uwagach krytycznych zmieniono radykalnie stosunek do niego . technikę i elektryczność. 1 s. egzaminy wstępne i końcowe.wychowanie fizyczne oraz nauczanie praktyczne. Wybór pism.wiązać swoje wykształcenie. zacieśnionym do przygotowania młodzieży do określonych funkcji zawodowych przy minimum oświaty ogólnej w interesie ustroju kapitalistycznego. Z kolei lata 1920 do 1930 były okresem eksperymentatorskim. zakaz pracy do lat 16. ale nakreślił podstawy systemu wychowawczego na III Zjeździe Związku Młodzieży Komunistycznej (Komsomoł) z 1920 r. Lenin. powiązał wychowanie z polityką. 2° . przyjmowano nowinki pedagogiczne z Ameryki. Wrocław 1965 s. 8° . 49-62. 438^440. 3° -uczyć się. obowiązkowe wykształcenie wszystkich dzieci obojga płci do lat 16. kształcenia politechnicznego.stosować zdobytą wiedzę w pracy nad rozwijaniem przemysłu i rolnictwa na nowoczesnej podstawie technicznej. a bardziej wszechstronnym wychowaniem człowieka dla celów klasy robotniczej. Ten zalążek politechnizacji nauczania rozwinął się już w Kapitale Marksa. O młodzieży. L e n i n . wychowania moralnego i walki z religijnymi przeżytkami. zideologizował wykształcenie.wychowywać się na komunistów. wychowanie umysłowe.). J. czego w starej szkole zupełnie nie znano. O oświacie i wychowaniu. których moralność jest podporządkowana interesom walki klasowej. by wzbogacić umysł. b a c h a (red. Tenże. a mianowicie . K. Zadania związków młodzieży (tł. Warszawa 1967 t. F r. 4° . a nie pamięć znajomością wszystkich faktów. naukę i wychowanie ze wspólną pracą proletariatu 6 1 . Lenin a wychowanie. co było jarzmem dla ucznia.tworzyć kulturę proletariacką jako dalsze rozwinięcie zasobów wiedzy. które są potrzebne dla wykształcenia człowieka. wychowanie fizyczne. 2. sformułował teorię rewolucji kulturalnej. stosowano pomysły Deweya. John Dewey w ZSRR i USA. drugie przygotowanie do pracy produkcyjnej.). stypendia państwowe dla uczniów. lecz jako jedyną metodę wytwarzania wszechstronnie rozwiniętych ludzi" 6 0 . 284-285. 59 1° . Kapitał (tł. nauczanie politechniczne i technologiczne. „Problemy" 1955 nr 2. Warszawa 1951 t. Kształcenie politechniczne wobec zasady poglądowości. które wiąże nauczanie z wychowaniem moralnym . w oparciu o naukę. 62 61 . dbałość o higienę osiedli itp. zaproszono go z wizytą do szkół radzieckich w 1928 r. Ł. 522. 63 B.uczyć się komunizmu nie z broszurek. jakie dają szkoły gimnastyczne i ćwiczenia wojskowe. nadał przy tym związkowi młodzieży nowy charakter awangardowy i szturmowy w walce o cele partii robotniczej 62 . Warszawa 1955. 2 s. podręczniki i systematyczną naukę według programu. który pisał: „W systemie fabrycznym (polegającym. z ros. co było klasowe i służyło interesom burżuazji.kongres genewski głębiej ukazał przeciwieństwo między dotychczasowym wychowaniem mieszczańskim. K w i a t e k . O wychowaniu. N a w r o c z y ń s k i . E n g e l s . tj. rozwijano inicjatywę i samodzielność uczniów. S z a n i a w s k i . Najbardziej posunął naprzód rozwój systemu wychowania socjalistycznego twórca rewolucji Włodzimierz I. takie.. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1965 nr 2 s. Tuż po zwycięstwie nad caratem i kapitalizmem w okresie wojny domowej i interwencji mocarstw 1918-1920 z radosnym entuzjazmem zniesiono w szkole wszystko to.pomijając podkreślenie wychowania umysłowego. lecz w praktyce życiowej przez realizację zadań partyjnych. 60 K. maturę.odrzucić wszystko to ze szkoły. jak u Owena. określił wartości światopoglądowe wykształcenia ogólnego. a więc stopnie. wycieczki i prace pozaszkolne. które zaznajamia z podstawowymi zasadami wszelkich procesów wytwórczych i jednocześnie wdraża dzieci i młodzież do posługiwania się najprostszymi narzędziami wszelkiej wytwórczości" 59 . 7° . które ludzkość wytworzyła. Tymczasem na terenie szkoły radzieckiej działo się nieco inaczej niż postulował przywódca rewolucji. na połączeniu półpracy i półszkoły) kiełkuje zarodek wychowania przyszłości. Wprowadzono za to rady uczniowskie przy kierowaniu szkolą.krytycznie opanować wiedzę tak.Punkty wniosły do programu nauczania dwie rzeczy zupełnie nowe. który nie tylko opracował program oświatowy w 1903 r.

systemem oddziałów i dowódców oraz z perspektywicznością celów sięgających aż do włączenia życia wychowanka w życie społeczeństwa radzieckiego. wydano Przepisy uczniowskie. Warszawa 1954 s. Na skutek tego w tym okresie badacz dziecka. miasta. zbyt odchylone na lewo i antyleninowskie w r. 1943 zaostrzono dyscyplinę szkolną. honoru w powiązaniu z zasadą pracy produkcyjnej. wyrabianie tradycji. oceniać nauczanie. czyli pedologii. N. Wybór tekstów {M. który od 1920 r. stopniowo przywrócono jednolite podręczniki (1932) oraz program nauczania (1933). obowiązku dyscypliny. Odbudowa szkoły programowej dała zwycięstwo nad teorią obumierania szkoły i teorią szkoły pracy produkcyjnej nauce o fizycznym i psychicznym rozwoju dziecka. uchwała partii wprowadziła powszechny obowiązek nauczania w zakresie 7-letniej szkoły początkowej. ujętego w podręcz64 50 lat walki KPZR o oświatę. Szulgina głosiła. zroś. ustalać przyczyny braków postępu w nauce.Zamiast stałego programu nauczania wprowadzono w tym czasie tzw. nakazywało pedologom przy pomocy testowania dobierać klasy. W ten sposób pedologia wprowadzona do szkoły jeszcze bardziej pogłębiła chaos w systemie szkolnym. że nauczanie i wychowanie najlepiej realizuje się w praktyce lub na roli przy bezpośredniej pracy produkcyjnej. Po klęsce zadanej Niemcom pod Stalingradem rozpoczęła się dalsza praca wychowawcza nad odbudową autorytetu pedagogicznego nauczyciela i szkoły. 1936 jako pseudonauka i oportunistyczne odchylenie prawicowe od marksizmu-leninizmu64. która na podstawie obserwacji swobodnego rozwoju dzieci oraz selekcji ich poziomu inteligencji przy pomocy testów starała się zorganizować życie odnowionej szkoły. zapewniającego także dziecku wyzwolenie spod wyzysku kapitalistycznego. która miała się zasadniczo różnić od skautingu (Nadieżda Krupskaja). wypracował w Kolonii im. przenikniętej ideologią czystego marksizmu. wskutek czego została także odrzucona przez partię w r. Napad Hitlera na Związek Radziecki w r. aby zajęła się stroną naukową i popularyzatorską rozbudowy konsekwentnego systemu wychowania socjalistycznego. 1931. 1941 i wojna narodowa przerwały chwilowo dalszy proces przemiany szkoły. Tymczasem w r. teoria obumierania szkoły W. Toteż rozporządzenie władz oświatowych „o organizacji pedologicznej pracy w republice" z 1931 r. selekcjonować dzieci trudne. która rzuciła hasło „technika decyduje o wszystkim" i szybko rozbudowała nowoczesny przemysł. następnie w ramach 10-klasowej szkoły odbudowano szkołę średnią (1931). W Moskwie zaś utworzono Akademię Nauk Pedagogicznych (1944 r. Przyczyną tego powrotu do systematycznej nauki klasowo-lekcyjnej w szkole była pierwsza pięciolatka stalinowska (1929-1932). produkcyjnym i kulturalnym. jak też żądał Lenin. a wiadomości i umiejętności miały dzieci nabywać podczas zajęć w produkcji. wychowanie natomiast będzie polegało na uczestnictwie dzieci w życiu społecznym. z czasem przywrócono maturę i egzaminy nie tylko wstępne. że w trakcie rozwoju społeczeństwa bezklasowego szkoła jako narzędzie ucisku kapitalistycznego będzie zanikała aż obumrze całkowicie. Gorkiego pod Charkowem swój oryginalny system wychowania komunistycznego. uporządkowanie zajęć. rozwijano organizację pionierską. do dymisji w 1928 r. wsi. czyli wzorowanie się na wojsku w tym systemie. 126-131. ale i promocyjne z klasy do klasy. prowadzić poradnictwo zawodowe. wszystko to razem zaprzeczało nastawieniu pedagogicznemu i doprowadziło do potępienia działalności Makarenki jako niezgodnej z duchem komunizmu. Pierwsza z nich tzw. Obydwie przeto te teorie zostały potępione przez Komitet Centralny Partii jako lewackie. wprowadzono legitymację szkolną ucznia. niedorozwinięte itd. wojennizacja. W związku z tym stanowisko pedologiczne władz przyczyniło się do usunięcia z pracy kierownika zakładu wychowawczego najwybitniejszego pedagoga młodzieży bezdomnej i wykolejonej Antona Siemionowicza Makarenki. a wydany opis jego w Poemacie pedagogicznym (1933-1935) wzbudził powszechne uznanie. naukę kompleksową praktycznego poznawania środowisk przyrody. do którego trzeba było wykształcić ludzi politechnicznie i ogólnie przez opanowanie naukowych podstaw produkcji. 1930 nastąpił zwrot w polityce szkolnej. Druga zaś teoria „szkoły pracy produkcyjnej" Pawła Błońskiego wskazywała. który wespół z wychowawcą urabiał członków w poczuciu odpowiedzialności za pracę. W r. Oparł go o zasadę kolektywu wychowawczego. Podstawę naukową tego stanu rzeczy tworzyły dwie teorie pedagogiczne. Nauczanie systematyczne jako zbyt oderwane od praktyki stawało się więc zbędne. Zespołowość.Od tego czasu nastąpiła rehabilitacja systemu Makarenki jako wychowania prawdziwie komunistycznego. zdyscyplinowanie.). Okazało się jednakże wkrótce. że tego rodzaju eksperymenty nie dawały ludzi prawdziwie wykształconych. czyli pedolog.) odrębną od Akademii Nauk. . brał górę nad pedagogiem w szkole.

niku uniwersyteckim pod redakcją Iwana Kairowa (1948 r.) jako prezesa Akademii Nauk Pedagogicznych. Podręcznik ten stał się wzorem dla organizacji wychowania i szkolnictwa w krajach demokracji ludowej po zakończonej w 1945 r. wojnie. Równocześnie zadaniem Akademii Nauk Pedagogicznych w Moskwie była krytyka i ocena przez tę centralę wszystkich teorii pedagogicznych zachodniego świata. Po śmierci Stalina (1953) okazało się także, że czasy „kultu jednostki" doprowadziły do przeintelektualizowania szkoły radzieckiej tak, że nawet politechnizacji uczono tylko teoretycznie, a brak potępionej psychologii wychowawczej oraz pedologii spowodował całkowitą nieznajomość dzieci i młodzieży, na skutek tego nastąpiło oderwanie się szkoły od życia społecznego, a szkoła stała się „bezdzietną", pozbawioną znajomości psychiki dziecka. Krytyka tego stanu wyraziła się w uchwale „o zacieśnieniu więzi szkoły z życiem" (1958) i w zapowiedzi premiera Nikity Chruszczowa o przebudowie ustroju szkoły w kierunku powiązania nauki z pracą. W wyniku eksperymentów, przeprowadzonych w latach 1958-1961, dotychczasową szkołę średnią ogólnokształcącą zmieniono w „średnią ogólnokształcącą politechniczną szkołę pracy z nauczaniem produkcyjnym". Od klasy IX do XI młodzież dwa dni w tygodniu uczyła się pracy produkcyjnej w fabrykach lub gospodarstwach rolnych. W ten sposób szkoła zyskała nachylenie politechniczne i zawodowe, a teoria pracy produkcyjnej Błońskiego zaktualizowała się w postaci łączącej naukę systematyczną z pracą uprodukcyjnioną65. Wreszcie czwarta zasadnicza reforma szkolna nastąpiła w 1970 r. na podstawie Statutu ogólnokształcącej szkoły średniej. Szkoła w ZSRR jest 10-letnią jednolitą, politechniczną szkołą pracy. Jednolitość zapewniają zasady pracy dydaktyczno-wychowawczej jak powszechność nauczania wszystkich dzieci w wieku szkolnym, bezpłatność nauki w języku ojczystym, koedukacyjność i wolność szkoły od wpływów religijnych. Politechniczność zaś i przygotowanie do pracy realizuje się w procesie nauczania i w społecznie użytecznej pracy uczniów. Osobno są prowadzone szkoły z nauczaniem produkcyjnym oraz szkoły z pogłębionym poznawaniem przedmiotów nauczania. W ten sposób szkoła radziecka wyzbywa się sztywnej 66 jednolitości i dostosowuje się do potrzeb i możliwości dzieci i młodzieży .
W. Ł u b n i e w s k i, Błoński i jego szkoła pracy, Warszawa 1965, s. 190-196. I. S z a n i a w s k i, Wprowadzenie do nowego statutu radzieckiej szkoły ogólnokształcącej, „Ruch Pedagogiczny" 1971 nr 1 s. 31-45.
66 65

Ostatecznie więc zostały zrealizowane podstawowe zasady systemu wychowawczego: 1° - komunistyczna partyjność w nauce, kulturze, wychowaniu i moralności, 2° - zasada powiązania szkoły i wychowania z ideologią naukowego poglądu na świat (marksizmu-leninizmu), 3° - zasada powiązania teorii z praktyką na drodze wychowania przez pracę społecznie użyteczną, 4° - zasada wychowania w kolektywie i przez kolektyw (Makarenko), 5° - zasada wszechstronnego rozwoju ucznia zgodnie z jego indywidualnymi cechami i właściwościami wieku rozwojowego67. Mają one zastosowanie w treści i programach wszystkich instytucji szkolnych i przedszkolnych systemu oświatowego, którego organizacja rządzi się własnymi zasadami, jak 1° - zasada jednolitości (jednakowe kształcenie dziewcząt i chłopców - koedukacja oraz zrównanie szkoły wiejskiej i miejskiej), 2° - zasada powszechności (obowiązkowość, bezpłatność nauczania i dostępność szkoły średniej i wyższej dla opanowujących program wiedzy), 3° - zasada autonomii kulturalnej i regionalizmu (nauczanie podstawowe w języku ojczystym, rozwijanie rodzinnej kultury przez likwidację różnic i adoptowanie dorobku kultury światowej), 4° - zasada związku szkoły z życiem kraju (wychowanie obywatelskie, praca społecznie użyteczna, politechnizacja)68 oraz 5° - zasada nauczania świeckiego (oddzielenie szkoły od Kościoła i pozbawienie religii jakiegokolwiek wpływu na wychowanie i kształcenie młodego pokolenia, ponieważ nauczanie opiera się na materialistycznych podstawach na69 ukowych) . Zasady te wynikają z określonych założeń światopoglądowych i filozoficznych, opierają się o nauczanie szkolne jako proces naukowego poznania świata, co stanowi o naukowości tego światopoglądu. Zasada naukowości nauczania zaś oznacza, że uczniom podaje się do przyswojenia wiadomości dokładnie ustalone przez współczesną naukę, że nauczanie wymaga ścisłego stosowania terminów przyjętych w nauce i że zaznajamia uczniów z ważniejszymi teoriami naukowymi, ze współczesnymi poglądami nauki i techPor. S. W o ł o s z y n, Rozwój pedagogiki socjalistycznej w Związku Radzieckim (W:) Zarys pedagogiki, Warszawa 1962, t. 1 s. 251-253. 68 J. T. W i 1 o c h. Radziecki system oświatowo-wychowawczy. Warszawa 1962 s. 22-91. 69 I. O g o r o d n i k o w , P. S z i m b i r i o w , Pedagogika (tł. z ros.), Warszawa 1953 s. 72.
61

niki, ponieważ naukowe teorie doprowadzają uczniów do światopoglądu dialektyczno-materialistycznego7 °.

2. Założenia systemu wychowania socjalistycznego Jak pamiętamy, podstawy światopoglądowe stanowi tu idea walki rewolucyjnej (patrz cz. II rozdz. VII p. 3 c), dążącej do obalenia ustroju klasowego w kapitalizmie wraz z jego imperalizmem, kolonializmem czy neokolonializmem oraz do zbudowania społeczeństwa bezklasowego ludzi pracujących nad opanowaniem przyrody i stworzeniem postępu i dobrobytu („raj na ziemi"). Rewolucja więc obejmuje wszystko, jest rewolucją polityczną, społeczną i kulturalną, wnoszącą nowe treści wychowawcze i moralne. Stąd najdalszym, ideowym celem wychowania socjalistycznego jest „przygotowanie dorastających pokoleń do aktywnego udziału w budowie społeczeństwa komunistycznego i obronie państwa radzieckiego, budującego to społeczeństwo"71.Późniejsze sformułowania celów wychowania są rozbudowane pod względem zadań szkoły, ale koncentrują się wokół wychowania budowniczych społeczeństwa komunistycznego, stąd ostateczne wskazanie brzmi: „Szkoła wiąże pracę dydaktyczno-wychowawczą z praktyką komunistycznego budownictwa i prowadzi moralne wychowanie uczniów w duchu wymagań kodeksu moralnego budowniczego komunizmu" 7 2 . Szczegóły tego kodeksu moralnego będą wyjaśnione niżej, ponieważ przedtem trzeba zarysować koncepcję społeczeństwa budującego komunizm. Otóż model społeczeństwa i człowieka nowego, którego narzędzie realizacji stanowi wychowanie socjalistyczne, stworzony jest przez całość założeń marksizmu-leninizmu, na którą składają się: 1° - materializm dialektyczny i historyczny, 2° - ekonomia polityczna (społeczeństwa opartego o pracę i własność społeczną środków produkcji) oraz 3° - strategia i taktyka rewolucji (historia ruchów robotniczych i zwycięstwa proletariatu). Dla zrozumienia systemu wychowawczego socjalizmu największe znaczenie posiada filozofia materializmu dialektycznego i historyczM. D a n i ł o w i B. J e s i p o w, Dydaktyka (tł. z ros.), Warszawa 1962 s. 142-144. 71 I. K a i r ó w (red.), Pedagogika (tł. z ros.), Warszawa 1950 t. 1, s. 23. 72 Ustaw średniej obszczeobrazowatelnoj szkoły, „Uczitielskaja Gazieta" 1970 nr 110.
70

nego, składająca się z trzech części: materializmu, dialektyki i teorii rozwoju społeczeństwa. Części te są ściśle związane w system, dlatego nie wolno ich rozdzielać, jak to czyniła interpretacja stalinowska 73 ,na skutek czego w podręcznikach diamatu (filozofii dialektycznego materializmu) starego typu 7 4 pojawiły się różne ujęcia bardziej dotyczące bytu materialnego, czyli „ontologiczne" lub bardziej zagadnień dialektycznego poznania, czyli „gnozeologiczne". Stąd też w latach sześćdziesiątych pojawiły się przedstawienia szerokie marksizmu, rozwijające filozofię materializmu dialektycznego i historycznego na tle współczesnych nauk, nowoczesnych problemów cywilizacji oraz krytyki współczesnych kierunków filozofii niemarksistowskiej75. Pomimo rozwinięcia i pogłębienia problemów rozwiązanie pozostaje zgodne z rdzeniem filozofii materializmu dialektycznego i historycznego, które w skrócie należy przypomnieć. a) Materializm filozoficzny zakłada, że istnieje tylko odwieczna materia, będąca w nieustannym ruchu, na skutek czego stale się rozwija w coraz subtelniej sze stany materialne aż do świadomości i duchowości człowieka. Zjawiska duchowe więc istnieją, ale są materialne, ponieważ wiążą się z funkcjonalnymi stanami najwyżej zorganizowanej materii mózgowej w wyższych ośrodkach systemu nerwowego. Świadomość ludzka zdolna jest do odbicia w sobie rzeczywistości, czyli według teorii odbicia, stworzonej przez Lenina, świadomość może poznać obiektywną rzeczywistość przez jej odzwierciedlenie we wrażeniach zmysłowych, wyobrażeniach, pojęciach i teoriach. Jednakże nie zawsze odbicie w świadomości jest prawdziwe, czyli zgodne z istniejącym obiektywnie stanem rzeczy. Przeto warunki prawdy w poznaniu stanowią: 1° - związek myślenia z działalnością praktyczną, gdyż w przeciwnym razie odbicie w świadomości staje się abstraktem oderwanym od prak73

J. S t a l i n , O materializmie dialektycznym i historycznym (tł. z ros.), Warszawa

1946.

N p . A. S c h a f f, Wstęp do teorii marksizmu. Wyd. 5 p o p r a w i o n e i uzupełnione, Warszawa 1950; Podstawy filozofii marksistowskiej, Warszawa 1960; Główne zagadnienia i kierunki filozofii. Cz. I: A. S c h a f f , Teoria poznania, Warszawa 1966 7 ; Cz. II: 7 W . K r a j e w s k i , Ontologia, Warszawa 1966 . 75 J. L e g o w i c z (red.) Propedeutyka filozofii, Warszawa 1965; Z. C a c k o w4 s k i , Główne zagadnienia i kierunki filozofii, Warszawa 1970 ; K. K a s p r z y k , A. W ę g r z e c k i , Wprowadzenie do filozofii. Warszawa 1970; Filozofia marksistowska. Podręcznik akademicki, Warszawa 1970.

74

tyki, która jest nie tylko źródłem poznania, ale i kryterium, miernikiem jego prawdziwości oraz 2° - łączność człowieka poznającego z innymi ludźmi prawidłowo odbijającymi rzeczywistość, czyli łączność z klasą pracującą i jej celami rewolucyjnymi, w przeciwnym bowiem wypadku myślenie pozostające w służbie klasy kapitalistycznej ulega deformacji, złudzeniom i mistyfikacji. Tak więc materializm marksistowski ma swą odrębną teorię poznania, która wytycza drogi myślenia, nauce i nauczaniu, a równocześnie się sama pogłębia 76 . b) Dialektyka zaś tworzy w materializmie marksistowskim metodę obiektywnego poznania przyrody bez wszelkich dodatków interpretacyjnych i klasowej mistyfikacji. Opiera się ona o cztery prawa: 1° - prawo wszechzwiązku zjawisk i jedności przyrody głosi, że cała natura i kosmos, składają się z tych samych pierwiastków chemicznych, w tej samej materii, w związku z czym wszystkie zjawiska jako materialne wiążą się ze sobą i wzajemnie na siebie wpływają. Stąd badając zjawiska wychowania, trzeba brać pod uwagę wpływ kultury, ustroju społecznego, gospodarki, ich powiązania i oddziaływania na psychikę wychowywanego człowieka; 2° - prawo ruchu i zmian stwierdza, że wszystkie zjawiska są w ciągłym, różnopostaciowym ruchu i podlegają zmianom. Wszystko więc przechodzi z jednych stanów w drugie, przez to ulega rozwojowi lub rozkładowi i śmierci. Tak tedy w wychowaniu i kulturze ruchy postępowe przyczyniają się do rozwijania i doskonalenia, natomiast ruchy wsteczne, konserwatywne stanowią warunek upadku i zacofania. Wszystkie zjawiska, a więc i wychowawcze, należy z punktu widzenia metodologii dialektycznej rozpatrywać w ruchu i oceniać zmiany ze względu na postęp społeczny w kierunku demokratyzacji (np. oświaty) lub uwstecznienie; 3° - prawo przechodzenia ilości w jakość w sposób skokowy wyjaśnia dokładniej proces rozwoju, który od drobnych zmian ilościowych (jak stopniowe podgrzewanie wody), w sposób nagły, skokowo zmienia swój charakter w zjawiska nowej jakości (wrzenie wody przy 100°C). Tak samo przez drobne zmiany ilościowe pod wpływem nauczania wiadomości i wychowania nawyków w świadomości ludzkiej wytwarza się nowa jakość, która wyraża się w światopoglądzie naukowym jednostki i zbiorowości.
W. K r a j e w s k i , O wieczności materii i jej ruchu, Warszawa 1956; Z. C a c k o w s k i , O teorii poznania i poznawania, Warszawa 1968; A. K o r s z u n o w , Od wrażenia do poznania naukowego (tł. z ros.), Warszawa 1969.
76

Przy tym nie chodzi o stopniowe zmiany ewolucyjne o charakterze ilościowym, lecz o nowe jakości tworzące się skokowo, czyli rewolucyjnie; 4° - prawo jedności i walki przeciwieństw wreszcie tłumaczy proces rozwoju tym, że tkwiące u podstaw każdego zjawiska przeciwieństwa zwalczają się, tworząc motor rozwoju, przebiegającego przez tezę, antytezę, syntezę i odnawiającego się dalej na coraz wyższym poziomie 7 7 . W dziedzinie wychowania decydujące znaczenie ma według marksizmu walka klasowa, która doprowadza do uwydatnienia sprzeczności antagonistycznych, tkwiących w wychowaniu, np. między indywidualnością i społecznością, między umysłem a wolą, wolnością a przymusem, a dopiero przez postęp sprowadza je do jedności i syntezy w postaci wszechstronnego rozwoju jednostki wychowywanej w łączności kolektywnej z całym postępowym społeczeństwem, budującym ustrój bezklasowy. Rozwój dialektyczny i walka sprzeczności odbywa się zawsze w konkretnej przestrzeni i w czasie, czyli podlega procesowi historycznemu, którego teorię wypracowała trzecia część materializmu marksistowskiego. c) Materializm historyczny stanowi teorię rozwoju społeczeństwa ludzkiego, zbudowaną na podstawie materializmu filozoficznego i dialektyki. Zasada podstawowa materializmu historycznego głosi, że „byt społeczny określa świadomość", czyli treści świadomości, nazywane tu „nadbudową ideologiczną", zależne są od bytu społecznego, tzn. sytuacji społeczno-ekonomicznej jednostek, jak też całej klasy, co w terminolgii ściślejszej nazywa się „bazą ekonomiczną". Bazę ekonomiczną tworzy każdorazowy sposób produkcji dóbr materialnych, który zależy od: a) sił wytwórczych, jakie stanowią narzędzia i ludzie posługujący się nimi oraz b) stosunków produkcji, czyli stosunków własnościowych, które określają, do kogo będą należały wytwory produkcji - do właścicieli narzędzi, czy też do ludzi pracujących tymi narzędziami. Najbardziej zmiennym elementem w materializmie historycznym są narzędzia wytwórcze, jako to wynalazki maszyn, materiałów i źródeł energii, które z kolei powodują zmiany w stosunkach społecznych własności. Tak np. wprowadzenie koła wodnego zamiast żarn obPor. J. F. A l e k s a n d r ó w (red.), Materializm dialektyczny (tł. z ros.), Warszawa 1956; M. C o m f o r t h, Materializm dialektyczny (tł. z ang.), t. 1 Warszawa 1964; J. Ł a d o s z , Materializm dialektyczny. Warszawa 1969.
77

S. do nadbudowy ideologicznej nie należy sam system językowy. a nie pracujących przy niej młynarzy. dzieł sztuki antycznej i romantycznej. Przeciwnie związek bazy i nadbudowy w materializmie historycznym jest dialektyczny. dz. Por. Studia o marksistowskiej teorii społeczeństwa. podział dochodu wedle potrzeb) 7 9 . w bazie ekonomicznej.. w której odkrycia i wynalazki grają pierwszoplanową rolę 7 8 oraz związana z nią historia mas pracujących i ich rozwijającej się walki klasowej z właścicielami coraz potężniejszych środków produkcji. uproszczony. społeczne. zostaje z czasem obalona poprzednia nadbudowa ideologiczna. filozoficzne. która dziś w dobie rewolucji naukowo-technicznej przechodzi jak gdyby do bazy i swoim poziomem oraz ilością twórczych naukowców decyduje o warunkach życia społeczeństwa. religijne. albo też do zahamowania zmian zachodzących w bazie. Warszawa 1961. W. przy pomocy pojęć tak filozoficznych. jak tego chciał tzw. językową czy nawet ogólnoludzką zasadę moralną chce się zaliczyć do nadbudowy ideologicznej i potraktować jako przeżytek przeszłych epok i baz ekonomicznych w świadomości ludzi. wywołującej określony skutek.sługiwanych pracą ręczną niewolników przyczyniło się do powstania indywidualnej własności młynarza. Pomimo wielkiej ważności walki ideologicznej materializm historyczny utrzymuje. Tak więc i w socjalizmie trzeba uczyć się i opanowywać podstawy kultury przy pomocy języka narodowego i obcych. ale także nadbudowa. Stąd też obecnie w materializmie historycznym nie liczy się na automatycznie zachodzące zmiany w świadomości ludzkiej pod wpływem zmian rewolucyjnych w bazie ekonomicznej. B a u m a n . lecz przywiązuje się wielkie znaczenie do walki ideologicznej nad usuwaniem przeżytków i przekształcaniem świadomości w kierunku naukowego poglądu na świat. 78 . a to dlatego. jak tego domagał się Lenin. Zarys marksistowskiej teorii społeczeństwa. W i a t r . Cuda techniki na przestrzeni dziejów. L i 11 e y. jak to ujmuje marksizm-leninizm jako filozofia klasy robotniczej. feudalizm (użytkowanie ziemi przez chłopów poddańczo zależnych od panów). Tak więc. chociaż nadbudowa nie wyczerpuje całej kultury ludzkiej. jak mitologicznych i religioznawczych.komunizmu (obfitość produkcji. Charakteryzując system wychowania socjalistycznego. naukowe. Warszawa 1964. J. Z. głosi materializm historyczny. H o c h f e 1 d. Są to wspólnota pierwotna (wspólne narzędzia i praca w myślistwie i pasterstwie). aby być człowiekiem prawdziwie wykształconym. przeżytki w postaci przesądów czy zabobonów nie koniecznie religijnych. gdy jakąś zasadę logiczną. estetyczne. S z o 1 g i n i a. ze zmianą bazy ekonomicznej zmienia się także treść świadomości. zajmiemy się już tylko ideami pedagogicznymi tego okresu. ułamków. Całość historii społeczeństwa ludzkiego dzieli materializm historyczny na pięć okresów. przy pomocy tabliczki mnożenia. niewolnictwo (podział na ludzi wolnych i pracujących fizycznie niewolników). Związek więc między bazą ekonomiczną i nadbudową ideologiczną nie jest nigdy jednostronny. Mogą w świadomości działać tzw. Tak np. kapitalizm (prywatne środki produkcji i wyzyskiwana wolna siła najemna) oraz ustrój bezklasowy na niższym etapie socjalizmu (podział dochodu narodowego wedle pracy) oraz na wyższym . jej treści są aktywne i mogą przyczyniać się do przyśpieszenia. logarytmów i całek. maszyny i historia. ponieważ nie są całkowicie zmieniane po obaleniu bazy dotychczasowej. prawne. czy też na naukę. Społeczeństwo. wyjaśniający mechanicznie procesy zmian w jednokierunkowym działaniu określonej przyczyny materialnej. Ludzie. J. na człowieka oraz na życie w społeczeństwie. do której wchodzą wszelkie poglądy i teorie polityczne. stąd też bardzo łatwo tu o omyłkę. Warszawa 1963. związane także z problemami wychowania dzieci. Warszawa 1964. umożliwiających dziś całkowitą automatyzację i pozbawiających ludzi zwykłej pracy. 79 Por. że historia społeczeństwa ludzkiego to przede wszystkim historia rozwoju produkcji. Przekształcenia więc świadomości społecznej opóźniają się w stosunku do zaszłych przemian w bycie społecznym. W problemach tych decydującą rolę odgrywały zmieniające się zależnie od formacji społeczno-ekonomicznych poglądy na moralność. cyt. J. młodzieży i dorosłych. związanych z odrębnymi formacjami społeczno-ekonomicznymi. zastosowanie zaś później maszyny parowej do napędu spowodowało wzrost stosunków kapitalistycznej własności na rzecz właścicieli maszyny. W ramach tej periodyzacji ustrojowej rozwijały się treści nadbudowy. czyli dwustronny. lecz rozwijają się w dalszym ciągu i muszą być jako trwały dorobek ludzkości dziedziczone i opanowywane przez ludzi w zmienionej bazie ekonomicznej i przekształconej świadomości. dorobek sztuki czy wiedza naukowa. materializm wulgarny. Nie tylko zmiany bazy ekonomicznej powodują przekształcenie w nadbudowie ideologicznej.

ma więc charakter zjawiska społecznego. obowiązujące normy moralne postępowania jak solidarność. Dzieje wychowania i myśli pedagogicznej w zarysie. co pomaga sprawie rewolucji. jak wiemy. 15. która by go wykładała lub której obowiązkiem byłoby zaznajamianie dzieci z zagadnieniami tej moralności według pewnego programu. Berlin 1960. wobec tego moralność komunistyczna nosi cechę partyjności. czy ta nauka dawała wyniki dodatnie. Istoryja piedagogiki. określone idee. rozwijała się historycznie i ulegała rozbiciu klasowemu. Ponieważ o walce rewolucyjnej decyduje polityka partii komunistycznej. Jeden z pierwszych etyków marksizmu Aleksandrów powiązał moralność z nadbudową ideologiczną.w ostatniej instancji . Także w systemie wychowania socjalistycznego pomimo początkowych oporów i trudności pryncypialnych rozwój dziejowy musiał doprowadzić do procesów wyrównawczych. [W tegoż aut. analogicznie .3. Warszawa 1964 s. A l e k s a n d r ó w . 5.]: Dzieła. 81 moralność była zawsze moralnością klasową" . że „cała dotychczasowa teoria moralności jest . chociaż Makarenko pierwszy dopominał się o teorię moralną dla ułatwienia wychowania pisząc: „W naszej szkole nie ma teorii moralności. M a k a r e n k o . 2° . polega na posłuszeństwie i oddaniu się partii. S. W swojej praktyce doszedłem do przekonania. równocześnie bronili się przed zarzutem amoralności. W o ło s z y n . 1) wiemy. VII p. Warszawa 1950 s. Z analizy sytuacji wychowawczej po II wojnie światowej (patrz cz. że pomijając naczelną sprawę modelu „nowego człowieka" (w socjalizmie budowniczego nowego ustroju według nauki Marksa i Lenina. toteż nią się nie zajmowano. M o s k w a 1947. służąca do przyśpieszenia walki o przebudowę ustroju w kierunku bezklasowości i opanowanie produkcyjne przyrody. a mianowicie: 1° . Warszawa 1949 s. wierność towarzyszom itp. określając ją jako „jedną z form świadomości społecznej. E n g e l s . 80 W związku z tym ogłoszeniem relatywizmu zasad moralnych długo sądzono. 83 A. Stąd Engels odrzucając wszelką dogmatykę moralną „w chrakterze wiecznego. ostatecznego. osoby człowieka i stosunków międzyludzkich w myśl założeń światopoglądowych marksizmu-leninizmu80. Problem wychowania w szkole radzieckiej. w którym jego twórcy. 7. 93. które wprowadziły powszechnie występujące problemy wychowania i skłoniły do szukania rozwiązań problemu moralności. które opracowują jej problemy teoretyczne. A że społeczeństwo rozwijało się dotąd poprzez przeciwieństwa klasowe.wytworem każdorazowej sytuacji ekonomicznej społeczeństwa. Ogólnie więc biorąc. ale w pewnym stopniu problematykę moralną przedstawiano uczniom w ujęciu teoretycznym. W dawnej szkole uczono religii. 130-131. Dobro jest więc tym. które w interesie burżuazji podbudowano mistyfikacją metafizyczną i religijną. niezmiennego odtąd prawa moralnego" twierdzi..realizacja właściwych ludzkich stosunków (idea humanizmu). N. Anty-During (tł.poszanowanie osoby ludzkiej (idea personalizmu) oraz 3° .. dostosowanych do problemów epoki i społeczeństwa. 82 . czy też nie. ani objawiona przez Boga. zawierającej zasady lub normy postępowania ludzi. nie ma ani takiego przedmiotu. a) Moralizm socjalistyczny kształtował się od wystąpienia Marksa i Engelsa w Manifeście komunistycznym. Toteż obecnie istnieją w uniwersytecie katedry etyki marksistowskiej. Warszawa 1957. że także moralność socjalistyczna jest moralnością histoA. które w zetknięciu z potrzebami wychowania przybierają postać kierowniczych idei pedagogicznych. II rozdz. stwierdzono. Ideologia systemu wychowania socjalistycznego Z założeń światopoglądowych i filozoficznych płyną. zrodziła się w procesie współpracy produkcyjnej.).). wzajemna pomoc i współpraca. Oblicze moralne człowieka radzieckiego (tł.w chrześcijaństwie człowieka chrystocentrycznie budującego Królestwo Boże) na czoło wysunęły się trzy palące sprawy formułujące tego nowego człowieka. które wytworzyły się w społeczeństwie ludzkim na tym czy innym etapie rozwoju historycznego i są charakterystyczne dla danej klasy społecznej" 83 . atakując moralność mieszczańską. ani osoby. że moralność nie jest ani wrodzona. 81 F. W praktyce zaś ruchów robotniczych zaczęły się tworzyć nowe. że socjalizm nie potrzebuje opracowania systemu swojej etyki. z niem. lecz jest tworzona przez ludzi dla ich interesów. t. Dlatego też wyjaśniano dalej.konieczność wychowania moralnego dla odnowy moralności publicznej (idea moralizmu). zło zaś jej przeszkadza lub hamuje. E. M i e d y n s k i j . że również nam są bezwzględnie potrzebne wykłady z teorii moralności" 8 2 . Geschichte der Erźiehung. s. Stąd rozwojowo najwyższą formą moralności jest moralność komunistyczna jako świadomość społeczna. Inna kwestia. z ros.

H . z franc). 40-41. niepłacenie alimentów na dzieci pozamałżeńskie. Spór o zagadnienie moralności.. dz. a w ten sposób wielkość i godność człowieka nie potrzebuje uzasadnień metafizycznych i religijnych96. Warszawa 1950 s. O przyczynach demoralizacji młodzieży (W:) Moralność i wychowanie. Warszawa 1948. klasową (służy dobru klas społecznych). Marksizm a osobowość (tł. postawy ideowej. moralno-etycznej i obywatelskiej. Moralność socjalistyczna. traktowane dotychczas jako sprawy ściśle prywatne. 20. S u c h o d o l s k i . Garaudy. żeby stać się osobowością. S t ę p n i o w s k i. J a n k o w s k i . M u s z y ń s k i . Warszawa 1961. H. Jest ona w swojej rzeczywistości całokształtem stosunków społecznych" (6 teza o Feuerbachu). Wyrazem tej potrzeby moralizmu socjalistycznego jest kodeks wojskowy pt. Warszawa 1965. ponieważ znęcanie się pijaków nad rodzinami. O programie świeckiego wychowania moralnego. A. z franc). Pisma wybrane (tł. Praca wychowawcy klasowego nad kształtowaniem komunistycznej moralności uczniów (tł. Warszawa 1961 t. 1 s. niespłacanie rat za meble itp. F r i t z h a n d . cyt. metod i podstaw teoretycznych wychowania moralnego w szkole socjalistycznej94. Warszawa 1960 2 . chociaż treść związana z godnością człowieka jako osoby występuje pod nazwą „antropologii filozoficznej". wyrażonych w obyczajach społecznych lub zwyczajowych ceremoniach. z włos. partyjną (uzgodnioną z linią polityczną) i laicką (bez uzasadnień metafizycznych i religijnych)84. dz. G r a m s c i . Świadomość tę zdobywa się. Por. 97 A.). Moralność i wychowanie.uświadomić sobie swoje sto stosunki. J u r e k . a pojęcie „osobowości" człowieka zostało już wprowadzone. B l o n d . Płk mgr Fr. 96 Tamże s. cyt. K o w a l e w s k a (red. Nauczyciele o etyce swojego zawodu. 86 M. z ros. 91 N p . Etyka zawodowa. Podobnie określał osobowość w marksizmie włoski komunista A. Warszawa 1971. Warszawa 1958. Warszawa 1965 . M. Po roku 1956 w Polsce Ludowej rozwinęła się dyskusja na tematy etyczne. Zasady etyki kadry Ludowego Wojska Polskiego. Warszawa 1969. 95 R.. w strajku) i w pracy produkcyjnej razem z innymi pod wodzą klasy robotniczej (np. dz. 88 B. 94 N. B o ł d y r i e w.skoro sama zasada partyjnego posłuszeństwa okazała się niewystarczająca. W ten sposób ostatnio proces rozwijania etyki socjalistycznej wkroczył na nowe tory wynalezienia świeckich uzasadnień dla znanych powszechnie zasad moralnych. Za punkt wyjściowy posłużyło mu określenie człowieka. mające znaczenie ogólnospołeczne dla wszystkich obywateli jak też znaczenie dla kadry zawodowej. S o k o ł o w s k a. dyskusja nad dalszym uzupełnieniem pt. 93 A . Warszawa 1971. . a zmienić swą 97 osobowość to tyle. demoralizowanie dzieci przez rodziców 87 . Obyczaje i zwyczaje kadry Ludowego Woj69 ska Polskiego oraz Ceremoniał wojskowy. wreszcie c) przez szukanie naukowej motywacji dla etyki laickiej88. G a r a u d y .). które brzmi: „Istota ludzka nie jest żadną abstrakcją tkwiącą w poszczególnej jednostce. Równocześnie odbywa się praca nad określeniem zasad. w wyniku której sformułowano postulaty uzupełnienia etyki marksistowskiej: a) zasadami moralności ogólnoludzkiej. dane przez K. Szkice z etyki. R. trzeba zdobyć świadomość tych stosunków" 9 5 . łączących jednostkę z innymi ludźmi i z przyrodą. stając się osobowością komunistyczną. Gramsci pisząc: „stworzyć własną osobowość znaczy . „Trybuna L u d u " z dnia 8 sierpnia 1971 r.). w walce politycznej (np. Marksa. K r a w c z y k . to ogół aktywnych stosunków. S a r a p a t a (red. 24-42. 85 A. która jest wychowawcą młodzieży wojskowej i ma dać przykład ofiarnej i wiernej służby narodowi 9 0 . ppłk mgr M. zasada „szanuj ojca i matkę" 8 6 . Klasowy charakter moralności. 90 84 R. to na to.. J e z i e r s k i . Zasady wychowania moralnego. Marksizm a moralność (W:) Moralność i wychowanie. 89 „Żołnierz Wolności" z dnia 20 lipca 1971 r. 27-^1.. która podobnie jak język nie wchodzi w całości do nadbudowy i może być przyjęta nawet przez klasy antagonistyczne (jak np. w tym także etyki nauczycielskiej93. s. Natomiast w etologii marksistowskiej91 dyskusja nad problemami moralnymi społeczeństwa socjalistycznego w walce z etyką religijną92 szuka drogi do sformułowań etyki zawodowej.ryczną (zmienną zależnie od potrzeb epoki). dotyczące okresu błędów i wypaczeń ideologicznych85. społeczną (dotyczy norm postępowania wobec zbiorowości). w związku zawodowym). Stąd wnioskuje Garaudy: „jeżeli indywidualność. b) rozciągnięciem zasad etyki społecznej na etykę prywatną. 87 J. Poznań 1965. S c h a f f . 92 2 Por. M i c h a 1 i k. cyt. M. Żołnierski kodeks obyczajowy. Komunizm i moralność (tł. b) „Personalizm" socjalistyczny jako rozwinięta teoria jeszcze nie istnieje. s. Warszawa 1955. 330 n. Teoretyczne problemy wychowania moralnego. H. Uczynił to pierwszy francuski filozof-marksista Roger Garaudy. Dokumenty te podejmują problemy wychowania społecznego. co zmienić całokształt tych stosunków" .). stały się plagami społecznymi.

Jednakże w warunkach kapitalistycznych następuje alienacja pracy przez to. rosną skrzydła.człowiek staje się obcy wytworom własnej pracy. wybierającej życiowe rozwiązania sytuacji. będą wolne od błędów ulegania temu. Tak więc w teorii historycznej wychowania osobowości ostateczną rolę gra nie obiektywne rozpoznawanie zasadniczego w przyszłości zwycięskiego nurtu dziejowego. upodobania i ocenę świata. który staje się tylko środkiem marnej egzystencji. Wprawdzie przystosowanie się do właściwego nurtu historii ułatwia orientację. S u c h o d o l s k i . tworzy materialistyczne pojęcie Entfremdung. Pierwszy Hegel w swej filozofii dialektycznej zwrócił uwagę na to. Suchodolski tworzy własną tzw. za cenę ofiar w tej walce ponoszonej" 9 9 . Stąd też „historyczny kostium" ludzi staje się ich naturą. Tenże. filozofii wartości. co mu zaprzecza. co powinno być miłowane jako dobro. Jednakże są to już zasadnicze sprawy aksjologii. pragnienia. by żyć i rozwijać się. dz. natomiast trzęsą się portki pętakom". jak pięknym ptakom. Wychowanie dla przyszłości. Wówczas to „gdy wieje wiatr historii ludziom. dziś nazywane alienacją. ale nie zawsze historia liczy się z godnością człowieka. Dlatego też u nas prof. że „ludzie tworzą sami swoją historię". Problem wychowania osobowości w społeczeństwie socjalistycznym (W:) Moralność i wychowanie. gdyż można dobro uznać za zło i odwrotnie. Marks głosi. kształtując życie i formę osoby. lecz poprzez własną próbę tworzenia antyhistorii. z czym walczyć nie trzeba" 10 ". dlatego też dowolne tworzenie swej osobowości przez samo uświadomienie stosunków klasowych. iż rozwój osobowości przebiega zawsze w konkretnych warunkach historycznych i polega w gruncie rzeczy na takim wyborze drogi życia.Wprawdzie K. alienus . jak było w ruchach oporu nie zawsze zwycięskiego (powstanie warszawskie). depersonalizują i dehumanizują go. ale tworzy potrzeby. 100 Tamże s. choćby nawet za cenę walki z istniejącymi »faktami dokonanymi«. społeczne i polityczne. lecz daje szansę wyboru i zmusza ludzi do decyzji. że 1° . dzięki któremu człowiek pozostawałby w przymierzu z zasadniczym nurtem dziejowym rozwoju cywilizacji. tu natomiast praca jest środkiem zarobku.obcy). Kształcenie osobowości wobec tego polegałoby na przygotowaniu do rozumnego wyboru drogi życiowej przez uzasadnione rozeznanie w każdej sytuacji zasadniczego nurtu rozwoju i tego.wreszcie człowiek pracujący staje się obcy innym ludziom. Warszawa 1959. a nie przyjemności twórczej. czemu ulegać nie należy i od błędów walki z tym. Marksistowska „antropologia filozoficzna" jako nauka 0 całym człowieku zna przecież możliwość alienacji (łac. ale do fabrykanta. „Tylko w ten sposób decyzje będą słuszne. która w etyce i antropologii marksistowskiej nie zostały jeszcze ze względu na relatywizm historyczny zdecydowane i zamknięte. pomimo nawet trafnego wyboru historycznego. „Historyczna teoria osobowości wskazuje więc. Wówczas to prawdziwa osobowość człowieka nie jest tworzona przez historię. aby tworzyć. gdyż rzeczy wytworzone zaczynają się przeciwstawiać człowiekowi i to zjawisko nazwał Entfremdung (wyobcowanie). że osobowość ludzi jest kształtowana przez czynniki historyczne. jak też donkiszoterii. 99 98 kapitalistycznego. posiadanie pieniędzy lub ich brak nie tylko warunkuje życie. Tak np. bądź też zmienianie jej przez zmianę stosunków może budzić poważne wątpliwości. B. lecz także przekształca człowieka. a „rzeka historii" przepływa przez wnętrze ludzkie. czyli odczłowieczają. cyt. 192. głosząc. ale zawsze w pracy i kolektywie. Według Marksa praca ludzka nie tylko przetwarza świat zewnętrzny. kłamstwo i brzydota. prawda i piękno lub też nienawidzone jako zło. 192. gdyż zrywa z nimi ideową łączność i przeciwstawia się tym. Marks zaś w pierwszych latach swej twórczości. historyczną teorię osobowości 98 . która żyje po to.. jak to zobrazował Konstanty Ildefons Gałczyński. K.Słowem będzie to pożytkiem dla rozwoju osobowości przez uniknięcie tak krótkowzrocznego oportunizmu. W ten sposób własność prywatna 1 pieniądz alienują człowieka. Zniesienie więc własności prywatnej według Marksa przezwycięży alienację człowieka i umożliwi mu powrót do samego siebie jako człowieka społecznego i człowieka ludzkiego zara- . Jednakże „wyrok historii" nie dyktuje fatalistycznie drogi życia. jak to było w czasach pogardy za faszyzmu. do którego trzeba się dostosować.staje się obcy własnej istocie człowieczeństwa. 3° . że człowiek wytwarzając rzeczy staje się im obcy.wyobcowuje się w stosunku do samego procesu pracy. krytykując idealizm Hegla. wyznaczające dziejowy rozwój narodu i świata przez układające się sytuacje i warunki materialne. lecz sama ocena wartości nurtów ze względu na to. 2° . bądź też w warunkach ustroju B. którzy korzystają z jego pracy. czyli wyobcowania się człowieka. które nie należą do niego. Rozwój osobowości człowieka nie zawsze jest pozytywny. 4° .

w której „dialektyczny stosunek między światem osobowym a społecznością" postuluje. którzy utrudzeni i obciążeni jesteście. Tenże. Osobowość i wspólnota. jak czynił to opętany z Gerazy (Mk 5. s. 101 P. Warszawa 1970 s. zasadnicze znaczenie dla wyzwolenia człowieka.Alienacja pracy i pieniądza ma więc. 2° . chociaż same problemy w zasadzie są znane kulturze chrześcijańskiej. by w społeczeństwie przyszłości „dążenie do wszechstronnego rozwoju osobowości zharmonizowane byłoby z uspołecznieniem postaw jednostek. Warszawa 1970 s. Historyczne zaś przekształcenie życia społecznego w socjalizmie wymaga od rozwijającej się osobowości odpowiedniego dorastania do zadań wynikających z sytuacji społecznych. wskazująca co ma robić człowiek w swej rzeczywistości i świecie oraz 3° . Warszawa 1970. że historycznie wytworzyły się trzy nurty w pedagogice. chociaż notuje się trudności w procesie formowania się współczesnej młodzieży. aż do psychoanalizy i egzystencjalizmu odpowiadała na pytanie. Gilsona i E.2-15). z zakorzenieniem ich w życiu autentycznej wspólnoty" 1 0 4 .24). Przeciwnie wysuwa własną materialistyczną koncepcję osobowości dynamicznej. który nienawidzi sam siebie.426 r. 104 Tenże. Warszawa 1957 s. Jak więc widzimy. w filozofii J. jak też przebudowuje teologię pastoralną w kierunku badania historii urzeczywistniania się Kościoła z uwzględnieniem jego reakcji na sytuacje historyczne. która od antyku poprzez chrześcijaństwo. w encyklikach społecznych. Augustyna De civitate Dei . 100-109. naturalizm i idealizm XIX w.pedagogika kształtowania systemu powszechnego w naszym wieku. który gwałtownie krytykuje za chrześcijańskie ujęcie osobowości w tomizmie. 44. jakich sytuacja historyczna w teraźniejszości dostarcza jako „możliwość ku przyszłości". 102 Tamże. Suchodolski głosi. W Nowym Testamencie bowiem występuje pojęcie „pełni czasu" (kajros). ideologia marksizmu omija termin „personalizm". jednakże przezwyciężenie alienacji według Marksa nie dokonuje się przez filozoficzną krytykę. jak i przygotowanie do życia społecznego. lecz wymaga równoczesnej przemiany warunków życia i ludzi.pedagogika kształcenia osobowości.). powodującą deprawację moralną człowieka przez siłę rozkładową bogactwa („Łatwiej jest wielbłądowi przejść przez ucho igielne. J a r o s z e w s k i.Mt 11.28). innych ludzi oraz Boga.zem101. s. demokracji lub nacjonalizmu. feudalizmu. „czas nawiedzenia". jakim ma być człowiek. S u c h o d o l s k i . a to jako 1 ° . Alienacja zaś w ujęciu socjalistycznym jest wyłącznie zjawiskiem historycznym i społecznym. „poznawanie znaków czasu" (Mt 16. Wykazuje to próba rozumienia osobowości jako struktury jednostki wytworzonej przez historię życia i historię pokolenia. s. 13-80. czyli tymi możliwościami rozwoju struktury osobowości. Ja was pokrzepię" . w której subiektywnie odbija się świat zewnętrzny i ku któremu osobowość dynamicznie wychodzi w procesie życiowym. ale ulega przekształceniu w swej strukturze i nie zawsze zgodnie z ideałem wychowawczym. Osobowość i własność. U podstaw materialisty'cznej teorii wychowania. niż bogatemu wejść do królestwa niebieskiego" . Ogólnie biorąc. ideologia wychowania socjalistycznego pogłębia znacznie zagadnienie wpływu historii na rozwój osobowości ludzi i jej alienację. J. Mouniera oraz za uświęcanie rzeczywistości ziemskich u B. ujmującej walkę ciritas Dei z civitas terrena (św. które powstało w warunkach ustroju kapitalistycznego. 291-578. . Warszawa 1965. Maritaina.Mt 19. E. 105 B.4). Teilharda de Chardin103. B. humanizm renesansu. Trzy pedagogiki. która nie istnieje. W związku z tym prof. a rozgoryczenie i zniechęcenie do życia przez uciążliwą pracę („Pójdźcie do mnie wszyscy.pedagogika przygotowania do życia społecznego starożytności. nie odbywa się więc przez powrót do stałej treści istoty ludzkiej. ale przez otwarcie możliwości dalszego świadomego rozwoju osobowości 1 0 2 . jako problem humanistyczny i pedagogiczny. co współcześnie odbija się w rozwoju nowej teologii historii. 31-34. a w socjalizmie już ma być wyeliminowane. Opracowanie teoretyczne tego procesu rozwijania się i dorastania osobowości do świata współczesnego zgodnie z założeniami Marksa jest jeszcze trudne. Ten skomplikowany model rozwoju osobowości 103 T. która obejmuje całe życie ludzkie i szybko rozwija organizacje i planową instytucjonalizację wychowania 105 . i przemiany ich świadomości. S u c h o d o l s k i .Pedagogika więc socjalistyczna rozbudowując własny system oświatowy powszechnego kształcenia integruje w sobie dialektycznie tak wszechstronny rozwój osobowości. Osobowość i wspólnota. 135-137. Stąd alienacja wyraża się w wynaturzeniu człowieka. Poza tym chrześcijaństwo pierwsze zwróciło uwagę na alienację pieniądza i pracy.przeciwstawiając się także strukturalizmowi i egzystencjalizmowi.

Hasło humanizmu socjalistycznego pojawiło się w twórczości Maksyma Gorkiego. czynną miłość do ludzi. cyt.Sformułowano tu cel noweI. Zjazd ten odbył się pod znamiennym hasłem humanizmu „wszystko w imię człowieka. siła woli. ale i o powiększenie kadr wykwalifikowanych fachowców do prowadzenia nowoczesnego przemysłu. Humanizm socjalistyczny rozwinął się w okresie drugiej pięciolatki radzieckiej (1933-1937).). w którym załamują się podmiotowo zdeformowane układy świata przedmiotowego. wyzyskującej innych. jak patriotyzm z internacjonalizmem. Psychologia (tł. 219-220. a więc w procesie humanizacji. t. A. dz. wyzwalającą się z alienacji rewolucyjnie w procesie powrotu do siebie. 109 108 H.S. Wychowanie takie ma przebudować naturę człowieka. . 59.Ten szacunek dla człowieka pracy począł tworzyć troskę o ludzi i ich potrzeby. Dlatego też początkowo treść humanizmu socjalistycznego określano w kategoriach psychologicznych jako „najwyższe poszanowanie osobowości każdego pracownika.to brzmi dumnie". gdy proces życia rozumieć będziemy jako twórczą realizację wewnętrznej struktury sensów. inicjatywa. 3° . ponieważ tworzy tu najwyższą normę moralności. szacunek dla mas. który uchwalił program przejścia do wyższego etapu budowy podstaw komunizmu w Związku Radzieckim. ujmowane w permanentnie kształtującej się i zanikającej treściowo kategorii braku i przeniknięte dynamiczną emocją. leniwej.wychowanie fizyczne (zdrowie i tężyzna dla wydajności pracy i obrony państwa) oraz 5° . dla dobra człowieka" 110 . ukształtowaną przez ustrój kapitalistyczny jako istoty egoistycznej. Pedagogika. jak też kwestii. świadoma dyscyplina pracy. a przed pomyłkami w tej dziedzinie powinni ostrzegać wychowawcy. oraz w sprawie zmienności losu w procesie życia.kształcenie politechniczne (znajomość podstaw produkcji i opanowanie narzędzi).wychowanie umysłowe (danie podstaw wiedzy. narodu czy szczęśliwej przyszłości 109 . B. 4° .) jedynie wówczas. 22. K . literatury pięknej i filmu).. Tym właśnie niedostatkiem wiedzy możemy tłumaczyć. Osobowość jako problem pedagogiki. 2° . Woli ona szerzej traktować człowieka niejako osobę z natury. 106 107 Chodziło więc nie tylko o szybkie wykształcenie.stanowi drogę wychowania osobowości i charakteru człowieka socjalizmu. do nauki i do kultury. rozwijanie myślenia i wykształcenie światopoglądu naukowego). ale zawsze w połączeniu z nienawiścią do wrogów klasowych ludzi pracy. W tej „burzy" słów pozostają w dalszym ciągu niedomówienia w sprawie. Ś w i d a. o którym się mówi w tekście. Ważnym wydarzeniem dla rozwoju wychowania socjalistycznego był XXII Zjazd KPZR w r. do wypoczynku. Istota i cele wychowania. C h r u s z c z o w . z ros. dlaczego ideologia marksizmu unika terminu „personalizm" i nie uznała jeszcze żadnej teorii osobowości za własną i wystarczającą. narodu i wszystkich pracujących na świecie. Wrocław 1970 s. regulującą stosunek do najbliższego otoczenia 107 . 1 s. 422. posiadających moc przeobrażającą wobec struktury" 1 0 6 . socjalistyczny stosunek do obowiązku pracy i własności społecznej. w którym humanizm ma decydujące znaczenie. T i e p ł o w. lecz jako istotę świadomie przekształcającą świat i siebie. Moskwa 1961 s. odwaga). który sformułował piękne zdanie: „Człowiek . która równocześnie jest wyjściem ku światu i włączeniem dzięki temu nowych treści. K a i r ó w (red.). W praktyce natomiast troska o ludzi pracy i ich potrzeby wyraziła się w postanowieniach Konstytucji w postaci prawa obywateli radzieckich do pracy. wreszcie jest regulatorem stosunków międzyludzkich. kolektywistycznie zwracał się do mas ludowych. Warszawa 1964 s. do swego człowieczeństwa. 210-212. W ten sposób humanizm socjalistyczny zyskał charakter społeczny. K. bezgraniczna wiara w ich olbrzymią rolę i znaczenie. Będzie możliwa (ona. S o ś n i c k i . 1961. c) Idea humanizmu socjalistycznego staje się przeto ideą naczelną całego systemu wychowania.wychowanie moralne (wyrabianie cech charakteru takich.wychowanie estetyczne (przetwarzanie świadomości w oparciu o dzieła sztuki. kolektywizm. w ich siły twórcze" 1 0 8 . do ochrony zdrowia. 110 N. miłość do dzieci. skąd bierze się subiektywność odbicia świata w osobowości z jego poczuciem braku i emocji niepokoju. Warszawa 1950 s. dlaczego moc świata przeobrażająca strukturę osobowości nie zawsze realizuje ideał wychowawczy i osobowość nie korzysta z możliwości najlepszego dorastania do zadań epoki? W sprawę więc rozwoju osobowości wchodzi rozumienie subiektywne dobra jako potrzeby człowieka. O programmie kommunisticzeskoj Partii Sowietskiego Sojuza. w prawie zaś wszystkich do nauki zapewnił wszechstronny rozwój dzieci i młodzieży w 5 dziedzinach jako: 1° . S.ujmuje się w następującą formułę „będziemy traktować osobowość jako mikrokosmos. której naczelna dewiza po zbudowaniu wielkiego przemysłu głosiła: „Kadry decydują o wszystkim".

Konieczne jest wprowadzenie przemyślanego i harmonijnego systemu wychowania naukowo-ateistycznego. pijaństwo i chuligaństwo. które ciągle jeszcze nie pozwalają poszczególnym obywatelom radzieckim na przejawianie w całej pełni ich sił twórczych.wysoka świadomość społecznej powinności. a możliwości każdego będą się rozwijać z największą korzyścią dla narodu" 1 1 1 . Przede wszystkim rozbudowało Programma jw. . . 2-6. . w którym z wszechstronnym rozwijaniem ludzi rosną i siły produkcyjne na podstawie wciąż rozwijającej się nauki i techniki. b) wychowanie przez pracę. troska o wychowanie dzieci. nieprzejednanie dla narodowościowej i rasowej wrogości.1961. 115 T. chemii tworzyw sztucznych oraz agrotechniki 115 .przyjaciel.nieprzejednany stosunek do niesprawiedliwości. 1971 r. Na obecnym etapie budownictwa komunistycznego jest rzeczą konieczną prowadzenie jeszcze bardziej zdecydowanej walki z takimi przeżytkami kapitalizmu. wszystkie czynniki społecznego bogactwa wleją się pełnym potokiem i urzeczywistni się wielka zasada „od każdego . . poi. ze wszystkimi narodami 1 1 3 .. obejmując kształcenie naukowo-ateistyczne. Szkoła a postęp techniczny. kosmonautyki. e) wszechstronny i harmonijny rozwój osobowości.wzajemny szacunek w rodzinie.kolektywizm i obywatelska pomoc wzajemna: jeden za wszystkich.rzetelna praca dla dobra społeczeństwa: kto nie pracuje. . walki z możliwością recydywy wielkomocarstwowego szowinizmu i lokalnego nacjonalizmu.. . Komunizm to wysoko zorganizowane społeczeństwo wolnych i świadomych pracowników.troska każdego o zachowanie i pomnożenie społecznego dorobku. a w wychowaniu umysłowym wchłaniając podstawy nukleoniki. c) utwierdzenie komunistycznej moralności. z pełną społeczną równością wszystkich członków społeczeństwa. do krajów socjalizmu. szachrajstwo i zachłanność.oddanie sprawie komunizmu. jw. technologiczne i produkcyjne. automatyki. nieuczciwości. karierowiczostwa.to bezklasowy ustrój społeczny z jedyną ogólnonarodową własnością dla rozwoju wytwórczości.. cybernetyki. prostota i skromność w życiu społecznym i osobistym. zawierający następujące zasady moralności: . 114 113 Programma kommunisticzeskoj Partii Sowietskogo Sojuza. Warszawa 1962. . Zaś „komunizm . . 111 112 . . zwłaszcza wśród dzieci i młodzieży" .1963) rozszerzyła się znacznie. d) rozwój proletariackiego internacjonalizmu i socjalistycznego patriotyzmu. Tenże. . To wydobycie humanizmu jako idei naczelnej wychowania socjalistycznego miało ważne konsekwencje. s.według potrzeb". W związku z tym rozszerzyły się zadania z zakresu wychowania komunistycznej świadomości przez: a) kształtowanie naukowego światopoglądu. w którym utrwali się społeczna samorządność. . Najbardziej rozwinięto kodeks moralny budowniczego komunizmu. miłość do socjalistycznej Ojczyzny. (tł. g) demaskowanie burżuazyjnej ideologii 112 .. Programma. elektroniki. pasożytnictwa. f) przezwyciężenie przeżytków kapitalistycznych w świadomości i postępowaniu ludzi. Wychowanie a cywilizacja techniczna. nieprzejednanie wobec naruszania społecznych interesów.. . politechniczne. Warszawa 1964. który obejmowałby wszystkie warstwy i grupy ludności i zapobiegał rozpowszech114 nianiu się poglądów religijnych. towarzysz i brat.nieprzejednany stosunek do wrogów komunizmu.) w następujących słowach: „Wychowanie nowego człowieka to proces skomplikowany i długotrwały. ten nie je. N o w a c k i . praca dla dobra społeczeństwa stanie się dla wszystkich pierwszą życiową potrzebą. W związku z wyłożonym programem wychowawczym i treść kształcenia dostosowana do ery sputników (od r.uczciwość i szczerość. „Glos Nauczycielski" 1961 nr 44.braterska solidarność z pracującymi. Walentyna Tiereszkowa . niewłaściwego stosunku do kobiety i in. Moskwa 1961 s.go wychowania komunistycznego jako tworzenie budowniczych komunizmu przez włączenie w nurt jego budowy.przyjaźń i braterstwo wszystkich narodów ZSRR. jak próżniactwo i pasożytnictwo.humanitarne stosunki i wzajemny szacunek między ludźmi: człowiek człowiekowi .). 118-123. Uzasadnienie całości programu dał komentarz premiera Związku Radzieckiego Nikity Chruszczowa (zm. sprawy pokoju i wolności narodów. czystość moralna. „Ruch Pedagogiczny" 1961 nr 5 s. 1957) i pierwszych kosmonautów (Jurij Gagarin .według możności. Komunistyczne wychowanie zakłada wyzwolenie świadomości z religijnych przesądów i zabobonów. każdemu . biurokratyzmu. świadomą koniecznością. 63. wszyscy za jednego.

poglądy ideologiczne panujące w społeczeństwie (czyli nadbudowę). Oczy wiście szablonowej jednolitości między nimi nie ma. którzy. 122 Tamże s. musiała wystąpić różnica w pedagogice tak systemów szkolnooświatowych. Podstawy wychowania socjalistycznego. 123 H. Warszawa 1971. politechnicznego. tej samej dla wszystkich ideologii marksizmu-leninizmu. S u c h o d o 1 s k i. że jedne z nich dotyczą przede wszystkim systemu szkolno-oświatowego i ideologii socjalizmu 119 .Na skutek tego pedagogika socjalistyczna nie dąży do izolacji. A. Wrocław 1967. Jedność nauczania i wychowania. dz. wspólne dla całej pedagogiki 126 światowej.). socjologii i innych nauk 1 2 3 . 108-122. Warszawa 1961. sytuacje życiowe ludzi (a więc byt. „Ruch Pedagogiczny" 1971 nr 1 s. 126 Por. Piedagogika. B a n a s i e w i c z . ideał i normy telogii wychowania. 33.). cyt. jak też systemu wychowawczego. 121 Z. H.. świadomego wyboru zawodu. 119 Ustawa o rozwoju systemu oświaty i wychowania. Wstęp do metodologii pedagogiki. wzmocnienie ich zdrowia. „Ruch Pedagogiczny" 1970 nr 5 s. odpowiadające wymaganiom współczesnego postępu społecznego i naukowo-technicznego oraz dążenie. hipotezy badawczej i strategie badań w pedagogice i to głównie przy pomocy języka psychologii. jak również specyficzne dla pedagogiki socjalistycznej . jak się wyraził A. drugie zaś systemu I. K r z y s z t o s z e k . Wrocław 1964. Warszawa 1967. by uczniowie zdobyli trwałą znajomość podstaw nauk wraz z umiejętnością samodzielnego jej uzupełniania"). 623-624. bazę). Warszawa 1967. Ta ostatnia współpraca i dialog naukowy powoduje to. Obszcze osnowy piedagogiki. zmierzając tym samym do unaukowienia pedagogiki 124 . który określa świadomość) oraz dodają zasady kierowania własnymi możliwościami człowieka121. 128. że światopoglądowa pedagogika specjalistyczna wprowadza przyszłego nauczyciela w krąg podstawowych problemów wychowawczych. Metodologiczne problemy pedagogiki. s. W wyniku opracowywania teoretycznego tych różnic w pedagogice socjalistycznej pojawiły się także i u nas dzieła z zakresu metodologii 118 pedagogicznej .. ustanowić cele. „Człowiek i Światopogląd" 1971 nr 5 s. s. prawidłowe ujęcie nauczania pracy. Nowy program KPZR a zadania pedagogiki (tł. Tenże. aktywnej działalności zawodowej i społecznej") 117 . 99-101. A . Tenże. K o r o l e w i W. uściślić problemy. 116 wychowawczego i z jego złożonymi celami humanistycznymi tak wszechstronnego rozwoju osobowości. Metodologiczne podstawy pedagogiki marksistowskiej. równocześnie wyrabia pogląd na różne zjawiska pedagogiczne. F. W krajach demokracji ludowej. T . lecz pragnie B. K. 124 Tamże s. W.olbrzymi problem badawczy pedagogiki radzieckiej116. idącego swoistymi drogami tradycji krajowych do realizacji podstawowej.humanizm socjalistyczny dopuszcza ścieranie się różnych koncepcji naukowych oraz krytyczne zużytkowanie literatury naukowej krajów kapitalistycznych. z ros. b) wychowania ideowego („kształtowanie w młodym pokoleniu światopoglądu marksistowsko-leninowskiego. K r z y s z t o s z e k . cyt. F. T r o j n a r s k a .Moskwa 1969s. M u s z y ń s k i . O radzieckich podręcznikach pedagogiki. dz.miłości Ojczyzny. 117 Status ogólnokształcącej szkoły średniej. wskazując jak są one rozwiązywane na gruncie pedagogiki radzieckiej. 120 .25-26. 11-12. 13-129. dążących dopiero do zbudowania podstaw socjalizmu. Moskwal967. 55. fizycznego i estetycznego) we wszechstronnym rozwijaniu ucznia. a zadania szkoły ujęła w trzy grupy: a) nauczania ogólnego („wyposażenie uczniów w średnie wykształcenie ogólne. moralnego. wychowywania uczniów w duchu wysokiego patriotyzmu radzieckiego . jak też bezklasowego społeczeństwa i nowoczesnego świata człowieka 120 . Drugi zaś kierunek metodologiczny stara się usystematyzować naukowe twierdzenia pedagogiki. Rola wychowania w społeczeństwie socjalistycznym.mają charakter klasowy i proletariacki i zwracają się z krytyką ideowej obojętności ludzi. harmonijnego rozwoju. M u s z y ń s k i (red. H . Metodologiczne podstawy. Schaff „solidnie »naumieli się« marksizmu" 1 2 2 .w wyniku którego ustawa o szkole średniej ogólnokształcącej odstąpiła od schematu pięciu kierunków wychowania (umysłowego. Mimo więc podziału metodologów pedagogiki socjalistycznej na „scientystów" inaczej „instrumentalistów" lub „antropologów" i „filozofów" ze względu na różną interpretację marksizmu 125 . 125 Por. swego narodu. wychowanie fizyczne i estetyczne. 118 Z. choćby dlatego. Pierwsze z nich za podstawowe czynniki wychowania szkolno-oświatowego uważają rozwój stosunków produkcji i walkę klas (tj. I l j i n a . Dalszą konsekwencją wyższego etapu rozwoju pedagogiki radzieckiej było odejście od jednolitego modelu pedagogiki socjalistycznej. Materiały z dyskusji sejmowej. K a i r ó w . Wstęp do metodologii pedagogiki. Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego oraz w duchu gotowości do obrony socjalistycznej Ojczyzny") oraz c) kształcenie wszechstronnego rozwoju („zapewnienie uczniom wszechstronnego. przygotowanie uczniów do życia. G m u r m a n. Warszawa 1965 s.

Morton A. obiecując na przyszłość zlikwidowanie wszelkiego zła i obumarcie złych mocy w człowieku. Warszawa 1951. Warszawa 1910... H. Colson C. Russel B.). co w nim najlepsze" 129 . Warszawa 1952. Przeobrażenia społeczne w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej na tle urbanizacji. Początki klasy robotniczej. Rist K. Rochester A. z ang..). z niem. Rychliński S.zniesie wszelką alienację ekonomiczną. Warszawa 1966 s. z franc). L.. maszyny i historia (tł. I GENEZA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWAWCZYCH /.). Wiek dziewiętnasty (tł.). której wciąż grozi zagłada nuklearna. Wiek XIX. Gide K.). Rousseau F. twórczego i społecznego. WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE DO CZĘŚCI II Pedagogika porównawcza Rozdz. Paris 1956. Położenie robotników w Anglii (tł. z ang... Łódź 1956. Krzyżanowski A.. Historia gospodarcza Polski 1864-1918. Smith A..Synteza humanizmu socjalistycznego jednakże będzie „ocaleniem tego. Gide K. Początki kapitalizmu amerykańskiego (tł. t.włączyć się do ogólnoludzkiej pedagogiki naukowej.. Hitze W. Russell B.. Ludzie. Warszawa 1963. Engels F. Warszawa 1946. z ang. Der modernę Kapitalismus. Kapitał und Arbeit und die Reorganisation der Gesellschaft.). Les Bourgeois conąuerants XIX siecle. Warszawa 1916. New York 1960. Social Ideals and Economic Theories from Quesnay to Keynes. Warszawa 1951. Lilley S. z ang.. z franc). Humanizm skrępowany. Warszawa 1954.. Związki zawodowe robotników angielskich (tł.. Ossowska M. Der Ausgang des Kapitalismus. Warszawa 1936. polityczną. Kula W.).). zachowując jednakże czystość ideologiczną i krytycyzm szczególnie pod adresem 127 humanizmu chrześcijańskiego jako idei skrępowanej przez religię .. 128 127 Assorodobraj N. szturmującego w ruchu robotniczym umierający stary świat 128 . Humanizm socjalistyczny. Moralność mieszczańska.. 89-276. . Kuczyński J. 190. A. Paris 1917. z ang. z niem. z ang. Poznań 1909. Warszawa 1963. K o s s a k . bierze górę nad humanizmem czystej psychologii czy antropologii. z ang. A History of Economic Thought. Kuczyński J. aby zdobycze cywilizacji nie obróciły się przeciwko ludzkości. 1928.. Warszawa 1937. Warszawa [przed 1936] t.. Moraze Ch. Le travail et les ąuestions ouvrieres. 129 Tamże s.nic co ludzkie nie może mu być obce . Położenie robotników w Stanach Zjednoczonych (tł. Histoire des Techniąues. z niem. Jostock P. K u c z y ń s k a ..). Paris 1957. Hitze W. J. Rozwój instytucji społecznych w ciągu XIX stulecia (tł. Sombart W. K u c z y ń s k i . Przejdziemy więc do nauki o procesie rozwoju wychowawczego człowieka jako ważnego elementu każdego humanizmu. gdy humanizm socjalistyczny będzie syntezą wszelkich wartości i prawd . ideologiczną i religijną oraz spowoduje nieustanne odradzanie się człowieka poznającego istnienie. Tak więc i w socjalizmie humanizm techniczny i naukowy nazywany scientystycznym. Położenie klasy robotniczej w Anglii (tł. Berlin 1880. 1-3. Warszawa 1948.). Perspektywy przemysłowej cywilizacji (tł. z niem. 1-2... 1-2.. Rozwój kapitalizmu i jego skutki J. Howell G.. Kwestia robotnicza i dążności do jej rozwiązania (tł. Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów (tł..). Warszawa 1933. t. Warszawa 1948. Tylor O. Miinchen 1924-1927.. Historia doktryn ekonomicznych (tł. Warszawa 1950. Dzieje ludu angielskiego (tł.. Kraków 1949. Jednakże w nowych warunkach cywilizacji technicznej mimo trudności i pokusy żaden z systemów wychowania nie może zaniedbać sprawy wszechstronnego rozwoju człowieka i procesu jego wychowania.

Warszawa 1962. Liberalizm ekonomiczny... Mantuszewski S. Szelągowski A. Katolicyzm i liberalizm w Niemczech XIX wieku. Warszawa 1960. Rozdz. Lublin 1937. „Widnokręgi" 1956 nr 11. Piwowarczyk J. socjalizm. Ketteler. Warszawa 1895. Der soziale Katholizismus in Deutschland bis zum Tode Kettelers. Giinter K. Democratie et liberation. Kapitalizm i niewolnictwo (tł. Krasuski J. Warszawa 1969. Zaniewski R. ks. Les bandes d'adolesenis (trąd... z franc). Z zagadnień bezrobocia. Dziecko w systemie hitlerowskim. Niebezpieczne ulice. 2. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. Der proletarische Sozializmus (Marxismus). z niem. Rozkład kultury mieszczańskiej. Egoizm narodowy wobec etyki. Warszawa 1962. Początki katolicyzmu społecznego we Francji (tł. Protest der Jungen. ks. Zmierzch czy odrodzenie liberalizmu (tł. Rozkład w życiu i literaturze.. Katolicyzm społeczny. Czapów Cz..).. 2. Sojusz kommunistow. Kandel E. Proces emancypacji młodzieży współczesnej „Znak" 1961 nr 84. C. Lublin 19342. Tworzenie państwa i konstytucji.. ks. Paris 1963. Warszawa. Konieczność nowej orientacji w wychowaniu Bloch H.. Paris 1947. II CHARAKTERYSTYKA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWANIA 1. D e m o k r a t y z m i n a c j o n a l i z m Balicki Z. a. K a t o l i c y z m s p o ł e c z n y Duroselle J.. Młodociani przestępcy. Główne kierunki spoleczno-polityczne a ruch oświatowy. Kodeks społeczny. Myśli nowoczesnego Polaka. Łempicki S. Mussolini i korporacyjna przebudowa Włoch.. Sittlichkeitsvergehen an hóheren Schule undihre discipłinare Behandlung. z ang. Engels F. Chrześcijańska demokracja. Leipzig 1928.). Paris 1938. Engels F.. Warszawa 1935. UEurope du XX-e siecle et ł'idee la nationalite... Theories of Education. J. Teorie współczesnego kryzysu.. Ein deutsches Bischofsleben des 19 Jahrhunderts. Dmowski R.. 1-2. Chazal J. 1-2. Roszkowski A. Girard de E. Geneza partii katolickiej w Niemczech.. Rebelie studenckie na Zachodzie. Wołgin W.. z niem. Polskie tradycje wychowawcze.. Oblicze studenckiego buntu. Warszawa 1958. 1957 nr 1. Warszawa 1963. Kunowski S. Foerster F. Chrześcijański ustrój społeczny.. Marks i Engels.... Warszawa 1945. Warszawa 1964. Krieck E. Kooperacja w rozwoju historycznym. Gortais A. Th. Stany Zjednoczone Północnej Ameryki USA. Franz A. Warszawa 1936. Munchen 1924. „Nowa Szkoła" 1947 nr 4..).. Etudes de Criminołogie juveniłe. Warszawa 1938. Zarys katolickiej syntezy społecznej. z niem. Górski K.. (red.. Lwów 1934. cz. „Twórczość" 1946 nr 6. Warszawa 1954. Sośnicki K. Nationalpolitische Erziehung. 1914. Schaff A. z ang. Piwowarczyk J.. Ketteler et la ąuestion ouyriere. Krasuski J. Warszawa 1938. Korporacjonizm i jego problematyka. z ros..... Poznań 1963. Warszawa 1931. ks.... Sosnowski K. Warszawa 1929. Gedanken uber sozialistische Erziehung. Historia doktryn poityczno-prawnych XIX wieku... Sombart W. Paris 1952. Fróhner R.. Kraków 1929. Weill G. Poprzednicy naukowego socjalizmu (tł. Wynne J. Szymański A. 12. New York 1963.. Lwów 1937. The Rise of European Liberalism..Webb S.. Chemia F.).). P. S o c j a l i z m i k o m u n i z m Adler M. Janicki J. Paris 1956. M. I.).). Jezierski H. Berlin 1924.. Warszawa 1945. Michajłow M. Laski H. Vigener F. Maneli M. Leipzig 1932.. Szymański A. Bielefeld 1956. Rozwój socjalizmu od utopii do nauki (tł. Bunt młodzieży (tł.. Wojciechowski S. L'Origine du proletariat romain et contemporain. Warszawa 1923. Neue Menschen. Jeske-Choiński T. Warszawa 1902. Berne 1896. Warszawa 1945. ks. z ang. Londyn 19422. z ang. Caro L. Pouthas Ch. Dzieje organizacji zawodowej w Anglii (tł... Manifest komunistyczny (tł. J. ks.. B. ks. Warszawa 1970. W. Kraków 1901. Moskwa 1960. Poznań 1932. Młodzież a przestępstwa. z niem. Warszawa 1961. Marks K.. t. Wie stark sind Halbstarken. Munchen 1961. Kołodziejczyk H. et Niederhoffer A. Hertz A. Praca najemna i kapitał (tł. z franc). cz. Poglądy demokracji chrześcijańskiej we Francji. Stern W. Kulturkampf. Democraties et capitalisme. Liberalizm i kapitalizm. Seksualna etyka i pedagogika (tł. Stefanowicz J... Rozsprzężenie obyczajów (tł. Kraków 1927. Poznań 1910.). i B. Vaussard M.). Feldman J. Lindsey B... Poznań 1956. London 1947. Współczesne kierunki społeczne..). Paris 1948.. Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Ruchy spoleczno-polityczne c. Kierunki pedagogiczne w początkach XX wieku i ich aspekt polityczny. B.. U źródeł chuligaństwa.... Bonicki S. z niem.. organizatorzy Związku Komunistów (tł. HofTmann W. . Marks K. Warszawa 1950. Jena 1924.). P. B. Williams E. Narodziny i rozwój filozofii marksistowskiej. Warszawa 1911. Zweig F. New York 1953. Gladbach. Czapów Cz.. Warszawa 1938..)... kierunek chrześcijańsko-społeczny. Histoire de la democratie chretienne. „Przegląd Powszechny" 1948 nr 5. Piwowarczyk J. Francja 1968. 1-2. Znaniecki F. b. Bureau P. Warszawa 1902. Louvain 19572.

.. Płock 1937. Małżeństwa koleżeńskie (tł. Warszawa 1968. Łódź 1954. Critiąue des systemes de morale contemporaines. Lubac de H.. Spranger F. z ang. Marks a idea wolności (tł.... „Roczniki Filozoficzne K U L " 1963 z. Nowy człowiek . ks. Humanites. Paris 1907. Suchodolski B. Personality. A Theory of Mass Culture (W:) Mass Culture. Lwów 1939.. świat i życie. Sinko T. Rahner K. Drogi do wolności (tł. Stuttgart 1963. Znaniecki F. Russell B. La crise du capitalismus. Życie duchowe. Lublin 1938. M.. Warszawa 1971. ks. Die Kultur der Gegenwart. Paris 1947. Zarys zagadnień. [i in.. Mc Donald D.. Miinchen 1920-1922. ks. Kraków 1947. Gaudig H. Sandomierz 1961. Warszawa 1968. Kraków 1927. Rowid H.... Die geistige Welt. A. Lwów 1933. Das Problem des Geisligen Seins. Dilthey W. Das Christentumsundder ... Rozwój moralności w świecie starożytnym od Homera do czasów Chrystusa. „Tygodnik Powszechny" 1946 nr 33. Schriften zu Theologie B. The Gang. Problem humanizmu. Upadek cywilizacji zachodniej. Leipzig 1924. Maritain J. Różne koncepcje wolności w rozwoju historycznym. 2. Suchodolski B. Chałasiński J. „Gesamelte Schriften B. Budownictwo socjalizmu i narodziny nowego człowieka (tł. Leclercą J. O wielości cywilizacji. Lipka M. Biblioteka naukowa „Po prostu" nr 4. Lersch Ph. A psychological Interpretation. „Kultura i Wychowanie" 1938 nr 3. Kraków 1936. Glencoe 111... Warszawa 1968. Fiedler E. V.. V.. Untergang des Abendlandes... Liberalizm. . Kraków 1911. Rozwój moralności. Gigon H. Socjologia moralności. Kultura. True Humanism. Evans W.. Krawczyński Z. Freedom and CMlisation.. Miinchen 1952. 1959. Hartmann N.).. Nieletni przestępcy w świecie (tł. Piron G. Kultura i jej dziedziny. z ang. Studia z filozofii kultury. Zieliński T. 4. ks. Binder H. New York 1944. z franc). Warszawa 1931. Fouillee A. Thrasher F. Spengler O. z franc). Nawroczyński B. Źródła zróżnicowania systemów wychowawczych Adamski W. Zarys filozofii kultury. Theories of Personality. Zawadzki B. Wolfe B. Normy moralne -próba systematyzacji.. Warszawa 1970. London 1938. Pojęcie nowoczesnego systemu wychowania Allport G. W. Piwowarczyk J. Czarnowski S. SJ. „Etudes" X. 1947. Warszawa 1949.. Heidelberg 1956. Litt T. Poznań 1937. Struktura osobowości (tł. Mazanowski A. Wychowanie nowego człowieka. Rozental M.. Z rozważań nad wychowaniem nowego człowieka. Ossowska M..]. Kraków 1969..1 2 szkiców na temat ducha nowego pokolenia (tł...Ihr Verlauf von 1913 bis 1919").. Koneczny F. Osobowość. Poznań 1921... Kraków 1933. z ros. ks. Kłoskowska A. New York 1938. Osoba i czyn. Kraków 1932. Alain (Chartier E. Haal C. Noew York 1938. Katolicy i wolność myśli (tł. Hartman A. t.. M. Lefebvre H. Warszawa 1963. Kraków 1935. Warszawa 1936. Ratyński J. S. i H. Paris 19453. Filozoficzne i empiryczne pojęcie osoby ludzkiej. Śliwiński A. Warszawa 1970. Religia a kultura (tł. Paris 1934.). De la personne. M.Lindsey B. Leipzig 1923. Wychowanie moralno-społeczne. kard. Przestępczość nieletnich w Polsce. Kultura i osobowość. Lublin 1939. Szymański A. Wstęp do teorii osobowości (tł.. Lwów 1939.próba definicji.. Warszawa 1935. Freiburg 1948. Koneczny F. Lubac de H.. Gołembski W. Rola wolności w postępie kulturalnym.. Leipzig 1925.... Warszawa 1970. The Hippies.. Veillard-Cybulsky M. Lagensalse 19203. Znaniecki F. Le Drame de 1'Humanisme athee.. Granat W.). Podstawy wychowania państwowego. Gerstmann S.. Warszawa 1931. Leipzig 1934. Die freie deutsche Jugendbewegung (. 3... Wojtyła K. Die Idee der Persónlichkeit wid ihre Bedeutungfur die Padagogik.. Od filantropii do humanitaryzmu i humanizmu. Piwowarczyk J. 3. Pastuszka J..NeueMensch". Warszawa 1912.. Warszawa 1935. Berlin 1933. ks. Toleranz und christlicher Glaube. Kałwa P.. O wychowaniu nowego człowieka.. Warszawa 1938.... Chicago 19474. Socjologia rozwodów. Osoba ludzka .. Michalski J. z niem.. Moderner Humanismus. Warszawa 1935. Die menschliche Person. Bohlen A. Osobowość. Kraków 1964. Murray H. Maritain J. New York 1968. ks. Rybicki W. Na przełomie dwóch epok. Malinowski B. SJ. Messer A. z franc). Poznań 1938.).. Humanizm i poznanie.). SJ. Ossowska M..). z franc). z franc).. TJ.. Einsiedeln 1962. Lindsey G. Młodzież współczesna w świetle własnej opinii.. Aufbau der Person. Warszawa 1935. Kultur und Erziehung.. Zepsucie dzisiejszej młodzieży gimnazjalnej i środki zaradcze. New York 1957. Warszawa 1932.. Warszawa 1964. Nuttin J.. ks. Explorations in Personality. Sośnicki K. Kryzys spoleczno-gospodarczy w świetle katolickich zasad. z ang. Przesilenie gospodarcze świata i w Polsce.. La recherche d'un homme noweau. VI".. Kultura masowa. Lublin 1931. Baley S. Hessen S...

z franc). Christlicher Humanismus.). ks.C h r y s t o c e n t r y z m Dajczak J. „Życie i Myśl" 1950 nr 7/9. Christus als Mittelpunkt religióser Erziehung. Jakubiec C.. Poznań 1966. b. Poznań 1966. Trocąuer Le R. Zuberbier A. Tekst polski.. Świeżawski S. Gniezno 1935. 1-2... Charakter. ks. S. Krąpiec M. Wurzburg 1939. Poznań 1959. OP. Chrystocentryczne nauczanie i wychowanie w seminariach duchownych. Biblia dzisiaj. A. 265-330. Opole 19594. Personalizm i jego perspektywy. Winkowski J. Kowalski-Wierusz J.. Poznań 1947. Warszawa 1956. Wstęp ogólny do Pisma św. Warszawa 1971. Lublin 1961. 437^*55. „Znak" 1950 nr 23. Lublin 1962..... Les \aleurs et le moralisme pedagogiąue. O typach motywacji.. Kraków 1969. Szymusiak J..). Wprowadzenie w chrześcijaństwo (tł.. z franc). La Personne et le bien commun. OP. ks. Ideologia współczesnego wychowania chrześcijańskiego a. ks. Byt. . Katolicka etyka wychowawcza. z ang. ks. P e r s o n a l i z m Górski K. Paris 1969... Deklaracje.. Jungmann J. Rudloff L. ks. Liturgika. z niem. Gillet M. Ricciotti G. Kodeks doktrynalnych wypowiedzi Kościoła. Sobór Watykański II... Dogmatyka w zarysie. Lublin 1967. t. Kościół w świetle Soboru. F i l o z o f i c z n e Bocheński J. TJ. Wprowadzenie metodologiczne do Nowego Testamentu...). Pascher J. Jaeger W.. Wierzę. Roma 1955. Warszawa 1947. Wychowanie człowieka. Du regime temporel et de la liberte. 69-80... Humanizm i teologia (tł. T e o l o g i c z n e Bardecki A. Personalizm katolicki... Niesiołowski A.. Warszawa 1938.. Katolicyzm.. Piwowarczyk W. Katowice 1969. ks..). Kaczmarek Cz. Van Peursen C. Umiński J. Warszawa 1956 s. Maritain J.. ks.es Jahrbuch" 1962 s.. Kościół epoki dialogu.. Warszawa 1955. Chrześcijańska koncepcja człowieka (tł. Historia Kościoła. (red. Maritain J. z franc). Ratzinger J. Paris 1947. Święci i błogosławieni Kościoła katolickiego. z franc).. Ratzinger J.człowiek? Zarys antropologii chrześcijańskiej (tł. Maritain J. A.). Milano 1942. Sawicki F. Zarys etyki i ascetyki katolickiej. Paris 1933.. Chojnacki P. ks. Kształtowanie charakteru (tł. z ang. ks. Tomizm (tł. Dekrety. Poznań 19202. Mała dogmatyka dla świeckich (tł. Kielce 1939. c. Warszawa 1965. Personalismo educatiw. t. Poznań 1964. Podstawy filozofii chrześcijańskiej. bp. z niem. Propedeutyka teologii katolickiej. Warszawa 1960. z niem. Granat W. „Ateneum Kapłańskie" 1948 nr 269. ks. ks. ks. M. Teologia moralna i jej stanowisko chrystocentryczne w całości nauk teologicznych. Elementy filozofii chrześcijańskiej (tł. Nosengo G.. Radoński K. Jaworski M. OP.). Stefanini L. Ray H.. ks. M o r a 1 i z m Bilczewski J. Antropologia filozoficzna (tł. Kraków 1970. ABC tomizmu.. Christozentrik in der Verkiindigung. jego istota wg św. Metafizyka. Warszawa 1957. Formazione cristocentrica. Orientacje Soboru (tł. Kudasiewicz J. z włos. Histoire doctrinale de 1'humanisme chretien. (red. b. 1939. List o wychowaniu. „Theologiscb. Maryja (tł.. ks. Pastuszka J. Witkowiak A.. Bielski T. Kraków 1961 s. Breviarium fidei.. Cnoty nabyte i wlane.. Lubac de H. Poznań 1968. Kraków 1947. „Ateneum Kapłańskie" 1946 nr 250. Wychowanie personalistyczne. ks. Synteza. abp. H u m a n i z m Hermans F. OP. „Lumen Vitae" 1961 s. Osobowość chrześcijańska. Tomasza z Akwinu. Heidelberg 1950.. Kraków 1966. Poznań 1965 s. Synopsa tekstów Soboru Watykańskiego II. 196-198. L. kard. Kraków 1947. Poznań 1968. M. Charakter... Gmurowski A.). Bogacki H..). z franc).. Poznań 1970.).Rozdz. Guardini R. ks. Poznań 1955. Społeczne aspekty dogmatu. Freiburg im. Sobalkowski S. (red. ks. Kraków 1948. Gilson E. Życie Jezusa Chrystusa (tł.. A. 1-2. ks. Paris 1948. 2. z franc). ks. Warszawa 1962. appendix do książki Dybowski M. Romaniuk K. Konstytucje. Mascall E. Rogalski A. ks. ks.). Psychologia.. Poznań 1936. ks. z ang. Welt und Person. Kim jestem ja . III WYCHOWANIE CHRZEŚCIJAŃSKIE 1. d. Założenia a. Guitton J. Pisma wybrane. 100 n. Struktura osobowości chrześcijańskiej w zjednoczeniu z Bogiem (tł. Katechetyka... Versuche zur christlichen Lehre vom Menschen. Br. ks.. Warszawa 1955. Woroniecki J.... Garonne G. Warszawa 1956. Moysa S. Woroniecki J. Gilson E. Kraków 1961. Poznań 1936. Paris 1968. Dogmatyka katolicka..

Warszawa 1931. Theorie der Bildung. Montessori M. Innsbruck 1946... Auffray A. Odrzywolski M... Podstawy organizacyjne Baden-Powell R. Warszawa 1913.. Leipzig 19222. Warszawa 1931. Hovre de F. Hovre F. Podstawy współczesnej pedagogiki. Claparede E. Psychoanaliza w szkole (tł. Die menschliche Personlichkeit. z niem. Tochowicz F.. Warszawa 1912.. Przystosowanie szkoły do dziecka (tł.. SJ. Giiterloh 1886. z ang. Lyon-Paris 1941. Wider das Schulelend. Humanitas Christiana. Cousinet R. . z niem. Parkhurst H... Encyklika o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży (tł. Warszawa 1933. 976-986. Warszawa 1928. ks. Bruxelles 1930. Washburne D.. Riboulet L. Szkoła a społeczeństwo (tł. Psychoanaliza na usługach wychowania (tł. System der Pddagogik im Umriss. Le Catholicisme. Lwów (b.. Une methode de travail librę par groupes. Pius XI. Kraków 1929. „La Documentation Catholiąue" 1969 nr 1550 s. M o r a l i z m i d e a l i s t y c z n y Adler A. Ideologia systemu liberalnego wychowania a. W. Metoda projektów w nauczaniu (tł. Persónlichkeitpadagogik. Abendidndlicher Humanismus und katholische Theologie. Pedagogika ogólna wyprowadzona z celu wychowania (tł. Jana Bosco). Warszawa 1927. M. Paris 1937.). Geschichte des christlichen Humanismus. Spranger E.i. Freud A.. Humanisme integrale. Cannes 1935. UEducatione dei giovani alla luce del Concilio Yaticano II.. Pfister O. Llmprimerie d 1'ecole. Lebensformen. Stevenson J... Wien 1930. .).. Góttler J. stosowana w wychowaniu najmłodszych dzieci (tł. Rowid H. K. Kerschensteiner G.). 19584. z ang. z łac).. z franc). Geneza i rozwój systemu a.. Rozdz. z niem. z ang. Pedagogie chretienne. z franc). Domy dziecięce.). Leipzig 1909. Ostwald. W. Bovet P.). Psychologie du scoutisme. Herbart J. L'Educateur proletarien. Dórpfeld F. Linde E.).. z ang. Roma 1956. Wstęp do psychoanalizy (tł.. 3.). Kraków 1934. Szkoła na miarę (tł. Doktryna wychowawcza kościoła Ancel A. Skauting dla młodzieży (tł. Kielce 1947.. Szkoła i dziecko (tł.Maritain J. F. Warszawa 1968.r. Geisteswissenschaftliche Psychologie und Ethik der Persónlichkeit. Od Freuda do Fromma (tł. Roma 1970... Leipzig 19192.. Lwów 1930. z ang. Paris 1951.)..). b. Pojęcie szkoły pracy (tł.. ses Pedagogues. Paris 1946.. C. Metoda pedagogiki naukowej.).).. Histoire de la pedagogie. UEducation a la Croisee des Chemins. Paris 1947. Paris 1945. Bouchet H. Woroniecki J. A.). Warszawa 19552. Katowice 1939. Les Principes de 1'Education Nouvelle. Kraków 1937. Instynkt walki (tł. Gry wychowawcze jako środek wdrożenia dziecka do czynności umysłowych i ruchowych (tł. 2. Freinet C. Problemy wychowania współczesnego. Warszawa 1913. IV SYSTEM WYCHOWANIA LIBERALNEGO 1. Warszawa 1926. Rahner H. OP. Einfuhrung in die Psychoanalyse fur Padagogen.. z franc). Warszawa 1928.. N o w a szkoła Dewey J. Der didaktische Materialismus. Freud S. Halle 19276. Szkoła twórcza. Psychologia indywidualna w wychowaniu (tł. Szkoła i charakter (tł. Program integralnej pedagogiki katolickiej. 1948. Zmierzch psychoanalizy.) Warszawa 1928. Miinchen 1927. Miinchen 1948.. . Warszawa 1928. z ros.). Ziemnowicz M. Stulecie dziecka (tł. F... z ang.. Warszawa 1957. A. Leipzig 1926..... z niem. Pedagogia świętego (św. Bednarski F. 3.. msgr. Chatelain F.).: Montessori M. z franc). Moje pedagogiczne credo.). Lwów 1926. z niem. Foerster F..). UEducation chretienne dans la lumiere du Concile. Boyer M. Green G.. Key E. Stern W.). Metoda Decroly (tł. b. Sellmair J. z franc). Metoda pedagogiki naukowej stosowana w wychowaniu najmłodszych dzieci (tł. Warszawa 1932. P e r s o n a l i z m Hessen S. Monchamp E.. z niem. Gólz B. Masure E. Paedagogiae christianae elementa. Personalizm krytyczny Sterna a pedagogika. Maritain J. Warszawa 1913. Wykłady pedagogiczne w zarysie (tł. Wykształcenie według planu daltońskiego (tł. ze szw. Włocławek 1938. z niem.. Paris 1945. sa Pedagogie.. Kerschensteiner G. Włocławek 1947. z ang.. Warszawa 1934. Wells H. Hamaide A. z niem. Decroly O. Warszawa 1909. Podstawy pedagogiki (tł. Domy dziecięce. Paris 1936.. Warszawa 1934. Dewey J. z wł..). Herbart J. K r y t y k a szkoły starej •••. L'Humanisme chretien.

Kamiński A. S. Makarenko A. Wstęp do teorii marksizmu. Zadania związków młodzieży (tł. Anty-Diihring (tł..). Oczerk żizni i tworczestwa. S. O moralności komunistycznej.. Makarenko A.). Warszawa 1962. Wychowanie moralne w zespole. Muszyński H. O wychowaniu (tł.).. Antoni Makarenko. H.. przekład niem. Makarenko A. Warszawa 19544. Studium. z ang. Warszawa 1960.). Warszawa 1955. Warszawa 1956. (red. S. Warszawa 1959. Moskwa 1953. Warszawa 1965.. Warszawa (b. Książka dla rodziców (tł. t.). z ros. O p r a c o w a n i a Balabanowicz E. Warszawa 1953. Makarenko (tł...). Materializm dialektyczny (tł. Warszawa 1961. Kołbanowski W. Problemy wychowania w szkole radzieckiej (tł. Frietzhand M.. M o r a 1 i z m Aleksandrów A. K.. Humanismus und Jugend.. z ros.. ses buts. Z mojej praktyki pedagogicznej (tł. F. Garaudy R. Filozofia marksistowska.. W kręgu etyki marksistowskiej. (red.c. Pedagogika A. z ros.. Makarenko A. Warszawa 1949. z ros. z ros. Wybór pism (tł. Makarenko.)..r.).. Paris 1953. Suchodolski B. London 1924. Zarys życia i twórczości. Marks K. Piedołogija.. Warszawa S. Humanisme scientifiąue et raison chretienne. Engels F. Poemat pedagogiczny (tł.). Makarenko A. Materializm historyczny (tł... Rozdz.).. Moskwa 1958. K. O programie świeckiego wychowania moralnego. Krupska N. Berlin 1921. O moralności komunistycznej. Frietzhand M.. Warszawa 1951. Lenin W.). 1950. Schaff A. Podręcznik akademicki. Łunaczarski A. z ros. O wychowaniu (tł. et sa philosophie. Zbiór artykułów (tł. z ros. Huxley J.). Kalinin M. Zarys filozofii marksistowskiej (tł.. Engels F. Lewin A. Warszawa 1968.). Konstantinow F. Warszawa 1970... Engels F. O oświacie ludowej.. 2.. Geneza i rozwój systemu a. London 1946. Chmaj L. Z.). Marks K.). z ros. Bołdyrew N.... z ros. Warszawa 1964. Myśl etyczna młodego Marksa. Spranger E. Praca i wychowanie (Oświata ludowa i demokracja) (tł. Lenin W. Miedynski J. z niem. P. Oblicze moralne człowieka radzieckiego (tł. Dialektyka przyrody (tł. z ros. Sartre J. T. M a k a r e n k o Makarenko A. Marksizm a moralność (W:) Moralność i wychowanie... Co śmiem myśleć (tł. Paris 1954.. O materializmie historycznym (tł. z ros. Warszawa 1955-1957. Konfrontacje pedagogiczne. I n n i pedagogowie Błonskij P. z ros. Berlin 1921. Wychowanie w rodzinie (tł. Warszawa 1948. Maślińska H. I. z ros.. z ros. Błonskij P.. Pedagogue sovietique. Warszawa 1959.. Wrocław 1965. Moralnyj oblik stroitela kommunizma. z franc). I. Moskwa 1964. z niem. Muszyński H. Mój nauczyciel A. Die Arbeitschule (z ros. z ros. V SYSTEM SOCJALISTYCZNY WYCHOWANIA 1. Warszawa 1956. Warszawa 1953. Warszawa 1961.. Warszawa 1950. 3. Warszawa 1961.. Makarenko A. Warszawa 1950. c.).). Szackij S. L'existentialisme est un humanisme. z ros. Wybór pism (tł.). Trzy rozprawy o Makarence (tł. z ros. S. Warszawa 1952..). P. Warszawa 1962. z niem. Humanizm Dubarle A.). P. Zeszyty filozoficzne (tł.. W... Warszawa 1961.. OP.). z ros. z ros. Warszawa 19494. Komunizm i moralność (tł. Engels F. Warszawa 1969. Gelmont A. S.. S.). Warszawa 1954. b.. The Humanizing of Knowledge. S.. Lewin A. Warszawa 1945. 1-7. Stalin J. O wychowaniu komunistycznym i obowiązku żołnierskim (tł. Lenin W. z ros. z ros. życie i twórczość pedagogiczna (tł. Ładosz J. Warszawa 1950. Warszawa 19492.). Dzieła (tł. Lewin A. z niem. Warszawa 1955 3 . Zasady komunizmu (tł.. Makarenko w Polsce. Wybór pism pedagogicznych (tł. Warszawa 1966. Lenin W. Warszawa 1946. Frietzhand M. z ros. Engels F..). z niem. Materializm dialektyczny.. Teoretyczne problemy wychowania moralnego.). Makarenko A. Problemy wychowania kolektywnego. Spirkin A. Robinson J.).). Lezine I.. Warszawa 1956..). Huxley J.. I. Paris 1946. O oświacie i wychowaniu.. Założenia systemu wychowania socjalistycznego Aleksandrów J. W. Makarenko A. G. Lenin W. Makarenki. Gmurman W. z ros. O młodzieży (tł. I.).). Warszawa 1959. Warszawa 1955. Warszawa 1950. Krupska N.. Warszawa 1954... Charków 1935. Warszawa 1949.). LUNESCO. Izbrannyje piedagogiczeskije soczinenija. Warszawa 1970. I. z ros..)..).. . O materializmie dialektycznym i historycznym (tł.. Ideologia systemu wychowania socjalistycznego a. Moskwa 1951. Woprosy wospitanija kommunisticzeskoj morali..). Warszawa 1949. Fere M.

System szkolno-naukowy Danew A.. Warszawa 1959. Nowaja sistema narodnogo obrazowanija w SSSR. . z ros.. Marks K. „Zeszyty Teoretyczno-Polityczne" 1957 nr 3/4 s. Warszawa 19692. „Tygodnik Powszechny" 1948 nr 5. Lukacs G. (red.. Korolew F. Suchodolski B.).historyczna teoria osobowości s..). O socjalistycznym humanizmie... Jaroszewski T. z ros. humanizm. Dydaktyka (tł. Gonczarow N. Sbornik dokumentów i statej. Oświata i wychowanie w ZSRR (tł. Rola wychowania w społeczeństwie socjalistycznym.. Reforma szkolnictwa w ZSRR. Warszawa 1967. Oświata dorosłych w ZSRR. Osiągnięcia i problemy rozwoju oświaty i wychowania w XX-leciu Polski Ludowej. Pęcherski M.. Człowiek. Oświata w Związku Radzieckim (praca zbiorowa). 19-140. (red.).. Paris 1953.. S. M. z ros. Frietzhand M. Osnownyjepostanowlenija. Warszawa 1950. Psichologiczeskie czerty licznosti sowetskogo czelowieka w raportach A.. Obszcze osnowy piedagogiki. Suchodolski B. Moskwa 1961. Sznirman A. 2 3 ^ 0 . Pęcherski M. Muszyński H.. U podstaw materialisty cznej teorii wychowania.. Nowy program KPZR a zadania pedagogiki (tł. t. Tatori A. Warszawa 1970 s. Polny R. Korolew F. Warszawa 1966. (red. Podstawy wychowania socjalistycznego. z franc). 487-505. Tazbir S.. Warszawa 1950.. Warszawa 1965. Świecki A. 604-608. Marksistowska koncepcja wychowania (W:) Mała Encyklopedia Pedagogiczna. (red. T. z ros. Warszawa 1957... K.alienacja pracy s... Oświata i wychowanie w Polsce Ludowej.. z ang. Pomykało W. Frietzhand M. ks. Piwowarczyk J. Krzysztoszek Z. prikazy i instrukcji. Moskwa 1967.b. Humanizm i kultura świecka. Kuczyńska A. „Sowietskaja Piedagogika" 1950 nr 5. Marksa. Wrocław 1956. Moskwa 1947. Tomaschewsky K.). Kairów I. 25 lat oświaty i szkolnictwa w Polsce Ludowej. Okoń W. Makarenki.. Warszawa 1950. Zagadnienie osobowości w świetle psychologii marksistowskiej. Warszawa 1962. Warszawa 1954.). Jaroszewski T.). c. Marxisme et humanisme. Warszawa 1962. Programma Kommunisticzeskoj Partii Sowetskogo Sojuza. King B.. Pedagogika (tł.)... Jesipow B. Wybrane zagadnienia. Gonczarow N. Ideologia i światopogląd w wychowaniu... Pedagogika (tł. 1-2.). moralność. Wstęp do metodologii pedagogiki. Warszawa 1971. „Die Padagogik" 1957 nr 7 s. Socjalistyczny humanizm. Warszawa 1963. Daniłow M. Suchodolski B. Warszawa 1957 . Gonobolin F. Wybór tekstów. Warszawa 1962. „Wiedza i Życie" 1946 nr 4/5. Wiloch J... Warszawa 1958... Warszawa 1963.). 4.).. Suchodolski B. Narodnoje obrazowanije. Wrocław 1964. z ros. M. Warszawa 1970/71 (dodatek „Wychowania") s. Warszawa 1960 .).das hbchste Zielder deutschen demokratischen Schule. Moskwa 1948. 1-2. Warszawa 1953. U podstaw materialistycznej teorii wychowania. F.. Strzelecki J... Wybór tekstów (tł. Warszawa 1966. z ros. Osnowy pedagogiki. Więź szkoły z życiem w krajach socjalistycznych. P. Kuczyński J.. Marksizm a osobowość (tł. Suchodolski B. Warszawa 1967. Suchodolski B. Humanizm socjalistyczny.. Kowalski S. K. J. H u m a n i z m s o c j a l i s t y c z n y i Bigo P. Rozwinięcie i przezwyciężenie heglowskiej teorii alienacji przez K. M. Alienacja? Warszawa 1965.). Kairów A. Der Humanismus . (red. Warszawa 1968. Pomykało W. Drogi rozwoju teorii i kształcenia politechnicznego w Związku Radzieckim.. Chałasiński J. P e r s o n a l i z m Garaudy R. „Nauka Polska" 1953 nr 2.. Aktualne zagadnienia oświaty i wychowania. K. Gmurmann W. Warszawa 1961. (red.... Warszawa 1968. Moskwa 1960. W sprawie alienacji. Osobowość nauczyciela radzieckiego (tł. Wychowanie dla przyszłości. Moskwa 1960.. Radziecki system oświatowo-wychowawczy. Humanizm socjalistyczny a podstawowe prawo ekonomiczne socjalizmu. Warszawa 1962. F. Gonczarow N. Warszawa 1959. Suchodolski B. 45-60. Osnowy kommunisticzeskogo wospitanija. 100-109. 50 lat walki KPZR o oświata. „Zeszyty Teoretyczno-Polityczne" 1957 nr 6. t. Jesipow B. Warszawa 1950. K.. Metodologiczne podstawy pedagogiki marksistowskiej. Osobowość i wspólnota.).

Stąd też realne znaczenie wychowania dziś polega na przekształceniu człowieka. W. a polowania na myszy u kociąt 1 . całkowicie bezradnego i zdanego na pomoc matki i otoczenia ludzi. jadło. słynna Komisja Edukacji Narodowej nie mogła nazwać się Komisją Wychowania. D a n y s z . . Jak rośliny i zwierzęta chronią swoje potomstwo. ogrzewa. jak psychicznej (kształcenie umysłowe i moralne) oraz duchowej (działanie uszlachetniające sztuki i religii) młody człowiek nie może się w pełni rozwinąć.wychowywać od ex-duco . zastępując łacińską edukację.). myślimy o działalności wychowawczej. dzięki którym takie np. karmienie. Jeszcze bowiem utworzona w 1773 r. gdyż oznaczałoby to w tym czasie Komisję Aprowizacji2. Bez tej skomplikowanej i uciążliwej pomocy wychowawczej tak w dziedzinie fizycznej (żywienie. kaczę po wykluciu się z jajka od początku potrafi pływać i nurkować. która je karmi. Podobna przenośnia wyciągania i podnoszenia wzwyż działa w niemieckim wyrazie erziehen i francuskim elever. znaczących wychowywać. igraszek walki u szczeniąt. ponieważ kierowane jest gotowymi mechanizmami instynktów.C z ę ś ć III PEDAGOGIKA TEORETYCZNA PROCES WYCHOWAWCZEGO ROZWOJU CZŁOWIEKA Rozdziałl POJĘCIE WYCHOWANIA /. troskliwej serdeczności. bez czego ani jednostka nie byłaby szczęśliwa. Dlatego też okres rozwojowy dziecięctwa i młodości trwa u człowieka bardzo długo. higiena). 2. instynkt krzyku jako drogę porozumienia się z otoczeniem i zadatek późniejszej mowy. 231-262. pisklę (tł. mechanizm zaciskania palców wokół przedmiotów. to co dziś zawiera się w chowie (hodowli) zwierząt i w wyrażaniu „dobrze chować kogoś". W związku zaś z tym termin wychowanie w języku potocznym jest wieloznaczny i zawiera w sobie co najmniej poczwórne znaczenie. „wychowanie" w języku polskim pierwotnie znaczyło tyle co „żywienie. czyli dobrze odżywiać. czyli ze względu na słowo-twórczą budowę wyrazu. ani też rodzice i społeczeństwo nie osiągnęliby swoich celów życiowych. Łacińskie słowo zaś edukacja znaczy w swoim rdzeniu wyprowadzanie {educare . na wyprowadzaniu rozwijającej się jednostki ze zwierzęcego stanu natury i podnoszeniu jej do stanu kulturalnego człowieczeństwa. kształcenia i wychowania w daleko J. Lwów 19252 s. pielęgnacji. Jednakże pomimo lepszego nawet uzbrojenia w instynkty. O wychowaniu. zajmując aż 1/3 całego przeciętnego okresu życia. co razem ujmowane bywa w pojęciu wychowania. gdy u zwierząt ssących czas rozwoju obejmuje od 1/6 do 1/5 długości życia. Przede wszystkim mówiąc o wychowaniu. Etymologicznie. utrzymanie". Tylko człowiek przy narodzeniu jest słabo wyposażony przez naturę. Warszawa 1957 s. Tymczasem istotny sens życia ludzkiego polega na osiągnięciu wszechstronnie rozwiniętego człowieczeństwa. W przeciwieństwie do niemowlęcia ludzkiego potomstwo wielu zwierząt od razu daje sobie radę w życiu. Ptak i gniazdo. M a k a t s c h . Koniecznością więc biologiczną jest niesienie pomocy wychowawczej dla prawidłowego ukształtowania człowieka. czyli jedzenie. znaczący wychowanie. potomstwo wszystkich prawie zwierząt wyższych wymaga pewnego okresu opieki rodzicielskiej. Dziecko ludzkie potrzebuje stałej opieki. np. powodującej stawanie się mądrzejszym i lepszym czło2 A. Kraków 1946. pouczeń i nauki. szukając żeru. Dopiero w XIX wieku wychowanie nabiera przenośnego znaczenia. z niem. broni przed niebezpieczeństwami drapieżników i uczy sztuki życia często w formie zabawowej. posiadając zaledwie instynkt ssania dla utrzymania się przy życiu. K r e i n e r. Zjawisko rozwoju wychowawczego Człowiek przychodzi na świat w postaci krzyczącego niemowlęcia. wskazujący na ważność ręki w rozwoju ludzkim oraz instynkt przywierania do ciała matki jako sposób obronnej ucieczki. jak u ptaka siadającego na gałęzi. podchodzi od słowa pitanije. Podobnie w języku rosyjskim wyraz wospitanije. jajo. 1 większym stopniu.wyprowadzam) i to z jakiegoś stanu gorszego do lepszego i wyższego.

a więc o całkowitym procesie wychowawczego rozwoju człowieka. wreszcie żeby osiągnąć wynik zamierzony. Allgemeine Pedagogik. W a i t z . czyli wytworze wszystkich działań i warunków oraz 4° . że „wychowanie jest planowym oddziaływaniem na jeszcze dające się kształcić wewnętrzne życie innych" 3 . Encyklopedisches Handbuch der Pddagogik. regulującym i kształcącym oddziaływaniem ludzi dojrzałych na rozwój dojrzewających. Tak właśnie I. Istota i cele wychowania. określając więc wychowanie jako proces samorzutnego rozwoju w zakresie różnego rodzaju doświadczenia nabywanego przez wychowanka. R e i n . wywołujące stawanie się czegoś (np. New York 1935. definicje wysuwające działanie wychowawców. dalej z czynnością wychowawczą łączy się jakieś cel i stan osiągany. * O. w czym biorą świadomy udział przez swą działalność wychowawcy. W i l l m a n n . 3° . Kempten-Miinchen 1912. b) Przeciwstawna grupa definicji podkreśla nie celowe urabianie wychowanka przez wychowujące społeczeństwo. Sprawność i błąd (Z myślą o dobrej robocie nauczyciela).).) s. czyli czynnościach wychowawców. Natomiast Kerschensteiner ujmuje działanie wychowawcze z punktu widzenia kultury i jej przekazywania młodym pokoleniom. 16. w trakcie wychowania młodzież staje się mądrzejsza). ludzie współcześnie często nie mają wychowania). wpływanie na wychowanków i urabianie ich. okolicznościach i bodźcach. ale w działaniu wychowawców występują różnego rodzaju warunki i bodźce. Lwów (brw. 2 s. można je podzielić na cztery grupy ze względu na poznane elementy. który zachodzi w indywidualnej jednostce jako rezultat jej działalności w środowisku i jej reakcji na to środowisko" 7 . czy tylko wytworu. które zwykle na pierwszy plan wysuwają jakiś element całości. Warszawa 1936 s. 5 G . Die Fundamentalbegriffe der Erziehungswissenschaft. współdziałają przy tym różne okoliczności i warunki jako sytuacje wychowawcze oraz dążności samego wychowanka do osiągnięcia coraz większej pełni samodzielności umysłowej. 2. z niem. Modern Public Education. Dlatego też sformułowano masę propozycji definiujących. Wcześniej określił podobnie J. Nie podobna wymienić wszystkich prób definiowania. Moje pedagogiczne credo. mają więc charakter prakseologiczny6 i wiążą się z socjologizmem. trzeba wywołać szereg zmian w wychowanku.o wyniku. by wychowywać. Właśnie wieloznaczność wyrazu „wychowanie" uniemożliwia definitywne powiązania tego pojęcia z rodzajem tylko czynności. T. Określenie wychowania Ze względu chociażby na złożoność treści. czy przypadkowy nawet. 1852. czyli sytuacjach wychowawczych. zachodzących w procesie wszechstronnego rozwijania człowieka. s. jak działać.o warunkach. a) Najstarsze definicje podkreślają jako istotne dla wychowania przede wszystkim działanie wychowawców. Warszawa 19603. z ang. za K. Wszystkie wymienione elementy składają się na wychowanie jako długotrwały ciąg zmian. cyt. nie ma dotychczas jednolitej klasycznej definicji wychowania. 6 Prakseologia nauka o działaniu i dobrej robocie. Dusza wychowawcy i zagadnienie kształcenia nauczycieli (tł. 21. Tak np. Otto Willmann zaś rozwinął to określenie następująco: „Wychowanie jest opiekuńczym. O dobrym działaniu wychowawców pisze T. Erziehungsziel. czy samego rozwoju. niemiecki pedagog. Dewey: „Wychowanie jest procesem wrastania jednostki w społeczną świadomość gatunku" 8 .działaniu wychowawczym. D o u g h t o n . w połowie XIX wieku określa. mówimy . 7 I. zawartej w potocznej świadomości językowej. 134. to znaczy ze społecznym działaniem dorosłych. czyli wynik i wytwór tego działania (stwierdzamy np. występujące w zjawisku wychowania. gdy mówimy . moralnej i życiowej jako najdalszego wytworu wychowania. Waitz. S o ś n i c k i. Pomimo widocznej różnicy celów. 5.wiekiem (np.wychowanie rodzinne polega na atmosferze miłości).). co nazywamy procesem rozwojowym (mówimy np. 2° . . K e r s c h e n s t e i n e r . 56. Langensalza 1896 t.o zachodzących zmianach. cyt. Szkoła a społeczeństwo (tł. dlatego mówi krótko: „Świadome urzeczywistnianie wartości w kimś jest wychowaniem innych" 5 . Warszawa 1964 s. Doughton definiuje: „Wychowanie jest procesem rozwoju. W ten sposób przy użyciu słowa „wychowanie" myślimy o: 1° . które są podstawą życia społecznego" 4 . K o t a r b i ń s k i . za W. D e w e y . dotyczą problemu metody. Według Bagleya zaś „Wychowanie jest procesem zdobywania przez jednostkę 3 T h . która wymaga wskazania najbliższego rodzaju pojęciowego (genus proximum) i różnicy gatunkowej {differentia specifica). bądź też sytuacyjnych warunków. ażeby mogli mieć udział w dobrach.rodzice i szkoła zajmują się wychowaniem). lecz swobodny wzrost dziecka. 8 J. ale ażeby zorientować się w ich gęstwinie.

11 P. do którego jest ono szczególnie przeznaczone" 12 . por. określenia te wiążą się z kierunkiem ekologizmu. 49. dotyczącą skutków i wytworów wychowania nie jest logicznie ostry. teatru. Plan jenajski wolnej powszechnej szkoły ludowej (tł. gdyż dwie pierwsze grupy definicji mogą obejmować także definicje dwóch pozostałych. Tak np. rozmowę. jak też i cel. a to dlatego. 3. 23 n. przeciwnie krzyżuje się. Znaniecki 13 . Najgłębszą przyczyną krzyżowania się w podziale grup definicyjnych jest to. czytelnictwa.Innymi słowy istota wychowania w tym ujęciu polega na przysposobieniu wychowanka na pełnoprawnego członka grupy społecznej. Z n a n i e c k i .). A. 205-214. ludzkości. L. która jest przepojeniem i udoskonaleniem ludzkiej formy życia przez wspólnotę duchową rodziny. w których problem zasadniczy sprowadza się do wyjaśnienia. planu jenajskiego P. Ale najczęściej chodzi w nich o najdalszy. Metoda Decroly (tł. F. Decroly pod wychowaniem rozumie „przygotowanie do życia przez życie" 10 . D u r k h e i m .). 10 9 i moralnych. Zmierza ono do wywołania i rozwinięcia w dziecku pewnej liczby stanów fizycznych. jak organizować środowisko wychowujące. umysłowych W. Socjologia wychowania. kina itd. Warszawa 1962 s. d) Czwarta wreszcie grupa definicji wychowania skupia uwagę na wytworach i osiąganych skutkach działania wychowawczego. Tego rodzaju określenia tworzą grupę definicji ewolucyjnych. Tenże. narodu. jak też działanie wychowawców.doświadczeń" 9 . . jak również przez swobodny rozwój dziecka.oddziaływań wychowawców. c) Trzecia grupa określeń wychowania zwraca uwagę na warunki i bodźce przyczyniające się do rozwinięcia wychowanka. Tak właśnie E. Takie definicje mają charakter sytuacyjny. dążą one raczej do jakiejś syntezy w swoich poglądach. wyrobienie w młodzieży naukowego poglądu na świat. sytuacje bodźcowe oraz wytwory wychowania. które starają się zawrzeć w sobie tak działalność wychowawców. a wreszcie . na czym polega rozwój (ewolucja) człowieka. P e t e r s e n . przygotowania do pracy i do działalności zespołowej. którym jest przystosowanie wychowanka do środowiska biologicznego lub społecznego. jakich domagają się od niego i społeczeństwo polityczne jako całość i środowisko specjalne. Education et Sociologie. Paris 1926 s. . Allgemeine Erziehungswissenschaft. z franc). odpoczynku. W takim ujęciu proces wychowania polega na kształtowaniu się charakteru lub osobowości wychowanka. Petersen pojmuje wychowanie jako pierwotną funkcję ducha. c) sytuacyjną . H a m a i d e . jak to sformułował F. przez zwrócenie uwagi na swobodny wzrost i dojrzewanie dziecka. że wychowanie sytuacyjne i adaptacyjne może się odbywać przez urabianie ze strony działań wychowawczych. Jeżeli chodzi o współczesne systemy wychowania. Podnosząc zaś znaczenie środowiska wychowawczego dla wychowania. Durkheim określa: „Wychowanie jest oddziaływaniem pokoleń dorosłych na te.a twórca tzw. jak sytuacje wychowawcze. London 1923 s. to jak widzieliśmy. zwracają uwagę na nieświadomie działające wpływy zajęć. O. W ten sposób definicje czwartej grupy utożsamiają istotę wychowania z jego wynikiem. ekspresję twórczą. Warszawa (brw. jako problem stawiają sprawę. z niem. Warszawa 1926 s. Warszawa 19302 s. b) ewolucyjną . które jeszcze nie dojrzały do życia społecznego. Szkoła wspólnoty życia. C h. ukształtowanie świadomej dyscypliny i kulturalnego zachowania się. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. B a g 1 e y. wychowanie więc utożsamia się z procesem uczenia się. Należy dodać. którym ma być dobre przystosowanie się wychowanka do społeczeństwa. jego wykształcenia lub światopoglądu. tak rozwój wszechstronny wychowanka. które stają się składnikiem dalszego procesu. C h m a j. 22.w łączności z tymi zadaniami .bodźców środowiska wychowawczego i d) adaptacyjną. uroczystości itp. Określenia te mają charakter więc adaptacyjny i wiążą się z aksjologizmem socjologicznym.wszechstronne rozwinięcie 12 13 E. Berlin 1924. że na pełny proces wychowawczego rozwoju składają się tak samorzutne przejawianie się rozwoju. Drogą natomiast do nich jest uczenie się. dlatego też przeważają w nich definicje ramowe wychowania. Tak więc polska pedagogika socjalistyczna określa wychowanie jako „przygotowanie młodzieży do udziału w kształtowaniu socjalistycznego rozwoju Polski. The Educativa Process.procesu rozwojowego jednostki. wyrażanie. Mają też one najczęściej charakter pajdocentryczny przez stawianie dziecka w centrum rozwoju. do którego jako wytwór proces rozwojowy i działanie wychowawcze zmierza. jakby ostateczny wynik wychowawczy. pracę. że podział definicji wychowania na cztery grupy: a) prakseologiczną . jako „sytuacje wychowawcze" 11 . Wychowanie jest więc jako „szkoła wspólnoty" organizowaniem przeżycia wspólnotowego przez zabawę.

a to na skutek dokonywania się wewnętrznej przemiany dyspozycji psychicznych człowieka. przedtem trzeba zwrócić uwagę na uwarunkowania tego procesu.kurs systematyczny kl. która powoduje to. warunkujących (sytuacyjnych) i wytworowych (adaptacyjnych) całkuje w sobie poznane formy ujęcia: a) wychowania jako czynności urabiania. zespołowość itp. Mamy tu wymienione wychowanie jako czynność urabiającą młodzież (przygotowanie). W tych ramach odbywa się właściwe wychowanie jako ukierunkowany wszechstronnie rozwój młodzieży tak co do kształtowania pełni jej osobowości. b) wychowania jako swobodnego rozwoju. Równocześnie przyświecający ideał „nowego człowieka" w określonym społecznie systemie współczesnego wychowania wskazuje. a obok tego sytuacje wychowujące (jak praca. 50. łączące w sobie elementy definicji działaniowych (prakseologicznych). rozwojowych (ewolucyjnych). Składniki (dynamizmy) wychowania Definicja ramowa wychowania jako określenie syntetyczne. z drugiej zaś (3) ideał nowego człowieka i (4) przyszły kształt życia jako cele do osiągnięcia. 14 Zanim jednak da się wyjaśnić proces przemiany wewnętrznej ze stanu starego człowieka na człowieka nowego. że następuje zmiana postawy egoistycznej (A) na górującą postawę altruistyczną (B) w procesie personalizacji. Na skutek tego połączenia zawiera ono także podstawowe składniki wychowania. przystosowania społecznego) zachodzi pokonanie „starego człowieka" i odrzucanie jego naturalnych postaw wobec życia i innych ludzi. Jako określenie ramowe wychowania „definicja" ta nie dotyczy istoty pojęcia. Odbywa się więc wychowawcze wyprowadzanie ze stanu naturalnego do wyższego stanu kulturalnego.my) przeciwstawiające sobie grupy my i oni (C) na rzecz nastawienia illistycznego (łac. a więc służebnego zaangażowania się we wspólnocie (D). kim się jest rzeczywiście). uspołecznienia.owi). 3. że tak w rozwijaniu się osobowości (proces personalizacji. a to przez 3° . świadomości swego „ja". Całość stosunków pojęciowych w określeniu ramowym wychowania da się graficznie przedstawić następująco: Pedagogika . do których należą przede wszystkim składniki dynamiczne wychowania. Warszawa 1964 s.naturalnym rozwojem wychowanka.osobowości" 14 . B. jak i w przygotowaniu do życia społecznego (proces socjalizacji. IV Liceum Pedagogicznego. Ramami dla zjawiska wychowania są z jednej strony (1) pokolenia starsze społeczeństwa i (2) ich system kierującego działania na młodzież. które są dynamicznymi siłami. wszystkie konieczne elementy definicji wychowania dadzą się uogólnić w następującym określeniu ramowym: „Wychowanie jest zawsze społecznie uznanym systemem działania pokoleń starszych na dorastające celem pokierowania ich wszechstronnym rozwojem dla przygotowania według określonego ideału nowego człowieka do przyszłego życia".). S u c h o d o l s k i e g o . c) wychowania jako oddziaływania sytuacji wychowawczych oraz d) wychowania jako wytworu. Pod red. jak też przygotowania do życia w społeczeństwie. nos .społeczne działanie wychowawcze. działającymi we wszechstronnym rozwijaniu człowieka. Do tych sił-dynamizmów należą: 1 ° . które stara się pokierować 2° . Abstrahując od skonkretyzowanych celów w różnych systemach wychowania. Uli .ukształtowanie jego postawy wobec przy- . a równocześnie w procesie socjalizacji ustępuje początkowe nastawienie nostyczne (łac.wychowawcze zbliżenie wychowanka do ideału nowego człowieka oraz przez 4° . dalej cele (udział w kształtowaniu socjalizmu) oraz rozwój wszechstronny osobowości.

Bios więc ukształtowany przez stan tężyzny biologicznej szeregu pokoleń genealogicznych jako naturalny psycho-organiczny rozwój każdej jednostki. Kallikak) 1 7 . R. Alt. jest zawsze żywiołowa i ślepa. talentów i zdolności (np. I. Przejdźmy z kolei do bardziej szczegółowej analizy wymienionych składników wychowania. wymaga przeto ujęcia w łożysko i pokierowania jej energii do właściwych celów. Psyche.. moralnym. dobrego syna. Warszawa 1960 s. wynikająca z instynktu samozachowawczego i rozrodczego. Istota i cele wychowania. o wiele ważniejsze dla rozwoju człowieka aniżeli biologiczne. grupie koleżeńskiej. napędową całego procesu wychowawczego. Organizm a życie psychiczne. w rodzinie. estetycznym. Poziom ten jest bardzo różny. nacisku. z rozdzieleniem się lub nie chromosomów (mongolizm wykazuje 47 chromosomów zamiast normalnych 46). obywatela itd. z niem. Ten potężny nurt życia społecznego stara się pokierować biosem jednostki do własnych celów i podporządkować ją obowiązującym w danym zbiorowisku normom zwyczajowym. 18 . samorządu i zależności. 2: Urabianie osoby wychowanka. ucznia. B o n n e r . jak np. Podstawy biologii współczesnej . szkole. form życia społecznego. F. z zetknięciem się przeciwciał we krwi (czynnik Rh) itp. przyzwyczajenie)19. Dziedziczność. 187-206. odgrywanie ról zgodnie z metodami społecznymi. kontroli. 56-64. jak i psychicznego. psychologicznego rozwoju organizmu. czyli od społecznego działania wychowawców (rodziców.. pisma. Z n a n i e c k i . który może być od przyjścia dziecka na świat bardzo silny. odbywający się niezależnie od naszej woli. lecz obecnie daje się mierzyć naukowo przy pomocy metod socjometrii. przez tatuowanie ciała chłopców 18 . działającą w wychowaniu. S. 1 6 Ale obok dziedziczenia biologicznego działa także w biosie dziedziczenie dyspozycji psychicznych. druku. K. S k o w r o n . S o ś n i c k i. obowiązku. Współcześnie nauka dąży do zmierzenia siły biosu w organizmie (biometria). stosunków między ludźmi i pomiędzy płciami. rzemieślnika. Lwów 1933. s. sztuki i kultury. Wychowanie u ludów pierwotnych (tl. Roztrząsanie o znaczeniu i celu Polski. w których obowiązują określone wzorce postępowania. np. Person. radia. nauczycieli). S k o w r o n . nieznanego jeszcze dokładnie. nazywa się w pedagogice etosem (gr. zawodowej itp. S. satyry. bios . etos nauki.matematyczne) lub upośledzenia i zwyrodnienia moralnego (rodzina Jukes. życia. Podstawy wychowania państwowego. 19 K. W sytuacjach wychowawczych wytwarza się poczucie powinności. w rodzinach Bachów. dz. ethos . Etos działa na bios przede wszystkim przez stwarzanie sytuacji wychowawczych w środowiskach społecznych. D. cyt. Na siłę biosu więc danej jednostki składają się dane wyposażenia dziedzicznego.szłego. Straussów zdolności muzyczne. mody).narodowej i państwowej.dziedziczność (tł.obyczaj. 305-324. przez krępowanie stóp dziewcząt na „złote lilijki" w dawnych Chinach lub wydłużanie szyi dziewczętom przez nakładane obręcze u plemion afrykańskich.).). systemu nerwowego i systemu hormonalnego w organizmie po rodzicach i szeregu pokoleń przodków bios wyraża się w rozmachu życiowym (biotonus). a) Najbardziej podstawową siłą. W sytuacjach społecznych zaś dzięki stosunkom grupowym i między grupowym kształtuje się etos pracy i zabawy. Moc etosu polega na poziomie moralności grup rodzinnych.Tę właśnie siłę społeczną obyczajowości i moralności zbiorowej. cyt. Poznań 1921. które znów jest unormowane zwyczajami i obyczajami życia określonego społeczeństwa. z prawidłowością działania enzymów (w małżeństwach krewniaczych upośledzenie umysłowe dziecka spowodowane fenyloketonurią jest nabytym zatruciem pod wpływem niewłaściwego pożywienia). z popędów i namiętności.. Dziedziczenie społeczne jest nabywaniem drogą uczenia się przy pomocy mowy. Pęd ten nazywamy w pedagogice biosem (gr. stanowi fundamentalną siłę dynamiczną. presji opinii publicznej. M. S z u m a n . 132-153. zawodowych czy szerszych organizacji . t. Warszawa 1960. K on e c z n y . odpowiedzialności w postępowaniu. 16 15 b) Pomimo swej żywiołowości siła popędu życiowego od początku istnienia człowieka zależy od pomocy i opieki wychowawczej.życie) 15 . w rodzinie Bernouillich . obrazów F. związanym z solidarnością grupową i upodobnieniem się przez naśladownictwo innych (konformizm. sankcji karnych itp. odporny na czynniki stresowe. np. Warszawa 1964 s. żywotny i plastyczny albo przeciwnie może być słaby i nikły. np. Polskie Logos i Ethos. Bios. C a r u s o. z ang. intensywny. dziedziczenie społeczne lub kulturalne.Z biosem więc wiążą się wszelkie stany somatyczne i psychiczne w zakresie normalnych reakcji i ich zaburzeń oraz utrzymywania równowagi zdrowia tak fizjologicznego. związane. Na skutek działania etosu w różnorodnych dziedzinach życia następuje w wychowaniu tzw. 17 S. jest pęd życiowy do naturalnego. Alber 1957. Jednakże siła biosu. Socjologia wychowania. szkolnych. urabiającą kształt biosu przy pomocy przymusu. S o ś n i c k i . Na podstawie odziedziczonej konstytucji budowy ciała. np. Warszawa 1934 s. dz.

realizuje się wejście wychowanka do wspólnoty grupowej tradycji. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. 205 n. tolerancji i utrzymania pokoju w warunkach zagrożenia nuklearnego. s. Powstają więc programy wychowania dla przyszłości25. 368-458.. siłę najbardziej tajemniczą i nieobliczalną. nie jest łatwym zadaniem. z wł. Etos bowiem grup społecznych dotyczy przeciętnych uznanych przez otoczenie wzorów postępowania. ubierania. „Ateneum Kapłańskie" nr 319 s. P i ę t e r . dobrego ojca czy matki. aby na tej drodze przekształcić także całe społeczeństwo. Nieokreśloność przyszłego życia. J. kultury masowej 21 . czyli brak zaburzeń i nienormalności. do którego wychowanie ma przygotować młodzież. F. Wychowanie dla przyszłości. dialogu światopoglądowego. rozwijając je osobowo jako dojrzałe osobowości w procesie personalizacji. a to przez samoopanowanie siebie i przez kulturę duchową. przygotowania do małżeństwa i świadomego rodzicielstwa w obliczu eksplozji demograficznej. Techniki kulturalne w masowym wychowaniu współczesnego człowieka. szczególnie zaś do jego obyczajowości i poziomu moralnego. aby najlepiej przygotować do niego młodzież. T o t i. sposoby odżywiania się. środków informacji masowej wszelkiego rodzaju wykształcenia. Wrocław-Kraków 1960 s. moralne i estetyczne. dalej zaś dokonuje się przystosowanie społeczne jednostki i przysposobienie jej na pełnoprawnego członka społeczności. c) Jednakże nawet zupełnie zdrowy biologicznie i psychicznie wychowanek może. Leipzig 1927 s. historii. Dlatego też wszystkie systemy wychowania starają się przewidzieć nieznane kształty przyszłego życia. doskonalić we wszechstronnym rozwoju. odnoszenia się do innych. 107 n. ulec wykolejeniu wychowawczemu. W ten sposób następuje więc pod wpływem siły etosu przyswojenie przez rozwijającą się jednostkę całego dorobku kultury.pracy produkcyjnej i twórczości w warunkach automatyzacji. Warszawa 1960. S k o w r o n. Los. Kultura masowa. języka. s. stanowi trzecią siłę wychowania. 23 . czyli tzw. S. 21 A. żerującej niekiedy na najniższych instynktach tłumu i zwyrodniałego biosu. G. 25 B. 258 n. czasami pod wpływem szerzonej tzw. 324-325. F. 22 J. szkoły czy domu 24 . szybko zmieniającej się cywilizacji. Dziedziczność. K r e t z ]. narodowości. jako ludzi najlepszych danego społeczeństwa i środowiska. Psychagogik oder psychotherapeutische Erzichungslehre (W:) Die psychischen Heilmethoden. „Internationale Zeitschrift fur Erziehungswissenschaft" 1958 nr 1 s. kierujący rozwojem wychowanka. Pedagogika teoretyczna musi więc liczyć się w wychowaniu z działaniem losu.będziemy analogicznie nazywali agosem (gr. K u n o w s k i . S c h n ę i d e r. 26 N p . K r o n f e 1 d. W ten sposób agos wychowawców. rozwój i wychowanie każdego człowieka.. Prospektive Padagogik. krytyka i obrona. co razem stanowi proces uspołecznienia jednostki. Siła prowadząca agosu da się dzisiaj wymierzać przy pomocy odpowiednich skal. Warszawa 1964 s. Poznawanie środowiska wychowawczego. które mają się przystosować do ogólnego porządku współżycia społecznego. syna czy córki. Wobec takiego zagrożenia w kształtowaniu biosu przez etos nie może zabraknąć korygującego działania wychowawczego. jak np. nastawionego w kierunku szlachetnych ideałów. M i r s k i [właśc. Lwów 1934. Wychowawcy natomiast mają wyprowadzić wychowanka z tego stanu natury i przeciętności do wyższej kultury. S u c h o d o l s k i . pracownika lub przełożonego itd. 126 n. zachowania się i postępowania.siłę zaś tego działania moralnego i umysłowego S. obyczaju. gdy wejdzie w środowisko demoralizujące i deprawujące moralnie. np. mają zbliżać go do ideału. np. chociaż jest siłą niewymierną i nie dającą się przewidzieć. 348 n. obejmujące zagadnienia wolnego czasu 26 . Warszawa 1936 s. Warunkiem jednakże normalnego przebiegu tej asymilacji i adaptacji społecznej jest zdrowie biosu. wprowadza czwarty składnik wychowania. Takie prowadzenie wzwyż nazywa się w pedagogice psychagogią22. cyt. na które składają się wiedza naukowa. decydująco wpływa swoimi ciosami lub uśmiechami fortuny na życie. Wychowanie i wychowawca. jak wiemy. A.filmowych i telewizji. 24 J. że wychowanek wzniesie się ponad swoje popędy biosu i ponad przeciętność etosu grupowego. dz. d) Doskonalenie wychowawcze rozwijającego się człowieka wiąże się z ukształtowaniem prawidłowej postawy wychowanka wobec przyszłego życia.). niedorozwój umysłowy 20 . podnoszącą i uszlachetniającą młode pokolenia. gusty. występującą w postaci działania ludzkiego losu. którzy powinni być „ludźmi dobrze wychowanymi" 23 . Etos więc jako społeczne działanie pokoleń dojrzałych na młodociane tworzy łożysko dla naturalnego rozwoju jednostek. Przygotowanie to w warunkach współczesnej. 36-50. K ł o s k o w s k a . 20 autorytetu wychowawców.Zależnie więc od swej wielkości może skutecznie przyczynić się do tego.prowadzę). Z n a n i e c k i . ago . Czas wolny (tł. postawy religijne. Warszawa 1963. określających oddziaływanie wychowawcze. czyli socjalizację.

28). J o h a n n s e n .indeterministycznie. Jednakże Los-Absolut może być traktowany bardzo różnorodnie: albo 1° . Dlatego chrześcijaństwo w losie ludzkim odróżnia tak czynniki anankastyczne. które nie tylko wyraża się w formie modlitewnej prośby o odwrócenie złego. jak powiedział Szymon Starowolski szwedzkiemu królowi Gustawowi) może być nieoczekiwana i nawet cudowna. F. S o ś n i c k i. gdy los zależy od przyczynowego porządku świata i od praw rządzących rzeczywistością. Deus mirabilis. narodu i ludzkości jest w ręku Boga. G u a r d i n i. ładu. ale także obejmuje spotkania z dziełami mówiącymi o człowieku.) oświeca każdego człowieka przychodzącego na świat" (J1. albo też 3° . Bildung und Begegnung. spośród których można wybierać. S t r o j n o w s k i . łaska i los wyznaczają30 w ramach Opatrzności Bożej drogę życiową chrześcijanina. ponieważ „istnienie poprzedza istotę". czyli powołaniowe (łac. Frankfurt 1947. 257. 27 F. poi. 1925. lecz bywa zmienny. dola" jako elementarna wiedza o dziedziczności i konstytucji. 32 31 . wyposażenie dziedziczne27. ananke . nieodwracalne jak śmierć i sąd. W związku z tą złożonością los w praktyce życiowej najczęściej nie jest raz na zawsze ustabilizowany. 1949. Freiheit. co nosi nazwę Logosu (gr. O wiele bardziej aktywistyczne wobec losu staje się stanowisko chrześcijańskie. w którym jesteśmy. los. jak głosi egzystencjalizm J. narodów i dzieje ludzkości. że nie przypadek rządzi światem. mądrości Bożej uosobionej w drugiej Osobie Trójcy Św. 11. ruszamy się i jesteśmy" (Dz 17. dobrocią i wszechmocą. jak nauczanie. Koniec czasów nowożytnych. 28 J. podciągając wszystko pod to pojęcie. stara się o wzrost łaski uświęcającej w wychowanku przez poddanie całego człowieka i jego warunków bytowo-losowych działaniu Logosu i o doprowadzeniu do współpracy chrześcijanina z łaską. czyli przeznaczeniowe (gr. Nawet przysłowie polskie mówi. 176-187. Der Logos der Erziehung. w której liczy się nawet włos spadający z głowy (Łk 11. B o h n s a c k.powołanie) do wolności człowieka obdarzonego łaską.). N a w r o c z y ń s k i . które ma dziś stanąć na 32 równi z takimi kategoriami. Gnade und Schicksal. logos . który jest miłością. przy tym zmienność fortuny (fortuna variabilis. porządku ustanowionego.Los" jako źródło celów wychowania (W:) Istota i cele wychowania. mądrości Bożej i chwały. concursio). N o h l . wychowania. który wskaże cel życia. Tylko dla chrześcijaństwa los nie jest absolutem..fatalistycznie jako „nieubłagany los" (grecka moira). tworzyć wartości i kształtować swój los. nauka).przeznaczenie). jak też w historii narodów i ludzkości. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1964 nr 3 s. Muter als Schicksal..układa koleje i warunki życia jako dolę szczęśliwą lub niedolę 28 . S c h o 111 a n d e r. a nie w losie „żyjemy. jak i czynniki wokacjonalne. który jest nam przeznaczony i wobec którego jesteśmy bezradni. Charakter und Schicksal. vocatio .. Los więc człowieka. K r a k ó w 1969.. Logos więc swą łaską Zbawiciela wplata się w losy ludzi. Przy tym chrześcijaństwo zna w świecie i wielbi stwórcze działanie Logosu. Stąd chrześcijanie wierzą. gdy roztropnie przewidując przyszłość gromadzi w sobie kapitał życiowy nauki. ponieważ los włada nami. P. ukaże sens pracy nad sobą. ale także występuje w formie poznawczej przez naukowe poznawanie we wszystkich działaniach natury. Tenże. wciągnie na drogę wysiłków. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1964 z. ale najczęściej spowodowana jest udziałem ludzi. moralnych uczynków i ludzkości wobec innych. łac. 29 K.. kształcenie i wychowanie . W łączności z tym współcześnie opracowano H. porwie za sobą. zdziałana przez człowieka. Spotkanie jest głównie zdarzeniem losowym i dotyczy przede wszystkim spotkania z prawdziwym człowiekiem. laska.który narzuca nam rodziców. grzech i kara za grzechy. (tł. Sartre'a 2 9 . Wolność. Miinchen 1949. czyli tego wszystkiego. gdy los pojmujemy jako działanie czystego przypadku. Szukajmy człowieka!. której „światłość prawdziwa (. historii istniejących praw. życia. H. dzięki czemu człowiek ma możność wpływania na swój los przez posłuszeństwo prawom natury (naturum parendo vincitur .deterministycznie. albo 2° . Begegnung. jak już wiemy.30). skoro jedynie w Bogu. Prasłowiańska . . a nie konieczności. B.Bacon). tak w biografii jednostek ludzkich. że „człowiek jest kowalem swojego losu".7. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1938 nr 1/2.słowo. a wychowanie chrześcijańskie. 30 R. 91-95. lecz Wola i Opatrzność Boża. Teorie pedagogiczne często los absolutyzują. Drei Kapitel der Deutung des Daseins. „Internationale Zeitschrift fur Erzieh u n g " 1961 s. żyjemy i któremu ulegamy. jako powszechna prawidłowość i rozum świata 31 . stąd „człowiek skazany na wolność" musi stale wybierać sposób działania.losu" we współczesnej pedagogice. 4 s. Warszawa 1964 s. Świat i osoba. Tak tedy wolność. Pojęcie . Mt 10. W związku z niespodziankami losowymi i ich możliwą łaskawością w każdej pedagogice losu współcześnie nabiera centralnego znaczenia spotkanie (niem..9).

por. znalezienie własnego miejsca w społeczeństwie i założenia własnej zdrowej i trwałej rodziny. dolny lub „drugi nurt" życia (symbol II na rysunku). przestępczości oraz użycia. K a m p m a n. Tenże. Koesel-Miinchen 1960. 35 . Zwykle w większości zwycięstwa pierwszegu nurtu życia tworzy się normalny plan życiowy. J e d l e w s k i . 63-84. nawiązanie „dialogu" i danie nań odpowiedzi przeżyciem wiary 34 .polega na przygotowaniu się do lepszego życia przez naukę. zdobycie zawodu. co powoduje osłabienie lub spotęgowanie siły poszczególnych składników i pozycji osoby samego wychowanka wobec nich. Decydujące znaczenie dla postępowania wyZ. Działanie sił wychowania na osobę wychowanka (O) można przedstawić modelowo przy pomocy wektorów. „Katecheta" 1963 nr 2 i 3. dopóki pod wpływem jakiegoś wstrząsu losu nie nastąpią zmiany w układzie. „Normalny" i „spaczony" plan życiowy dziecka (W:) Wychowanie człowieka w zmiennej społeczności. który w ręku trzyma losy wszystkich ludzi. etosu i agosu zawsze jednak w ramach danej sytuacji losowej i jej zmienności. przygotować wychowanka do spotkania z losem szczęśliwym i nieszczęśliwym oraz do spotkania na swej drodze życiowej Tego. G u a r d i n i. Wurzburg 1956. zabawy.. R. który po opanowaniu popędu seksualnego siłą rodzącej się woli . przez chorobę w biosie. Zum Aufbau einer christlichen Padagogik. M y s ł a k o w s k i . Równocześnie zderzenie się obydwu nurtów życiowych w jednostce kształtuje dalszą wypadkową linię nazywaną planem życiowym jednostki. Wien 1961. O. dążący do przeciwstawienia się ładowi życia społecznego na drodze chuligańskiego stylu życia. Szczególnie w okresie dorastania (między 12-13 rokiem życia a 18-20 zależnie od płci. unormowanych dotąd co do czasu i form zaspakajania przez normy obyczajowe etosu. Natomiast dalsze. starcie się i walka dolnego nurtu instynktownego z wyższym nurtem kulturalnym życia. śmierć rodziców w etosie lub przez spotkanie dobrego wychowawcy-przewodnika w agosie. Spaczony ideał życiowy wychowanków zakładów zamkniętych. B o 11 n o w. korygujące oddziaływanie siły agosu wychowawców (A) na ten głębinowy nurt życiowy w jednostce wykształca właściwy. zachodzącego w pojęciu spotkania od strony kształcącej i wychowującej33. przy tym początkowe działanie etosu (E) na pęd życiowy biosu jednostki (B) wytwarza tzw. P r o h a s k a . Warszawa 1964. e) Poznane cztery składniki wychowania jako dynamizmy zewnętrzne działają równocześnie na siebie. 33 Cel wychowawczy. u dziewcząt o rok wcześniej. dopóki nie nastąpi decydujący zwrot (tzn. buntu i odrzucenia autorytetów wychowawczych. Stąd w wychowaniu chrześcijańskim obecnie staje się celem katechetycznym takie teoretyczne naprowadzenie dziecka. S. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1959 nr 2 s. u chłopców później) działalność gruczołów płciowych i popędu seksualnego gwałtownie potęguje siłę drugiego nurtu życiowego instynktów i popędów. Begegnung und Bildung. Pedagogika współczesna więc jak najgłębiej uwzględnia działanie losu w wychowaniu i stara się wychowanka wtajemniczyć w los czekający człowieka jako mężczyznę czy kobietę (inicjacja). ostateczny nurt wychowawczy zwany „pierwszym nurtem" życiowym (symbol I). Ł u k a s z y k ks.ideał nowego człowieka W wyniku tego w pierwszej fazie dojrzewania płciowego dochodzi do negatywizmu. 34 Th. np. Przewaga więc nurtu pierwszego nad drugim lub odwrotnie ustala ostatecznie linię planu życiowego jednostki. Padagogik der Begegnung. nawrócenie) w rozpoczynającym się procesie samo wychowawczym.istotę kontaktu psychicznego. Dlatego też ostateczny wynik wychowawczy także jest złożony z dwu zasadniczych nurtów życia. W innych wypadkach tworzy się spaczony plan życiowy35. stąd zapoczątkowany proces wychowawczego rozwoju jednostki tworzy się jako „wypadkowa" ścierania się i „gry" olbrzymich sił określonego biosu. Analiza podstaw pedagogiki chrześcijańskiej. R. by nastąpiło „spotkanie" z Bogiem i Chrystusem. Eucharisttiefeier als Christusbegegnung. L. Erziehung und Glaube. Następuje więc konfrontacja.

a w określonych sytuacjach. tenże. C o h e n . buntu. co składa się na dobre wychowanie. co ułatwia życie w społeczeństwie i polega na doskonaleniu oraz twórczym realizowaniu określonych ideałów. dotyczącej najpierw istoty wytworów wychowania. Słowem tworzy on życie cnoty i kształtuje przyzwoitego czy porządnego człowieka. z prywatnym życiem. Dlatego też drugi nurt życia ukrywa się w podziemiu świata przestępczego. zazdrości i wszelkich innych „grzechów" oraz objawów patologii. W Polsce natomiast zwraca się uwagę. może wyrwać się. Stąd też drugi nurt wyraża elementy pierwotnej natury człowieka. tworząc tzw. pojętego jako końcowy wytwór i dzieło rozwojowego procesu wychowawczego. Z tego. Glencoe 1953. nienawiści. wysoką kulturę. z których cały rozwój człowieka wypływa. R o z d z i a ł II ISTOTA WYCHOWANIA JAKO WYTWORU 1. że podkultura środowisk młodzieży obejmuje swoiste normy. K r a k ó w 1949 s. czyli wszędzie tam. W związku z tym pierwszy. sytuacji wychowawczych i czynności urabiających wychowanka. D y o n i z i a k. dlatego nie zawsze patologicznych. które składają się na ciągły. . a równocześnie zapewniające rabunek. popędy: pożądania i bojowości z ich formami agresji. Trzy możliwości w wychowaniu B. J e d 1 e w s k i. Proces wychowawczy (łac. które w mniejszym lub większym stopniu znajdują się w każdym człowieku. Wyjaśnić bliżej omówione zjawiska rozwojowe w wypadku. Podobnie największą trudność w pracy resocjalizacyjnej w zakładach poprawczych stanowi drugi nurt życia młodzieży przestępczej. co św. częściowo będące oryginalnym splotem wartości uznawanych. jednokierunkowy ruch. płcią i seksem. Między heroizmem a bestialstwem. elementy zwierzęcości i barbarzyństwa. K. stając się przyczyną upadku i wykolejenia. lifelong educatioń) proces zachodzących i komulujących się zmian w wychowanku. The Culture ofthe Gang. 37 36 Szukając istoty wychowania. stając się „drugim życiem" w wypadku wykolejenia. Młodzieżowa . jak bestia z klatki. Warszawa 1962 s. egoistycznymi poglądami i odruchowymi reakcjami. Dełinąuent Boys. przy ukazaniu się kuszącej możliwości. łupy i wygodę dla prowodyrów 38 . wszystko. 769-773. kulturalny nurt życia zawiera w sobie powściągi. to przedstawia się ono współcześnie jako długotrwały. processio . R. moralne. 52 n. Co do kierunku rozwoju wychowawczego u człowieka mamy trzy zasadnicze możliwości: a) rozwój wzwyż do ideału nowego człowieka. Pojęcie „podkultury" wprowadził B. kiedy linia planu życiowego układa się normalnie i idzie w górę. M i c h a 1 s k i. Ks. następnie mechanizmów rozwoju. w podziemiu gospodarczym.posuwanie się naprzód) tworzy więc łańcuch kolejnych zmian. która tworzy swe organizacje terrorystyczne. 29 n. w jakim proces pójdzie oraz co do czynników. w którym działają instynkty: samozachowawczy i gatunkowy. można jedynie przy pomocy dalszej analizy. gniewu. do czego z kolei przystąpimy. Cohen w 1953 r. Nurt pierwszy stanowią nabyte postawy światopoglądowe. czyli wszystko to. społeczne. co dotychczas wiemy o wychowaniu. Nieletni w zakładach poprawczych.b) rozwój utrzymujący się na pew38 39 S. Tomasz z Akwinu nazywa „ekstazą w górę".podkultura". Zmiany kumulują się w jednym kierunku często w sposób nieodwracalny lub z trudem dający się zawrócić i przestawić na inny tor.dodatek „Wychowania" 1970/71 s. wiąże się ze sferą intymną. jako patologiczny społecznie zespół wartości i postaw właściwych dla środowisk nieprzy36 stosowanych i przestępczych . chociaż odbiegających od przyjętej kultury i bardzo zróżnicowanych w środowiskach młodzieży 37 . hamulce i otamowania w stosunku do żywiołowego nurtu dolnego. złości.chowanka ma stosunek zachodzący między dolnym i górnym nurtem życia. seksualnym. ale nieprzestrzeganych przez dorosłych. ciągnący się przez całe życie (ang. gdzie zdała od kultury i prawa dochodzi w pełni do głosu. a kiedy w dół. Warszawa 1965. działające w ukryciu przez przeszkalanie nowicjuszy na bandytów i rzezimieszków. bimbrowniczym. terrorystycznym. wzory i wartości częściowo stworzone przez samą młodzież. W ten sposób drugi nurt życia. musimy na wstępie zająć się wyjaśnieniem pojęcia rozwoju człowieka i jego możliwości co do kierunku. narkomańskim. ogładę towarzyską.. Podkultura młodzieży (W:) Mała Encyklopedia Pedagogiczna . posuwającą się po 39 stopniach cnoty aż do heroizmu . ściśle ze sobą związanych stadiów. podkulturę. płynący w człowieku. religijne.

a) Normalnym zjawiskiem w wychowaniu jest rozwój ewolucyjny powolnego rozwijania się człowieka w ten sposób. Warszawa 1964. K u n o w s k i . Takie zahamowanie rozwoju i obniżenie się jego poziomu nazywamy degresją (łac. tak w jej stronie somatycznej. H a n . ulega uwstecznieniu. Warszawa 1958. rozwój). K o n o p n i c k i . Pedagogika specjalna (skrypt). choroba). entropo . c) Wreszcie u współczesnej młodzieży na całym świecie potęguje się zjawisko. Niedostosowanie społeczne. usprawniający władzę człowieka pod kierunkiem rozumu do postępowania moralnego na poziomie godnym istoty ludzkiej. W tym wypadku występuje rozwój zahamowany. Pedagogika specjalna. przy czym ta inwolucja nie jest spowodowana ani hospitalizacją długotrwałej choroby. differentia . czyli dyferencjują się. Ten kierunek rozwoju nazywany progresją (łac. Por. O. łodyżkę i liścień. wynikający z obarczenia dziedzicznego.). Lublin 1971. nazywany z francuska plateau (równy obszar wyżynny lub okres utrzymywania się na jednym poziomie. traktującej o zaburzeniach i nienormalnościach w rozwoju prawidłowym. Wszystkie poznane kierunki rozwoju dotyczą zmian. Warszawa 1971.nym osiągniętym poziomie swych zadatków oraz c) rozwój w dół. zajmująca się zjawiskami pedagopatologii. 41 Terminologię t ę wprowadził H e r b e r t S p e n c e r (1820-1903) (W:) Zasady socjologii (przekład z ang. wstecznego. G r z e g o r z e w s k a . Wychowanie dzieci niedostosowanych społecznie. Jednakże zastój w procesie rozwojowym to coś innego od degradacji psychicznej. którego kresem ostatecznym okazuje się alienacyjne wynaturzenie człowieka. K o m i s z e w s k i (red. która stanowi przedmiot badania pedagogiki specjalnej41. pathos . Trzecia możliwość w wychowawczym rozwoju to regresja wychowawcza. W zastoju ujawnia się niemożność postępowania naprzód i doskonalenia się w pełni. która jest obniżeniem się poziomu rozwoju z powodu defektu umysłowego. Cz.pedagogika kryminalna. Warszawa 1889. np. jak i psychicznej czy duchowej. Proces wykolejenia wychowawczego młodzieży (analiza na tle zjawiska chuligaństwa). rozrastanie się psychicznych funkcji). Rozkład więc rozwojowy staje się treścią procesu wykolejenia wychowawczego. że każdy następny stan staje się coraz bardziej doskonały i lepszy od poprzedniego. Przy tym rozwój ten może być rozwojem ilościowym i jakościowym.). które św. Podobnie.zstępowanie) wychowawczą. np.I l g i e w i c z . . degressio . ani starczym niedołęstwem. co w terminologii 43 naukowej nazywamy dyferencjacją (łac. na skutek czego w procesie wychowania występuje zastój. „Zeszyty Naukowe K U L " 1959 nr 2 i nr 3. jak kiełkujące nasienie różnicuje się na korzeń.postęp. Wybrane zagadnienia. N. na potęgowaniu siły ich. czyli proces wykolejenia. Tomasz scharakteryzował jako stan naturalny cnót. dojście do stanu zezwierzęcenia i bestialstwa 4 2 . polegające na tym. Jest to więc proces doskonalenia się człowieka aż do osiągnięcia pełni człowieczeństwa.odwracam). zachodzących w biosie jednostki. Pierwszy rozwój ilościowy nazywamy wzrostem lub rozrostem (np. Progresja wychowawcza jest normalnym rozwojem człowieka i stanowi przedmiot ogólnej pedagogiki praktycznej jako nauki stosowanej 4 0 . M. chociaż opóźnia się i wreszcie zatrzymuje się na pewnym poziomie. Z. Warszawa 1966. przy nabywaniu wprawy w pisaniu na maszynie). ogólnie dotyczy ilościowego różnicowania się składników rozwijającego się podłoża cielesnego lub psychicznego. Zastój natomiast powoduje jakiś rodzaj niedorozwoju i upośledzenia. Jest to trzeci kierunek rozwoju inwolucyjnego lub inaczej entropicznego (gr.różnica) . J. ale zaczyna się cofać intelektualnie. prowadzący do alienacji rozwojowej. tak samo odziedziczone zadatki przechodzą rozwój ilościowy swych składników. Degradacja psychiczna następuje także w przewlekłym. którą bada patopedagogika (pedagogika patologiczna. 43 42 40 F. nałogowym alkoholizmie. że młodzież zdrowa i normalna pod względem fizycznym i psychicznym nie tylko zatrzymuje się w swym rozwoju. S. L i p k o w s k i . który do pewnego czasu został normalnie osiągnięty. który staje się granicą nieprzekraczalną.cierpienie. że rozwój początkowy dziecka wygląda prawie jak normalny. czyli trudnościami wychowawczymi zachowania się i wykolejeniem lub . ślepoty lub głuchoty. umysłowego. Proces społecznego wykolejenia się nieletnich przestępców. lecz polega na rozkładzie tego poziomu rozwojowego. Warszawa 1961. Warszawa 1964. B a t a w i a. b) Czasem może się zdarzyć. Polega on na mnożeniu się komórek lub funkcji. S. I (skrypt wykładów).w wypadku przestępczości nieletnich i młodocianych . Trudności wychowawcze i ich tło psychiczne. bądź też przeżytych chorób nerwowych. S ę k o w s k a . fizycznej. a więc do wynaturzenia człowieka i do jego bestialstwa. leczniczej i klinicznej. Pedagogika na usługach szkoły. progresio . gr. moralnie i społecznie.

. Arystoteles 46 A r y s t o t e l e s . a 3-letniego u imbecyla (imbecylizm . 318-319. odbywa się zygzakiem. Czynniki rozwojowe człowieka Ogólnie biorąc. Jednakże w rozwoju normalnym istnieje tzw. dojrzewanie psychiczne). czyli polega na dezyntegracji. że rozwój normalny w progresji wychowawczej polega na przeplataniu się okresów dyferencjacji okresami integracji na coraz wyższym poziomie. a zdolna jest do częściowego rozpadu i przejścia do wyższej dyferencjacji.ograniczenie umysłowe. Właściwie biorąc. To. ale tylko człowiek kształtuje się pod wpływem rozumu. integer . jak i jakościowy proces rozwoju. Szkic teorii rozwoju psychicznego człowieka poprzez nierównowagę psychiczną. np. Podobnie i integracja jest tylko wtedy dodatnia i wartościowa dla rozwoju. 7-letniego dziecka u debila (debilizm . dz. natomiast całkowite zamknięcie się integracji w sobie stanowi integrację ujemną i powoduje zanik rozwoju wyższego. przyzwyczajenie.Druga zaś postać rozwoju jakościowego nazywa się potocznie dojrzewaniem (np. która wyraża się w przejściowym zachowaniu równowagi psychicznej i jej zadaniem jest jakby rozluźnić niższą całość. a nie jakąś inną istotą żyjącą. Przede wszystkim bowiem trzeba się urodzić człowiekiem. tworząc nowy układ rozwiniętych już składników. . bo on tylko rozum posiada. które uruchamiają tak ilościowy. umiarkowany lub znaczny stopień niedorozwoju umysłowego). na negatywnym rozprzęganiu się całości na jej części składowe. W ten sposób dyferencjacja przeplata się z integracją. aby umożliwić dyferencjację na wyższym poziomie 45 . cyt. s. dojrzewanie płciowe. Istota i cele wychowania. rozkład w procesie wykolejenia jest rozkładem osiągniętej poprzednio całości i integracji. są nimi: natura. Omówione trzy możliwości w rozwoju wychowawczym człowieka mogą wystąpić w zdecydowanie jednym kierunku. integracja z dezyntegracja pozytywną lub chwilowo negatywną. Pierwszy Arystoteles pisał w Polityce . a polega on na całkowaniu. Warszawa 1964 s. co sprawia. O dezyntegracji pozytywnej.całkowity). Polityka (tł. ale najczęściej nawet normalny rozwój podlega wahaniom. D ą b r o w s k i . S o ś n i c k i. w związku z czym poznanie jej w zarysie wskazuje na istotne elementy zagadnienia. lekki niedorozwój umysłowy). jak i w drugą stronę: na gorsze i na lepsze. a także mają wpływ na jego ukierunkowanie w górę. Na tych możliwościach odmiany wewnętrznej postawy bazuje optymizm pedagogiczny. które poznaliśmy jako dynamizmy biosu.„Na to. Całkowanie rozwoju nazywa się technicznie integracją (łac. gdy nie zamyka się. na który składają się tak okresy możliwego zastoju (plateau). nie następuje tu dalsza deferencjacja i nie ma możności wyższej integracji. 2. zaczynającego się nagle i krótkotrwałego. by obywatele stawali się dobrymi i cnotliwymi. Nauka o czynnikach rozwoju kształtowała się od starożytności. Natomiast w wypadku zastojowej degresji pojawia się zatrzymanie rozwoju na poziomie osiągniętej integracji. które przez przyzwyczajenie ulegają zmianie tak w jedną. Warszawa 1964. czynniki rozwojowe są to mechanizmy wewnętrzne u człowieka. 8.głuptactwo. niektóre w drobniejszych szczegółach urabia i przyzwyczajenie. który nie ustaje w próbach oddziaływania na wychowanka w jego zastoju lub regresji i nie traci nadziei mimo malejących szans postępu wychowawczego według zasady contra spem spero. To właśnie mechanizmy rozwoju stanowią przedmiot działania sił zewnętrznych czy wewnętrznych. W normalnym rozwoju człowieka najpierw następuje wzrost ilościowy w ciągu długiego okresu. wpływają trzy czynniki. Co do pewnych cech i urodzenie niczego nie przesądza. Toteż wszystkie te 46 trzy czynniki muszą być u niego zharmonizowane" . 45 44 rę ku doskonałości. Przeciwnie zaś w rozkładowej regresji wychowawczej zachodzi wciąż rozwijająca się dyferencjacja bez integracji 44 . który jest warunkiem dojrzewania jakościowego. z grec). bo przyzwyczajenie powoduje ich zmianę. jak też przejściowe etapy upadku i cofania się. że możliwe są nagłe i radykalne zwroty w kierunkach wychowania z doskonalenia na wykolejenie i odwrotnie. Są mianowicie pewne właściwości przyrodzone. dezyntegracja pozytywna. Nawet w wypadku najgłębszego wykolejenia człowiek niespodzianie może się odrodzić. Inne istoty żyjące przeważnie wedle swej natury. wprawiające swą energię w ruch omawiane mechanizmy jako czynniki rozwoju. rozum. Prawidłowość taka powoduje to. w dół lub poziomo. które zaczynają łączyć się w całość. zawrócić. okresy zrywu w góK. wyjaśnia nauka o czynnikach rozwojowych człowieka. z odpowiednimi właściwościami ciała i duszy. etosu lub agosu. centralizowaniu zróżnicowanych dotychczas części składowych. K. nagle się zmienić i otrząsnąć ze zła. dojrzałość szkolna.

Wcześniej zaś nieco Grzegorz Mendel odkrył 47 48 statystyczne prawa dziedziczności. Beneke był pod wpływem wydarzeń Rewolucji Francuskiej.rozum. Natywiści (łac. O wychowaniu. które współdziałają ze sobą. 1938) sformułował stanowisko pośrednie pod nazwą teorii konwergencji (łac. że sam człowiek jako świadoma siebie osoba nic nie mógł i nic nie znaczył w swoim rozwoju. wykrywając w nich stałe dla gatunku chromosomy i w nich geny jako podścielisko dziedzicznego przekazywania cech. ekologicznego. na łonie której ma się Emil swobodnie rozwijać. z których jedna głosiła nie dający się przezwyciężyć fatalizm dziedziczności. że w rozwoju decyduje doświadczenie własne. ethos . który po drugiej wojnie światowej przybrał w biologii postać walki agrobiologii radzieckiej Miczurina i Łysenki z genetykami szkoły Morgana i Weissmanna o przewagę środowiska nad genami. J.i trójczynnikowe teorie rozwoju Teoria konwergencji. Dopiero J.do przekonania.wewnątrz i genos . ponieważ to właśnie oni przez swą dworską i wielkomiejską kulturę deprawują szlachetność natury dziecka. jeśli dojdzie .przyrodzony). idąc za Rousseau i Schopenhauerem głosili. A. z ich potencjalną energią rozwojową. przyjmująca tylko dwa czynniki rozwojowe: wewnętrzne i zewnętrzne jako konwergujące ze sobą. potem dołączyła się ze swą krytyką pedagogika socjalistyczna. uzbrojona w mikroskop. Rozróżnienie więc w rozwoju organizmu czynników genicznych (endogennych . Powstały więc dwie odmiany konwergencji. Mówi on w Emilu o oddziaływaniu wychowawczym. które wskazuje na to. 3. nativus j . nie wykluczała sprawy przewagi jednego z nich. empiria. dziedzicznych. natomiast zmienność fluktuacyjną form jednostkowych organizmu uzależniła od działania czynnika środowiskowego. w której nastąpił rozłam stanowisk na natywizm i empiryzm. Natura u sentymentalisty Rousseau nie znaczy życia organizmu. D a n y s z. . środowisko zaś je realizuje.zbiegać się). endon .gr. ekso . Stąd biologia powiązała stałość gatunku z czynnikami genicznymi. Pogląd Arystotelesa był długo przyjmowany bez zmian. Zależność od ludzi ocenia autor Emila negatywnie. czyli współbieżności. ujawniającej geniusz wielu ludzi. którzy by w czasach monarchii absolutnej nigdy nie doszliby do znaczenia. w jednym i drugim wypadku pozostawał tworem i ściśle zdeterminowanym tak. Od Tamże s. urodzenie) oraz czynników środowiskowych (egzogenne . dlatego też po raz pierwszy wprowadził czynnik losu.obyczaj. Teoria ta głosiła. Troiste czynniki u Arystotelesa. convergere . twierdzili.. zaczęła badać komórki rozrodcze. która kształtuje i zmienia cechy człowieka. Geny wyznaczają granice możliwości rozwojowych. Myśl Rousseau podejmuje w XIX wieku niemiecki pedagog Beneke. dającymi się zmieniać w swych układach (mutacja) pod wpływem bodźców zewnętrznych. Rousseau pierwszy wprowadza innowację. Lwów 1925 2 s. zależy od ludzi i otaczających rzeczy. losy własne człowieka oraz innych ludzi 4 8 .naturę ludzką jako organizm biologiczny. Podobne wyrazy mają tu już odmienne znaczenie. Natomiast oddziaływanie otaczających rzeczy to głównie dobroczynny. środowiskowych. które płynie z naszej natury. Natomiast empiryści (gr. przyzwyczajenie pod wpływem życia społecznego oraz logos . który warunkuje rozwój i daje podniety rozwojowe lub hamuje ten proces. Pod koniec XIX wieku biologia. 10-12. korygujący wpływ przyrody i wsi. Tymczasem już w okresie międzywojennym na terenie pedagogiki William Stern (zm. ponieważ teoria ta stoi w sprzeczności z powszechnym doświadczeniem wychowawczym. Najwcześniej filozofia chrześcijańska wystąpiła przeciw dwuczynnikowej teorii konwergencji. który wychowawcami człowieka nazywa: otaczającą nas przyrodę. Rousseau. empeiros .doświadczony).ród. jak i zewnętrznych. że w każdym momencie rozwój pozostaje pod wpływem tak czynników wrodzonych.wymienia więc trzy czynniki kształtujące rozwój człowieka: physis .na zewnątrz) odrodziło spór natywistów z empirystami.empirystów angielskich. doceniany dzisiaj przez współczesną pedagogikę. Dwu. naszą psychikę. że w wychowaniu istotną sprawą jest samodzielność wychowanka. druga zaś fatalizm środowiska. że lepiej jest inaczej" 4 7 . który może działać wbrew ludzkim przyzwyczajeniom i ich naturze. Zawsze jednak człowiek był pojmowany jako dzieło natury albo jako wytwór środowiska. Benekego uległy redukcji w rozwijającej się od XIX wieku psychologii. począwszy od Locke'a i Hume'a .gr. lecz życie psychiczne. 319. że rozwój cech psychicznych i charakteru ludzi jest wrodzony i niezmienny. umysł człowieka.

Każdy człowiek. jak wiemy. rozum) rozszerza się dziś w oparciu o współczesną naukę na trzy grupy czynników: a) wewnętrznych (genicznych). Por. Czynniki trzecie nazwiemy osobowościowymi. Typy plastyczności psychicznej '»' diagnostyce szkolnej. zewnętrznych (środowiskowych). Pierwsza grupa obejmuje dziedziczność biologiczną. zdarzenia. O ile dziedziczność pierwszej grupy czynników wewnętrznych jest stała.duchowość ludzka jest rozumna. Nie działają w tym bezpośrednio ani czynniki dziedziczne. telewizja). 72-78. które przełamują fatalizm konwergencji czynników pierwszych. czyli wewnętrznych (genicznych) oraz czynników drugich. wyrażające się w jego postawach wobec życia i ludzi. lecz w osobie wychowanka dochodzi do głosu coraz więcej duchowość ludzka. która z materiału spostrzeżonego odrywa cechy istotne przedmiotu. Już Boecjusz podkreślał rozumność substancjalną w osobie ludzkiej. 2° . Podstawę działania dla czynników zewnętrznych stanowi podatność wychowanka na bodźce otoczenia fizycznego. pięknych. jak widoki. Drugą grupę czynników rozwojowych stanowią wszelkie wpływy zewnętrzne środowiska zarówno niezamierzone. czego wyrazem jest wolność woli 50 401. 3° . Warszawa 1960 2 s. miasto) celowe natomiast oddziaływania płyną ze środowiska społecznego (rodzina. Nieznośni chłopcy. ani tym bardziej czynniki środowiskowe. bądź też zgodnie z dualistycznymi założeniami filozofii wieczystej. Han-Ilgiewicz. b) zewnętrznych (środowiskowych) oraz c) czynników osobowościowych (duchowych).. tworząc z nich treści prawdziwego pojęcia. dalej wrodzoność pewnych cech nabytych w czasie prenatalnym oraz stany somatyczne organizmu tak w zakresie zdrowej równowagi procesów fizjologicznych. dalej dążenie do własnego działania (Tuwimowska Zosia samosia). czyli istota rozumna i wolna. krajobraz przyrodniczy. W ten sposób trójczynnikowa teoria Arystotelesa (natura. 0 tyle znów podatność na wpływy zewnętrzne i plastyczność rozwojowa dostosowuje się do różnorodności czynników środowiskowych i tworzy nowy element nabywania zmiennego doświadczenia osobistego. 220 n. autorytet wychowawczy. chrześcijańskiej (dusza niematerialna odrębna od ciała). dąży tym samym do osiągnięcia pełni człowieczeństwa jako wszechstronnie rozwiniętej osobowości (idea personalizmu). w opiniach i przekonaniach. dlatego też duchowość może tworzyć najwyższe ideały Dobra. Prawdy i Świętości (por.niemowlęctwa bowiem rozwija się u niego pęd do samodzielnego stanowienia o sobie. zwierzęta i rośliny) oraz ze środowiska lokalnego (wieś. w przyzwyczajeniach i nawykach. Piękna. dlatego też ostatecznie w rozwoju decydują czynniki trzecie 49 . Dzisiaj o duchowości człowieka wiemy znacznie więcej. . prawdziwych. szkoła. Pęd zaś do samodzielności jest wyrazem dążenia do posługiwania się własnym myśleniem i własnym chceniem u normalnie rozwijającego się dziecka. chociaż różnie się je ujmuje 1 interpretuje według założeń monistycznych filozofii idealistycznej lub materialistycznej. przyzwyczajenie. D ą b r o w s k i . Sterna) i żyć tymi ideałami. to znaczy zdolna do obiektywnego poznania rzeczywistości w procesie abstrakcji umysłowej. jak też chorobliwych ich zaburzeń pod wpływem stresu życia. wreszcie negatywizm wieku dojrzewania. naśladownictwo i zwolennictwo. początkowo w postaci odruchów obronnych (niemowlę ściąga narzuconą chustkę na twarz). Higiena psychiczna. 62-63. Wszystkie te wpływy otoczenia i czynników zewnętrznych wytwarzają cechy nabyte wychowanka. podporządkowujące wychowanka autorytetowi i czynnikom środowiskowym. Prawidłowe więc ukształtowanie samodzielności wychowanka staje się właściwym celem wychowania. K. dźwięki. widowiska. tj.na którą składają się sugestywność. Niezamierzone wpływy pochodzą z biosfery. wzór postępowania.duchowość ludzka jest wolna. jak przykład. ideotelię W. Por. Wreszcie trzecią grupę czynników osobowościowych tworzy duchowość człowieka. Warszawa 1962 s. jak też i celowe. których jest on świadkiem oraz otoczenia społecznego. potem jako przekora w wieku 3 do 4 roku życia (automatyczne „nie" na każdą propozycję otoczenia). N. radio. Zjawiska duchowe są uznawane dziś przez wszystkie systemy współczesnego wychowania. w związku z czym wartościowanie wypływa ze zdolności do miłowania i łączenia się z dobrem. zgodnego ze stanem faktycznym.duchowość człowieka zdolna jest do wartościowania i oceniania wszystkich przedmiotów przeżyć w stosunku do siebie (subiektywnie) jako dobrych. w której przebywamy (klimat. Mniejsza lub większa podatność na wpływy zewnętrzne tworzy plastyczność rozwojową 50 . szlachetnych itp. Kościół) oraz kulturalnego 49 (prasa. z natury swej rozwija się jako osoba. ponieważ one przyczyniają się do uformowania rozwiniętego typu osobowości. prawdą w swoim przeżyciu. określając jej następujące cechy: 1° . pięknem.

na działanie psychagogiczne od wewnątrz wychowanków. Powrót ten wymaga odwrócenia się od zła i zwrócenia się całkowitego do Boga.5).dalej duchowość człowieka jest twórcza. np. a jego najlepsze duchowe cechy gatunku. rodzinie. czemu towarzyszy żal z powodu dopuszczenia się grzechu i radość wrócenia na drogę prawdy. zgodnie z powszechnym doświadczeniem wychowawczym. które jest odpowiednikiem greckiej metanoi i prorockiego pojęcia powrotu do Boga {szub). jak wierzy chrześcijaństwo swoje niezbadane wyroki . Ogólnie biorąc. ponieważ tworzy i uruchamia masę dziedziczną czynnika pierwszego.wreszcie duchowość ludzka jest otwarta na głębię metafizyczną. prawzór matki czy ojca). wartościowanie. jak też ciosami nieszczęść i wymierzeniem wyższej sprawiedliwości Bożej. dążenia wolnościowe. zaprzecza dwuczynnikowa teoria konwergencji. wszyscy tak samo zginiecie" (Łk 13. nauki i kultury. hierarchią obiektywną wartości. Jednakże właściwym zadaniem wychowawców jako siły agosu jest prawidłowe ukształtowanie czynników osobowościowych wychowanka. szuka Boga i pragnie zjednoczenia z Nim. swoje życie i postępowanie. dlatego też duchowość człowieka w głębiach swoich ma nastawienie religijne. Sytuacja losowa natomiast ciąży nad całością układu trzech dynamizmów zewnętrznych i mechanizmów wewnętrznych tych potrójnych czynników rozwojowych. Działanie więc nieszczęśliwego losu w ujęciu wiary ma na celu Opatrznościowym nawrócenie się człowieka. oddziałujących specjalnie na duchowość człowieka. rozwijająca intuicję Arystotelesa o trzech czynnikach wychowania. abp K. 5° . Agos ma więc swoje powinowactwo z rodzącą się duchowością wychowanka. łamiąc i przeciwstawiając się konwergencji czynników wewnętrznych i zewnętrznych. Los bowiem ingeruje we wszystkie składniki układu rozwojowego tak swoim błogosławieństwem i pomyślnością warunków dla jednostki. Lublin 1960. przyczyn. oceniania. za innych ludzie. procesów decyzyjnych (decydowania). instynktów. wartościowaniem. nie poddane Logosowi prawdy i łaski tracą swą bytową orientację i stają na służbę sił różnych popędów. czyli czynnika drugiego. mającej. podobnie jak bios pokoleń i rodziców wiąże się z dziedzicznością. twórczością i religijną otwartością tworzą cechy gatunkowe człowieka {homo sapiens) i decydują ostatecznie o rozwoju wychowanka. przekształcających naturalną rzeczywistość. gdy poprzez jego bios (zdrowie lub choroba). niesprawiedliwość) bądź też agosu (powodzenie szkolne lub trudności wychowawcze i konflikty) doprowadza do nawrócenia i przeświadczenia z wiary. do Absolutu i Boga. wystarczająco wyjaśnia mechanizmy działające w rozwoju człowieka. jak rozumność. aktywna twórczość i otwartość metafizyczna nie uzgodnione z prawdą o rzeczywistości i łasce. 4° . Równocześnie w ten sposób stwierdzamy. temu więcej krzyży daje. w małżeństwie5 x. W o j t y ł a. aby zapanowała nad całością oraz formowanie na tej podstawie pełni człowieczeństwa we wszechstronnie rozwiniętej osobowości człowieka. Wówczas ta jednostka nie ukształtowana prawidłowo w swej duchowości przez wychowawców staje się aspołeczna. Tak pojęte czynniki osobowościowe duchowości wraz z ich rozumnością. budzenie jego duchowości. przez wynalazczość i odkrywczość w tworzeniu techniki. przez układy warunków środowiskowych etosu (uznanie lub krzywda. że agos jako działanie wychowawcze głównie nastawiony jest na prawidłowe kształtowanie trzeciego czynnika cech osobowościowych. Por. bądź też przez oryginalną twórczość. np. złych nawyków. wolnością. aktywności i kontemplacji zgodnie z prawami logiki.nagrody i kary według zapowiedzi Chrystusa: „jeśli się nie nawrócicie. wyboru dobra. narodzie. uwarunkowanie i dozorowanie właś51 ciwego funkcjonowania ich mechanizmów wewnętrznych myślenia. co chrześcijaństwo zawarło w określeniu: anima humana naturaliter christiana. Miłość i odpowiedzialność. stąd nie zadowala się odbiorem tylko i przeżywaniem gotowych dzieł kultury. wykoleja się i traci sens swego życia. W wypadkach więc losowych chrześcijaństwo widzi tajemnicze działanie Opatrzności i miłości Bożej. Stosując się zaś do reguły metodologicznej entia non sunt multiplicanda nakazującej. . że kogo Bóg bardziej kocha. przekracza granice zmysłowego doświadczenia (transcendencja) i sięga aż do poznanania źródeł bytu. W przeciwnym wypadku zaniedbania wychowawczego powstaje kulturalne opóźnienie rozwoju wychowanka. jak widzieliśmy. antyhumanistyczna. mającego z natury swej oddawać Bogu chwałę. nałogów i namiętności. zasad działania i metody kontemplacji filozoficznej. teoria trójczynnikowa. któremu jedynie.w wyborze dobra i możność brania odpowiedzialności moralnej za siebie. by bytów. a etos pokoleń historycznych i otoczenia społecznego przekazuje dziedziczność społeczną i uruchamia mechanizmy wewnętrzne cech nabytych jednostki lub archetypów (prawzory zbiorowej świadomości wg Junga. lecz dąży do szukania nowości bądź to przez przetwórczą pracę nad uszlachetnianiem materii dla dobra ludzi.

) rozwijającego się podmiotu 5 3 . czynnik natywistyczny). „Roczniki Filozoficzne KUL" z. c) biologicznie i kulturalnie zróżnicowane środowisko rozwojowe (tzw. Tak np. M. dążeń. że celowe wychowywanie w domu i w szkole należy do czynników zewnętrznych i nie jest nazbyt skuteczne. validus . początkowo przejawiający się w zabawie. d) aktywność i własna działalność (samowychowawcza np.czynników zbytecznie nie mnożyć (tzw. Jako duchowe czynniki osobowościowe wymagają nie tylko naturalnego rozwoju. Współistnienie i współdziałanie cech duchowych (gatunkowych) człowieka z jego indywidualnymi cechami wrodzonymi (genicznymi) i cechami nabytymi (środowiskowymi) dopiero w pełni wyjaśniają uwarunkowanie możliwości rozwojowych. czyli jest stała w człowieku. Warszawa 1960 s. 4 s. . pięknu i świętości {sacrum) czynniki osobowościowe człowieka wpadają w ciemność i przyczyniają się do wykolejenia i zguby. Natywistyczna wrodzoność dotyczy zindywidualizowanych cech materialnych osobników ludzkich (np. S z u m a n. mowy.. jest przedmiotem samorzutnych przejawów myśli. dz. społeczne) a) Bodźce i wpływy środowiska warunkujące i aktualizujące rozwój psychiki dzieci i młodzieży b) Umyślne. S. twórczości i porywów ponad doczesność i zmysłowość. Tak więc czteroczynnikowa teoria nazywana jest także teorią dialektyczną ze względu na wzajemne oddziaływanie dwustronne między 55 czynnikami . np. Szumana kryje się genetyczna teoria dwuczynnikowa. 77-85. K u n o w s k i . Ż e b r o w s k a . Żebrowskiej. dobru. twórczych i metafizycznych ku źródłom bytu są cechami gatunkowymi. stanowi rozwinięcie teorii dwuczynnikowej. S p i o n e k. Psychologia rozwojowa. różnymi co do stopnia od przeciętności do geniuszu. natomiast cechy osobowościowe jak zdolność poznawania. teoria trójczynnikowa przewyższa pod tym względem teorie wieloczynnikowe. natomiast czynnik aktywności własnej wychowanka.silny. brzytwa Ockhama). 141. natomiast trójczynnikowa teoria w sposób istotny różnicuje czynniki rozwoju człowieka. pedagogika socjalistyczna wymienia 4 czynniki rozwoju w następującym układzie: a) biologiczne wyposażenie szczególnie w budowie mózgu według typów systemu nerwowego Pawłowa (tzw. b) indywidualna skłonność do przejawiania umysłowej i fizycznej energii (tzw. cyt. Spotyka się tu także inne określenia. Por. 55 M. S z u m a n. a) czynniki organiczne. Trudności wychowawcze i przestępczość nieletnich. Dialektyczna teoria rozwoju psychicznego (W:) Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży pod red. ale wspólnymi wszystkim ludziom normalnym (a tylko zdeformowanymi lub zahamowanymi przez defekt organiczny u niedorozwiniętych i upośledzonych umysłowo). który oświeca całą rzeczywistość ziemską.zdatność) uzyskania pewnej zdatności w wypadku niedorozwoju i upośledzenia. Inaczej pozostawione samym sobie. które dynamizują cały jego przebieg. znów. W ujęciu czynników przez prof. dążeń wolnościowych. b) czynniki środowiskowe. 54 S. wartościowania. zdrowy) i rehabilitacji (łac. Warszawa 1966 s. ale także prawidłowego ich nastawienia przez kulturę wychowawców ku Logosowi prawdy i łaski. Wrocław 1956. umysłowego przez naukę w szkole lub rewalidacji (łac. by należało je wydzielać jako szczególnie ważny czynnik. 15-31. gdyż ten badacz wszystkie cztery czynniki grupuje w dwu działach: I Czynniki wewnętrzne (biologiczne) a) Anatomiczne i fizjologiczne wyposażenie oraz rozwojowe kształtowanie się organizmu dzieci i młodzieży b) Potrzeby. re . czynnik aktywności własnej). kolor włosów lub tęczówki oka). s. Przy tym czynnik trzeci duchowości z jej cechami osobowościowymi. O czynnikach kształtujących psychikę dziecka w wieku przedszkolnym (W:) Zagadnienia dynamiki rozwoju człowieka. Nie zmienia to jednak faktu.dyskusyjnie.w tył. Ta powszechność gatunkowa wynika stąd. 52 II Czynniki zewnętrzne (środowiskowe. nie tworzy z teorii trójczynnikowej jakiejś tylko odmiany natywizmu jako wrodzona dyspozycja człowieczej natury. istnieje sama przez się. s. rozwijającymi pełnię osobowości ludzkiej. degresji lub re- S. czynnik środowiskowy) oraz d) wpływ szkoły i wychowawców na kierunek rozwoju dzieci i młodzieży (tzw. celowe rozwijanie i kształtowanie przez nauczanie i wychowanie 54 . c) świadomy proces wychowawczy w nauczaniu i wychowaniu. np. nie kierowane ku prawdzie. że duchowość jako czynnik trzeci rozwoju jest substancjalna dla natury człowieka. habilitas . 16-17. czynnik nauczania i wychowania) 52 . 53 H. O czynnikach rozwoju człowieka . potem w zainteresowaniach poznawczych i w tendencji samowychowawczej jest tylko manifestacją zewnętrzną rozwijających się w głębi czynników osobowościowych. ocen. skłonności i dążenia stojące u źródeł aktywności własnej dziecka. jej stan i znaczenie dla pedagogiki (W:) Pedagogika na usługach szkoły. naprzeciw. 95.

s. 34-50. K u n o w s k i. do 4 roku życia). wyróżniając w wychowaniu odrębne warstwy. (zm. młodzieniec. Warstwicowa teoria rozwoju człowieka zakłada. jako jednostka społeczna. jak w geologii górotwórcze warstwice 59 . poza które warstwa już nie sięga. ani rozwój kośćca czy uzębienia nie dały wyraźnych jednolicie granic. F 1 i t n e r. ponieważ maksimum stanowi losowo wyznaczony górny pułap dla danej jednostki. jako osobowość włączona w tradycję kulturalną i jako członek królestwa duchów" 5 8 . jak też jakości dostarczanych czynników zewnętrznych stanowi tzw. jak on przebiega i czym jest uwarunkowany. Potrzeby. czyli dyferencjację podłoża. Razem rozwój podłoża wraz ze sprzężonymi z nimi wpływami wychowawczymi tworzy warstwę wychowania. warstwicowa teoria wychowania. w których zachodzą tak zmiany ilościowe. 215-241. która w wypadku niedoboru czynników zewnętrznych i braku wpływów wychowawczych musi być niewielka i płytka (cherłactwo). która łączy w sobie wszystkie możliwości rozwojowe ludzi. jak potem dojrzewanie jakościowe. Stanowi ją tzw. wyjaśniająca przede wszystkim przebieg procesu normalnej progresji wychowawczej. Ł a z o w s k i i R.Znacznie pogłębił tę teorię prof. Rozwój każdego podłoża manifestuje się wzrostem potrzeb. Lublin 1946. Teoria warstwicowa rozwoju człowieka Przekonanie. którym odpowiadają cztery warstwy wychowania: jako organizm psychofizyczny. dzięki czemu „jednostka ludzka istnieje jak gdyby razem w czterech płaszczyznach bytu. wiek szkolny dorastania i młodzieńczy.gresji wychowawczych. c) historyczny proces wprowadzenia wychowanka do świata wartości i d) duchowy proces powstawania w nim moralno-religijnego życia ". ponieważ przebiegają zbyt indywidualnie.. powodujące różnicowanie się składników. że czynniki wewnętrzne (geniczne) są zróżnicowane rodzajowo i spontanicznie dochodzą do głosu we właściwym dla siebie czasie i w ustalonej kolejności. pacholę. kulturalną i moralną. dz. Po odrzuceniu tradycji starożytnej podziału życia ludzkiego na siedmiolecia (dziecko. Proces wychowawczy i jego struktury.. psychofizyczną. wyraża się w zagadnieniu periodyzacji okresów rozwojowych. 1950 r. w którym pojawiają się nowe zapotrzebowania. doprowadzający do dorosłości56. zaspokajane właściwie przez czynniki zewnętrzne i przez wychowawców. T o m a s z e w s k a . Rozwój fizyczny dzieci. Lwów 1939 s.powstała szczegółowa teoria wszechstronnego rozwoju. S. a na jego tlfe możliwości zastoju (degresja) oraz rozkładu i dezyntegracji w procesie wykolejenia (regresja).). Po wprowadzeniu poprawek w dynamicznym ujęciu warstw. R o z d z i a ł III WYCHOWANIE JAKO ROZWÓJ BIOSU 1. społeczną. przedszkolny (do 7 roku życia). Jednakże ani okresy rozwoju fizycznego bujania w górę i pełnienia. ale od tego czasu warstwa ustala się w swej strukturze i musi być dalej wciąż podsycana co do żywotności. który 58 59 (W:) S. prężności dynamicznej na osiągniętym poziomie. które nakładają się jedne na drugie. dlatego też psychologia rozwojowa szukając czynników zmian i faz psychicznych przyjęła potoczny podział na niemowlęctwo (do 1 roku życia). Sergiusz Hessen 56 E. których zaspokojenie kierowane przez wychowawców we właściwym czasie i co do ilości. cyt. b) społeczne przekazywanie kultury.. społecznym czy też duchowym. Systematische Padagogik. że rozwój człowieka jako istoty żywej odbywa się zgodnie z określoną prawidłowością. zapoczątkowana przez Wilhelma Flitnera. tworząc różne podłoża wychowania. 57 W. O sprzecznościach i jedności wychowania. Zagadnienia dynamiki rozwoju człowieka. wymieniając: a) naturalny wzrost. H e s s e n . Z kolei więc pedagogika teoretyczna przechodzi do przestudiowania samego normalnego procesu rozwojowego. Dlatego też pedagogika jako nauka o wszechstronnym rozwoju człowieka musiała wypracować teorię. 78-81. nie mogąc w sposób istotny mówić o rozwoju fizycznym. Jednakże psychologia rozwoju dzieci i młodzieży bada tylko przemiany psychiczne. wiek poniemowlęcy (czyli żłobkowy. Każda warstwa w swojej kolejności najpierw przechodzi okres rozwijającego się kształtowania. . wpływy wychowawcze. nauka od czasów pozytywizmu szukała podstaw empirycznych dla periodyzacji życia ludzkiego. w wypadku zaś nadmiaru czynników zewnętrznych wielka i głęboka (wybujałość). który pierwszy mówił o 4 sytuacjach lub liniach rozwoju. dorosły aż do głębokiej starości w wieku 70 lat) ze względu na magiczne znaczenie siódemki. Breslau 1933 s. wzrastają ilościowo aż do pewnego maksimum.

na którym może się rozwinąć kolejno następna warstwa wyższa aż do ujawnienia się wszystkich podłóż rozwojowych. rozwijają się zaś popędy. rozwija się jako psychika. takich jak pokarm. działających bezpośrednio na tkanki ciała. najbliższej okolicy. rozwijająca całokształt psychiki. powietrze. 60 J. flora i fauna. fizykochemicznych. 31-32. który pokrywa się białą otoczką mielinową między 1 a 3 rokiem życia 60 . Podłoża te wynikają z bogactwa natury człowieka. B o g d a n o w i e z. b) warstwa psychologiczna. jako osoba społeczna. jak chodzenie. Zaspokajanie potrzeb wychowanka (a) przez wpływy wychowawcze przy pomocy czynników zewnętrznych. w której jednostka od młodości żyje. Całość warstwie nakładających się na siebie kształtuje się w następującej kolejności: a) warstwa biologiczna. odruchy warunkowe. tworząc granicę orientacyjną dla przyśpieszenia (akceleracji) lub opóźnienia (retardacji) rozwoju w stosunku do osiągniętego maksimum (M) poprzedniej warstwy. pasterskich. wreszcie kształtują się reakcje ruchowe. W tym okresie wygasa instynkt ssania. Równocześnie właściwości organizmu w warstwie biologicznej wyrabiają się pod wpływem konstelacji czynników geograficzno-fizycznych środowiska życiowego. W całości więc wszechstronnego rozwoju człowieka mamy pięć okresów rozwojowych. praksje ręczne. woda. co szczególnie w historii odbijało się na charakterze spokojnym ludów rolniczych. jak ukształtowanie pionowe. klimat. dzięki czemu jednostka dojrzała biologicznie staje się nie tylko zdolna do reprodukcji. zapoczątkowujących pięć odrębnych warstwie wychowania. (b) wzrastające do pewnego maksimum po łuku rozwojowym (M) i tworzenie się wyższej warstwy przedstawia graficznie poniższy wykres. ruch i warunki dobrego snu. wspinanie. a bojowym u ludów koczowniczych. Okresy rozwojowe zaś przebiegają w granicach siedmioleci. wreszcie e) warstwa czysto duchowa lub światopoglądowa. Warszawa 19644 s. a) Najwcześniej od przyjścia dziecka na świat i w ciągu całego okresu przedszkolnego formuje się warstwa biologiczna. d) warstwa kulturologiczna. odległość od morza. c) warstwa socjologiczna.obniża się dopiero znacznie później z utratą plastyczności rozwojowej w starczym zniedołężnieniu. wymaga odpowiednich czynników zewnętrznych jako wpływów wychowawczych i dochodzi do dojrzałości w procesie scalania się. Każda warstwa więc ma swój czas rozwoju. Tak więc ukształtowana warstwa wcześniejsza stanowi fundament. . lecz wyznaczają rytm rozwoju naturalnego ludzi. Rozwój fizyczny dziecka. mowa. W trakcie anatomicznego i fizjologicznego rozwoju organizmu dziecka. W celu dalszego i ciągłego usprawniania organizmu konieczne jest podsycanie jego energii i żywotności przez wychowawcze dostarczanie czynników zewnętrznych. Warstwa biologiczna dojrzewa pod względem płciowym w okresie dorastania pod koniec drugiego i w początkach trzeciego siedmiolecia w naturalnej u człowieka synchronizacji z dojrzewaniem psychicznym i społecznym. Przyjrzyjmy się treściom i celowości poszczególnych warstw w rozwoju człowieka. które nie są cyfrą magiczną. słońce. ale odpowiedzialnie zakłada własną rodzinę małżeńską i włącza się do gatunku ludzkiego przez rozmnażanie. tak że zupełny brak objawów wyższej warstwy po upływie siedmiolecia wskazuje na zahamowanie rozwojowe i jakiś rodzaj niedorozwoju (degresja). tworząca nasz organizm. jako twórca kulturalny i jako istota duchowa. który żyje jako organizm. formująca osobę społeczną wychowanka. dostarczająca typowego pożywienia z przewagą białka roślinnego lub zwierzęcego. czyli integracji. która wyrabia twórcę kulturalnego w człowieku. kształtująca w pełni duchowość i jej stronę religijno-moralną. z przyrostem jego wagi i wzrostu postępuje wapnienie kośćca i usprawnienie systemu nerwowego.

opieki. zainteresowania inną płcią.). a nie rozproszone na zewnątrz. ponieważ człowiek z natury swej jest animal sociale. przywództwa. morski. która rozwija się już nie pod wpływem czynników fizykochemicznych pokarmu. zwolennictwa. w szkole (pilny uczeń). oglądanych filmów czy obrazów. które powodują. wycieczki krajoznawcze i podróże odbywane po świecie. przyjaźnią i miłością do innych ludzi. Wyrazem tego jest początkowe tworzenie band dziecięcych dla wspólnej zabawy.. zwierzęciem społecznym. w kręgu rówieśników („równy" kolega) itp. w klasie szkolnej. Wyraża się ona w spontanicznym uczuleniu jednostki na wartości zawarte w wytworach (artefektach) kultury wyższej. tytuły. stosunków społecznych między jednostkami i grupami (np. z nauki szkolnej. technika. W związku z tym wpływy wychowawcze rozwijające warstwę psychiczną tworzą się z przeżyć i doświadczeń. a przede wszystkim wygląd lokalny rodzinnej lub zamieszkiwanej wsi czy wielkiego miasta. W wyniku rozwoju warstwy socjologicznej kształtuje się osoba społeczna wychowanka. walki itp. znając głębiej z doświadczenia życie przyrody zmieniającej się w jednostajnym rytmie pór roku. drużyny harcerskiej czy futbolowej. filozofia. obywatelskiej. obserwacja zjawiska potęguje uwagę dowolną. grupy zawodowej. potem paczek rówieśników dla zwierzeń i szukania uznania jako członka grupy szkolnej kolegów. węchowych. jak sztuka (poezja. rozmów. związanym z procesem dojrzewania płciowego w warstwie biologicznej. Rozpoczyna się wówczas właściwy. zawierającego pojęciowe sygnały sygnałów zmysłowych. dojrzałością szkolną około 7 roku życia zaczyna się w początkach wieku szkolnego gwałtowny. zjawiają się nastawienia międzyludzkie. to w wieku młodzieńczym nadbudowuje się nad nią nowa warstwa kulturologiczna (lub kulturotwórcza). począwszy od rodziny (dawniej rodu). jak to określił Arystoteles. dotykowych itd. za to staje się bardziej skoncentrowane wewnętrznie.b) Z tzw. Stąd specjalne znaczenie dla ustalenia cech charakterystycznych psychiki wychowanka mają krajobrazy (górski. W związku z tym zainteresowania wychowanka skierowują się na zewnątrz ku przyrodzie i technice. pomocnika matki). dążeniowe zaczynają podlegać kierownictwu czynników intelektualnych. uzdolnień i talentów rozpoczyna się pogoń za wrażeniami estetycznymi przy przeżywaniu i przyswajaniu sobie podobających się jednostce wartości kulturowych. że dotychczas rozwinięte funkcje uczuciowe i wolitywne. praktycznych i poznawczych. od zamiłowań. Kościoła. opanowuje w tym celu technicznie przyrodę. instytucji społecznych (urzędy. które płyną z różnych form współżycia (demokratycznego lub autokratycznego). co dzieje się w otaczającej rzeczywistości i niosą ze sobą logiczne znaczenie rozumiane przez odbiór w świadomości przy pomocy mowy jako II układu sygnalizacyjnego. kierowane sympatią. narodowej. samorządowej. Dojrzała psychika w trakcie rozwoju kształcenia szkolnego i ćwiczenia inteligencji włącza się w „mądrość" gatunku człowieka. w której inteligencja jako umysłowa zdolność przystosowuje się do nowych zadań w szkole. organizacje). d) Kiedy ukształtowana w zarysie osoba społeczna będzie dalej się rozwijać i dojrzewać w warstwie socjologicznej. c) W trzecim okresie dorastania.). jak też nowych warunków życiowych. Dlatego też psychika dziecka wiejskiego różni się jakościowo od psychiki dziecka miejskiego. lecz pod wpływem czynników fenomenologicznych. lesisty itp. z obserwacji. samorzutny rozwój warstwy psychologicznej. parafii. muzyka. nauka. Dojrzała jednostka pod względem społecznym włącza się stopniowo w coraz szersze grupy społeczne. Dziecko wiejskie jest mniej elokwentne i mało obyte z różnorodnością zjawisk miasta. który jako homo sapiens wynajduje pomysłowo narzędzia i środki do zaspokojenia swych potrzeb życiowych.). Rozwój warstwy socjologicznej wymaga odrębnych wpływów wychowawczych. narodu i państwa aż do obywatelstwa świata w sprawach międzynarodowych i politycznych. odznaki. by wygodniej żyć lub sprytnie urządzać się w życiu. polityka czy moralność i religia). samorzutny proces uspołecznienia się wychowanka w trakcie rozwoju nowego podłoża społecznego i warstwy socjologicznej. a rozwijające się poprawne myślenie przyczynowe kształtuje zdolności poznawcze. W ten sposób początkowo wyrasta kulturalny odbiorca. powietrza itp. plastyka. w organizacji młodzieżowej. to znaczy takich zjawisk działających na zmysły (czyli fenomenów wzrokowych. Następuje więc wszechstronne ukształtowanie psychiki jednostki. rodzi się spontaniczne szukanie przez wychowanka kontaktu z rówieśnikami. które według Pawłowa jako sygnały I układu analizatorów zmysłowych dają znać o tym. konsument sztuki lub innej . Zaczyna się wtedy pogłębiać zrozumienie dla potrzeb współżycia z innymi w rodzinie. prawo. słuchowych. Na osobę społeczną składa się szereg ról spełnianych w rodzinie (np. zwyczajów i obyczajów (pozdrowienia. symbole). dobrego syna. pomocy. wraz z ich obowiązkami i nabywanymi prawami aż do stania się pełnoprawnym członkiem grupy rodzinnej. Zależnie od rozbudzonych zainteresowań kulturalnych.

Jednakże warstwicowo pełny. moralność i pogląd na świat.przecier- . zabytki. majstrów. W rzeczywistości bowiem ruch odbywa się nie po prostej. rozwój podstawowej siły biosu wychowanka zaczyna się więc od życia biologicznego i aktywności fizjologicznej organizmu. Szczególnie nadzwyczajne wypadki. jak cudowne wyzdrowienia. a nastawienie otwarte na głębię metafizyczną doprowadza wreszcie do ujęcia źródeł bytu.. Do głosu dochodzi tu pełnia rozwiniętej duchowości ludzkiej. czyli etosu oraz oddziaływaniem wychowawców. prawa naturalnego zgodnie z sumieniem jednostki i urabiający jej doświadczenie. plastyczne. a więc agosu w ramach sprzyjających sytuacji losowych. epigoński i grafomański. biblioteki. kształtują głęboką religijność. oporu powietrza i siły wiatru. Dobra i Piękna. który jest obliczony dla próżni przy braku wszelkiego oporu środowiska. muzea i skarbce. toteż zanikają. w której tworzy się synteza światopoglądowa.korzystny układ sytuacji losowych. Teorii warstwicowej wychowania można łatwo zarzucić. zaspokajających umiejętnie a zgodnie z postępem wiedzy naukowej odpowiednimi środkami zewnętrznymi potrzeby rozwojowe wychowanka oraz 4° . Przecież nigdy przebieg wychowania nie jest idealny i nie odbywa się bez trudności i załamań. oficerów itp. muzyczne. bezradnością. Czynnikami zewnętrznymi. całkowity rozwój biosu jednostki jest warunkowany pomyślnym działaniem życia społecznego. teatry itp. koneser jakiegoś zagadnienia. bez żadnych obarczeń dziedzicznych. od konkretnych systemów szkolnego wychowania i ich społecznych ideologii. a przynajmniej jako kulturalny odbiorca. Dojrzałość kulturalna jednostki włącza ją do określonej tradycji historycznej i kulturalnej własnego narodu. bez większej dysharmonii i konfliktów. porywy zaś i intuicje twórcze wyłaniają syntezę światopoglądową. nauczycieli. dzięki czemu rozumność staje się mądrością w szukaniu prawdy i dobra. lecz krzywej balistycznej w warunkach przyciągania ziemi. lecz dających się . jak i współczesnej. W rzeczywistości rozwój konkretnego człowieka jest jeszcze bardziej skomplikowany.ideowy agos współpracujących ze sobą wychowawców. śmierć najbliższych. e) Wreszcie w początkach wieku dorosłego człowieka kształtuje się ostatnia warstwa czysto duchowa. przeobraża całego człowieka w „nowe stworzenie". dla zapanowania duchowości nad cielesnością mają wypadki losowe szczęśliwe lub nieszczęśliwe dla życia ludzkiego. Pierwociny te mają zwykle charakter naśladowczy. 2° . rodziców. ponieważ on nam wyjaśnia możliwości prawidłowego przebiegu procesu. postawy i cechy nabyte bez nałogów. duchowe. zdolności do wartościowania stwarza miłość najwyższego ideału Prawdy. Pomimo to wychowanek rozwija się na tej drodze jako twórca kulturalny choćby w skromnym zakresie. planetaria. wreszcie pojawiają się pierwsze młodzieńcze próby własnej twórczości. krytyk lub entuzjasta nowej twórczości w jakiejś interesującej go dziedzinie kultury. do jakiegoś typu myślenia i cywilizacji oraz do kultury ogólnoludzkiej tak przeszłej. Ale zarzut taki należy postawić każdej nauce. Równocześnie teoria warstwicowa wychowania wskazuje na poczwórne uwarunkowania. równocześnie wolność wybierania dobrej drogi kształtuje plan życiowy z pełną odpowiedzialnością za swe postępowanie i za innych ludzi. W całości biorąc. wstrząsające spotkania itp. ocalenia z katastrof. przekazujący ogólno-ludzkie zasady moralne. szczególnie alkoholizmu i narkomanii zatruwających system nerwowy i niszczących siłę biosu jednostki. koniecznymi dla rozwoju warstwy kulturologicznej są przede wszystkim wybitne lub klasyczne dzieła literackie. Specjalne znaczenie dla rozwoju warstwy czysto duchowej. aniżeli teoretyczne określenie wektorów sił i wypadkowych toru. Są to: 1° -zdrowy bios jednostki. od których zależy osiągnięcie pełni rozwoju społeczeństwa. mimo to z modelem teoretycznym musimy się liczyć. pomniki historyczne.obyczajowy etos społecznego otoczenia i narodowej kultury. Dzięki temu dojrzała duchowo jednostka odkrywa świat nadprzyrodzony i włącza się duchowo do rzeczywistości nadnaturalnej i Boskiej. a w końcu przekształca się w życie wewnętrzne. jeżeli nie zdradzają oryginalnego talentu.z dobrem dla jednostki . przy bogatych zadatkach genicznych. które począwszy od chrztu i przez współpracę z łaską Chrystusową. nie w znaczeniu trwałego szczęśliwego losu. 3° . że jest abstrakcją oderwaną od rzeczywistych warunków życia. znawca. przekazywanych przez rodziców i wcześniejsze pokolenia dziadków.dziedziny kultury. która znosi pocisk z idealnego toru. budzą głębszą refleksję duchową nad znikomością człowieka i świata..ateistycznie. powodują prawdziwe nawrócenia do Boga. potem może uformować się amator. nad ułomnością ludzką. dlatego też zasługująca na nazwę warstwy światopoglądowej. gdy na przykład fizyka daje wzór na ruch jednostajnie przyśpieszony. rozwiązanych teistycznie lub przez negację . czyli Absolutu i do dania osobistej odpowiedzi na te stwierdzenia w postaci przekonań religijno-moralnych. duszpasterzy.

dalej pracy.. które niszczą trzy zasadnicze warunki progresji wychowawczej. czy jest opóźniona lub przyśpieszona.). Dodatkowo może stawiać większe przeszkody i trudności dla lepszego ich pokonywania przez wydobycie z wychowanka większej mocy w walce z przeszkodami. a nie wyrasta z przestarzałych podstaw filozoficznych. etosu czy agosu. Bo szeroka jest brama i przestronna droga. która prowadzi do zguby (. W tym zakresie mogą wystąpić spowodowane często postępującą degeneracją biologiczną populacji. bierze pod uwagę stan działania wychowawców. Tak np. ale także wydobywające się spod cielesności czynniki osobowościowe. które przełamują konwergencję i decydująco kształtują kierunek rozwoju zgodnie z dążeniami do potęgującej się samodzielności wychowanka. ponieważ warunkują one prawidłowy rozwój wyższych warstw i są jedynie kształcące dla danego okresu życia. Aktywność ta przybiera coraz wyższe formy najpierw zabawy. Tak więc losowo mogą działać wszelkie defekty biosu. lecz i one są stopniowo przez pedagogizację (np. a więc błędy rodziców. potem dociekania. np. wady etosu lub błędy agosu. będąc dostępną drogą do poznania otaczającego świata. który jednakże daje się przebyć. liczy się z aktualnymi systemami wychowawczymi społeczeństwa. 8. M i 11 e r. nauczycieli. Czynniki osobowościowe w poszczególnych warstwach uzewnętrzniają się w postaci samorzutnej. która warstwa aktualnie się rozwija.. a mianowicie: prawa naturalne rozwoju. rodziców) likwidowane lub przez osobisty wysiłek wychowanków nadrabiane. prawidłowości strukturalne życia społecznego oraz poprawność działania wychowawczego. chętnej i dobrowolnej aktywności wychowanka. Tak np. by dostać się na właściwą drogę dalszego życia doczesnego i wiecznego. Wszystkie te postaci aktywności własnej wychowanka stanowią towarzyszące zjawiska określonej warstwie rozwoju. Los najbardziej pomyślny nie zwalnia jednostki od osobistego wkładu trudu i poświęcenia. Formy aktywności własnej wychowanka nazywamy rozwojowymi formami życiowymi. ponieważ wynika z analizy fenomenologicznej rzeczywistości współczesnego wychowania i opiera się o doświadczenie pedagogiczne. zdanie przeciwne R. gdy wady społeczne środowiska (np. popełniane z ignorancji błędy wychowawcze agosu. Dlatego też teoria warstwicowa nie wyobcowuje się z rzeczywistości przyrodniczej. Warszawa 1966 s. które jednak z postępem pedagogiki specjalnej przez kompensację zmysłów lub rehabilitację są znacznie złagodzone i prawie usuwane. szkoły czy programu godzące w zasady poprawności działań wychowawczych tworzą ogromne przeszkody w prawidłowym rozwoju wychowanka. Proces wychowania i jego wyniki. Obok tego mogą się pojawiać dysfunkcje etosu. twórczości aż wreszcie dochodzi do głębszego przeżycia światopoglądowego o charakterze modlitewnej kontemplacji. Jednakże ciasna jest brama i wąska. Te ciasne bramki losu w slalomie życia i w przebiegu jego rozwoju wychowawczego dotyczą złego funkcjonowania dynamizmów biosu. Wreszcie niezawinione. Rozwojowe formy życiowe Teoria trójczynnikowa wychowania głosi.13-14). że w każdym okresie rozwoju biorą udział nie tylko konwergujące ze sobą czynniki wewnętrzne (potrzeby rosnącego podłoża) oraz sprzężone czynniki zewnętrzne (wpływy wychowawcze). 2. a mało jest takich. około 7 roku życia. pochodzenia społecznego. dyskryminacja jakiegoś rodzaju . płci lub religii) stanowią zaburzenia prawidłowości życia społecznego i zniekształcają przebieg rozwoju. która prowadzi do życia. Chrześcijańskie wychowanie więc prowadzące przez ciasną furtkę mówi o losie rzeczywiście trudnym. dlatego też jako charakterystyczne symptomy ułatwiają wychowawcom orientację co do tego.rasowa. co też w chrześcijaństwie zostało nazwane modlitwą. pozbawione Por. 61 . którzy ją znajdują" (Mt 7. Tak właśnie Chrystus zaleca: „Wchodźcie przez ciasną bramę. upodobanie do bajek dzieci wiejskich jeszcze w wieku 10-11 lat świadczy o powolniejszym tempie rozwoju w stosunku do dzieci z miasta. nienowoczesnych koncepcji rozwoju i czynników określających wychowanie6 l.pięć czasowych nieszczęść lub przezwyciężyć przez pracę i wysiłek wychowanka. Teoria warstwicowa stanowi ważki element tego postępu. defekty i uszkodzenia organiczne jednostek niedorozwiniętych i upośledzonych ślepotą lub głuchotą. które wyrastają z „wieku bajek" znacznie wcześniej. ofiarności dla dobra swego rozwoju. niszczenie naturalnego środowiska życiowego człowieka) traktuje jako zadanie do wykonania przez osobisty wysi- łek wychowanka przy pomocy zachęty wychowawców i przy pomocy postępu wiedzy pedagogicznej. a losowe trudności wraz z historycznymi warunkami cywilizacji i epoki (np.

zabaw dzieciństwo jest zmarnowane. wycinanie. gdyż na dostępnych im zabawkach . bo daje tylko upust nagromadzonej energii w naśladowaniu czynności dorosłych. We wszystkich rodzajach zabaw dziecięcych jest czynna fantazja. gra wyobraźni. którymi wychowawcy powinni przede wszystkim pokierować. w kolej) mają charakter grupowy i dialogowy. a) Zabawa dziecka przedszkolnego to powszechnie znane zjawisko nawet u ludów pierwotnych. działaniowego czy dialogowego. która odrealnia i ożywia. w dom. Na istotny związek zabawy dziecka z warstwą biologiczną wskazują rodzaje oraz celowość funkcjonalna zabawy. stąd nawet człowieka określono jako istotę igrającą {homo ludens . budowanie z klocków. że jesteśmy dziećmi. samochodem czy samolotem. jak robienie babek z piasku. skakanka.uczy prawdziwie ludzkich postaw władania rzeczami. że zabawa towarzyszy w życiu także ludziom dorosłym i ma wielki udział w kulturze. U niemowlęcia pojawia się zabawa manipulacyjna (grzechotka. darcie) ćwicząca ruchy rąk. ruchy i zręczność. lepienie. jak poczucie radości.. twórczości i przeżycia piękna. że zabawa u młodych zwierząt i dzieci jest biologicznym luksusem. nauczycielka i dzieci. Zabawy receptywne natomiast nie mają charakteru ruchowego. przy oglądaniu obrazków lub sztuki w teatrze lalkowym. ponieważ przerost. uniemożliwia dalsze osiągnięcie normalnego rozwoju człowieka. Na tym tle rozwija się zdolność do wartościowania jako najwcześniejszy. Średnie dzieci przedszkolne lubią zabawy funkcjonalne. Wreszcie zwrócono uwagę na to. Huizinga)Okazuje się jednakże. głosiła. Klasyczną zabawą starszego dziecka przedszkolnego są zabawy iluzyjne i receptywne. 1903). by wyjaśnić jej sens i znaczenie. Teoria romantyczna Fr. dla życia nieprzydatnym.J. Stąd od dawna tworzone były teorie zabawy. Ktoś trafnie określił. wcielające się . w sztuce. Spencera (zm. pierwszy czynnik osobowościowy. że zachodzi zasadnicza różnica w funkcji rozwojowej i kształcącej zabawy u dziecka przedszkolnego. lekarz i chorzy). poety niemieckiego (zm. Groosa wskazuje słusznie. że zabawa przezwycięża poczucie niższości dzieci wobec dorosłych. w wojsku i pracy itd. tworzą typowe tematyczne zabawy z lalką lub innymi zabawkami. Nawet wyczerpane długą chorobą dzieci w szpitalu bawią się. aby nie wyrodniały. kolej z krzeseł). występuje w nich podział ról (np. gdyż przez nią młode zwierzęta i dzieci ćwiczą swe fizyczne i psychiczne funkcje i w ten sposób przygotowują się do życia w przyszłości. opiekowania się lalkami czy figurkami zwierząt. którym tylko wiele rzeczy wolno robić. Zabawy te (w szkołę. w wieku poniemowlęcym rozwijają się zabawy konstrukcyjne. ponieważ zabawa daje dziecku możność wstępnego poznania rzeczywistości przez kontakt z zabawkami jako miniaturami rzeczy. abyśmy się bawili. swobody. bieg z kółkiem. przy tym bierze udział przeżycie uczuciowe. a uczestnicy na podstawie swych obserwacji. Adlera uzasadnia. podkreślała w istocie zabawy jej wyższe czynniki duchowe. animizuje zabawki i użyte przedmioty (np. tworzący zrazu naiwne ideały dziecięce. zasłyszanych opinii na dany temat zabawy. a przede wszystkim przez fantazję i grę wyobraźni stwarzają świat urojony iluzji. grzebanie jam. jak gry piłką. np. dzięki czemu dziecko naśladujące z obserwacji sytuacje i czynności urabia w sobie postawę emocjonalną wobec tematów zabawy z lalką. Dlatego też jako pierwsza rozwojowa forma życiowa zabawa występuje w przedszkolnym okresie kształtowania się warstwy biologicznej. rzucanie przedmiotów. Zabawa dziecka jest najgłębszą potrzebą i musem.zamiast prawdziwych niebezpiecznych przedmiotów . w sklep. Schillera. zwane także zabawami twórczymi. Przeciwnie teoria ćwiczeń przygotowawczych K. dlatego jako decydujące o rozwoju normalnym lub o wykolejeniu stanowią w teorii warstwicowej wychowania ważny moment wymagający bliższego wyjaśnienia. Rozwojowe formy życiowe przez aktywność własną wychowanka manifestują działanie i rozwijanie się jego czynników osobowościowych. 1805). że zabawa jest użyteczna biologicznie. do czego kolejno przystąpimy. nazywana teorią nadmiaru energii. a w funkcji rozrywkowej i wypoczynkowej u dorosłych. klasy. w którym odtwarzają życie dorosłych. Zabawy iluzyjne. Natomiast teoria pozytywistyczna H. że nie dlatego bawimy się. rozwijające mięśnie. chęci tylko zabawy i tańczenia wypiera wyższe potrzeby rozwojowe i przyczynia się do wykolejenia wychowawczego. Stąd potrzeby własnej aktywności u wychowanka są zawsze bardzo silne i stanowią specjalne potrzeby rozwojowe. lecz są przeżywaniem i wczuwaniem się uczuciowym w sytuacje przy słuchaniu bajek czy opowiadań bardziej realistycznych. ponieważ występuje w kulcie religijnym. natomiast zbyt wcześnie odpędzane od zabawy dzieci ze wsi są postarzałe psychicznie i nie osiągają właściwego rozwoju uczuciowego. gniecenie. Teoria zaś kompensacji A. lecz po to dane jest nam dzieciństwo.

jedne naturalne i samorzutne (jak u Deweya) lub nabyte i wywoływane (jak w szkole herbartowskiej). oczyszczać baśnie ludowe z duchów i upiorów. które służą do podsycania żywotności. zaistniała taka sytuacja. życzliwości dla drugiego człowieka. strażaka czy lotnika. Dociekanie więc stanowi podstawę rozwojową skutecznej nauki w szkole. co jest dobre (pracowitość. Zdarza się jednak. lecz dokładnego zrozumienia rzeczy otaczających i zwykłych przez drobiazgową znajomość szczegółów i poznanie przyczyny lub sposobu ich działania. Czasami te wczesne ideały dzieciństwa realizują się w dalszym życiu przy wyborze zawodu. jak kolorowe papierki. jak pamiętamy. w co wpadła skrajna szkoła nowa zwalczająca intelektualizm moralny Herbarta. tego. turystyka. że nauka i zajęcia praktyczne w domu i w szkole zajmują miejsce zabawy w życiu dziecka szkolnego. jeżeli właśnie dziecko nie powiąże własnego zainteresowania z przedmiotami szkolnego nauczania. kim chciałoby ono być. Początkiem jego jest jeszcze zbieractwo dziecka przedszkolnego. jak zabawy i gry ruchowe. pod przymusem stopni i kar cielesnych. przyglądania się im i dociekania poznawczego ich właściwości. Jest to druga z kolei forma życiowa związana z warstwą psychologiczną. W następnym okresie rozwoju dziecko szkolne odróżnia rzeczywiste od zmyślonego. przy biernej postawie ucznia. ponieważ trzeba najpierw starać się wprowadzić samorzutne zainteresowania dziecka w mury szkolne. inteligencja. energii i zdrowia organizmu. a nie bawić się dziećmi. Dociekanie więc to taka własna aktywność działaniowa i umysłowa dziecka. ku technice i wytworom ludzkiej kultury. ale w warstwie biologicznej. stają się więc bezużyteczne w rozwoju. spekulatywny. spostrzeganie. aby dzieci przez bajkę nabywały pojęć moralnych. jeśli nie jest kierowana przez wychowawców. porównywania i zestawiania ze sobą podobnych rzeczy. grupowania ich i klasyfikowania. sport. wnioskowanie. Zainteresowania jednakże mogą być różnorodne. tańce. nie zjawisk nadzwyczajnych i sensacyjnych. nie interesować go. albo przez wykorzystanie aktywności dociekaniowej dziecka na lekcjach lub też przez budzenie głębszego dociekania problemowego u dzieci odpowiednią metodą szkolnego nauczania. w której przejawia się potrzeba zaspakajania ciekawości intelektualnej. Takie dociekanie jako życiowa forma rozwoju wymaga stałej obserwacji wciąż powtarzanej. musztra. zręcznościowe. wyraża się w kolekcjonerstwie. do werbalnego zapamiętania podawanego materiału. Dzięki temu kształtują się podstawowe funkcje poznawcze. skupionej uwagi. by się nie bawiły w pijanych. tj. że praktycznie biorąc nauka była wtłaczana zgodnie z programem. świecidełka. b) Druga forma życiowa dociekania w warstwie psychologicznej jest mniej opracowana teoretycznie. a nie ulegały przerażeniu i lękom. który wprowadził do nauczania pojęcie zainteresowania (interes empiryczny. interes społeczny i religijny) i nawoływał do budzenia w uczniach wielostronnych zainteresowań. pamięć. pojawiają się już inne formy zabawowe.w imponującą dziecku postać dorożkarza. ku okolicom kraju i świata. . gimnastyka. Zabawa ta jednak może wyrodnieć i dziczeć. Trzeba więc dzieciom podsuwać wartościowe tematy. ale sama nauka automatycznie nie zastępuje pierwszej formy rozwojowej zabawy w życiu dziecka przedszkolnego. traktowane przez dorosłych jako śmieci. w której rozwój inteligencji i rozumności dziecka jako swoistego czynnika osobowościowego wyraża się w ciekawości poznawczej. Tymczasem kolekcjonerstwo dzieci szkolnych polega na powstawaniu jednolitych już zbiorów. jednakże bez zabawowego infantylizmu i walki z rozwijaniem rozumu i wiedzy ludzkiej. guziki itp. W szkole herbartowskiej. rozwijającej się w dalszym ciągu. Właśnie zabawa przechodząc stopniowo zmiany nasyca się coraz bardziej elementem poznawczym i przemienia się w dociekanie. jak uwaga. dobroć dla zwierząt u Kopciuszka) i co jest złe. dotyczącej nie samej zmienności zjawisk. lecz coraz częściej mają funkcję rozrywkową. które mogą zaszkodzić zdrowiu nerwowemu. Działo się to wbrew teorii samego Herbarta. estetyczny. które zaspokajają instynkt posiadania rzeczy na własność i służą do stałego z nimi obcowania. Przeciwnie nowa szkoła Deweya i jej progresywizm pedagogiczny stawiały na samorzutną aktywność dziecka jako właściwą postawę nauczania przez działanie ręczne zgodne z zainteresowaniami dziecięcymi. Można to uczynić albo przez uzgodnienie programu nauki i zajęć praktycznych z budzącym się samorzutnie dociekaniem poznawczym u dziecka szkolnego. że zorganizowana systematycznie nauka szkolna i zajęcia praktyczne mogą nie pociągać ucznia. ponieważ często sądzi się. a nie kształcącą i rozwojową jak zabawy dziecka przedszkolnego. odpadki. które dotyczy „skarbów" dziecięcych. wyrasta z bajek i zabaw iluzyjnych. Aktywność dociekaniowa dziecka zaczyna się od tworzenia zbiorów. dlatego też problem zainteresowań sam przez się nie rozstrzyga sprawy skuteczności nauczania. zwróconej na zewnątrz ku przyrodzie martwej i żywej. nawet trzeba bawić się razem z nimi. jak przy oglądaniu obrazków w książce czy w filmie.

pozostawiają ślad w psychice w postaci przyzwyczajenia do szukania łatwej przyjemności w zabawie lub dociekaniu. ślusarstwo czy kowalstwo dla ilustrowania samodzielnie wykonanymi przez uczniów modelami przerabianych w szkole tematów nauki. rzemieślniczej. U dziewcząt zaś podobne dociekanie działaniowe obejmuje zapał do robótek ręcznych. czy w grupie 62 s. ponieważ szybko wygasają i mogą hamować tym rozwój psychiczny. To szczególne znaczenie wychowawcze pracy dopiero w warstwie społecznej wyjaśnia sytuacja rozwojowa tego okresu . wyrabianej przez prace ręczne. minerałów. do czego wychowanek dotychczas zawsze był gotów i chętnie się temu oddawał. uprawianą hodowlą. stworzyła pierwszy odrębny „kierunek praktyczno-techniczny przy zachowaniu treści ogólnokształcącej" 62 . haftowanie lub częściej . Natomiast szkoła pracy rzemieślniczej jak stolarstwo. W.wychowanek wyrósł już z zabawy dziecięcej i z wieku bajek i zaczyna przerastać dociekanie. rzek. ale też mogą się przyczyniać do wykolejenia wychowawczego. jak szydełkowanie. lotniczych i innych. jak króliki lub gołębie u chłopców z przedmieścia. gwoździe. Błońskiego uważała. Władysław Przanowski i jego dzieło. wreszcie gry losowe i hazardowe. Teoria slójdu. Jednakże obydwie te formy życiowe.roboty na drutach. która by najbardziej skutecznie wpływała na rozwój wychowanka. np. Rozpoczyna się więc pożeranie książek podróżniczych. trybiki. Inny rodzaj dociekania tworzą hodowle zwierząt. sznurki. przy tym przewaga trudu i potrzeba systematycznych starań może przeważyć przyjemność płynącą z dociekania i zahamować zainteresowanie zebraną kolekcją. potem przygodowych. Innym jeszcze rodzajem dociekania jest turystyka. indiańskich. szachy. czy nie będzie dla niego rozwojową formą życiową pracy. c) Pod koniec kształtowania się podstaw warstwy psychologicznej formy dociekania są coraz bardziej nasiąknięte elementami wysiłku tak fizycznego. mchów. które w marzeniach mają służyć do majstrowania jakiegoś przyrządu lub machiny. albo głośna szkoła pracy produkcyjnej P. który rodzaj pracy zręcznościowej. jedynie pełnią funkcje rozrywkowe. czyli zręczności. wysiłkiem spełnianym pod przymusem. Przanowskiego w programie robót ręcznych jako odrębnym przedmiocie nauczania szkolnego. cowbojskich. a właściwie włóczęga po okolicy czy po całym kraju. niekiedy banknotów. Praca ma więc szczególne znaczenie wychowawcze. najczęściej zaś znaczków pocztowych i związanych z nimi dociekań filatelistycznych. przez które dziecko już przeszło. Wreszcie niemożność czynnego zaspokojenia dociekań krajoznawczych wywołuje formę zastępczą . części mechanizmów lub narzędzia jak szkło powiększające. 85. Spór dotyczy więc tego. liści. sprężyny budzika. zapoczątkowana jako system szwedzki. W kieszeniach chłopców w tym okresie gromadzą się zbiory materiałów. które nie mają już znaczenia kształcącego. W. szkoła pracy Kerschensteinera). Okazuje się w rzeczywistości. jeżeli w średnim wieku szkolnym nie stanie się on aktywnością własną ucznia. następnie historycznych (Trylogia Sienkiewicza) aż do powieści psychologiczno-młodzieżowych. gry umysłowe. jak też wychowawcze dla wyrabiania cech charakteru zostały w teorii pedagogicznej dawno docenione (np. które musi być wychowawczo pokierowane w pracowniach modelarskich. zasuszonych kwiatów. Tymczasem w nowej warstwie socjologicznej rozwoju samorzutnie pojawia się potrzeba szukania oparcia i uznania w grupie rówieśników. Praca i jej wielostronne znaczenie tak dydaktyczne w procesie nauczania. gdy staje się samorzutnie formą trzeciej warstwy socjologicznej. zaspokajająca żądzę przygód i chęć poznania krajobrazów. że najlepiej wychowuje i kształci bezpośredni udział ucznia w produkcji fabrycznej czy rolnej. maj ster kowaniem czy czytelnictwem dotychczasowym. technicznej czy produkcyjnej ma największe znaczenie wychowawcze.Zaczynają się one od zbierania muszelek. Wszystkie wymienione rodzaje dociekania wymagają kierownictwa wychowawczego. ludzi. A m b r o z i e w i c z . miast. czasem motyli wbijanych na szpilki. bądź też hodowla roślin doniczkowych u dziewcząt. potem pojawiają się zbiory obrazków.czytelnictwo. W dalszym ciągu rozwoju warstwy psychologicznej pojawiają się pochodne formy dociekania w postaci gier z określonymi regułami jak gry harcerskie na spostrzegawczość. mianowicie w pracę. jak i umysłowego. guma do procy. pocztówek. Jednakże istnieje spór co do rodzaju pracy. że każdy rodzaj pracy może stać się udręką niewolniczej roboty. folkloru. która rozwija i kształci wychowanka na tle jego potrzeb uspołeczniania się. Dociekanie przenikane stopniowo wysiłkiem. a rozwinięta w Polsce przez inż. trudem i stałym obowiąz- kiem zamienia się wreszcie w trzecią rozwojową formę życiową. jak karty. Formą dociekania u chłopców staje się majsterkowanie. Warszawa 1964 .

P. Wszelkie więc formy pracy ręcznej czy umysłowej. Z punktu widzenia wychowawczego kierunki rozwoju kulturotwórczego są sobie równorzędne i mają ten sam zasadniczy walor. W ten sposób wychowanek w trzecim okresie rozwoju. odkrywa prawie nagle nowe źródło radości po wykonaniu trudnej. gdyż każda z nich może jeszcze rozpadać się na odrębne kierunki zainteresowań. Podstawy pedagogiki (tl. na wylot poznaną robotą. pracy. w której dochodzi do głosu dalszy czynnik osobowościowy wolnego wyboru woli między łatwą dziecinną przyjemnością a przyjemnością powysiłkową. W związku z tym nie nęci już teraz zabawa i dociekanie w pojedynkę. 120-125. S. majsterkowaniu czy czytaniu zaciekawiającej powieści. Przyjemność ta nie zjawia się w trakcie samego wysiłku. staje się rozwojową formą życiową. gdy wychowanek może zasłużenie odpocząć. gdyż wszelkie grupy społeczne stawiają jako warunek udziału i uznania za członka wykonywanie wspólne zadań i przyjętych obowiązków.). której chciał być członkiem. I tak rodzina wymaga pomocy w pracach domowych. O b o r s k i . handlu. wypraw. gdy czuje swą zdolność i moc do pokonywania trudności. aby proces wszechstronnego rozwoju od warstwy socjologicznej dźwignął się na wyższy stopień. W wyniku zaś podejmowania wysiłków różnych rodzajów pracy (umysłowej. Lenistwu szkolnemu przeciwdziałają bądź to rozwinięte zainteresowania dociekaniowe ucznia. rzemieślniczej czy produkcyjnej powinny być coraz bardziej przeniknięte twórczością64. bądź też silna wola. które teraz sobie zaczyna wychowanek uświadamiać. który jednak niespodziewanie przynosi wielkie zadowolenie. by była stale kształcąca. Lublin 1948 s. a nawet męczącym próżnowaniu na interesujących zajęciach dociekaniowych. zleconej przez grupę. gdy przepełnia go poczucie spełnionego obowiązku i gdy spotyka go za to nagroda i uznanie ze strony grupy. ekonomika. 64 Ks. lecz pod przymusem i z konieczności. 63 Właśnie w trakcie intensywnego uspołeczniania się wychowanka w trzeciej warstwie socjologicznej. jak rozumienie i rozumność osobista. Ukierunkowanie prób twórczych warunkują dotychczasowe zainteresowania. bójek z konkurentami itd. To właśnie twórcze czynniki osobowościowe kształtują teraz tę wyższą rozwojową formę życiową. Niełatwo to członkostwo w grupie przychodzi. fizycznej. wynikające z uzdolnień i talentów. Warszawa 19352 s.rodzinnej i szkolnej. tracąc dotychczasowe łatwe źródła przyjemności w zabawie dziecięcej i w dociekaniu. rozwija człowieka społecznie wartościowego i dojrzałego. przy pomocy której wychowanek coraz łatwiej może pokonywać opory wewnętrzne i opanowywać lenistwo. prawo. obowiązków. czy pomocy wzajemnej. organizacyjno-społecznej itd. lecz podejmowana dobrowolnie jako aktywność własna. Zjawisko lenistwa szkolnego. zrozumiane przezeń znaczenie pracy w grupie społecznej powoduje to. Podejmowanie wysiłków dla zadowolenia postulatów grupy społecznej nie przychodzi wychowankowi zbyt łatwo. Płyną one z dotychczasowego przyzwyczajenia do szukania dziecinnej przyjemności w beztroskiej i swobodnej zabawie lub dociekaniu przy ulubionym kolekcjonerstwie. rozkazów wymaga od wykonawcy natężonego wysiłku i trudu. wynikająca z czynników osobowościowych wychowanka. potęguje się na przełomie między psychologiczną i socjologiczną warstwą wychowania około 10 roku życia. . zadań. technika. wartościowanie i ocena dodatnia pracy oraz wolność decyzji wzięcia na siebie odpowiedzialności wobec grupy. z ros. a nie stawała się mechaniczną i nudną. Na tym tle ruchliwe i czynne dotychczas dziecko staje się ociężałe. o63 panowani jeszcze lenistwem . 45-55. które z podstawowych dziedzin kultury ma pierwszeństwo i jest ważniejsza w rozwoju człowieka od innej: nauka. H e s s e n . lecz w grupie na równi z innymi. nieskore do roboty i leniwe. gdyż natrafia na opory wewnętrzne. grupa koleżeńska zaś postuluje wierność i solidarność w podejmowanych akcjach czy to zabawy. d) W warstwie kulturologicznej pojawiające się uczulenie wychowanka na głębsze wartości zawarte w dziełach kultury pozostaje w związku z nową formą aktywności własnej w postaci twórczości. np. przy równoczesnym chętnym. dlatego twórczość jako dalsza forma aktywności własnej wychowanka stanowi czynnik jedynie rozwijający i kształcący jego osobowość.) wyrabia się siła woli. Z psychologii szkolnego lenistwa. Dlatego też nie może być sporu o to. na lekcjach. lecz dopiero na końcu. szkoła żąda stale pracy umysłowej na lekcjach i odrabiania zadań. Zresztą proces twórczy w każdej dziedzinie kultury przebiega w podobny sposób. W ten sposób praca nie narzucona. chociaż zdarzają się uczniowie z silną wolą. Spełnienie tych wszystkich prac. Jednakże praca zespołowa wychowanka musi być kierowana przez wychowawców. że praca staje się jego aktywnością własną. polityka czy sztuka. Opory pochodzą także z wrodzonej człowiekowi niechęci do wysiłku wykonywanego nie z zainteresowania.

Z n a n i e c k i. Od tej chwili dręczący problem nie ustępuje. który negując propozycje rozwiązań przyjmuje jednakże problematykę stawianą przez obce stanowiska i stara się ją włączyć do swojego problemu. 41—42. s. lecz popycha do racjonalnej realizacji. inne ujęcie procesu twórczego. Warszawa 1964 s. pozytywistycznego (walki o byt i bogacenia się). dobro lub inną wartość w dotychczas znanych i nawet banalnych rzeczach. M. którą staje się głębsze przeżycie światopoglądowe. własnej koncepcji poszukiwań twórczych. 65 . W trakcie zapoznawania się z dokonanymi osiągnięciami rozwiązań następuje trzeci etap „odkrycia ojczyzny duchowej".krytyki i przezwyciężenia nieprzyjętych rozwiązań problemu. Tak np. innemu talentowi przypada do gustu maniera pozytywizmu lub naturaliz- mu itd. 1 cz. Albo jednemu w zagadnieniach estetyczno-literackich podoba się romantyzm.. 161-242. „Wstrząs kulturalny" to pojawienie się wrażliwości na coś. co nagle odsłania swe piękno. dz. 68. 2 s.. 723. Ludzie teraźniejsi i cywilizacja przyszłości. dz. D y b o w s k i . bogini ułudy zmysłowej i odsłania głębię rzeczywistości. S. Z określeniem własnego stanowiska. 67 F. O sprzecznościach i jedności wychowania. Poznań 1962 t. walki lub typ człowieka dobrze wychowanego 67 . by rozwiązać zagadnienia zgodnie z własnymi założeniami. liberalnego (twórczości naukowej i kulturalnej). 2 s. swojej ojczyzny duchowej odrzuca się wszelkie inne poznane kierunki i prądy. oryginalne osiągnięcia do dorobku cywilizacyjnego ludzkości 66 . cyt. Zagadnienie twórczości. Podstawy pedagogiki. bądź też pospolitego materializmu życiowego (luksusu i relaksu). pracy lub idea hedonistyczna zabawy ciągłej i rozrywki. s. które w wielkim skrócie i błyskawicznie ukazuje drogę rozwiązania danego problemu naukowego czy artystycznego. s. jego początku i końca. Jest to uznanie jakiegoś stanowiska w danej dziedzinie kultury za własne. tworzącej się pod wpływem intuicji. Dzięki temu rozbudowuje się synteza światopoglądu osobistego. 135-139. intuicyjnie odczutą prawdę. dopatrujące się w płótnie powalanym farbami harmonii barw lub obrazu 6 5 . które w grze skrzypiec nie słyszy „pocierania końskiego ogona o baranie kiszki". „dialogu kulturalnym". moralnego lub politycznego itd. Rozpoczyna się wtedy czwarty etap twórczy . prawdę. Pytania poznawcze. nazywane natchnieniem. Po etapie zarysowania się koncepcji jako początkowego pomysłu z planem działania rozpoczyna się drugi etap twórczości zwany „wędrówką duchową". cyt. Powstaje wówczas „słyszenie kulturalne". 66 Z. M y s ł a k o w s k i . kogoś zaś pociąga materializm Demokryta lub realizm myślenia Arystotelesa.. np. tenże. w problemach filozoficznych komuś przemawia do przekonania idealizm platoński. np. W związku z tym w warstwie czysto duchowej kształtuje się określony typ światopoglądu. genezy i celu świata i życia. bądź też idea heroiczna miłości. z której wynurza się dręczący problem. Pedagogika ogólna. 145-250. por. W ten sposób twórczość jednostki pogłębia się i wnosi nowe. e) Piąta warstwa czysto duchowa rozwija się pod wpływem odrębnej formy aktywności własnej człowieka. czy przeżyte w danej sytuacji życiowej dobro. Dochodzi w nim do głosu już pełnia wydobywającej się duchowości ludzkiej wraz z otwartością na zagadnienia transcendentne i metafizyczne. Wychowanie człowieka w zmiennej społeczności. H e s s e n. wielkości człowieka. teleologiczne. ks. t. jak uchwycić i zrealizować ujrzane piękno. Wynikiem tego powstaje ukształtowany typ człowieka zabawy. polegający na tzw.. zaczynają docierać do problemu źródeł bytu. (W:) Wprowadzenie do sakramentów świętych. pracy. bohaterskiej odwagi ratowania innych. wynikające z natury człowieka mądrego. jak wiemy z nauk światopoglądowych w pedagogice. (W:) Encyklopedia Wychowania. np. jaki zgromadziły podejmowane próby rozwiązywania nurtującego jednostkę problemu filozoficznego. np. Otóż w momencie ukazania się problemu zwykle następuje mniej lub więcej uświadomione olśnienie. a następnie przechodzi przez cztery etapy. 217-244. lecz chwyta melodię i jej liryzm albo zachodzi „widzenie kulturalne". w której źródła bytu jako Absolut filozoficzny będą ujęte w kształt nadany przez twórczo wypracowaną przez jednostkę ideę przewodnią swojego życia. literackiego czy technicznego itp. cyt. idea walki. Polega ona na zainteresowaniu się dotychczasowym dorobkiem kultury.. oszroniałych drzew. Równocześnie końcowe etapy twórczego procesu doprowadzają do zogniskowania nurtu twórczości na zagadnieniach znalezienia idei przewodniej życia wychowanka i w przyszłości jego światopoglądu. Warszawa 1933. Istota zaś „wstrząsu" polega na tym. że w znanej rzeczywistości uchyla się nagle jakby „zasłona Mai". za odpowiadające osobistej postawie twórczej. dz.Oryginalny proces twórczy zwykle zaczyna się od tzw. chrześcijańskiego (miłości Boga i bliźniego). „wstrząsu kulturalnego". Może to być. socjalistycznego (walki rewolucyjnej i pracy produkcyjnej). Tenże.

Właśnie religia polega na osobistym stosunku do Boga. Stąd głębsze przeżycia światopoglądowe w swej zadumie metafizycznej ma charakter modlitewny i religijny. w którym „żyjemy. który zło karze. czy też jako Istota najwyższa wszechmądra i dobra. kobieta lub idea filozoficzna materii. praca i twórczość. tak indywidualnej. czyli religijność jednostki ludzkiej przechodzi bowiem pewien cykl rozwojowy. Ma rację więc Max Scheler. Problem teologiczny boskości (divinum) w warstwie czysto duchowej może być światopoglądowo różnie rozwiązany. W prawdziwym światopoglądzie chrześcijańskim modlitwa występuje w całej pełni możliwości i rodzajów. 198. ale idea ujmująca źródła bytu filozoficznie zostaje deifikowana. że człowiek nie może być konsekwentnym ateistą 68 .Rozbudowa każdego typu światopoglądowego zarówno o charakterze świeckim czy religijnym. wreszcie rozwija się etap najwyższy przeżycia miłości i poddania się woli Bożej. które mają charakter poważny i podniosły. a więc od świadomej metanoi jako pokuty i zmiany sposobu myślenia. Warszawa 1968. dla którego wszystko żyje („A Bóg nie jest [Bogiem] umarłych. przybiera różne formy: ustnej. R. że przyczynia się do rozwoju prawd dogmatycznych i wyprzedza prawo wierzenia (ius credendi). czy kultury może być deifikowana i zająć miejsce należne prawdziwemu Bogu. zdeformowanego poglądu na świat. czyli tajemnicą lęku i bezsilności wobec Potęgi nieskończonej. Źródła bytu bowiem pojmowane. dociekanie. uwielbienia analogiczne do religijnej modlitwy jako głębszego przeżycia światopoglądowego. ducha. Świętość. s.28). nazwane misterium tremendum. będąca w nieustannym ruchu lub jako duch rozlany w przyrodzie i twórczy {Deus sive natura . Gotha 192513. który prowadzi do misterium fascinosum. rozpoczynający się od nawrócenia się ku Bogu.).Spinozy). potęguje przeżycie majestatu i mocy Bożej. przez które wychowanek musi przejść. musi wziąć fałsz za prawdę lub odwrotnie w prawdzie widzieć błąd. Przede wszystkim modlitwa staje się formą życiową chrześcijanina rozwijającą religijny stosunek do prawdziwego Boga żywego. dziękczynną czy pochwalną. będąc rozmową z Bogiem.38). wyrażającego się zawsze analogicznie przeżyciem modlitewnym. To spotkanie z istniejącym Bogiem żywym. Przy tym prawo modlitwy (ius orandi) ma tak wielkie znaczenie.(tł. czy publicznej i społecznej.Nie ma Boga!" Ps 52. czy to jako odwieczna materia. nie tylko odpoznane prawdziwie lub fałszywie. uczucia pociągającego. odkrywając ostateczne źródła bytu. O t t o . Leipzig 1923. myślnej czy czynnej modlitwy. W innym wypadku. jest odpowiedzią wiary na prawdy objawiającego się w ludz68 kości Boga. z konieczności wpada w poczucie zależności i stosunku religijnego doń. . jak władza. sława. z których cały świat i ludzkość pochodzi. które wiąże się 69 M. ale odpowiedzialnie z całym przekonaniem przeżyty prawidłowo teistycznie lub zdeformowany ateistycznie. bogactwo. jak to widzieliśmy w systemie pedagogiki chrześcijańskiej. że źródła bytu istnieją. poruszamy się i jesteśmy" (Dz 17. Von Ewigen im Menschen. Struktury rozwojowe człowieka Teoria warstwicowa wychowania zajmuje się nie tylko procesem ilościowego rozwoju poszczególnych warstw. a dobro nagradza samym Sobą. Człowiek bowiem jako istota wolna może się mylić i jeśli nie postępuje jako istota równocześnie mądra („Powiada głupi w swoim sercu . wynikający z kontemplacji i czci odnoszącej się do Absolutu. które jako „bojaźń Boża" stają się początkiem mądrości (Ps 110. czyli misterium augustum jako poczucia wzniosłości i uwielbienia69. błagalną. by rozwijać pełnię swego człowieczeństwa. poi.2). podobnie jak w warstwach wcześniejszych zabawa. Tak więc modlitwa tworzy rozwojową formę życiową w warstwie czysto duchowej. jak i liturgicznej. ale także zwraca uwagę na proces jakościowego dojrzewania każdego podłoża. gdy głosi. każda rzecz stworzona i przygodna. lecz żywych. jednakże zawsze proces deifikacji idei naczelnej pociąga za sobą te same ludzkie postawy czci. Równocześnie z bojaźnią wyrasta podziw dla piękna i mądrości Boga. Ale niezależnie od treści i pojmowania Absolutu osoba ludzka. S c h e l e r . zostają nie tylko odkryte przez rozwijającego się człowieka ze stwierdzeniem. Modlitwa chrześcijańska. Przeżycie zaś od strony subiektywnej tej postawy. człowieka. Szczególnie w wypadku kształtowania się naturalnego. prawdziwego światopoglądu Absolut filozoficzny jako osobowa Istota wszechmądra i dobra staje się Bogiem żywym. a w treści swojej może być modlitwą pokutną. teistycznym czy ateistycznym odbywa się zawsze poprzez głębsze przeżycia światopoglądowe. Das Heilige. 3. bo wszyscy dla Niego żyją" Łk 20. musi bowiem być ubóstwiona.10).

K r e t s c h m e r . Jednakże i w tej dziedzinie wkracza „losowość" rozwoju coraz szerszej i głębszej wiedzy ludzkiej. gdyż wówczas akcent przesuwa się ze sfery intelektualnej na uczuciową i wolicjonalną. czyli całkowaniu się rozwiniętych ilościowo części składowych podłoża (patrz cz. własnego temperamentu i indywidualności nie możemy się nigdy pozbyć). osobowość oraz struktura światopoglądowa 7 0 . Nie wolno więc zastępować logosu tj. III rozdz. z niem.). Doskonalenie struktur rozwojowych polega na tym. czyli organizuje funkcje danej warstwy. czarnej żółci (gr. Każda warstwa dojrzewając wytwarza własną strukturę rozwojową. u innego wola lub uczucie. które organizując układ mogą nadawać mu kierunek intelektualizmu w pierwszym wypadku. choleryków (wybuchy silnych uczuć). proces jakościowy rozwoju polega na integracji. s. znaczącego mieszać coś ze sobą. Dopiero ta harmonijna rozbudowa całej wiedzy ludzkiej warunkuje wzrost życia 70 moralnego i społecznego. phlegma). wiązał się z teorią starożytnych lekarzy. melancholików (łagodne usposobienie i powolność). chole). Współcześnie medycyna wiąże temperament z postawą uczuciową i tempem psychicznym jednostki 7 1 . zachowanie się i postępowanie jednostki. przed Chr. bo już w głębokiej starożytności. w warstwie psychologicznej u jednego wychowanka może brać górę inteligencja. Najsilniejsze z nich zaczynają podporządkowywać sobie słabsze składniki i w ten sposób kształtuje się nowy układ. charakter. I odwrotnie nie należy zadowalać się rozwijaniem wyłącznie logosu. dołączają się stopniowo cechy osobowościowe. na skutek czego postępowanie człowieka w sposób naturalny doskonali się i szlachetnieje. Przybywa tu z każdą wyższą strukturą większy udział duchowości ludzkiej. śluzu (gr. sanguis). Stąd teoria warstwicowa kładzie nacisk w progresji wychowawczej na pełny rozwój struktur począwszy od temperamentu i indywidualności. . który nazywamy strukturą rozwojową. odwracalne i logiczne. Jak już wiemy. ojca medycyny i Rzymianina Galenusa (II w. określanego jako życie duchowe ludzkości. Typy zaś temperamentu uzależnia się dziś od konstytucji budowy ciała: astenika (budowa wąska). Ponieważ każda struktura tworzy układ rozwiniętych już składników podłoża.) o wilgotnościach (humores) w ciele ludzkim pomieszanych ze sobą. To znaczenie moralne struktur rozwojowych w postępowaniu i życiu człowieka uzasadnia potrzebę ich bliższego poznania naukowego w pedagogice. pyknika (budowa 71 S. wyrażającym energię życiową lub żywotność organizmu. Od strony rozwoju wychowawczego człowieka konieczny jest rozwój wszystkich struktur i cech osobowościowych pełnej duchowości ludzkiej. zimnej żółci (gr. II p. flegmatyków (obojętność uczuciowa i nieruchawość). ale z przewagą bądź to gorącej krwi (łac. Sam termin. budując na pojęciach konkretnych ogólniejsze.). rozumności wyższą duchowością. Tak np. a) Najwcześniej. woluntaryzmu w drugim lub sentymentalizmu w trzecim. słomiany ogień). że w każdej z nich coś na trwałe pozostaje ze struktur niższych (tak np. Obecnie przyjrzyjmy się dojrzewaniu człowieka od strony wytworów. K u n o w s k i. cyt. Wundt w XIX wieku sprowadził podstawę podziału temperamentów do czterech kombinacji. zmienne reakcje. jak to robi emocjonalno-woluntarystyczna pedagogika „nowego wychowania". a coś przybywa ze struktury wyższej. wśród których arystotelesowski logos. światopoglądowych i kulturowych elementów. filozoficzna i teologiczna wiedzy. a na charakterze. dlatego też struktury są dynamiczne i regulują działanie. a na zmysłowych formach poznanie wyższe. E.z celowością rozwojową danej warstwy. staje się coraz bardziej ludzkie. Stąd pochodzi klasyczny podział temperamentów na sangwiników (żywe. z wykluczeniem jej wyższych. jak to czyniła „szkoła stara" XIX wieku lub tendencje epigonistyczne. Greka Hipokratesa (V w. Na skutek tego ostatecznie poziom kultury i moralności narodów zależy od „poziomu umysłów" członków społeczeństwa. indywidualność. włącza w całość działanie struktur wcześniejszych. po Chr. pochodzący od łacińskiego wyrazu temperare. do czego kolejno przejdziemy. do której kolejno należą: temperament. Proces wychowawczy i jego struktury. dz. na które składają sią: a) sposób reagowania (reakcja szybka lub powolna) oraz b) siła i czas trwania reakcji (długo. czynnik rozumowy i poznawczy prowadzi do mądrości. Rozwój zaś coraz wyższych struktur integruje.lub krótkotrwała). w których się ono wyraża. osobowości i strukturze światopoglądowej kończąc. melajna chole) lub flegmy. poznaną strukturą rozwojową człowieka był temperament. 205. oparte o operacje formalne. Psycholog W. przyrodniczej i technicznej równolegle powinna się rozwijać także strona humanistyczna. Psychologia lekarska (tł. jako „inteligentnej duchowości". w której obok strony matematycznej. Warszawa 1958. czyli od poziomu wykształcenia ogólnego. 1).

Biologiczność temperamentu powoduje to. b) W integracji warstwy psychologicznej powstaje struktura indywidualności jako istota odrębna i niepodzielna (łac.Le Senne'a. rozwijające szczegóły oraz indywidualności syntetyczne. flegmatyk . T a r n o w s k i . Wreszcie w zakresie dążeń i strony wolitywnej w indywidualności mogą wystąpić typy egoistyczne.typ silny. skłonne do ujmowania pojęciowego.typ silny. dążące do osiągania własnego interesu szawa 1963. Wszystkie nowe typologie temperamentu.wnętrzności). które może być optymistyczne z nadzieją na rozwiązanie dobre sytuacji lub pesymistyczne w stałym przewidywaniu najgorszego. która przejawia się w reakcjach emocjonalnych i w motoryce popędowej aktywności. Jung). Jednakże odróżniamy jakby dwie strony indywidualności. od przewagi tkanek w ujęciu W. nieśmiałe lub ironiczne wobec otoczenia. Ten czysto naturalny sposób postępowania. ceniące korzyść i teoretyczne. indywidualność negatywna. Indywidualność więc jest całościowym układem cech. wyróżniając w temperamencie. Do usposobień można zaliczyć typy introwertyków. Pawłów (choleryk . polegająca na celowym rozwijaniu przez jednostkę różnicy pomiędzy sobą a innymi. H. dziedziczoną genicznie po rodzicach i wstępnych pokoleniach. Natomiast w zakresie funkcji emocjonalnych indywidualność pozytywna wyraża się w usposobieniu. zamykających się w sobie i ekstrawertyków towarzysko i beztrosko nastawionych na otoczenie zewnętrzne (C. że jest on strukturą całkowicie wrodzoną. stwarzające całości. hormonalnych (N. działającej poprzez zmysły-analizatory na psychikę. atletyka (budowa muskularna) lub dysplastyka (budowa nieharmonijna) (E. szczególnie kiedy jednostka posiada zbyt żywy lub niewrażliwy temperament. Te trzy zasadnicze rodzaje indywidualności psychicznej rozpadają się jeszcze na drobniejsze typy. od gr. 72 choćby to były piegi na nosie. Dlatego też temperament tworzy stałą i trudno zmienną właściwość jednostki. indywidualności praktyczne. Pende). Ks. zahamowany). na podkreślaniu wyższości jakiejś cechy. spokojny. stąd też stosownie do tych rodzajów można wyróżnić w indywidualności także przeciwstawne typy. Ponieważ typy reakcji umysłowej na poznawane rzeczy zależne są od rodzaju odziedziczonej inteligencji. nastawione na epikurejskie używanie życia oraz typy schizotymiczne. viscera . indywidualności realistyczne.typ silny. którą trzeba przezwyciężyć przez nadbudowanie nad nim wyższej struktury indywidualności. żywy. także typy cyklotymiczne oscylujące między radością i smutkiem. G. często o surowej moralności i fanatycznej ideowości (E.indywidualność pozytywna. zdolne do abstrakcji i rozmyślania. indywidualności analityczne. która przy przewadze funkcji poznawczych staje się indywidualnością intelektualną (celebrotonik w terminologii Sheldona od łac. usposobienie żartobliwe lub poważne itp. Typologia intelektualnych indywidualności wiąże się z rodzajem wrodzonej jednostce reakcji umysłowej i jej osobistą postawą poznawczą w stosunku do świata zewnętrznego i jego strony zjawiskowo-pojęciowej. która reaguje odruchowo bez udziału inteligencji według swego typu temperamentalnego na każdorazowe przeżycie przykrości lub przyjemności. Ze względu na możliwość górowania jednych funkcji psychicznych nad pozostałymi w indywidualności tworzy się druga strona . którą jednostka młodociana uważa za wyróżnienie i powód do dumy. przy rozwinięciu funkcji uczuciowych tworzy indywidualność sentymentalną (wiscerotonik opanowany uczuciami wygodnictwa od łac. dyspozycji i tendencji psychicznych jednostki.ciało). wyczuwające wnikliwie istotę rzeczy. Trafnie to podkreśla typologia francuska Le Senne'a. aktywność oraz siłę reakcji 72 . podobnie jak teoria klasyczna. Dlatego na tej podstawie należy określać temperament jako pierwszą strukturę w rozwoju warstwy biologicznej. nastawione na konkrety w poznaniu i kontemplacyjne. uzależniają go od organizmu i jego poszczególnych składników biologicznych. od układu nerwowego i przewagi pobudzania lub hamowania jak głosi I. ale już na wpół rozwinięta na drodze własnego doświadczenia i kształcenia w szkole.przysadzista). flegmatyki . trzy elementy: emocjonalność. przy wybujałych zaś funkcjach wolitywnych wykształca się na indywidualność woluntarną somatotonik o dużej sile i energii. nazywanym charakterem. Typy charakteru według Heymansa . sangwinik . War- . mesomorfia (przewaga tkanki mięśniowej) lub ektomorfia (rozwój tkanki nabłonkowej i nerwowej). celebrum . stanowi wielką trudność wychowawczą. Kretschmer). pobudliwy. Kretschmer). soma . Jedną stanowi tzw.typ słaby. individuum) jeszcze na wpół wrodzona ze względu na typ posiadanej inteligencji. jak indywidualności refleksyjne o skłonnościach do namysłu i intuicyjne. J. czy od przewagi gruczołów dokrewnych. Sheldona: endomorfia (przerost narządów wewnętrznych i tkanki tłuszczowej).mózg).

3). dz. J. nie kończy procesu doskonalenia moralnego. wykorzystując ich motorykę i energię w postępowaniu zgodnie ze swymi zasadami. jako stałe postępowanie moralnie dobre lub jako 73 czynna postawa wobec życia . . patriotyzmu z internacjonalizmem. ofiarne i oddane dobru drugich. wobec nauczyciela czy zwierzchnika) potrafi hamować bezpośrednie reakcje przykrego temperamentu (np. N a w r o c z y ń s k i . Zasady te nie są tworzone przez wychowanków. II rozdz. brak zdyscyplinowania. indywidualność określa postępowanie wychowanka w oparciu o integrację psychiczną reakcji umysłowej. Dzięki temu postępowanie wypływające z działania charakteru staje się świadome i dobrowolne. pewne siebie i swej mocy lub typy nieagresywne. rozumiany jako zespół zalet moralnych. na skutek czego najpierw kształtuje się moralność heteronomiczna. będących produktem wysublimowanych instynktów (por. V p. wykazując podstawowe cechy czynu etycznego. IV p. jako przystosowawcze tylko do warunków otoczenia. kłamstwo. Adler). III i IV. 76 B. który reguluje przejawy reakcji temperamentu i indywidualności. własnoprawną 74 . albo też jako charakter socjalistyczny. 75 Ks. jak też z egocentryzmu i egotyzmu psychicznego. część instrumentalną charakteru moralnego. jednakże postępowanie takie. Organizm a życie psychiczne. w których wyraża się osobisty stosunek wychowanka do innych ludzi. rozdz. zanim przetworzy się w moralność autonomiczną. Właśnie charakter stanowi pierwszy wyraźny cel pracy wychowawczej nad wychowankiem. krnąbrność 77 . lękliwe i bezradne (A. K l e s z c z y c k a . które wypaczają charakter moralny S. Jak widzimy na podstawie przeglądu typologicznego. Charakter bywa rozmaicie pojmowany przez różnych autorów. Zasady nauczania. 352-357. dlatego też szczególnie indywidualność negatywna może prowadzić do skrajnego indywidualizmu. cz. który musi być drogą uspołecznienia wychowanka pedagogicznie opanowany i przezwyciężony. dlatego też przez inteligentne dostosowanie się do sytuacji (np. cz. decydując o społecznej i moralnej wartości po73 74 stepowania. S. albo charakter liberalny.lub przeciwnie typy altruistyczne. S z u m a n . do zagadnień codziennego życia i do samego siebie. 2). Podstawami jego działania są przede wszystkim: a) świadomość zasad moralnych postępowania jako wynik pouczania etycznego oraz b) silna wola wyrabiana drogą motywacji przez wykonywaną pracę i służąca tym zasadom w konsekwentnej ich realizacji przez pokonywanie w sobie oporów wewnętrznych i lenistwa. obcoprawna. stałość i konsekwencja postępowania według przyjętej zasady moralnej. chociaż tak pożądane wychowawczo. nie zawsze ze względu na swój egocentryzm jest godne człowieka.). lecz przyjmowane w procesie socjalizacji rozwojowej z etosu społecznego i uznawane za własne. c) Opanowanie wybujałej indywidualności możliwe jest w rozwoju przez wyższą strukturę charakteru moralnego. Charakter tworzy więc zespół cech. jak lenistwo. Postępowanie oparte o charakter. tworzący układ cenionych społecznie nawyków kolektywizmu. H e s s e n. S. jak też indywidualność jako charakter nabyty. kierunkową 76 . S k o w r o n . Warszawa 1934 s.. cyt. ponieważ jako wytwór procesu uspołecznienia wyprowadza wychowanka z biologicznego egoizmu samozachowawczego. że wynikiem i wyrazem działania charakteru staje się stabilizacja. Struktura społeczno-etyczna charakteru jest już bardzo złożona. kształtującą się w warstwie socjologicznej. Jednakże charakter moralny osiągany przez wychowanka własną pracą nad sobą także ma skomplikowaną budowę. Wrocław 1957 2 s. czy to jako swoisty układ woli. z jednej bowiem strony kształtowanie się charakteru wychowanka w dalszym jego rozwoju zostaje zagrożone utrwalaniem się wad. 260-262. podskakiwania w miejscu przy irytacji). usposobienia oraz postawy dążeniowej. Może to być więc charakter chrześcijański jako zespół cnót teologicznych rozwijających się na gruncie 4 cnót kardynalnych (por. gdyż łączy w sobie tak temperament. W związku zaś z częścią kierunkową typologia charakteru moralnego zależy od systemu wartości i uzasadnień ideologicznych. czy to jako zespół trwałych cech i dyspozycji psychicznych. skłonne do awantur. II rozdz. 77 L. II rozdz. cz. nazywany czasami charakterem wrodzonym. Charakter człowieka. Podstawy pedagogiki (tł. Charakter (W:) Materiały do nauczania psychologii pod red. Warszawa 1964. 3). L. 119. P a s t u s z k a . Lublin 1962 2 s. III p. Czynniki te tworzą tzw. socjalistycznego stosunku do pracy i własności społecznej (por. 25-29. także typy agresywne. Wszystkie te określenia jednakże zgadzają się ze sobą w tym. Wołoszynowej. 1 s. seria 1 t. z ros. zaczepne. ale istotną część tej całości stanowi charakter moralny 7 5 . nastawioną na określoną hierarchię wartości i zasad dobrego postępowania zgodnie z przyjętą ideą moralizmu. co znów stanowi drugą część charakteru tzw.

wartościowanie samego siebie. Ażeby więc odróżnić pedagogiczne ujęcie osobowości od wszelkich innych. Pojęcie psychologiczne osobowości ma więc charakter opisowy i ogólny. 3-6. czyli waloryzacja osoby. S. zarysowanych na poznaniu i wartościowaniu zjawisk życia oraz na poznaniu i ocenie swoich możliwości. 82 M. Występują tu ujęcia metafizyczne. cz. obecnie posiada szereg zróżnicowanych znaczeń na terenie filozofii. jak rozwój samoświadomości wychowanka.i mogą być pokonane tylko przez pracę samowychowawczą. 4 s . 2 s. Później zaś jeszcze bardziej rozszerza poza przystosowanie społeczne do środowiska. III rozdz. dążąc do ideału swej osoby zgodnie z postulatami moralności i prawdziwego poglądu na świat. normatywne 78 oraz rozwojowe. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1970 z. harmonijnej struktury duchowej z zachowaniem jej odmienności osobniczej. Podobne stanowisko do normatywnego w etyce występuje także w pedagogice. I rozdz. do swego życia wewnętrznego. dz. tenże. Odznacza się ona samodzielnym dążeniem Z. 3). lecz powstaje z dążności do scalania się wewnętrznego. s. jej indywidualności. lecz wyższa konstrukcja rozwojowa osobowości twórczej. do losu swego. integracji. będąc nauką mieszaną. cz. Problemy badania świadomości młodzieży. empiryczne. traktuje osobowość rozwojowo jako strukturę wyższego rzędu i wytwór późniejszego etapu życia. 80 Tenże. ich dyferencjacji i potęgowania się ilościowego siły działania. psychologii. które określają jej jedyne przystosowanie się do jej środowiska"79. indywidualną całość cech psychicznych i fizycznych niemowlęcia. 22 n. W ten sposób osobowość normatywnie ujęta dotyczy nie punktu wyjścia dla rozwoju. Tak amerykański psycholog G. odpowiedzialną za postępowanie osobnika . III p. dziecka czy dorosłego człowieka..) Wybór pism. II rozdz. 3). A Psychologkal Interpretation.por. M y s ł a k o w s k i . zorganizowana całość i „ognisko wartościowania. Normatywne zaś widzenie tego pojęcia w etyce ujmuje osobowość jako ogół cech. por. że osobowość to zespół rozwijających się takich dynamizmów. 5. konstruujące nowe podstawy. etyki czy pedagogiki. czym zbliża się do właściwego pojęcia indywidualności. Warszawa 1964 81 Wychowania. z drugiej zaś strony konsekwencja postępowania według przyjętych zasad moralnych najlepiej się udaje w określonych warunkach społecznej stabilizacji. z tą różnicą. wreszcie normalny lub wypaczony plan życiowy81 (por. że pedagogika. 110-111. 17. Osobowość w rozwoju swoim kształtuje się według pewnych wytycznych. Osobowość nauczyciela-wychowawcy. do czego przyczynia się już nie charakter. wytworu. w czym charakter stanowi 80 moralną stronę osobowości. jak w psychologii. Stąd też trafnie chwyta rysy osobowości w ujęciu pedagogicznym następujące określenie: „Osobowość jest dziełem samokształcenia się w osiągnięciu pewnej spoistej. K u n o w s k i . przedruk (tegoż aut. Stawanie się więc pedagogicznej osobowości w procesie rozwijania się człowieka nie wynika bezpośrednio z rozrastania się cech psychicznych. Empirycznie w psychologii osobowość znaczy każdorazową. podkreślając. W warunkach natomiast zmiennych i nowo tworzących się postępowanie człowieka musi być twórcze. 3). Pattern and Growth in Personality. 167-192. ponieważ jest to struktura bardziej duchowa aniżeli charakter i rozwijająca się dzięki twórczemu przeżywaniu wartości kulturowych. New York 1937 s. duszę lub ducha jako substancjalny podmiot cech psychicznych. 79 G. 1 cz. wprowadzony przez personalizm krytyczny na oznaczenie maksymalnego rozwoju osoby jako jedności celowo działającej (unitas multiplex. Pedagogika ogólna (W:) Encyklopedia Warszawa 1935 t. Grzegorzewska. uzasadniony etyką i światopoglądem. a więc nauką opisową o faktach i równocześnie nauką normatywną o tym. aniżeli dzieciństwo szkolne i wiek dorastania. Metafizycznie osobowość znaczy jaźń. dążenie do samowychowania. 48. Personality. Wychowanie człowieka. utożsamianie się z idealną strukturą wartości. cz. W. Znaczenie wychowawcze osobowości „ C h o w a n n a " 1938 z. której towarzyszą takie zjawiska wychowawcze. I p. W ten sposób w czasie rozwoju warstwy kulturologicznej przez uwrażliwienie na wartości kulturowe tworzy się w wychowanku struktura osobowości jako żywa. K r e u t z. . 733-784. co powinno w rozwoju być osiągnięte (por. A l l p o r t . cyt. s. musi rzutować sobie pewną linię rozwojową i wybrać wobec tego jej kierunek" 8 2 . IV p. d) Wyraz „osobowość". nadające życiu kierunek. które przejawiają się w zachowaniu i myśleniu jednostki. lecz punktu dojścia i oceny końcowego wyniku. rzutowania celów i działania". które jednostka powinna posiadać. nazywamy ją osobowością twórczą. poczucie godności osobistej i honoru. Warszawa 1947 s. Allport początkowo określa osobowość jako „dynamiczną organizację w jednostce tych psychologicznych układów. Toteż człowiek taki musi mieć pewien stosunek do samego siebie. New York 1963 s. 78 M. nauczyciela.

klasztoru czy uniwersytetu. V p. św. cz. „Zeszyty N a u k o w e K U L " 1963 nr 4 s. zaspakajających pytania wyjaśniające. 29 n. 2). proletariackiej. źródłach absolutnych bytu. Jednakże na osobowość ludzką mogą mieć wpływ nie tylko odrębne dziedziny wartości kulturowych. przesądów. 2). czy Baruch Spinoza. 3). Współczesność ceni osobowość endoponiczne. Paweł apostoł narodów . wyczytanych. supozycji. jak też o wiedzę filozoficzną w zakresie pytań o przyczyny ostateczne bytu i istnienia oraz o wiedzę teologiczną. prawniczej czy pedagogicznej. I rozdz. pełny i zharmonizowany. Chodzi w niej o prawidłowo rozwinięty światopogląd osobisty jako zespół własnych przekonań o świecie. buduje się przez całe życie od dzieciństwa przedszkolnego z jego światopoglądem magicznym. ponoś . życia społecznego. wierzeń magicznych. Pod tym względem występują dwa przeciwstawne typy: osobowości endoponicznej (gr. czyli całokształt składający się tak z prawdziwego poglądu na świat. opinii obiegowych.szlifierz diamentów. Michał Anioł Buonarotti. Ale mogą powstawać mieszane typy osobowości technicznej. kierującą postępowaniem w warstwie czysto duchowej.na zewnątrz). czyli mądrego i dobrego zarazem. cz. e) Najwyższą strukturę rozwojową. przez wiek dorastania ze światopoglądem buntu i negacji aż do idealizmu w poglądzie na świat w wieku młodzieńczym (por. ale 85 Ks. albo też typ człowieka walki czy pracy. akademicka. S a w i e k i . np.do oryginalnej twórczości w interesującej jednostkę dziedzinie kultury zgodnie z jej uzdolnieniami i utalentowaniem. . egzoponiczne. W wyniku tego wychowanek odkrywa swe powołanie życiowe. albo człowieka zabawy towarzyskiej. Osobowości egzoponiczne zwykle pozostają pod wpływem pasjonujących daną jednostkę zagadnień nauki. ekonomii. wschodniej. który wychodzi z kręgów wychowawczych rodziny. by ze stadium osobowości psychologicznie rozproszonej dojść do osobowości zogniskowanej na swym obranym i wartościowym celu życia 83 . np. formowany od młodości w kręgach pracy zawodowej lub w kręgach zrewolucjonizowanych i militarnych. Osobowość jednakże nie utożsamia się z obranym i opanowanym zawodem czy specjalizacją. ale szybko musi przejść przez życiowy Rubikon. III rozdz. która zamyka swe szczęście i rozwój w ramach umiłowanej pracy zawodowej z powołania i osobowości egzoponicznej (gr.praca. szkoły. cz. polityki czy religii. jak np.z zawodu tkacz namiotów. Początkowo uzdolniona intelektualnie młodzież. chociaż współczesna cywilizacja techniczna urabia pełne typy osobowości o mentalności i postawach technicznych 84 . Sprangera. II rozdz. czy u nas Mikołaj Kopernik i inni. zapamiętanych. Wreszcie powstają w środowiskach społecznych rozwojowe typy osobowości człowieka dobrze wychowanego. Wpływ techniki na osobowość człowieka. zabobonów. rozwiniętych w oparciu o wiedzę nauk szczegółowych . np. Zawsze jednakże osobowość twórcza i jej zróżnicowane typy kształtują się w okresie przeżywanej autonomii moralnej. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1964 z. 84 Tenże. sztuki. chociaż w kulturze dotychczas dały najwięcej twórczego wkładu osobowości wielostronne. 3). jak i poglądu na życie ludzkie i los człowieka. wywodzącego się z kręgów zabawowych rówieśników. III p. 4 s. seminarium duchownego. I rozdz. społeczny. europej83 S. K u n o w s k i. skiej czy chrześcijańskiej. dzieląca je na 6 typów czystych. o czym była już mowa przy określaniu formy rozwojowej twórczości (por.wewnątrz. jego istocie i celu życia. jak Leonardo da Vinci. rozprasza się w wielu kierunkach zainteresowań. trud). oryginalny filozof . Kraków 1947. w której wychowanek samodzielnie nakłada na siebie obowiązki i bierze odpowiedzialność za swe postępowanie i życie. lecz także całokształt hierarchii wartości w określonym typie historycznym kultury. ekonomiczny. estetyczny. W związku z tym trzeba osobno mówić o osobowości chrześcijańskiej85 czy innych systemów kultury. Osobowość współczesnej młodzieży akademickiej. polityczny i religijny (por. ekso . potem przez dzieciństwo szkolne ze światopoglądem naiwnego realizmu. IV p.przyrodniczych i humanistycznych. jak teoretyczny. o człowieku. postawy uprzedzenia i lęku). sądów wyuczonych. stanowi struktura światopoglądowa. lecz przeciwnie często tworzy niezborny konglemerat przeżytków dzieciństwa (np. stąd ma tu odpowiednie zastosowanie znana nam typologia osobowości E. endon . rozmiłowane w swojej specjalności. cz. 37-50. Osobowość chrześcijańska. stąd nie zawsze jest on prawdziwy. autonomicznie planuje swe życie jako proces dorabiania się własnego typu osobowości. życia i śmierci (por. Ponieważ światopogląd osobisty rośnie w nas razem z nami. samodzielnie wybiera zawód. dającą odpowiedź na eschatologiczne pytania teologiczne o sens świata. F. V p. która obok pracy zawodowej rozwija się szczególnie w jakiejś dziedzinie kultury.

theós . motywów i sił duchowych zmierzających do współpracy z łaską nad przemianą swej natury. same formy wyrazu w zakresie głębszego przeżycia światopoglądowego o tonacji kontemplacyjnej i modlitewnej (por. ze względu na inteligencję lub usposobienie. lepiej poznajemy istotę kłamstwa. 1) w rozwoju człowieka znajduje swe spełnienie w miłosnym łączeniu się z Bogiem Przedwiecznym. podobnie stopniowo przez całe życie przemienia się ona w świętość. Trzeba więc najpierw znać strukturę pełną i pozytywną. cz. II p. Dlatego też stan cnoty w pełni rozwiniętego człowieczeństwa ostatecznie polega na przyjęciu Woli Bożej tak w zakresie naturalnego porządku. III p. stanowi stan cnoty (por. Natomiast . Mimo to natura ludzka w jednym i w drugim wypadku dochodzi mniej lub więcej do głosu i upomina się o swoje prawa. działającej w II nurcie życiowym (por. I p. by móc zorientować się we właściwościach światopoglądów negatywnych i niepełnych. Kończąc przegląd zagadnień związanych z wychowaniem jako naturalnym wzrostem i rozwojem siły biosu w ujęciu teorii warstwicowej należy pamiętać. III rozdz. nad stworzeniem w sobie nowego człowieka w rozumieniu św. albo też będzie w mniejszym stopniu światopoglądem samodzielnie przeżytym i własnym. będącej syntezą poglądów prawdziwych na świat. Święty Tomasz z Akwinu. Od strony wychowawczej na stan cnoty składa się synteza idei moralizmu. lecz kształtuje się przez wzrost duchowości przy pomocy dynamizmów zewnętrznych procesu rozwojowego. Pawła. czyli światopoglądy uznane przez grupy za obowiązujące ich członków. to będą podobne. która nie tylko jest celem nieogarniętym i etapem najwyższym w rozwoju. ale nigdy odwrotnie. dlatego też struktura światopoglądu konkretnego człowieka. nad uświęceniem wreszcie siebie i świata. np. lecz tylko rzeczą czy ideą deifikowaną. III p.Bóg. Tak więc Tomaszowa ekstaza w górę (por. Taki zaś stan doskonałości wewnętrznej czyni ze struktury światopoglądowej. III rozdz. jak struktura światopoglądowa rośnie z rozwojem człowieka. gdyż nie możemy na podstawie błędu sądzić o prawdzie. Stąd najsilniej zaznacza się siła biosu we wrodzonej strukturze temperamentu oraz w na pół wrodzonej. II rozdz. co nie jest najwyższym dobrem. jak i w porządku nadprzyrodzonym łaski. lecz na podporządkowaniu swych zasad postępowania obiektywnym normom prawa naturalnego i prawa wiecznego. Proces doskonalenia życia wewnętrznego w warstwie czysto duchowej prowadzi więc do Absolutu i do źródła prawa moralnego . człowieka i jego życie wieczne. nomos . czy to poglądu na świat teistycznego lub ateistycznego. bądź też pod wpływem jakiejś teazji filozoficznej. w kapitalizmie. dochodzącego do stadium dorosłości. żywe źródło idei.bez osobistego przekonania o ich prawdziwości. rozwijającego się w sposób nadprzyrodzony na wyżynach mistycznej łączności z Bogiem w Jego Kościele i przez Jego Kościół. Tak właśnie. Tak to wychodząc od prawdomówności. 3d) wywierają wpływ i presję tak ideologie społeczne. III rozdz. religijnego. lecz dopiero w okresie teonomii moralnej (gr. W chrześcijaństwie więc struktura światopoglądowa w dalszym rozwoju wewnętrznym staje się świętością danego człowieka. określając proces wychowawczy wyraził prawdę. cz. może być albo w pełni zgodna z naturą ludzką. Struktura światopoglądowa powstaje więc nie we wcześniejszym okresie autonomii moralnej i stawiania sobie samodzielnie celów i planów życiowych przez osobowość. 1). gdy analogicznie ekstaza w dół dochodzi w procesie wykolejenia wychowawczego do całkowitego odwrócenia się od Boga Prawdziwego i do Jego zaprzeczenia. ale także tworzy drogę powolnego przekształcania się natury ludzkiej pod wpływem współpracy z łaską na każdym etapie rozwojowym. cz. strukturze indywidualności. W związku z tym niezależnie od treści światopoglądu czy to naukowego. Elementy analogiczne do struktury prawdziwej świętości znajdują się w ideologicznej „świętości" każdego systemu wychowawczego.Woli Bożej. że cel. jak też sama problematyka struktury światopoglądowej rozwiązana pozytywnie (teistycznie) lub negatywnie (ateistycznie) pozostają zawsze analogiczne i jeśli nie są tożsame. Boga. personalizmu i humanizmu. jak też teazje filozoficzne jako światopoglądy szkół i systemów filozofii. że rozwój struktur w biosie nie jest czymś autonomicznym. 2e). świadomości społecznej i podświadomości. Poza tym na treść tej mieszaniny wiedzy naukowej. jak pamiętamy. czyli przez poddanie się ogólnoludzkiemu prawu moralnemu i prawu Bożemu. cz. ale nie pozbywa się ekstatycznego zachwytu ku temu. jak figury symetrycznie odwrócone wobec tej samej osi. jakim jest pełnia człowieczeństwa. natomiast zostanie ukształtowany na modłę określonej ideologii społecznej i klasowej.prawo). kierujących i modyfikujących rozwój biosu. która dąży do normalnego osiągnięcia całkowicie rozwiniętego człowieczeństwa z jego duchowością i cechami religijno-moralnymi postawy życiowej. filozoficznego. Ów stan cnoty tworzy podstawę struktury światopoglądowej. od strony zaś etycznej cnota nie polega na stawianiu sobie samemu prawa moralnego.

a potęgować dodatnie. 1952. psychicznych. Warszawa 1931. . Les theories des milieux et pedagogie mesologiąue. zależnie od fazy rozwojowej. będą dla dalszego rozwoju jednostki wychowawczo dobre i zdrowe. życie uliczne. a na zachowanie się i reakcje jednostek w psychologii lub grup w socjologii oraz wpływy na rozwój wychowawczy w pedagogice. alkohol. jak np. złe przykłady. jakim podlega wychowanek. Poznawaniem czynników środowiskowych i zużytkowaniem ich praktycznie w wychowaniu zajmuje się specjalny dział pedagogiki opisowej zwany pedagogiką mesologiczną86 (gr. szkoła. pochodzących ze środowiska. III rozdz. stara się usuwać wpływy ujemne. Następnie nie wszystkie wpływy. Wreszcie najpełniej dochodzi do głosu natura duchowa człowieka w strukturze światopoglądowej i dalszej świętości. W związku z tym pojęcie środowiska nie jest w naukach jednoznaczne. w rodzinie wiejskiej88.działanie społeczne etosu najbardziej odbija się na strukturze moralnej charakteru oraz częściowo osobowości twórczej ze względu na kulturę masową danego społeczeństwa lub struktury środowisk grupowych. głównie jednak działających w sposób nieświadomy i niezamierzony.środowisko wychowawcze jako całokształt rzeczywistych wpływów na jednostkę. które świadomie i celowo.jestem po środku). jak też wywołujących korzystne zmiany zgodnie z dobrem rozwojowym oraz 2° . jednakże zawsze przy pomocy psychagogicznej wychowawców jako dzieło przede wszystkim agosu. 33-36. służących do rozwijania biosu wychowanka. Rodzina wiejska jako środowisko wychowawcze. I p. Przede wszystkim wyróżniamy środowisko obiektywne. jak np. który wcześniej już współpracuje z etosem nad charakterem moralnym i typem osobowości. O pojmowaniu środowiska i jego konsekwencje dla wychowania. szlachetnego ideału czlowie86 Ks. bądź ideologicznym nastawieniu i orientacji życiowej. kierując rozwojem wychowanka ku wartościowym wzorom i do wzniosłego. Obecnie z kolei zwrócimy uwagę na sytuacje życia społecznego. Dlatego też rozwój człowieka należy rozpatrzyć nie tylko od strony moralnej i samorzutnej biosu. używanych nie tylko świadomie i celowo przez wychowawców. rzeczy i osób. ale także zwracała uwagę na wychowawcze zaspakajanie wszelkich zapotrzebowań wychowanka przy pomocy odpowiednich środków jako sprzężonych z podłożem czynników zewnętrznych. społecznych. ale także od strony działania środowiskowego etosu oraz działania psychagogicznego agosu na duchowość wychowanka.środek. że tworzą one arsenał środków wychowawczych. jak np. dążąc do przystosowania wychowanka w życiu grupowym (por. meseuo . pornografia. ale także działających w nurcie życia społecznego. R. W r o c z y ń s k i . Z a n i e w s k i . kulturalnych i duchowych. Paris 87 R. udzielanej w agosie przez wychowawców różnego rodzaju. Teoria warstwicowa podkreślała nie tylko udział w biosie czynników wewnętrznych. choćby dlatego. przez które rozwój biosu przechodzi. Znaczenie środowiska w wychowaniu Dotychczas poznawaliśmy wychowanie jako naturalny proces wzrostu. meson . by następnie przejść do określenia pomocy wychowawczej. w środowisku życiowym bowiem działają także czynniki szkodliwe. R o z d z i a ł IV WYCHOWANIE JAKO WPŁYW SYTUACJI SPOŁECZNYCH ETOSU 1. w postaci potrzeb biologicznych. Dlatego też w środowisku życiowym trzeba odróżnić: 1° . ale nie zawsze wywierających wpływ na jego rozwój 87 . wpływów stałych i zmiennych tak szkodliwych w rozwoju wychowanka. cz. kształtujące się w etosie.środowisko pedagogiczne. Obecnie trzeba bliżej zająć się rozpoznawaniem czynników zewnętrznych działających w wychowaniu. nazywanej biosem. 3b). dotyczącego głównie rozwoju podstawowej siły pędu życiowego. Przedmiotem mesologii lub ekologii jako nauk o środowisku jest samo otoczenie (milieu) życiowe i jego wpływ na cechy organizmów w biologii. które jako odrębna siła etosu stara się modyfikować pęd życiowy jednostki rozwijającej się według swojego kierunku. 88 Z. M y s ł a k o w s k i . na które składa się otoczenie jako zespół warunków. stanowiących wprawdzie stałe tło życiowe wychowanka. Jedynie niektóre elementy otoczenia działają dynamicznie na daną jednostkę i wywołują zmiany w wychowaniu i te tylko tworzą środowisko życiowe jako część ogólnej biosfery ludzkiej. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1960 nr 4 s.

zasady. telewizja itp. warsztaty pracy) oraz kultury duchowej. np. cyt. w tłumie. nieświadome lub nieprzewidziane przez wychowawców. cyt. Odróżnienie środowiska wychowawczego od pedagogicznego. jonosfery itp. klimat) oraz otoczenie przyrody żywej (mikroorganizmów. by ona nie była przeszkodą i trudnością wychowawczą przez sprzeczne dążenia w stosunku do świadomości. Równocześnie jednakże wiemy. w postępowaniu woli. gdyż pierwsze stanowi mieszaninę dobrych i złych wpływów jako wytwór społecznego życia etosu. szczególnie gdy chodzi o podkreślenie dynamicznego i przetwarzającego wpływu na wychowanka przez celowe i programowe działanie środowiska pedagogicznego. gleba.krzyżują się i splatają ze sobą tak. co pociąga za sobą odmienność ich wpływów. a pochodzi od środowiska pedagogicznego agosu . tak ze względu na Por. prasa. szkolnictwa. sąsiedzkim. dz. w usposobieniu uczuciowym oraz w postawach podświadomych zwraca uwagę na zasadniczy mechanizm wpływów. Psychologia wpływu. Uporządkowanie tych krzyżujących się czynników zewnętrznych można osiągnąć przez zróżnicowanie skutków. ale także zmierzają do urobienia motywów uczuciowych i nastrojów. nastrojów i usposobień oraz postaw dążeniowych. Istota i cele wychowania. albo podwyższenie pod wpływem szlachetnej osobowości. zasad postępowania. że trudno je rozgraniczyć.. W wyniku dyfuzji psychicznej może nastąpić albo obniżanie się poziomu psychicznego jednostki. duszpasterstwa. 32-33.dyfuzją psychiczną. Zadaniem przeto wychowania staje się opanowanie i pokierowanie: a) treścią świadomości. wyróżniając: a) środowisko naturalne obejmujące zarówno pozaziemskie wpływy na organizmy (promieniowanie kosmiczne. celowo zamierzone i bezpośrednie dotyczy przede wszystkim kształtowania treści świadomości i dążeń rozumnej woli. przenikanie poglądów.. wychowawcy czy też zespołu wychowawczego. 8g skutki i wpływy. flory i fauny). Ponieważ chodzi tu o wszechstronny rozwój osobowości wychowanka jako człowieka. znaczenie środowiska jako całości oddziaływań jest w wychowaniu wielostronne. b) dążeniem woli do dobra. że środowisko różnicuje się na wiele rodzajów. kościelnym. szkolnym. które pobudzają działanie woli. można teoretycznie uporządkować działanie środowisk następująco: 1° . Na skutek tego wyrównywania się poziomów powstaje wzajemne przystosowanie i upodobnienie psychiczne. którym jest dążność do wyrównywania poziomu psychicznego między jednostkami lub pomiędzy jednostką i grupą czy masą ludzi (tłum). jak również do opanowania podświadomości w taki sposób.co do możliwości i wartości wpływów oraz co do czynników wpływających i ich treści . dz. S o ś n i c k i. R. to jest zmian. s. W zakresie zaś treści wpływających na wychowanka dzieli się środowiska inaczej.ka 8 9 . dlatego też wychowawcy dążą nie tylko do ukształtowania świadomości (treści umysłu. kierującego wychowanka ku ideałowi człowieka. ale także środkami pośrednimi masowej informacji (książki. występują zwykle skutki niezamierzone. Jak na podstawie określeń widzimy. jak też ze względu na środki wpływu. partyjnym itp. 90 K. Stąd najczęściej środowisko społeczne i kulturowe łączy się w jedno jako środowisko społeczno-kulturalne.). Z a n i e w s k i. Obydwa podziały środowiska . Lagensalza 1928. poglądów) oraz woli rozumnej jako podstawy moralnego postępowania. b) środowisko społeczne osób i stosunków między nimi zachodzących (zarówno w środowisku rodzinnym. z którego najczęściej pochodzą poglądy. zawodowym.Działanie świadome. rzeczy jak i obecnych osób.obywatelskim. Natomiast w środowisku wychowawczym jako w otoczeniu statycznego oddziaływania i biernego poddawania się wpływom tak natury. s. Stąd znając skutki. W tej dziedzinie działa także podkultura (subculture) różnych grup marginesowych i zbuntowanych przeciw społeczeństwu90. Das padagogische Milieu. Wszystko to razem świadczy o wielkim znaczeniu środowiska szczególnie ludzkiego i całego otoczenia życiowego jednostek jako źródła. magazyny ilustrowane.). nazywane przez analogię do zjawiska w naczyniach połączonych . drugie zaś środowisko (pedagogiczne) jako stwarzane przez wychowawców nozostaje w ramach celowego działania agosu. por. c) środowisko kulturowe z wpływami kultury materialnej (budownictwo. c) sferą uczuć i d) postawami popędowymi podświadomości. jest bardzo ważne. do jakich wpływy środowiskowe zmierzają ze względu na swój rodzaj i charakter. jakie można i trzeba osiągnąć w wychowaniu. P o p p. jak i szerszym . nauczania. komunikacja. radio. oświaty. 83-92. kino. przekazywanej nie tylko na drodze wychowania. nastroje i postawy wychowanków. jądrowe. W. czyli zmian zachodzących w poglądach świadomości. np. owadów. mimo potocznego traktowania tych uar^y jako synonimów. ale poza tym zawsze powstaje udzielanie się.) wraz z wpływami geograficznymi (teren.

linie zaś przerywane wpływy uboczne nieświadome.Działanie nieświadome. środowiska duchowego swoim klimatem kształtują w warstwie duchowej poczucie samego siebie. zawierające w sobie tak dodatnie. które pośrednio docierają swymi wpływami aż do świadomości. jako katolik czy wyznawca innego światopoglądu.środowiska wychowawczego etosu. ale bezpośrednie i często nieprzewidziane przez wychowawców obejmuje zwykle nastroje i przeżycia emocjonalne oraz postawy dążeniowe podświadomości.Na koniec teoria warstwicowa odkrywa subtelne oddziaływanie środowiska duchowego. C . Środowisko duchowe jako najgłębszy wytwór historii życia i cywilizacji przybiera kształty właściwe epoce czasu.Uczucia wyższe (wartości) i nastroje usposobienia. w którym linie proste oznaczają właściwe wpływy środowiska. Obraz powyższy powstaje na skutek nakładania się na siebie wpływów środowisk: 1° . grupa zawodowa i miejsce pracy oraz szerszymi grupami społecznymi jak Kościół. niezamierzone i pośrednie wywiera wpływ przede wszystkim na dążenia woli. szkoła. Europejczyk. naród. do których należą: A . jako Polak.Nadświadomość (self) i sumienie.Wreszcie działanie bezwiedne. Elementy te nie są od razu gotowe. lecz rozwijają się stopniowo jako graniczne wytwory poszczególnych warstwie rozwojowych. jeśli nie natrafiają na przeszkodę tamującą ze strony przeżyć uczuciowych i dążeń podświadomości. Wpływy nadświadome. ideowe. nie zawsze poddanej kierownictwu rozumu i świadomości oraz na usposobienie i nastroje uczuciowe. 2° . 3° . W sposób nieuchwytny i twórczy wynika z nadświadomych.środowiska duchowego kultury i losu na elementy strukturalne osoby człowieka.Podświadomość i postawy popędowe. 2° . Ta świadomość siebie (self) integruje się w duchowości jakby pewna nadświadomość przeżywana intuicyjnie i trudno wyrażalna poza wzruszeniem czy oburzeniem z powodu szargania świętości. kim się jest jako człowiek. najbardziej jest czułe na zmiany losu i podatne na tajemnicze działanie łaski. szczególnie takimi grupami jak rodzina. miłość krajobrazu rodzinnego. 4° . w którym promieniują najwyższe idee i wartości z tradycji kultury narodowej. europejskiej. działa zaś przez sumienie jako wyraz duchowego systemu samokontroli. jak i ujemne czynniki związane ze środowiskiem społecznym lub społeczno-kulturalnym. kierujący postępowaniem człowieka. miłość Ojczyzny z całym pięknem środowiska naturalnego. Zawiera w sobie także umiłowanie samego życia (biosu). państwo czy braterstwo ogólnoludzkie. 3° . Różnorodność wszelkich wpływów środowiskowych łącznie ze środowiskiem duchowym na wychowanka obrazuje poniższy schemat. D . klasa szkolna. a jest dziełem wpływu całego środowiska życiowego biosu łącznie ze środowiskiem naturalnym. ideowych dążeń agosu i kultury. których świadome wpływy na wychowanka mogą być bardzo skuteczne. jak też do podświadomości jednostki wychowywanej 1. z więzi uczuciowych z etosem.Wola rozumna i dążenia wolitywne. Jeśli przez punkty ABCD .Świadomość przedmiotowa i poglądy oraz E .życiowego biosu. kształtowane zaś jest ono przez środowisko wychowawcze etosu. chrześcijańskiej i więzi ogólnoludzkich. B .oraz środowiska kulturowego.środowiska pedagogicznego agosu i 4° .

harcerstwo i inne . Ponieważ asymilacja jednostki.i E przeprowadzimy linie poziome oddzielające umownie warstwy od siebie. nie wykluczając zmiennych losowych (środowisko duchowe). personalizować. jak samorząd szkolny. dlatego też nie wypływa z przekonań jednostki. z siłą życia społecznego etosu (środowisko wychowawcze) oraz z siłą życiowego pędu biosu (środowisko życiowe). w grupie zawodowej itd. W tej walce wpływów decyduje sam wychowanek swoim stanem rozwojowym. budzące jej duchowość. organizacjach społecznych. gdzie głównie celowe wpływy środowiska pedagogicznego i kulturowego kształtują poglądy i treści świadomości przedmiotowej o świecie natury i kultury jako ważne składowe struktury osobowości twórczej wychowanka. lecz konkretyzuje się w zwyczajach i obyczajach obowiązujących w określonych środowiskach i kręgach społecznych. a może być nawet wymuszona pod presją otoczenia. w której wychowanek żyje i kształtuje się w zasadzie aż do pełnej dojrzałości i usamodzielnienia się przez małżeństwo i założenie własnej rodziny. pobudzanej przez różne wpływy. Pas między linią A i B odtwarza II warstwę psychologiczną z nastrojami usposobienia i pobudzanymi głównie przez środowisko wychowawcze etosu uczuciami wyższymi wartości cenionych w otoczeniu społecznym. popędy niższe i uczucia umysłowe. Działanie życia społecznego (etosu) nie jest rozproszone. Z pewną pomocą szkole podstawowej przychodzi organizacja zuchowa. przedszkole. Z kolei przestrzeń między linią B i C oznacza III warstwę socjologiczną. zależnym od tego. biorą górę nad cielesnością i podporządkowują ją ideałowi nowego człowieka. Skoro zaś bios jednostki rozwija się wachlarzowato. wpływy świadome krzyżują się z pośrednimi i nieświadomymi. jak o tym świadczą nadzwyczajne wydarzenia życiowe jednostki. które razem składają się na strukturę indywidualności psychicznej danego wychowanka. Równocześnie. kim się jest (self). stąd też oddziaływanie etosu dostosowuje się do nich. czy też jego czynniki osobowościowe duchowości. Rozpoczyna się ona w prawidłowo funkcjonującej rodzinie. Te zwyczaje i obyczaje przejmowane przez wychowanka uspołeczniają go w ciągłym procesie socjalizacji. czy później internat lub w wypadku sieroctwa względnie opuszczenia . które wytwarzają się w instytucjach wychowujących. stwarzając odpowiednie instytucje wychowujące. czyli z samodzielnością i świadomością siebie. związanych z siłą agosu (środowisko pedagogiczne). Etos właśnie przez instytucje wychowujące stara się pokierować rozwojem biosu jednostki do celów zbiorowego. Socjalizacja głębsza więc przenikająca do natury osobowej wychowanka musi się splatać czy nawet krzyżować z procesem personalizacji. Oczywiście nie chodzi o sytuacje przypadkowe lub chwilowe. czy zostaje on opanowany przez podświadomość. W wypadku niemożności wywiązania się z zadań opieki i wychowania rodzinę wspierają pomocnicze instytucje. wspólnotowego życia. Warstwa socjologiczna ponad szkołą nadbudowuje własne instytucje.dom dziecka czy młodzieży. Wreszcie obszar między linią D i E symbolizuje w schemacie V warstwę czysto duchową (światopoglądową). Dalej pomiędzy linią C i D przypada miejsce na IV warstwę kulturologiczną. w której świadomość siebie (self) i sumienie razem jako nadświadomość kontrolująca całość życia człowieka tworzą najwyższą strukturę światopoglądową pod wpływem oddziaływań środowiska duchowego historii i losu ludzkiego. Warstwa psychologiczna jest formowana ze strony etosu przez szkołę podstawową. przechodząc na coraz wyższe warstwy. w wychowaniu nie decyduje samo środowisko jako całość. które równocześnie powinny uspołeczniać i działać rozwijająco na osobę. Dlatego etos działa poprzez instytucje wychowujące. które ukierunkowują i modelują przebieg danej warstwicy rozwojowej. jak żłobek. Uspołecznienie takie staje się pozorne i kruche. wówczas poniżej linii A otrzymamy obraz I warstwy biologicznej. poddająca się kierownictwu rozumu (logosu) składają się na podstawę struktury charakteru moralnego. potem doskonali się w szkole. W związku z tym antagonizmem środowisk. przede wszystkim rozumność i dobra wolna wola. lecz o sytuacje wychowawcze stałe. jak skorupka na jajku. w której postawy popędowe i instynktowne wraz z tworzącą się podświadomością działają w ramach wrodzonej struktury temperamentu. walczą ze sobą o przewagę i wypierają się wzajemnie. średnią lub wyższą oraz dokształcanie i kursy różnego rodzaju. lecz wyniki pozostają w zależności od sytuacji wychowawczej. doraźne. stwarzając przeszkody w pokierowaniu wychowankiem do ideału. a głównie przez środowisko naturalne biosu. Taką instytucją zasadniczą dla warstwy biologicznej jest rodzina. dostosowanie się jej do życia społecznego może być konformizmem wypływającym z naśladownictwa i upodobnienia się do stawianego wzorca. jak widzimy na wykresie. w której tak dążenia wolitywne. jak i wola rozumna.

P r z e c ł a w s k i. Front Jedności Narodu lub partie. bądź też może się odbywać pod bezwiednym wpływem warunków społecznych otoczenia ze stanem rozwojowym samego wychowanka.duchowe przewodnictwo Kościoła. 9-25.. „Studia Pedagogiczne". dz. t e n ż e . a) Sytuacja wewnętrzna tworzy tzw. 2) utrwalone skutki środowiska życiowo-naturalnego. s.polityczna organizacja państwa.. b) Sytuacja zewnętrzna zawsze zawiera: 1) określone elementy środowiska społeczno-wychowawczego danego kręgu etosu. Warszawa 1963 s. Jedynie warstwa czysto duchowa na serio jest domeną działania Kościoła. których działanie przejmują w dalszym życiu wychowanka: wojsko. Wrocław 1961. czynników i wpływów. kluby. Zbiór rozpraw z pedagogiki społecznej. A. np. II p. immunitet na wpływy niepożądane przez wychowanka. . uformowanie cech duchowości decyduje o reakcji i postawie wychowanka wobec sytuacji zewnętrznych. ale także wywołuje odporność. tenże. Tak tedy poziom wyrobienia i ukształtowania jego czynników osobowościowych. rodziny. Instytucje wychowawcze w wielkim mieście. Otóż tymi skomplikowanymi szczegółami instytucji wychowujących oraz ich polityką wychowawczą i kulturalno-oświatową zajmuje się specjalny 91 dział pedagogiki praktycznej zwany pedagogiką społeczną . cyt. Warszawa 1968. R a d 1 i ń s k a. K. a ze względu na swój charakter wywołują różne skutki i kształtują odmiennie przebieg procesu wychowania 92 w kierunku normalnej progresji.). która rozkrzewia się przez rodziny. Jak widzimy etos różnicuje swe oddziaływanie przez instytucje wychowujące dostosowane do warstw i potrzeb rozwojowych wychowanków. K a m i ń s k i. w którym rozwija się bios wychowanka oraz 3) pewne czynniki środowiska pedagogiczno-kulturowego. cz. Warszawa 1971. ochotnicze hufce pracy. 2° . formy życiowej własnej aktywności wychowanka i jego struktury postępowania. Pedagogika teoretyczna natomiast nie może wchodzić w szczegóły. Polskie związki młodzieży (1831-1848). R. tzw. wreszcie przez seminarium duchowne. ujmując je w pojęciu sytuacji wychowawczej. Sytuacje wychowawcze Proces rozwojowy wychowanka może być wywołany celowo przez czynności wychowawcy. dążącego do dobra wspólnego przez szkoły i instytucje kulturalno-oświatowe oraz 3° . które starają się skorygować wpływy negatywne tak śro42 K. wywołujących rozwój człowieka i działających w ramach instytucji wychowujących. III rozdz. przez ministrantów. dz. H. na które składają się osiągnięte właściwości osobowe oraz poziom rozwojowy określonej warstwy. Sytuacje wychowawcze są to więc układy bodźców. może być niezamierzonym skutkiem pośredniego działania innych ludzi. tenże. organizacje obywatelskie i polityczne. świetlice itp. istoty kulturotwórczej czy istoty duchowej wychowanka powoduje podatność na wpływy zewnętrzne sprzężone z daną warstwą rozwojową. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. biblioteki. informuje ogólnie i zwraca uwagę na istotne momenty w działaniu instytucji wychowujących etosu. gdyż krzyżują się w nim trzy ośrodki działania: 1° . tenże. tłumu lub zbiegowiska. W wychowaniu więc jego skuteczność zależna jest od: a) sytuacji zewnętrznej samego życia społecznego. teatry. Stąd sytuacje wychowawcze mają różne pochodzenie. s. W a r s z a w a 1966. czyli etosu działającego przez instytucję wychowującą oraz b) od sytuacji wewnętrznej jako stanu rozwojowego danego wychowanka. Istota i cele wychowania. nowicjat zakonny lub przez katolicki uniwersytet stara się swoich wiernych w każdym wieku prowadzić duchowo do wiary i uświęcenia. Warszawa 1965. bractwa i sodalicje. potem katechizację parafialną dzieci i młodzieży. Polskie związki młodzieży (1804-1831). rodzinę. apostolat świeckich. 9-12. Zakres i podstawowe pojęcia pedagogiki społecznej Heleny Radlińskiej (W:) Pedagogika społeczna. 1). Właśnie w sytuacjach wychowawczych wpływy krzyżujące się różnych środowisk mogą się uzgadniać i harmonizować lub przeważać nad sobą i zwyciężać w ścieraniu się nie zawsze zgodnie z dobrem rozwojowym wychowanka i celami wychowawców. Praca oświatowa. Proces rozwoju nie tylko organizmu i psychiki. 91 2. stowarzyszenia. np. O strukturze procesów wychowawczych. XX-XLIV. W r o c z y ńs k i. zastojowej degresji lub wykolejającej regresji rozwojowej (por. klasy szkolnej. S o ś n i c k i . a równocześnie sam nie jest jednolity. który przez duszpasterstwo. ale także osoby społecznej. cyt. Warszawa 1963. tenże. Pedagogika społeczna. środowisko subiektywne wychowanka.organizacje młodzieżowe. bądź też przypadkowej grupy. organizacji młodzieżowej.biologiczna populacja narodu. zakład pracy. w jakich się losowo może znaleźć. Warstwa kulturotwórcza ma własne instytucje jak szkoły muzyczne czy plastyczne dla utalentowanych lub instytucje kulturalno-oświatowe (muzea. a więc instytucji wychowującej. kina.

s. Dlatego też da się wyróżnić: 1° . potrzebę estetycznych. 93 lujące się w podświadomości i określające postawy popędowe. chociaż często może ono modyfikować I nurt życiowy wychowanka. . opiekę intelektualną nad czytelnictwem. 96 97 J. Warszawa 1947 2 s. liczebność uczniów. dobrobyt. wychowanek wówczas świadomie ulega wpływom przez naśladownictwo wzorów. szczególnie drogą wpływów książki. Przy takiej diagnozie rzeczywistej sytuacji wychowanka. która często hamuje przejawy II nurtu życiowego. odżywianie. 108-115. Tamże. muzyki. udział dziecka w zajęciach domowych. 94 95 Suchodolski.sytuację kulturalną. czasopisma. liczebność itp. higienę. cyt. Wreszcie należy uwzględnić sytuację pedagogiczną w rodzinie. ich pochodzenie społeczne. Tamże. które stają się treścią dolnego nurtu życia. muzeum i zbiory pomocy naukowych) oraz sytuacja pedagogiczna (grono nauczycielskie. emocjonalno-dążeniowe. charakter pracy. P i ę t e r .sytuację społeczną. telewizji i innych środków przekazywania kultury masowej. 9 5 .). Tego rodzaju wychowanie przez życie (life education) zakłada fundamenty procesu rozwojowego. komitet opiekuńczy itp. uświadomienie erotyczne i światopoglądowe. 4° . wywoływanych przez określone sytuacje „wychowawcze" i wpływających na rozwój wychowanka. Taka celowo wywołana sytuacja pedagogiczna stwarza wychowanie intensywne.zawód rodziców. konformistyczne naśladownictwo. geograficzno-biologicznego środowiska (mieszkanie. w rodzinie. s. która polega na tworzeniu celu wychowawczego (tzw. autorytetu. nazywane wychowaniem okolicznościowym (by education). teatr szkolny. Inaczej nieco przedstawia się wpływ wychowania ze strony środowiska szkolnego.dowiska społeczno-wychowawczego. opiekę 97 estetyczną. sytuacja kulturalna (stan świetlicy szkolnej. modę. świadome. tytoń). dowiadując się. stosunki między ludźmi. Sytuacje społeczne powodują wpływy nieświadome. Dalej potrzebne staje się zapoznanie się z sytuacją kulturalną domu na podstawie danych o sposobie spędzania czasu wolnego. a więc jakie ma ona warunki mieszkaniowe. dz. formowane przez samo uczestniczenie w życiu środowiska społecznego.sytuację życiową. losowo-bytowej danej jednostki tworzą się doświadczenia życiowe. 1960 s. opiekę moralną. na doborze właściwych środków (działalność zracjonalizowana) oraz na planowym zorganizowaniu dobrych wpływów na wychowanka (działalność zetyzowana). regulamin. pożycie domowe rodziców. np. tradycji i majątku kulturowego. wpływy kumuB. jak też środowiska życiowego i naturalnego. kultury językowej. czyli środowiskowo asymilujące przez ustalone tradycyjnie ceremonie. Wynikiem sytuacji życiowej. potrzeb światopoglądowych i wierzeniowych96. Powyższa analiza teoretyczna rodzajów wychowania. współpracę z wychowawcą i posłuszeństwo. ich życia umysłowego. uczestniczące93. czyli inspirującą dążenia przez podsumowanie motywów. kontrolę dostępu do używek (alkohol. na co znów składają się . dające ogładę towarzyską. telewizja. zarobki itp. obwód szkolny). 119-126. współpraca rodziców ze szkołą. czyli warunkującą przebieg rozwoju pod wpływem przyrody i środowiska naturalnego. wychowanie ekstensywne. Poznawanie środowiska wychowawczego. budynek. pochodzenie społeczne uczniów). pobudzenia zainteresowań poprzez otaczające dobra kulturowe. kino.sytuację pedagogiczną. opiekę nad zabawami i rozrywkami. W związku z przewagą jednego z tych środowisk sytuacja wychowawcza przybiera określony charakter i tworzy jakiś wyraźny rodzaj wychowania. Następnie chodzi o rozpoznanie sytuacji społecznej w tym domu. Tamże. sytuacja społeczna (autorytet szkoły w środowisku. stwarza wychowanie niesystematyczne przez „ocieranie się w świecie". porządek. radio. dostęp do rozrywek oświatowo-kulturalnych . jaka jest sytuacja życiowa danej rodziny. 3° . czy dziecko ma właściwą opiekę materialną.. radia. przydaje się w poznawaniu oddziaływań wychowawczych każdego kręgu społecznego w życiu etosu. w którym także działa określona sytuacja życiowa (organizacja szkoły. działalność zideologizowana wychowawców). 150-165. co razem przyczynia się do ukształtowania I nurtu życiowego u wychowanka. pieśni. nazywane wychowaniem przygotowującym lub także formalnym (formal education). 9 4 . Występuje tu tzw. wykształcenia rodziców. zwyczaje i obyczaje. dochody i stan majątkowy rodziców. życie towarzyskie i jego charakter itd. jego higiena. s. wyposażenie.). trzeba wiedzieć. czyli programową. Wychowanie moralno-społeczne. 130-141. kina. 111-119. przez uleganie sugestii. 2° . nazywane także nieformalnym (informal education). biblioteka. Taka sytuacja kulturalna działa dorywczo i ubocznie.

czyli etosu społecznego. s. Powinności więc mogą pochodzić: 1° . środowisko kulturowe i życiowe. Etos grupowy zaś tworzą wartości uznawane przez grupę społeczną. 166-180. 140. M a t e j k o . s. I p. 105 n. Norma w ogóle określa powinność. Etos moralny jednostek wypływa z poczucia wspólnoty natury ogólnoludzkiej. Młodzieżowa podkulturą. postawy wychowawcze) 98 . dochodzimy do problemu istoty wpływu . środowisko wychowawcze domu i otoczenia społecznego. jak środowisko pedagogiczne wychowawców. D y o n i z i a k. niski zaś poziom polega na rozbieżności jawnej lub maskowanej w tym zakresie101. dz. Podstawy nauki o moralności. O s s o w s k a. Praca a koleżeństwo. M. Tamże. natomiast etos moralny rozszerzony na ideę Boga jako Prawodawcy i Najwyższego Dobra przybiera charakter religijny 104 . ważne jest w morale nie tylko stopień przejęcia się normami. staje się moralnością świecką. s. W związku z powyższymi rodzajami norm etycznych. cz. które kierują postępowaniem ludzi. które decydują o charakterze normy.. aksjologicznych i tetycznych ustala się trzy rodzaje zespołów zasad. mających za zadanie regulowanie współżycia ludzi i rozwiązywanie zachodzących kolizji między nimi. 3 e). cyt. ostatecznie zależy od siły moralnej środowisk biorących udział w kształtowaniu wychowanków. autorytet. co stwarza normę aksjologiczną (ideologiczną jako uznaną przez jakąś grupę społeczną) oraz 3° . właściwych dla kręgów etosu i jego instytucji wychowującej. E. jakiejś miary itp.wykształcenie nauczycieli. stwarzających całość sytuacji wychowawczych dla danego wychowanka. Sośnicki nazywa etosem i wymienia etos moralny (jednostki). co też prowadzi do właściwej normy etycznej. to co w postępowaniu człowieka powinno się zrobić. ich praktyka. . 94 n.na wychowanka i jego postępowanie . 99-100.z dobrowolnego poddania się człowieka rozumowi. szczególnie środowiska pedagogicznego agosu oraz środowiska społecznego i kulturowego. w zestawieniu z siłą przejawów nurtu dolnego. 2° . Jednakże powinności te wynikają z różnych źródeł. związanego z ukształtowaną pod wpływem środowiska pedagogicznego sferą publiczną osobowości wychowanka.z ustanowienia władzy lub z umowy celem utrzymania określonego porządku. aktywność wychowawcza. W związku ze złożonością sytuacji wychowawczych kształtuje się sprawa skuteczności wpływu wychowawczego danego środowiska na wychowanka. Rozwijająca się więc walka między nurtami życiowymi o górowanie i tworzenie się planu życiowego w sferze symbolicznej osobowości 100 (por. gdy zaś jest zacieśniony do idei humanitaryzmu i ludzkości.. titemi . Morale sytuacji społecznych etosu Rozpatrując wychowanie nie od strony swobodnego rozwoju biosu lecz jako proces uwarunkowany ścieraniem się sytuacji wychowawczych w samym życiu społeczeństwa. narodową. rasową czy też zawodową za normę postępowania obowią101 102 103 104 nr 2. talent dydaktyczny. Wobec tego skuteczność wpływu można by mierzyć siłą pierwszego nurtu życia. promieniującą z każdego 98 99 z tych środowisk. III rozdz. Tamże. czyli tetyczną (gr.ustanawiam). Por. S u p e r .Wychowawczo rzecz biorąc. powstającego w sferze prywatnej osobowości wychowanka pod wpływem środowiska życiowego biosu oraz hamującego działania środowiska społecznego i kulturowego. Ową siłę moralną grupy lub środowiska nazywa się morale. drugiego nurtu życiowego z jego podkulturą 99 . Taki zbiór zasad negatywnych i pozytywnych. O skuteczności tej decyduje stosunek między stopniem wychowania intensywnego a ekstensywnego oraz pomiędzy wychowaniem okolicznościowym a wychowaniem przez życie.przenikających się wzajemnie środowisk o różnym kierunku oddziaływania.z uznania za wartość jakiejś rzeczy czy idei. A. jak w przepisach prawnych 1 0 2 . K. Obiektywne podejście do metod badania osobowości. kultura językowa i moralna. S o ś n i c k i . Istota ta wiąże się z siłą moralną. stąd też ma wewnętrzną sankcję własnego sumienia. poznającemu godziwość lub niegodziwość rzeczy zgodnie z naturą ogólnoludzką. „Psychologia Wychowawcza" 1962 nr 1 s. prof. 3. stąd wysokie morale polega na zgodności między obowiązującymi normami etycznymi a faktycznymi poglądami i postępowaniem członków grupy. etos grupowy i etos państwowy 103 . ale także poziom i wartość etyczna norm postępowania. Warszawa 1963 s. Warszawa 1947 s. Podstawy wychowania państwowego. „Kultura i Społeczeństwo" 1962 100 D. 17. co też wytwarza normę stanowioną. ponieważ wypływa ona z przejęcia się normami postępowania danej grupy.

jak i obywatelskiej. bądź to wychowania społecznego i wychowania państwowego. Tak więc na rozwój wychowanka od strony etosu społeczeństwa wpływają cztery poziomy moralności i ich siła przeżyciowa. Posługuje się on sankcją organizacyjną. przez które wychowanek przechodzi. Łódź 1956. Natomiast poziom moralności i morale środowiska wychowawczego w rodzinach czy innych grupach społecznych przedstawia się bardzo różnorodnie. Same zasady moralne mogą być mało świadome lub opacznie pojmowane. jak też moralność społeczna grupy rodzinnej. czyli a) morale środowiska pedagogicznego. gdyż etyka stosowana pozbawiona podstaw ogólnoludzkich zasad moralnych prowadzi do gruntownej przeróbki i poprawiania natury człowieka na modłę określonej doktryny. mieszczaństwa 106 lub moralności państwa. morale rodzin rozbitych przez rozwód nie liczy się zupełnie z właściwym dobrem dzieci. które wymaga najlepszej realizacji dobra rozwojowego wychowanków. o człowieku i o Bogu. która uszlachetnia naturę człowieka przez włączenie w orbitę swych wpływów wszelkich zastosowań tych zasad w etyce społecznej. grupowy lub państwowy oznacza właściwie tylko rodzaj moralności albo ogólnoludzkiej. narodowej i zawodowej oraz moralność polityczna państwa. czyli środowisko wychowawców. Zasada humanizmu i personalizmu żąda poszanowania praw należnych osobie rozwijającego się człowieka. których celami są odpowiednio albo miłość bliźniego i altruizm. W terminologii Sośnickiego wyraz etos moralny. Wreszcie etos państwowy przy pomocy przymusu prawnego i sankcji karnych reguluje stosunki między grupami w państwie i dąży do związania wszystkich obywateli we współdziałaniu z całością. nauczycieli. podobnie jak morale rodzin zdemoralizowanych alkoholizmem lub nierządem i morale rodzin przestępczych. . jak też moralności państwowej z jej normami etycznymi nie będącymi w sprzeczności z normami etyki ogólno-ludzkiej. a więc rodziców. b) morale środowiska wychowawczego różnych grup społecznych: rodziny. Nie chodzi tu o deklaratywną moralność ze stanowiska określonego moralizmu światopoglądowego. Do tych praw należy prawo wychowanka do otrzymania wszelkiej prawdy o świecie. lecz stanowi całość tych prądów społecznych z ich wiarami. lecz o morale pedagogiczne jako przejęcie się swym powołaniem wychowawcy. kary i usunięcia z grupy oraz sankcję aprobaty lub potępienia przez opinię publiczną.żującą członków tej grupy. Zapewnienie więc dobra rozwojowego wychowankowi żąda. wychowawczyń. rasowej. technicznego (prymityw lub postęp). zawodowej czy politycznej. zawodu oraz opinii publicznej tak narodowej. w którym na jednostkę działają tak moralność ogólnoludzka prawa naturalnego związana z wychowaniem moralnym. Tak np. ale także prawo do wdrożenia do wszelkiego dobra łącznie z dobrem moralnym zgodnie z naturą ogólnoludzką. w którym niesiona jest jednostka w jej rozwojowym procesie. s. ekonomicznego (nędza lub zbytek). 122-130. rozrywkowej. dalej c) morale środowiska kulturowego zarówno kultury wyższej. jak i masowej. ustrojowego (wyzysk lub sprawiedliwość społeczna). Etos więc jako dynamizm w wychowaniu nie daje się utożsamić z żadnym rodzajem moralności. lecz ich realizacja na codzień. Moralność mieszczańska.zwyczaj. jak awanse i przywileje lub nagany. w szkole. wreszcie d) mora105 106 Tamże. W terminologii zaś pedagogicznej etos (zaczerpnięty od Arystotelesowego ethos . albo solidarność grupowa lub patriotyzm. całość środowisk z ich kolizjami. duszpasterzy. której jednostka obawia się lub wstydzi 1 0 5 . narodowej. Z tego wynika wskazówka. Przy tym jednak nie teoretyczna moralność jako zespół zasad ma w wychowaniu decydujące znaczenie. Spośród wszystkich sił moralnych etosu największą siłę powinno reprezentować środowisko pedagogiczne agosu. przyzwyczajenie) znaczy cały potężny nurt życia społeczeństwa. jak np. O s s o w s k a . W związku z tym morale pedagogiczne musi moralność ogólnoludzką i jej normy etyczne prawa naturalnego uczynić podstawą uzupełniającej ją moralności solidarnościowej grup narodowych czy zawodowych z ich normami aksjologicznymi. by morale wychowawców nastawione było na zasady moralności ogólno-ludzkiej. a nie tylko hipotez lub koncepcji ideologicznych. rówieśników. kadry oficerskiej i podoficerskiej. pociągająca jako wzór i przykład postępowania. albo solidarnościowej poszczególnych grup społecznych. le środowiska naturalnego w postaci zdrowych moralnie lub demoralizujących warunków życia biologicznego (zwyrodnienie lub tężyzna). co też nazwywamy morale grupy środowiskowej lub sytuacji społecznej. majstrów itp. że miernikiem morale środowiska wychowawczego jest atmosfera w rodzinie. elitarnej. sąsiedztwa. Każdy z tych etosów stanowi podstawę odrębnego rodzaju wychowania bądź to moralnego. wyznaniowej. Dlatego też wychowanie określają zmienne sytuacje społeczne etosu. M. a nie odwrotnie.

109 S. Na atmosferę rodzinną składa się przede wszystkim szacunek dla pracy. urządzeń i instytucji pomocy i opieki społecznej. jeśli są to środowiska o pozytywnym wpływie wychowawczym. związanych z moralnym poziomem i siłą działania środowiska kulturowego. podchodzących z uwarunkowań degeneracji biologicznej w populacji ludności oraz z deformacji ekonomicznej lub ustrojowej w życiu społeczeństwa. K u n o w s k i. J e 1 e ń s k a. jak wychowanie uczestniczące. czyli zapobieganiem objawom ujemnym przez system urządzeń. które dobrą atmosferę wychowawczą zawsze psują 107 . Pedagogika społeczna jest pośrednim działaniem wychowawczym agosu. która ludzi rozwija. który przez doskonalenie społecznych instytucji wychowujących przygotowuje sobie warunki do skuteczniejszego oddziaływania bezpośrednio na wychowanków. by przezeń dopiero pośrednio wpływać na osoby wychowanków. czyli trzeciej siły agosu. która często dostosowuje się do mentalności i najniższych 109 instynktów masowego odbiorcy w postaci sensacji. nie tylko wpływem warunków instytucji i sytuacji etosu. pod wpływem których jednostka rozwijająca się pozostaje. czy pornografii . Zadania i funkcje wychowawców Wychowanie jest nie tylko spontanicznym wzrostem i rozwojem biosu. jak też profilaktyką. R a d 1 i ń s k a. dotyczących pomocy i opieki społecznej oraz kompensację. s. „Katecheta" 1959 nr 6 s. dz. Ale moralność ta jest zupełnie niejednolita i obok dodatnich elementów zawiera zwykle przemieszane ze sobą elementy demoralizujące młode i starsze pokolenie.w organizacji czy grupie rówieśników. polegającą na powstrzymaniu rozkładu. dz. Pedagogika społeczna. wypływającego ze sfery prywatnej i intymnej osobowości ludzkich. szczególnie kultury masowej. H. ideowość w postaci bezinteresownej ofiarności rodziców oraz radość i pogoda wewnętrzna. cyt.. a przy pomocy instytucji oświatowo-kulturalnych ma na celu uzdrowienie środowiska społecznego jego własnymi siłami. Tak więc wychowanie świadome i formalne nie zawsze jest skuteczniejsze w stosunku do wychowania stwarzanego przez inne środowiska i sytuacje społeczne etosu. zapobiegać wypaczeniom i kompensować powstałe braki. Atmosfera więc bardziej lub mniej wychowawcza zależy od poziomu moralnego środowisk wychowawczych. Analogicznie podobne elementy działają w atmosferze szkoły. Nie zawsze jednak celowe działanie środowiska pedagogicznego zdolne jest do skorygowania wpływów środowiska społecznego. RozdziałV WYCHOWANIE JAKO URABIANIE PRZEZ DZIAŁANIE AGOSU 1. 472-477. dlatego też nawet przy wysokim morale wychowawców proces rozwojowy wychowanka pozostanie uformowany w orbicie wpływów jakiejś moralności niezgodnej z zasadami etyki ogólnoludzkiej. Sztuka wychowania. dostarczając elementów podkultury jako pożywki dla II nurtu życiowego jednostek.rozpoznaniem istniejącego stanu środowiska rodzinnego i miejscowego (lokalnego).Z taką przemianą i pedagogizacją środowiska wychowawczego wiąże się także usuwanie przeszkód. Równocześnie trzeba pracować nad tamowaniem destrukcyjnych wpływów środowiska naturalnego biosu. brutalności lub żartobliwości. Z kolei trzeba więc poznać teorię działań wychowawczych. kulL. mającej poznać środowisko. Mimo to środowisko pedagogiczne agosu nie pozostaje całkowicie bezradne i powinno wykonać swoje zadania przez realizację szeregu działań rozwijających i urabiających w mniejszym lub większym stopniu wychowanka na wzór określonego ideału człowieka. spotykaliśmy określoną działalność wychowawczą w postaci pedagogiki społecznej. czy też okolicznościowe i wychowanie przez życie. zapewnia unikanie wrogich nieporozumień. naprawie wykolejenia i zapewnieniu minimum warunków rozwoju fizycznego i kulturalnego jednostek 1 0 8 . środowiska pedagogiczne muszą się zatroszczyć o realizację pedagogiki społecznej. jak pamiętamy. Działanie wychowawcze w dziedzinie pedagogiki społecznej dotyczy. 45-57. cyt. Takie działanie pośrednie wychowawców stanowi . Żeby temu zapobiec. która stara się zmobilizować dodatnie siły środowiska dla jego przetwarzania i oczyszczenia atmosfery i w tym celu posługuje się tak diagnozą . ale także odbywa się jako zamierzone urabianie wychowanka przez działanie wychowawców. organizacji i grup społecznych. Omawiając już stosunek środowiska pedagogicznego do innych środowisk. Ochrona młodzieży przed publikacjami demoralizującymi. 108 107 turowego i naturalnego.

narkomanii. krótki). S k ó r n y .dobrze. Obserwacje i charakterystyki psychologiczne. emocjonalnych i dążeniowo-wolitywnych. Praca zbiorowa pod red. M. Z. intelektualnych. III rozdz. przez które przechodzi aktywność własna dziecka pod wpływem działania czynników osobowościowych.).trwanie. diagnostyki pedagogicznej 112 . 103-118. Trzeźwość. tłumienie i wygaszanie potrzeb perseweracyjnych (łac. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1961 s. Funkcje te ujmuje się jako: 1° . 92-98. małego wychowania. wyzysk. Stąd właściwe zadanie agosu stanowi pomoc wychowawcza w procesie całkowitego i wszechstronnego rozwoju człowieka. genos . Wychowanie uczniów w trzeźwości. społeczne. dostosowując się do sytuacji wewnętrznej wychowanka i jego potrzeb stałych już nabytych (potrzeby warstwowe) oraz nowych potrzeb rozwojowych. Warszawa 1967. działać na bios rodziców przez zwalczanie alkoholizmu 1 1 0 . Społeczeństwo i wychowanie. L i s o w s k i e g o (na prawach rękopisu). A. niesprawiedliwość społeczna. 86-87. Ł o p u s k i. Kolejno więc przejdziemy do rozpatrzenia funkcji szczegółowych w działalności wychowawców tak z zakresu potrzeb stałych. 112 S. Abstynencja. opinii publicznej. Interesują się także i przeciwdziałają szkodliwym czynnikom życia społecznego (etosu) tak w dziedzinie ustrojowo-ekonomicznej (np. anticipatio -wyprzedzanie).mały. makros . dociekania. Inny znów podział wymienia grupy potrzeb fizjologicznych. co w zakresie problemów wielkiego wychowania wymaga socjotechniki11 x wychowawczej. K u n o w s k i . F. O. Tradycyjne wychowanie jako działanie wychowawcze od wewnątrz na rozwój psychiki i duchowości wychowanka przy pomocy techniki psychologiczno-personalistycznej. 111 J. czyli tzw. tj. 2). a) Pomoc wychowawcza niesiona podczas rozwoju coraz wyższych warstw biosu występuje w postaci coraz to innych funkcji agosu. eu . 1 s. J. które stwarza odpowiednie warunki do efektywniejszego przeprowadzenia istotnego. W zakresie pierwszych potrzeb warstwowych czynności wychowawców sprowadzają się do rozbudzenia siły danych potrzeb oraz prawidłowego ich zaspokajania. twórczości i głębszego przeżycia światopoglądowego (por. a podsuwanie i popieranie potrzeb antycypacyjnych (łac. psychiczne. M a c D o n a 1 d. Warszawa 1969. Każda warstwica rozwojowa wykazuje odrębne liczne potrzeby. a więc potrzeby zabawy. pracy. J. wielki). dożywianie dzieci w szkole. Wyd. dyskryminacja). Warszawa 1964. C h a l a s i ń s k i . Warszawa 1967. wymagającej znajomości cech indywidualnych. Książka pomocnicza dla nauczycieli (skrypt). Z poprawą uwarunkowań proces wychowawczy przebiega łatwiej i skuteczniej.Pełny obraz ludzkich potrzeb daje teoria warstwicowa wychowania. podtrzymywanie). Zarys alkohologii. które mają uczyć i wychowywać. czyli makroedukacji (gr. nikotynizmu. C z a p ó w. a więc nad życiem Cz. aby przez ich właści- we zaspokojenie wychowanek doskonalił się progresywnie. Nauczyciel a walka z alkoholizmem. wówczas staje się prawidłowe i owocniejsze. 2 zmienione. np. Warszawa 1958 s. by zapobiegać zjawiskom niedorozwoju i upośledzenia umysłowego dzieci. 43-70. rozróżniając: a) zasadnicze potrzeby warstwowe. w które próbuje się wtłoczyć aż 44 zmienne (H. wpływającego na wnętrze psychoduchowe wychowanka. Badania osobowości metodą T. wielkiego wychowania. mikros . Nauczycielskie poznawanie uczniów. które teoretycznie próbuje się ująć w grupy jako potrzeby wiscerogenne (pochodzące z życia fizjologicznego wnętrzności). chorób społecznych. pedagogizacji rodziców i społeczeństwa. zapowiadających dopiero w przyszłości swój etap rozkwitu. Profilaktyka wychowawcza. R e u 11 i N. odbieranie prawa wychowania złym rodzicom itp. 110 . zachowanych przez inercję psychiczną z wcześniejszego okresu rozwojowego. Stąd pomoc wychowawcza okresowo musi się zmieniać. T. perseveratio . który przejawia coraz wyższe potrzeby.urodzony) biosu i poprawiania warunków życiowych etosu (np.opiekę wychowawców nad biosem wychowanka. w zakresie zaś drugich potrzeb rozwojowych będzie chodziło o pokierowanie nimi przez selekcję. jak i w dziedzinie techniczno-gospodarczej (zacofana produkcja. R e u 11 o w a. nędza. Wychowawcy muszą więc interesować się i wpływać na poprawę zdrowia populacji. Warszawa 1962 cz. Młodzież a przestępstwo. mało wydajna praca). a więc biologiczne. Murray a. Murray) 1 1 4 . III p. San Francisco 1959 s. psychogenne oraz socjogenne 113 . związane z formami życiowymi. Educational Psychology. mających własne cele do zrealizowania. cz. mikroedukacji (gr. dochodząc do pełni swego człowieczeństwa i duchowości.zakres tzw. 114 113 Np.długi. kulturowe i duchowe oraz b) potrzeby rozwojowe. 80-112. marnotrawstwo. jak potem potrzeb rozwojowych wychowanka. organizowania zespołowych akcji społecznych. Kraków 1965. Warszawa 1960 s. J. Nowoczesne więc wychowanie zaczyna się od przygotowania dobrych warunków eugenicznych (gr.

Niezależnie od dostosowania terminów funkcji wychowawczych do warstwie rozwojowych. W a 11 e n. edocere (łac. Warszawa 1964. z ang. ma przeciwdziałać kompleksom. B i 1 i k i e w i c z. Właściwie jednakże potrzebny byłby jeszcze jeden termin na rozwój psychiczny. W pedagogice wreszcie reedukacyjnej młodzieży wykolejonej i przestępczej funkcja sanare ma uporządkować bios jednostki przez uregulowanie wybujałych popędów i rozbudzenie wyższych potrzeb aniżeli tylko wiscerogenne i psychogenne. zapobiegania niebezpieczeństwom. 11-36. wtedy bardziej prawidłowo dałoby się scharakteryzować znaczenie agosu dla warstwy rozwoju psychologicznego. utonięciem itp. 1 2 Program bezpieczeństwa i higieny pracy jest dalszym ciągiem wychowania bezpieczeństwa. Gesundheitserziehung. J. M aj d a . którymi pokrótce się zajmiemy. 116 115 tyki. cyt. Joga .funkcję sanare.). duchową przypadałaby w wychowaniu chrześcijańskim najdalsza i najgłębsza funkcja christianisare116. w postaci dietetyki i higieny. jak i seksu na drodze przygotowania do małżeństwa. 117 A. porażeniem elektrycznym. K. z socjologiczną . niższości. ogniem.Znów chodzi o to. 123 K. U 9 S w a m i K u v a l a y n a n d a . egocentryzmu. z czym medycyna ma u współczesnego człowieka i młodzieży najwięcej kłopotu 1 1 7 . J. Wychowawczo funkcja sanare polega na podsycaniu energii i żywotności wychowanka.ochronę wychowawczą nad działaniem etosu. Chęć życia (tł.i zdrowiem organizmu. Warszawa 1970. G. H u t s c h n e c k e r . 12 i 13.educere i z kulturologiczną . Stąd współczesna pedagogika rozwija dział wychowania bezpieczeństwa przed wypadkami drogowymi. dz. V i n e k a r . cyt. D a j c z a k. 122 A. Związane z funkcją sanare są zadania terapeutyczne w prawidłowym rozwijaniu psychiki. Nie mają one znaczenia lekarskiego. A. M i c h a 1 s k a. Psychoterapia w praktyce ogólnolekarskiej. Warszawa 1968.gruntownie nauczać. L. R. 196. zagrażającym zdrowiu i życiu. H e s s e n. z ros.opiekę nad duchowością wychowanka i skierowanie jej do ideału przez funkcję educare oraz 4° . A a r o n. 124 R. Warszawa 1964. Montreal 1963.Funkcja sanare wymaga profilakPor. joga itd. truciznami. czyli życia społecznego środowiska. jak to zaleca higiena psychiczna 123 . Warszawa 1964 rozdz. Psychoterapia ma za zadanie wyrobić w jednostce odporność psychiczną na frustrację i niepowodzenia. S. dz. co nosi nazwę funkcji initiareliS. z ang. 2° . z warstwą biologiczną i psychologiczną . 1 8 ' M.). Education sanitaire. czego niektórzy teoretycy pedagogiczni ze względu na stosowaną fizjologię ruchu nie chcieli uznawać za prawdziwe wychowanie. Podstawy pedagogiki (tł. 121 M. Pedagogika praktyczna zaś stosuje w tej dziedzinie wychowanie zdrowotne 1 1 8 w postaci opieki i pielęgnacji fizycznej. D e m e I. London 1943 s. Psychologia kliniczna (tł.. por. „ Ateneum Kapłańskie" 1962 nr 318. M e i n e c k e.indyjski system leczniczy (tł.zdrowy) nie jest leczeniem medycznym z choroby.educare. 401^04. 120 S.. E. W pedagogice specjalnej funkcja sanare ma jeszcze większe zadanie do spełnienia. 3° . New York 1964.) od niemowlęctwa aż do starości. określając je jako pielęgnację i higienę 120 . określając jako funkcję educere. G i 1 b e r t. Stuttgart 1957. pouczać. s. Higiena psychiczna. nazywając to funkcją sanare. musztra. każdy z nich ma własny zakres zagadnień. Wówczas to na ostatnią warstwę światopoglądową. Zdrowie psychiczne. np. C. J. dlatego też obejmuje wychowanie seksualne dzieci i młodzieży z programem uświadomienia nie tylko medycznego 122 Jęcz także w zakresie rozwiązania problematyki psychologicznej. np. R o s s . a z warstwą duchową . S t r a s s e r. D ą b r o w s k i . chorobliwego autyzmu (myślenia schizofrenicznego. oderwanego od rzeczywistości i zależnego od stanów uczuciowych). jak to wypracowała psychologia kliniczna 124 .initiare. na potęgowaniu jego tężyzny witalnej.). S. Groundwork of Education Theory. . Warszawa 1964 2 . S. B o h n. R. Poza tym funkcja sanare wymaga ustrzeżenia zdrowia od chorób wenerycznych i niebezpieczeństw zboczenia seksualnego.znaczące w języku łacińskim uzdrowić (sanus . T. by zapobiegać skrzywieniom indywidualności w kierunku narcyzmu (zakochania się w sobie). następnie całego programu wychowania fizycznego (gimnas119 tyka. Katechetyka. Fundamentals ofSafety Education. społecznej i moralnej tak erotyki. Wychowanie seksualne dzieci i młodzieży. lecz dotyczą właściwego kształtowania życia psychicznego wychowanka. uświadomić). ponieważ w każdym wypadku kalectwa trzeba u dziecka niewidomego lub głuchoniemego kompensować zmysły i doprowadzać do wyższego poziomu rozwoju drogą rewalidacji. Ks. H. edoceo . O wychowaniu zdrowotnym. Sanare . J. Warszawa 1964. Warszawa 1956 s. sporty.). K u n o w s k i .jako wtajemniczenie i przygotowanie wychowanka do spotkania z losem. Wszystkie te funkcje wychowawców można powiązać z kolejnymi warstwami rozwoju człowieka. J. zdrowia i chęci do życia. E n 1 e s. rozwijać właściwe reakcje obronne i nauczyć rozwiązywania konfliktów wewnętrznych. z ang. Uświadomienie dzieci i młodzieży w pedagogice nowoczesnej.

oświecenie i poznanie naukowe ma przyczynić się do samodzielnego i mądrego szukania prawdy o całym świecie. uwalnia z poczucia winy i uzdrawia psychicznie. s. „Katecheta" 1966 nr 2 s. Persefony i Dionizosa). że budząca się u wychowanka zdolność poznawania obiektywnego. społecznego (sprawiedliwości społecznej). S ę k o w s k a. gdyż występuje już jako inicjacja u ludów pierwotnych (por. Natomiast w wychowaniu chrześcijańskim następuje jeszcze integracja wszystkich funkcji wychowawców w najwyższej funkcji christianisare. dialektyki i metodologii poznania naukowego. czyli wychowania Chrystocentrycznego. religijnego. Educere znaczy etymologicznie wyciągać z czegoś i wyzwolić. Wreszcie funkcja initiare. D a j c z a k . egoizmu przez zmianę nastawienia w kierunku altruizmu. Uwrażliwienie wychowanka na przeżycie wartości kulturowych ułatwia sublimację. w misteriach eleuzyjskich tajne ceremonie ku czci Demeter. I p. Ks. Funkcja educere polega więc na udzielaniu pomocy wychowankowi w zakresie dobrego przystosowania się (ang. stąd jako funkcja wychowawców dotyczy wyprowadzenia wychowanka ze stanu naturalnego do wyższego stanu moralnego i w związku z tym polega na wyzwoleniu jednostki wychowywanej z ciasnoty. ale także życiowym i praktycznym. które przez nauczanie. Ks. cyt. 53. o człowieku. a przez liturgię wychowuje do chrześcijańskiego spotkania losu doczesnego i życia wiecznego 128 . dz. rozumna i wolna posiada także prawo do przekonania się o prawdzie i do szukania jej pełni 1 2 6 . J. Liturgia sakramentów świętych. w funkcji wychowawczej jest to więc skierowanie rozwoju wychowanka ku określonemu ideało125 Z. wiadomości i informacji różnego rodzaju. ogłaszającym przez swój Kościół orędzie zbawienia.Dzięki temu funkcja sanare zapewnia także zdrowy i prężny rozwój psychiczny wychowanka tak pod względem intelektualnym. bohaterów narodowych. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1964 z.. uczonych odkrywców. 1: Initiatio christiana. Sięga ona do funkcji najgłębszej sanare i przemieniając ją w sposób nadprzyrodzony zmierza do uzdrowienia przez leczące działanie łaski skażonej natury ludzkiej na skutek grzechu pierworodnego. 2). Initiare zaś zbliża mistycznie dziecko do Chrystusa w I Komunii Św. uspołecznienia wychowanka. Człowiek bowiem nie tylko ma prawo do prawdziwej informacji. potem religijne i mistagogiczne (np. którego siła etosu społecznego chce zasymilować i upodobnić do obowiązującego wzorca postępowania w społeczności. Educare po chrześcijańsku pojęte prowadzi do naśladowania Chrystusa jako najwyższego boskiego ideału człowieka. Educare zaś znaczy wyprowadzać w górę. Lublin 1962. pisarzy. obiór zawodu i znalezienie sobie właściwego miejsca w społeczeństwie zgodnie ze swymi właściwościami. o źródłach bytu i o Bogu zgodnie ze światłem Logosu. narodowego (miłość Ojczyzny). wi nowego człowieka. S c h e n k . 196-198. jako cecha osobowościowa wymaga nie tylko dostarczenia wartościowego materiału poznawczego. bierzmowania i Eucharystii nazwywane są initiatio christiana121 . w duchu Chrystusa. cz. a nawet chrześcijańskie sakramenty św. lecz rozwijania myślenia w sposób prawidłowy zgodnie z zasadami logiki. cz. która jest osobową odpowiedzią człowieka w dialogu z Bogiem. W. I rozdz. Educere w wychowaniu chrześcijańskim staje się przystosowaniem wychowanka do życia w społeczności wiernych w Kościele i włączeniem go do apostolatu świeckich. jak np. Podobnie psycho-terapeutycznie rozwiązuje z grzechu. Funkcja edocere ma więc za zadanie wszechstronne wychowanie umysłowe. Łączy się to zadanie z procesem socjalizacji. artystów i postaci świętych.. Katechetyka. proces uwznioślenia i uszlachetnienia człowieka na drodze pedagogiki ideału. 127 . Jeszcze większe pole działania ma ta funkcja w pedagogice specjalnej chorych i inwalidów 125 oraz w pedagogice reedukacyjnej. Psychologia rewalidacji inwalidów.Ogólnie biorąc funkcja wychowawcza initiare polega na wtajemniczeniu wychowanków w sprawy losu doczesnego i wiecznego człowieka. w czym wielką rolę odgrywają wzory „wielkich" ludzi. Formy rozwojowe w pracy katechetyczno-wychowawczej. 4. prowadzi do Boga jako źródła wszelkiej prawdy i rozwija świadomość wiary. przenikającym całą rzeczywistość. chrztu. adjustment) do zadań życia społecznego nie tylko pod względem moralnym. ale jako istota myśląca. np. informowanie. rozumność. Z kolei proponowana funkcja edocere w warstwie psychologicznej wiąże się z tym. 126 p o r § K u n o w s k i . znacząca wtajemniczanie. Natomiast chrześcijańska funkcja edocere przekracza naturalne podawanie informacji nawet religijnych o treści prawd Objawionych. Miała ona zawsze znaczenie magiczne. jak też uczuciowym i wolitywnym. 128 Por. okazuje się najstarszą funkcją wychowania.

b) Druga dziedzina pomocy wychowawczej dotyczy potrzeb rozwojowych wychowanka, które występują w postaci jego aktywności własnej, początkowo jako zabawa, potem dociekanie, praca, twórczość i w końcu jako modlitewne przeżycie światopoglądowe. Ponieważ, jak już wiemy w wymienionych formach rozwojowych życia manifestują się czynniki osobowościowe duchowości ludzkiej (por. cz. III rozdz. II p. 2), wobec tego rola wychowawców wobec nich polega przede wszystkim na kierowaniu zabawą, dociekaniem, pracą, twórczością i przeżyciami światopoglądowymi wychowanka tak, by przez selekcję przedmiotów aktywności, przez poradnictwo psychologiczne i kierownictwo duchowne coraz bardziej wydobywać i utożsamiać pierwiastki duchowości. Tak więc kierowanie zabawą dziecka przedszkolnego powinno zmierzać do kształtowania podstawowych zdolności wartościujących i do tworzenia dziecięcych ideałów zgodnie z ideałem człowieka (nie wolno dopuścić, by dzieci bawiły się dziko). Kierowanie dociekaniem ma się przyczynić do rozwijania rozumności wychowanka, by jego zainteresowania poznawcze nie poszły w kierunku tylko ciekawości sensacyjnej czy seksualnej. Praca wychowawcza pokierowana dąży do rozwijania siły woli wychowanka i jego zdolności wolnego wyboru dobra oraz brania odpowiedzialności moralnej. Twórczość z kolei pokierowana właściwie przez wychowawców powinna ukształtować talenty i uzdolnienia wychowanków w kierunku humanistycznym, tzn. pod kątem dobra ludzi, a nie z ich szkodą. Wreszcie głębsze przeżycie światopoglądowe pozostając pod kierownictwem duchownym ma wtajemniczyć wychowanka w losy ludzkie i doprowadzić do prawdziwego światopoglądu i doskonałości religijno-moralnej poprzez różne formy inicjacji chrześcijańskiej dostosowane warstwowo do wieku, od inicjacji przeżyciowej u małego dziecka, przez inicjację uświadamiającą treści wiary w wieku szkolnym, przez inicjację działaniową w okresie dorastania, inicjację wartościującą kulturalnie w wieku młodzieńczym aż do całkującej inicjacji światopoglądowej w warstwie ostatniej, dającej zrozumienie sensu życia, losu, szczęścia, śmierci, wieczności129. Wychowawcy wprawdzie nie biorą bezpośrednio udziału w procesie jakościowego dojrzewania struktur postępowania, jak charakter, osobowość lub światopogląd, jednakże to przede wszystkim oni swą pracą, pomocą i kierownictwem dostarczają i gromadzą materiał do budowy struktur rozwojowych i są odpowiedzialni za wykonanie
129

swych zadań, wszystkich funkcji od sanare do initiare, dostosowanych do sytuacji wewnętrznej wychowanka i związanych z tym potrzebnych czynności wychowawczych. 2. Zasadnicze czynności wychowawcze Poznanie funkcji wychowawczych jako podstawowych zadań wychowawców prowadzi do dalszego problemu, w jaki sposób, dzięki jakim działaniom czy czynnościom są one wykonywane w procesie rozwojowym wychowania tworząc siłę agosu. Teoria czynności wychowawczych zaczęła się kształtować pod wpływem nauki Herbarta, który wyróżnił trzy ich rodzaje Regierung, Unterricht und Zucht, czyli kierowanie polegające nawet na karceniu i karaniu młodszych dzieci; nauczanie wychowujące uczniów starszych i obyczajność młodzieży. Był to początek dostosowania czynności wychowawcy do etapów rozwoju wychowanków. W okresie międzywojennym także rozróżniano trzy rzeczy: nauczanie, wychowanie i kształcenie, to ostatnie wprowadzone przez Kerschensteinera jako skrzyżowanie nauczania z wychowaniem, prowadzące do wyższego celu przeżywania wartości kulturowych130. Współczesne zaś operowanie funkcjami wychowawczymi wymaga podporządkowania im właściwych czynności. W tym celu rozporządzamy szeregiem pojęć historycznych, jak dozór, pielęgnacja, karność, kierowanie, a pomijając najbardziej upowszechnione wychowanie, nauczanie i kształcenie, zauważamy, że ostatnio dochodzi jeszcze nowy termin - spotkanie (por. cz. III rozdz. I p. 3d). Nie wszystkie z nich mają jednakową wartość poznawczą. Tak np. karność jest celem działania, ale nie czynnością wychowawców, podobnie dozór stanowi wytwór czynności dozorowania, pilnowania lub pielęgnacji. Wychowanie zaś ma co prawda właściwe znaczenie działania wychowawców, lecz jako wyraz wieloznaczny (por. cz. III rozdz. I p. 1) domaga się rozwiniętej synonimiki. Po tych uwagach wstępnych trzeba jeszcze zaznaczyć, że logiczne powiązania ze sobą pojęć wychowania, nauczania i kształcenia są tak skomplikowane i splątane, iż terminologiczne ich rozgraniczenie nie jest w pedagogice zadowalające131.
B. N a w r o c z y ń s k i , Zasady nauczania, Wrocław 1957 2 s. 15-16. F. K o r n i s z e w s k i , Terminologia w pedagogice, jej stan oraz pilne potrzeby (W:) Pedagogika na usługach szkoły, Warszawa 1964 s. 75-80.
131 130

S. K u n o w s k i. Formy rozwojowe, dz. cyt., nr 3 s. 99-100.

W celu jednoznacznego określenia tych terminów nie należy brać za podstawę tylko stosunków logicznych, ujmowanych przez szersze lub węższe znaczenie tych wyrazów, lecz rodzaj procesu, jaki dana czynność wychowawcza wywołuje w powiązaniu z funkcjami, które ma zrealizować. Tak więc funkcja sanare wymaga czynności, którą ogólnie nazywamy dozorowaniem. Polega ona na ochronie rozwoju organizmu, jego zdrowia i bezpieczeństwa, na pilnowaniu koniecznego porządku czy regulaminu, na pielęgnacji zdrowego i moralnego rozwoju wychowanka, na profilaktyce oraz prewencji, czyli zapobieganiu wpływom wszelkiego zła fizycznego czy moralnego. W zakresie rozwoju psychicznego występująca funkcja edocere jest mniej teoretycznie opracowana, niemniej w praktyce postuluje szczególne ćwiczenia rozwijające myślenie, co nazywamy nauczaniem formalnym, obok dostarczania wiadomości i pojęć jako treści nauczania materialnego, wreszcie wymaga powiązania, integrowania rozwiniętych funkcji poznawczych z uczuciowymi i dążeniowymi w psychice i osobowości wychowanka, co razem stanowi tzw. nauczanie wychowujące. Nauczanie więc jako całość jest to złożona czynność wychowawcza, zmierzająca do formowania świadomości przedmiotowej wychowanka w trakcie poznawania otaczającej rzeczywistości. Ponieważ zaś świadomość rozwija się w łączności z całą psychiką razem z jej podświadomością nie tylko od strony emocjonalno-wolitywnej, ale także od strony motoryczno-działaniowej mięśni i rąk, dlatego też funkcja wychowawcza edocere wymaga zatrudnienia naszego układu psycho-motorycznego w zakresie działania muskułów lokomocyjnych i manipulacyjnych, myślenia, całego umysłu i psychiki. Na tym tle zatrudniania w psychoterapii specjalnej stosuje się terapię zabawową, zajęciową (amatorstwo), wysiłkową (przez pracę) 132 .Obydwa te rodzaje czynności: zatrudnienie i nauczanie podlegają kierownictwu wychowawczemu, dążącemu do realizacji celu w wychowaniu rozwojowym człowieka, dlatego też chodzi tu o nauczanie wychowujące oraz o zatrudnienie wychowawcze, a nie o obowiązkową bądź to zarobkową pracę. W trzeciej funkcji wychowawczej educere, w której celem staje się przystosowanie psychiczne, moralne i społeczne wychowanka do życia w społeczeństwie, szczególnego znaczenia nabiera czynność wychowa132 J. Do ro s z e w s k a , szawa 1963 s. 95-100.

nia w znaczeniu ściślejszym. Wychowanie takie zmierza do formowania strony przekonaniowej wychowanków poprzez wzbudzenie w nich przeżyć uczuciowych, nastrojów, postaw dążeniowych oraz chcenia woli. Przedmiotem wychowania wąsko pojętego jest więc tworzenie przekonań osobistych wychowania tak, by treści poznawcze, pochodzące z nauczania w szkole zabarwiały się przeżyciem uczuciowym i stawały się motywem działania praktycznego woli (por. cz. I rozdz. V p. 3). Wynikiem takich własnych przekonań w wychowanku tworzą się najpierw zasady moralne dobrego postępowania, a następnie z rosnącą siłą woli wyrabia się struktura charakteru (por. cz. III rozdz. III p. 3e). Stąd nauczanie wychowujące zostaje uzupełnione wychowaniem węziej pojętym jako wychowaniem społeczno-moralnym i wychowaniem życiowo-praktycznym, przygotowującym do realnych zadań życia, co dopiero w całości zapewnia osiągnięcie dobrego przystosowania się {adjustment) wychowanka do społeczeństwa, jak to zakłada funkcja wychowawcze educere. Z kolei kierowanie wychowanka do ideału nowego człowieka w funkcji educare w trakcie rozwoju warstwy kulturologicznej posługuje się inną czynnością, przerastającą dozorowanie, nauczanie i wychowanie, a którą nazywamy kształceniem. Jak pamiętamy, według określenia G. Kerschensteinera (por. cz. II rozdz. IV p. 3b) kształcenie jest już najbardziej samodzielnym dorabianiem się przez wychowanka własnej struktury duchowej, którą może być zarówno wcześniej charakter moralny, jak też później swoisty typ osobowości twórczej czy wreszcie struktury światopoglądowej. Kształcenie jednakże w dalszym ciągu tworzy syntezę nauczania i wychowania, dlatego też, chociaż polega na samodzielności samego wychowanka, nie usuwa całkowicie potrzeby wychowawcy i jego działania. Wychowawca teraz przygotowuje wychowanka do kształcenia, staje się jego kierownikiem, doradcą, krytykiem w procesie twórczym, a nawet może być przewodnikiem po ścieżkach twórczości, przekształca się więc w psychologa. Pozostaje jeszcze do omówienia najgłębsza funkcja wychowawcza initiare, wprowadzająca wychowanka w tajemnice życia i losu ludzkiego. Czynnością zasadniczą w tej dziedzinie rozwoju czysto duchowego w warstwie piątej zaczyna być we współczesnej teorii pedagogicznej spotkanie (Begegnung), które ma mieć równorzędne znaczenie jak poprzednio poznane czynności nauczania, wychowania i kształcenia (por. cz. III rozdz. I p. 3d). Spotkania z ciekawym człowiekiem w czasie

Nauczyciel-wychowawca w zakresie leczniczym, War-

rozmowy, z interesującą wystawą czy książką, z wydarzeniami życia i historii, wreszcie spotkania z Bogiem, nie tylko w modlitwie, tworzą w rozwoju człowieka ważny element wychowania przez zdarzenia bądź to losowe, bądź też wywoływane przez wychowawców w sytuacjach pedagogicznych jako celowo programowanych. Spotkania więc zaczynają się pojawiać w nauczaniu i wychowaniu, ale potęgują wpływ w kształceniu, stają się wreszcie regułą w warstwie czysto duchowej, która w głębszym przeżyciu światopoglądowym dąży do spotkania człowieka z Absolutem, następnie w modlitwie do spotkania z Bogiem żywym i prawdziwym (por. cz. III rozdz. III p. 2e). Pedagogika chrześcijańska szczególnie w wychowaniu liturgicznym docenia znaczenie pedagogicznego doprowadzenia wychowanków i wiernych do spotkania z Chrystusem, zgodnie z zasadą Chrystocentryzmu (por. cz. II rozdz. III p. 2a), w Piśmie św., w kazaniu, w uczestnictwie we Mszy św., w komunii, sakramencie pokuty, w modlitwie. Kierownictwo duszpasterskie polega więc na wychowawczym przygotowaniu „świadomych, czynnych i owocnych" 1 "spotkań wiernych z Chrystusem tak, by wiara ich stała się żywa, prawdziwa i ofiarna. W innych światopoglądach aranżowanie spotkań, np. z działaczami, bohaterami rewolucji, z pisarzami, uczonymi i przywódcami politycznymi ma także analogiczne znaczenie dla głębszych przeżyć światopoglądowych.

wiemy, że stanowi cel ostateczny wychowania (por. cz. III rozdz. II p. 2). Rosnąca samodzielność ruchowa, dążeniowa, uczuciowa, wolitywna i umysłowa wychowanka pozostaje pod wpływem rozwijających się czynników osobowościowych duchowości ludzkiej i wyraża się przede wszystkim we własnej aktywności dziecka i młodocianego najpierw w postaci zabawy, potem dociekania, z kolei pracy, twórczości i głębszego przeżycia światopoglądowego. Każda z tych rozwojowych form życiowych (por. cz. III rozdz. III p. 2) z jednej strony podlega kierowaniu przez wychowawców przy pomocy ich czynności dozorowania, wychowania, kształcenia i spotkania, a równocześnie z drugiej strony, subiektywnej, stanowi naturalny teren, na którym wzrasta coraz potężniej udział duchowej samodzielności wychowanka i dochodzi do skutku konieczne współdziałanie wychowywanego młodego człowieka z wychowawcami. Zasadnicza przemiana w tym procesie rozwojowym dotyczy stopniowego zanikania autorytatywnego działania wychowawców na rzecz wzrastającego udziału samodzielności wychowanka i jego coraz pełniejszej wolności wewnętrznej. Przebieg tego procesu przemiany charakteru działania wychowawców i wychowanka obrazuje poniższy schemat, w którym poglądowo widzi się jak sfera kierownictwa agosu (celowego działania wychowawców) zanika, a rozszerza się sfera

3. Współpraca wychowawcza jako warunek skuteczności działania agosu Z przeglądu czynności wychowawców wynika, co łatwo zauważyć, że w procesie rozwojowym zachodzi w nich stopniowa zmiana od dozorowania przez nauczanie i wychowanie do kształcenia i spotkania duchowego. Gdy początkowo dozorowanie jest wybitnie autorytatywne i wymaga wysiłku samego wychowawcy, to później jego rola w kształceniu i w spotkaniu duchowym schodzi na drugi plan, sprowadza się do pomocy w zakresie przygotowania i kierowania, natomiast wykonanie wówczas staje się samodzielnym działaniem wychowanka. Mamy w tym procesie zjawisko potęgującej się samodzielności wychowanka, o której
Por. Konstytucja o liturgii świętej (W:) Sobór Watykański II. Konstytucje, dekrety, deklaracje. Tekst polski, Poznań 1968 s. 44-^15.
133

w wyrabianie przy pomocy lęku i kar. Pod koniec wychowania autorytatywnego współpraca przekształca się w dążenie samowychowawcze wychowanka. podejmowane przez pedagogikę analityczną. . wartościowanie. doradcą. W wychowaniu musi się więc stale rozszerzać sfera samodzielności wychowanka. działanie przestaje być wychowaniem. albo też powstaje okaleczenie psychiczne przez po- zbawienie samodzielności i dążności samowychowawczej w postaci zahamowania rozwoju na poziomie infantylizmu. zmierzającej do tego samego celu wychowawczego. aby nie zostało powalone przez burzę. lecz zorientowanej w tym samym kierunku doskonalenia rozwojowego. wolność woli. zapewniając tym wejście wychowanka w sferę wolności duchowej. Natomiast bez tego porozumienia z wychowankiem i współdziałania z jego strony. ani też osiadaniem się wpływów środowiskowych etosu społeczeństwa. a zmienia się tylko w tresurę. automatycznych nawyków i dobrych przyzwyczajeń. że wychowanie nie może być tylko swobodnym wzrostem biosu wychowanka. to już są dalsze problemy. czyli psychicznego związania nawet dorosłego człowieka z matką jako punktem oparcia. jednakże kosztem złamania w wychowanku pędu do samodzielności i wolności wewnętrznej brania na siebie odpowiedzialności. W wypadku zaś tresury albo następuje wykolejenie wychowawcze w postaci buntu przeciwko autorytetom wychowawców. cz. przyjacielem. normatywną i praktyczną.samodzielności wychowanka. Z przeglądu możliwości zaburzeń rozwojowych widzimy jasno. lecz musi być koniecznie kierowaniem i urabianiem wychowanka przez odpowiednio dostosowane działanie agosu wychowawców. jak jego rozumność. Współpraca wychowanka z wychowawcami jest ważna dla obu stron. progresji (por. dochodząca do pełnej wolności wewnętrznej. którym jest zawsze coraz bardziej dobrowolna i świadoma współpraca wychowanka z wychowawcami w dążeniu do tego samego celu jako ideału nowego człowieka. II p. że w dalszych etapach rozwoju wychowawca staje się kierownikiem. Jakie rządzą w tej dziedzinie prawidłowości i jakie występują mechanizmy praktycznej realizacji wychowania. powinni pamiętać o podstawowym warunku właściwego wychowania. jakim jest współpraca z wychowankiem nad formowaniem w nim pełnego i prawdziwego człowieka. drugim zaś zapewniając satysfakcję skuteczności i owocności działania. III rozdz. twórczość i otwartość metafizyczno-religijna na Boga umożliwiają wydobycie z głębin natury całej duchowości duszy ludzkiej i zapanowanie jej nad zmysłowością i cielesnością popędów II nurtu życiowego. Rola wychowawcy z czasem coraz bardziej maleje w tym samym działaniu. pierwszemu dając kierunek i oparcie. w którym prawidłowo ukształtowane przez wychowawców czynniki osobowościowe wychowanka. nadanego przez wychowawców ich siłą agosu. wskazanego przez wychowawców. do którego przywiązuje się młode drzewko. ale wzrasta w nadawaniu kierunku tak. Funkcjonalna równowaga sił autorytetu wychowawczego i samodzielności wychowanka umożliwia prawidłowy przebieg procesu wychowania i stwarza zasadniczy kierunek skuteczności działania wychowawców. którzy niosąc różną pomoc w procesie wychowawczego rozwoju. W całości bowiem wychowania chodzi przecież o wszechstronne rozwinięcie osobowości człowieka aż do pełni jego człowieczeństwa. 1). pełniąc rolę palika. ale nie tej zwyrodniałej w samowoli i w zachciankach.

. Warszawa 1962. Genetyka. Schneider F.. Sośnicki K. Freiheit. Wychowanie człowieka. its Aime and Methods. 1 cz. Kempten-Miinchen 19122. Podstawy wychowania państwowego. Mirski J. Warszawa 1962. Modern Education. z ang. Ueducation et l'action educatrice. Social Psychologie. Pedagogika ogólna.. Die Lehre von Schicksal und Aufgabe des Menschen. Kraków 1961.. System der Padagogik. M. Określenie wychowania Bruner J. Millot A.. Warszawa 1959. ks. Między heroizmem a bestialstwem.. d.. Mysłakowski Z.. Wychowawca i wychowanek... Istota i cele wychowania. J.. . Graz-Wien 19603.. Znaniecki F. Paris 1964. Poznawanie środowiska wychowawczego. Malinowski E. Erziehung und Lehrer. t... Wychowanie i wychowawca (rodzic .. I POJĘCIE WYCHOWANIA /. Spranger E. Zagadnienia dynamiki rozwoju człowieka. Kraków 1949. Wien-Paderborn 1928. Sośnicki K. B i o s ( d z i e d z i c z n o ś ć ) Bonner D. Warszawa 1934.. Wroczyński R. Leipzig 1931. Móglichkeiten und Grenzen der Padagogik. Okoń W... A g o s ( w y c h o w a w c y ) Casotti M. The Process of Education. Rozdz. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1938 nr 1/2... Guardini R.. Schneider F... Warszawa 1963. Warszawa 1936. Heidelberg 1958. Willmann O.. Skowron S. Frankfurt 1947. Ruppert J. Higiena psychiczna. Hale 19252. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1959 nr 4. Wien 1961.. Nohl H. Wrocław 1960.. Stuttgart 19574. Warszawa 1952. Das Ziel der Erziehung.. Organizm a życie psychiczne. Lwów 1933. J. Radlińska H. Warszawa 1964. Osobowość nauczyciela. 3.. J.nauczyciel . Sozialpsychologie in der Erziehung. Mysłakowski Z. Schneider F.). ' Dąbrowski K. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej.). Warszawa 1960... Michalski K.. Der Geist der Erziehung.. Graz-Wien 1947. Pojęcie „losu" we współczesnej pedagogice. c. Warszawa 1936.mistrz). „Die Erziehung" 1935. Haeberlin P. Kretz]. Danysz A. Warszawa 1964. Szuman S. Zmienność i dziedziczność (tł. Ratingen 1964.. Wychowanie i wychowawca... E t o s ( ś r o d o w i s k o ) Durkheim E. [właśc. Warszawa 1964. London 1956. Weinheim 1952. Dziedziczność. Ratingen 1964. Inowrocław 1946.. Dziedziczność (tł. O dezyntegracji pozytywnej. Kretz]. Skowron S. Dobrowolski S. Newcomb T. OP.. Lorenzen H. Pedagogika społeczna. Der christliche Erzieher. Pedagogika ogólna (W:) Encyklopedia Wychowania. Mirski J.. Milano 1930. Raymont T. Spionek H. 2. Allgemeine Padagogik. Trudności wychowawcze i przestępczość młodzieży. O wychowaniu. Der geborene Erzieher. P. Warszawa 1948. Zjawisko rozwoju wychowawczego 2.. Sośnicki K. Munchen 1949. Wrocław 1956. Lwów-Warszawa 19252. Pięter J. Oxford 1960. Woroniecki J. Dópp-Vorwald H. Kalmus H. Der Auftrag der Erziehung..b. London 1952. Wychowanie człowieka. Paris 1940. Cohn J.. Litt T. O czynnikach kształtujących psychikę dziecka w wieku przedszkolnym. z ang. Prohaśka L.. Warszawa 1934.. Einfuhrung in die Erziehungswissenschaft. Warszawa 1966.. II ISTOTA WYCHOWANIA JAKO WYTWORU Dąbrowski K. Miinchen 196010. La naturę de 1'education.. L o s w w y c h o w a n i u Flitner W. Składniki wychowania a... Wrocław 1961. Die Fundamentalbegriffe der Erziehungswissenschaft. Góttler J. Gnade und Schicksal. Paris 1922. Education et Sociologie. Grundfragen der Erziehungswissenschaft. Padagogik der Begegnung. Berlin 1919.. Warszawa 1962. Maestro e scolaro. Socjologia wychowania. Wychowanie i wychowawca. Szuman S. Krawczyk M. Ullmann J. Warszawa 1930. Sośnicki K. WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE DO CZĘŚCI III Pedagogika teoretyczna Rozdz. ks. Charakter und Schicksal. [właśc. Flitner W.. Warszawa 1964.

Strelau J.. Hellwig F. b. Dziecko i twórczość. Praca.. D o c i e k a n i a Barankiewicz H. Twórczość muzyczna dziecka. Kretschmer S. Berdiajew N. Stern A. Warszawa 1966.. Pojęcie szkoły pracy (tł. Kretschmer E. Warszawa 1950. Poznań 1957. Wybrane zagadnienia psychologii twórczości... Poznań 19202. d..... kard.. H.. Amsterdam 1940... „Miesięcznik Pedagogiczny" 1933. Wie wir lernen. Bukowska-Jóźwicka A. Warszawa 1958.. Warszawa 1961.. . Definicja pracy ludzkiej. c. Rozwój nauki o temperamentach. Wrocław 1971.. Naksianowicz-Gołaszewska M. Hoffmann H... abp. Wyszyński S.). Wybór tekstów. Neuchatel-Paris 1959. O poznawaniu temperamentów dzieci. Kórperbau und Charakter. List o wychowaniu.. Zagadnienie zabawy w przedszkolu. Comprehension de fart enfantin. z niem. Warszawa 1933. „Nauka Polska" 1928. Hessen S.. Zarys psychologii pracy. Zamoyska J. O sprzecznościach i jedności wychowania. Inteligencja dzieci i młodzieży (tł. Coleman S. Tiepłow B. Struktury rozwojowe człowieka a. Leipzig 1921. Topińska Z. Die Temperamente. Charakterologie. Warszawa 1963.. Szkoła i charakter (tł. z niem... Sztuka dziecka i jej naturalny rozwój. Ziirich-Stuttgart 19562.. Padernborn 1907. z franc). Creathe Musie for Children. Lwów-Warszawa 1926. Kunowski S. Struve H. Poznań 1930.. Rozwój kolorystyki w sztuce dziecka. Bilczewski J. Trudowaja szkoła. Poznań 1927. Stern W. Der Sinn der Schaffen. O temperamencie i jego poznawaniu. ks. O temperamentach... Zagadnienia typów indywidualności. Kunowski S. Tiibingen 1927. Toruń 1961.. London 1924. „Katecheta" 1959 nr 4. Chenu M. (tł. Zagadnienia psychologii różnic indywidualnych... z niem. Breslau 1933. Foerster F. Strzałecki A.. Mac Auliff.. Poznań 1909. Stern W.. Lam W.. III WYCHOWANIE JAKO ROZWÓJ BIOSU 1.. Psychologia lekarska (tł.. T w ó r c z o ś ć e. Nowacki T. a. Das System der Spiele. Lublin 1946. Zabawa dziecka (W:) Psychologia dziecka pod red. Praca a kształtowanie osobowości ucznia. Dyner K.. Szuman S.). Błoński P. Znajomość ludzi czyli nauka o temperamentach. Proces wychowawczy i jego struktury. Zagadnienia twórczości naukowej. Sztuka dziecka. Lwów 1928. Kunowski S. Warszawa 1927. z niem. Rozwojowe formy życiowe Błachowski S.. b.. Lublin 1958. Twórczość a osobowość twórcy. Falkiewicz L. Strzeszewski Cz. Kerschensteiner G. Biegeleisen-Żelazowski B. Die Schichten der Persónlichkeit. poi. Paris 1921. Die Schichttheorie. Warszawa 1927. F. Moskwa 1961. Moskwa 1919.. Poznań 1937.. Warszawa 1963. 3. Systematische Pddagogik. Jena 1899. Warszawa 1963. Les temperaments. Lublin 1938. Trzebinia . z franc). Temperament Dryjski A. Religia w wychowaniu człowieka. Warszawa 1969. Strelau J.). Leipzig 19473. Kraków 1874. 19463.. Gerstman S.]. Psychologia indywidualna. „Zeszyty Naukowe K U L " 1958 nr 1. Creativity and its cułthation. Stuttgart 19573. Muszyński F. Mieszkowski W. I n d y w i d u a l n o ś ć Pastuszka J. D. Z a b a w a Chateau J.. Berlin 1944 1 8 . Lissa Z. Trojanowska-Kaczmarska A.. Teoria warstwicowa rozwoju człowieka Flitner W. O pracy. Religia a kształcenie charakteru (tł.. O wychowawczym znaczeniu zabawy. Stuttgart 1935. Osmólski W. z niem. Foerster F. Okoń W.Rozdz... Guyer W.. Warszawa 1971. Waszek W. C h a r a k t e r Baumgarten F.. Huizinga J. Szuman S. Warszawa 1965. Wychowanie przez pracę. Warszawa 19662. M.. Lwów 1939. Warszawa 1960. Duch pracy ludzkiej. Warszawa 1938.. tł. Pedagogiczne problemy pracy w cywilizacji technicznej. 2. P r a c a c. Homo ludens. „Ateneum Kapłańskie" 1958 nr 297.. . Differencielłe Psychologie. M e d y t a c j a Anderson H. Warszawa 1967.. Warszawa 1864. Problemy indiwidualnych razliczij..). Rothacken E. O zabawach dzieci.. W. Charakter. Groos K. Debesse. O teologię pracy (tł. Warszawa 1932... Cechy temperamentu i ich zmienność u dzieci. W. Prace psychologów radzieckich.). Warszawa 1971. M. Kierowanie zabawą dziecka w przedszkolu. Warszawa 1958. Psychologia twórczości rysunkowej dziecka.. New York 1959. O charakterze i jego kształceniu. [i in.

„Kultura i Wychowanie" 1933. 1932. Wrocław 1959. Lehmann H. charakter i wychowanie. Braunschweig 19235.. Mysłakowski Z. Padagogik in systematischer Darstellung. Wrocław 19572. Wrocław 1961.. ks. Kraków 1947. Zaniewski R.). New York 1925. Kreutz M. Warszawa 1971.. Wagner J. London 19523. V WYCHOWANIE JAKO URABIANIE PRZEZ DZIAŁANIE AGOSU Eggersdorfer F. Klimke F. Zasady nauczania. . Warszawa 1947. Warszawa 1915. Democracy and Education.. Zarzecki L. Roback A... ks. Sawicki F. jego istota. Radlińska H.. Istota i znaczenie poglądu na świat. Miinchen 1962. The Psychology of Charakter. Struktura katolickiego poglądu na świat. Jeleńska L„ Sztuka wychowania. Wychowanie personalistyczne. Erziehung und Unterricht. Die Hauptprobleme der Weltanschauung. Warszawa-Lwów 1933. O rozwoju i kształtowaniu światopoglądu. Górski K. Was ist Charakter? 1953..Kerschensteiner G. Warszawa 1951. (tl. „Kultura i Wychowanie'" 1935. Pięter J. ks...... Pogląd na świat młodzieży licealnej. Psychologiczne podstawy kształtowania poglądu na świat dzieci i młodzieży. „Tygodnik Powszechny" 1946 nr 46. Warszawa 19462. Ś w i a t o p o g l ą d Chojnacki P. Zagadnienie osobowości w świetle psychologii marksistowskiej.. Grundlegung der Biłdungsarbeit.. Sandomierz 1961. Rozdz. IV WYCHOWANIE JAKO WPŁYW SYTUACJI SPOŁECZNYCH ETOSU Busemann A.. O s o b o w o ś ć Allport G. 2 Klimke F. Istota i zadanie światopoglądu. Berlin 19122.. Charakter. Dewey J. Pastuszka J. Lublin 19622. S... Leipzig 1925. Halle am Saale 1925 5 . Lwów 1938. Osobowość chrześcijańska. Das Bildungsproblem. ks. Kształcenie charakteru... Lwów 1938. z ros. Wrocław 1960. Osoba ludzka -próba definicji. Rodzina wiejska jako środowisko wychowawcze.. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości.. e.. Jugendbildung. Didaktik als Bildungslehre... Rein W. New York 1957. Jugenderziehung. Kerschensteiner G. Popp W. ks. Lindzey G. Halle a. Poznawanie środowiska wychowawczego. Guardini R„ Bollnow O„ Begegnung und Bildung. Das padagogische Milieu. X. Lwów-Warszawa 1935. Rozdz. Langensalza 1928.. Warszawa 1947. Leipzig 1923. Theorie der Bildung.. ks. Langensalza 1912. Handbuch der padagogischen Milieukunde. Znaniecki F. Hessen S. Pięter J. Pogląd na świat a pedagogika. Charakter jako wyższa forma przystosowania się do rzeczywistości... Kempten-Miinchen 1914 . Charlottenburg 1921. Szuman S. X.. Warszawa 1930. Wiirzburg 1956. Dydaktyka ogólna. Willmann O. Henry V. Graz 1949. ks. Warszawa 1932. Gabriel L.. Les Theories des milieux et la pedagogie mesologiąue.. Warszawa 1931. Pogląd na świat a wychowanie.. Lwów 1939. Hali Calvin S... Szuman S. d. Friescheisen-Kóhler M. Granat W. Korniłow K. Leipzig 1926.. Baley S„ Osobowość.. Spranger E. Bildung und Weltanschauung. London 1955 9 . Poznań 1959. Theories of Personalny.. O charakterze ze stanowiska wychowawczego. Remplein H. z niem. Sośnicki K. Salamucha J.. Pedagogika społeczna. Eggersdorfer F. Kreutz M. „Kultura i Wychowanie" 1934. A. Kielce 1938. Charakter człowieka. Papee S. Wrocław 1956.. Leipzig 1926. Pięter J„ Weryński H„ Psychologia światopoglądu młodzieży. Logik der Weltanschauung. Charakter. Kowalski S. Osobowość nauczyciela-wychowawcy.. Piwowarczyk W. Lebensformen. Zagadnienie charakteru a higiena psychiczna.. jego pojęcie i wychowanie. Lwów 1939. Persónlichkeit. Hornowski B. Kształcenie woli i charakteru (tł. Miinchen 19303.. Tournais-Paris 1952. Światopogląd. Radwiłowicz R. Meisenheim 19592. Nawroczyriski B. Hessen S. Szuman S. Poznań 1936.. Ross J„ Grounwork of Educational Theory... Warszawa 1949.. Miiller-Freisenfels F„ Persónlichkeit und Weltanschauung.)...

Warszawa Druk i opawa: DRUK-INTRO SA.2004 ' Wydawnictwo Salezjańskie 03-775 Warszawa. ul. Kawęczyńska 53 Skład: «Iskra». Inowrocław .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful