P. 1
Podstawy współczesnej pedagogiki - Stefan Kunowski

Podstawy współczesnej pedagogiki - Stefan Kunowski

|Views: 2,723|Likes:

More info:

Published by: Krzysztof Brojer on May 07, 2012
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/26/2013

pdf

text

original

Stefan Kunowski

Wydawnictwo Salezjańskie

Podstawy współczesnej pedagogiki

STEFAN KUNOWSKI

Podstawy współczesnej pedagogiki

WYDAWNICTWO SALEZJAŃSKIE W a r s z a w a 2004

Rozdział systemów wychowawczych 70 70 73 76 19 20 21 23 25 25 29 32 35 35 37 39 42 42 44 46 49 52 55 60 63 7 10 13 15 ISBN 83-85528-61-X . I Znaczenie współczesne wychowania 1. Wyrazy pochodne w pedagogice 3. II Pojęcie pedagogiki jako nauki 1. Rola i funkcje wychowania 3.Redakcja ks. Podstawowe terminy i nazwy zjawisk 2. PEDAGOGIKA PORÓWNAWCZA WSPÓŁCZESNE SYSTEMY WYCHOWANIA Rozdz. . I Geneza współczesnych systemów wychowawczych 1. Śpiewakowska SPIS T R E Ś C I Przedmowa do wydania drugiego Przedmowa do wydania pierwszego Wprowadzenie Wskazówki bibliograficzne CZĘŚĆ I. Rozwój kapitalizmu i jego skutki 2. III Budowa pedagogiki i jej miejsce w systemie nauk 1. Nauki światopoglądowe w pedagogice Wskazówki bibliograficzne do części I CZĘŚĆ II. V Nauki współpracujące z pedagogiką 1. . Nauki empiryczne w pedagogice 3. Ruchy społeczno-polityczne XIX wieku a kwestia robotnicza 3. Określenie charakteru naukowego pedagogiki Rozdz. Przedmiot i miejsce pedagogiki w systemie nauk © by Wydawnictwo Salezjańskie. Społeczne znaczenie wychowania Rozdz. Działy współczesnej pedagogiki 3. WSTĘP DO PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Rozdz. Przyrodnicze metody badania w pedagogice 3. Zjawiska przemian w wychowaniu 2. Nauki historyczne w pedagogice 2. Humanistyczne metody badania w pedagogice Rozdz. Warszawa Rozdz. IV Metody badań pedagogicznych 1. Rozwój naukowy pedagogiki 2. Źródła pedagogiki i ich opracowanie 2. Roman Szpakowski sdb Maria D.

jak i rodziców. Składniki (dynamizmy) wychowania Rozdz. kulturalnych czy wyznaniowych. Określenie wychowania 3. Założenia systemu wychowania socjalistycznego 3. a nawet . pedagogiki socjalistycznej i jej czołowych przedstawicieli. jak i książki rodzimych autorów. neomarksizmu. V Wychowanie jako urabianie przez działanie agosu 1. Trzy możliwości w wychowaniu 2. PRZEDMOWA DO WYDANIA DRUGIEGO Polska pedagogika początku lat 90-tych znajduje się w stanie kryzysu. Sytuacje wychowawcze 3. nowej lewicy. Stąd też niekiedy nowe rozwiązania sprowadzają się w istocie do przyjmowania i powielenia wyeksploatowanych czy też nieskrystalizowanych podstaw myślenia o pedagogice. Geneza i rozwój systemu 2. Współpraca wychowawcza jako warunek skuteczności działania agosu Wskazówki bibliograficzne do części III . Luki tej nie wypełniają spora- . Morale sytuacji społecznych etosu . działaniu obliczonym na tani.opiera się na płytkiej socjotechnice. Struktury rozwojowe człowieka Rozdz. . . Doktryna wychowawcza Kościoła Rozdz. Geneza i rozwój systemu 2. co gorsza . Rozwojowe formy życiowe 3. cel i rola nauk pedagogicznych w naszym kraju po upadku komunizmu? W dyskusji na ten temat udział biorą naukowcy-teoretycy. III System chrześcijański wychowania 1. Pedagogika stoi dziś w obliczu zalewu literatury typu praktycznego. Założenia systemu chrześcijańskiego 2 . organizatorów edukacji pozaszkolnej. II Charakterystyka współczesnych systemów wychowania 1. PEDAGOGIKA TEORETYCZNA PROCES WYCHOWAWCZEGO ROZWOJU CZŁOWIEKA Rozdz.kandydatów do roli ojca czy matki. Istnieje też inne niebezpieczeństwo. dotyczy tzw. brak w naszej literaturze systematycznego i pełnego. IV System wychowania liberalnego 1. Jak dotąd. II Istota wychowania jako wytworu 1. IV Wychowanie jako wpływ sytuacji społecznych etosu 1. Widoczne są intensywne i .i trójczynnikowe teorie rozwoju Rozdz.Rozdz. Drugi kierunek . . Zadania i funkcje wychowawców 2. Dwu. wychowawców.113 116 123 123 130 136 151 . Pojęcie nowoczesnego systemu wychowania i jego budowa 3. pedagodzy-praktycy. Zasadnicze czynności wychowawcze 3. Konieczność nowej orientacji w wychowaniu 2. . Znaczenie środowiska w wychowaniu 2. V System socjalistyczny wychowania 1. Podstawy organizacyjne i zasady systemu liberalnego 3. Wydawnictwa te koncentrują się na pytaniu: jak wychowywać? W przeważającej mierze odpowiedź na tę kwestię jest niepełna. Zjawisko rozwoju wychowawczego 2. Kokietuje nauczycieli. które występują na tym polu. Ta socjotechniczna propozycja zaadresowana jest do szerokiego grona odbiorców. Źródła zróżnicowania systemów wychowawczych Rozdz. Zadanie to prowadzi do „pytań pierwszych": jaki jest przedmiot. Pierwsza ma charakter rozliczeniowy. Ideologia współczesnego wychowania chrześcijańskiego 3. na nowo opracowanego zarysu pedagogiki. szybki sukces praktyczny.gorączkowe poszukiwania dróg wyjścia z istniejącej sytuacji. . Widoczne są tu dwie główne tendencje. 80 80 83 88 94 94 98 104 108 108 . Ideologia systemu liberalnego wychowania Rozdz.to poszukiwanie teoretycznych i społecznych fundamentów dla „nowej pedagogiki". . Radami i gotowymi receptami służą w tej mierze zarówno liczne tłumaczenia obcych wydawnictw. poradnikowego. a także przedstawiciele środowisk społecznych. I Pojęcie wychowania 1. 164 164 166 171 181 181 185 187 194 194 203 215 228 228 237 240 245 245 253 256 260 Rozdz.by tak rzec . Wśród różnych orientacji i poglądów. nie brak haseł tzw. III Wychowanie jako rozwój biosu 1. Teoria warstwicowa rozwoju człowieka 2. postmodernizmu czy ruchu New Age. Czynniki rozwojowe człowieka 3. Ideologia systemu wychowania socjalistycznego Wskazówki bibliograficzne do części II CZĘŚĆ III. .

kierują się w stronę przyszłych wymiarów życia. Wyrastające z tych fundamentów wychowanie stawia przed pedagogiem poważne zadania. nie narzuca swoich preferencji. środowiskach i instytucjach zajmujących się nauką o wychowaniu. Wydawnictwo to było w swoim czasie bestselerem czytelniczym. która trafnie bywa określana mianem „wychowania na rozdrożu". występują poza granicę dnia dzisiejszego . partykularnej ideologii. Dr hab. wąskiej opcji teoretycznej. które może być wzorem dla dzisiejszych twórców. Obejmują .we wstępie do pedagogiki. I co ważniejsze. stanowiska i teorie pedagogiczne. psychologiczną oraz teksty z zakresu historii wychowania.także literaturę filozoficzną. Podkreślić wypada także niegdysiejszą elegancję tego pisarstwa. Aktualność tego dzieła wiąże się głównie z prezentowanym przez Autora typem pedagogicznego myślenia. W parze z tym idzie zwięzłość i jasność wywodu.obejmują cały jego świat. Stefan Kunowski w żadnym miejscu swojej publikacji nie podsuwa Czytelnikowi określonych wyborów. Rzeczowo i precyzyjnie przedstawia wybrane idee. miłość. Silnie wspierało niemarksistowskie przyczółki polskiej pedagogiki. Wykraczają one poza osobę wychowanka . Walory te pomyślnie przeszły próbę czasu.obok prac pedagogicznych . ale przyczynkowe wypowiedzi o pedagogice i wychowaniu. Mówi o ludziach. wolność i prawa człowieka oraz demokracja. nadal może i powinno pełnić to swoje zadanie. Jest to „pedagogika zaufania". szerokim zakresem i wyczerpującym charakterem książki oraz z jej mistrzostwem formalnym. Książka Stefana Kunowskiego Podstawy współczesnej pedagogiki prowadzi w świat takich wartości. Pierwsze dwa fragmenty książki mają charakter analityczno-sprawozdawczy. Tym bardziej niewystarczające są ciekawe skądinąd i wartościowe. Wiesław Theiss . Autor w słowach pełnych taktu i tolerancji skupia uwagę na głównych reprezentantach opisywanej problematyki. albo też koncentrują się na wybranym fragmencie nauki o wychowaniu. prawda. Są one.in. co jest. Przeprowadzone analizy opierają się na głębokiej znajomości zagadnienia.to próba autorskiej prezentacji wychowania chrześcijańskiego. marksistów czy przedstawicieli pedagogiki chrześcijańskiej. w charakterystyce współczesnych systemów wychowania oraz w części poświęconej pedagogice teoretycznej. fragment trzeci . jak już zaznaczono. Nie brak tu liberałów.etycznie ukazujące się książki. buduje nadzieję człowieka. Ta podmiotowa perspektywa widoczna jest w każdej z trzech części prezentowanej książki: . Zajęło ważne i trwałe miejsce w procesie kształcenia pedagogów na różnych szczeblach edukacji. a wychowanie . rozwija istniejące siły i możliwości. jak m. ze wszech miar uzasadniona jest propozycja wznowienia znanej książki Stefana Kunowskiego Podstawy współczesnej pedagogiki. O wysokiej wartości książki Stefana Kunowskiego wypowiadało się wielu specjalistów.wspomaganiem rozwoju osoby ludzkiej. Dla Stefana Kunowskiego pedagogika jest przede wszystkim nauką o człowieku. publikowane na łamach fachowej prasy. albo wyrazem określonej. Dostrzega i dowartościowuje to. W tej sytuacji.

Profesor Kunowski znacznie rozbudowuje teorię warstwicową. W części trzeciej swojej pracy Autor rozwija bardziej szczegółowo koncepcję wychowania chrześcijańskiego. Stąd. Punktem wyjścia jest tu oryginalna. Jego ideałem jest . Zawarte w niej omówienie genezy współczesnych systemów wychowania oraz analiza systemów chrześcijańskiego. zasłużonego nauczyciela akademickiego. a następnie etosu i wreszcie agosu.losu" jako czynnika kształtującego człowieka. Książka „Podstawy współczesnej pedagogiki" stanowi cenny wkład do ubogiej biblioteki katolickiej pedagogiki. jakkolwiek treści w niej zawarte dotyczą podstaw współczesnej pedagogiki. Stanowi ona temat drugiej części książki. Przyjmuje mianowicie założenia pedagogiki katolickiej. że może być równocześnie uznany za podręcznik akademicki o dużej wartości dydaktycznej. a nade wszystko łaski. jakkolwiek rezygnuje z dyskusji i oceny różnych stanowisk i kierunków. a równocześnie oryginalne wyjaśnienia terminologiczne. pozwoliła mu na opracowanie obszernej monografii. Ze względu na humanizm treści. Z różnych przyczyn druk książki znacznie się opóźnił. Ogromna erudycja Autora.wybitnego uczonego. liberalnego i socjalistycznego są przykładem kompetentnego i obiektywnego prezentowania różnych założeń. „Podstawy współczesnej pedagogiki" to synteza przemyśleń Profesora Stefana Kunowskiego (1909-1977) . Autor przez 30 lat był kierownikiem Katedry Pedagogiki na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. opracowując szczegółowo rozwój struktury światopoglądowej i podkreślając chrystocentryzm jako naczelny cel wychowania.integracja wszystkich działań wychowawczych do najwyższej funkcji Kościoła w duchu Chrystusa. wprowadzenie pojęcia . Niektórzy z nich kontynuują badania Profesora Kunowskiego. Tysiące studentów słuchało jego wykładów o kierunkach pedagogiki.. logiczny i zwarty. są punktem wyjścia do szczegółowego opracowania pedagogiki porównawczej. wzbogaconego o nową jego koncepcję. poparta porównawczą i krytyczną analizą literatury filozoficznej. książka Profesora Kunowskiego stanowi cenny wkład w polską kulturę pedagogiczną. nawiązująca do teorii warstwicowej Hessena. o strukturze procesu wychowawczego. socjologicznej. uzasadnione teoretycznie i płodne praktycznie poglądy Profesora. Wykład zawarty w tej monografii jest tak systematyczny.rozwijając koncepcję wychowania chrześcijańskiego -jaką rolę spełniają poszczególne funkcje wychowania w perspektywie nadprzyrodzonej. a nawet dokumentalnym. Wyjaśnia dalej . mających istotne znaczenie dla poszczególnych ideologii wychowania i systemów pedagogicznych. to równocześnie zawierają informacje i materiały o charakterze historycznym. Precyzyjne. twórcy teoretycznych koncepcji wychowania chrześcijańskiego.jak pisze . teoria procesu wychowawczego rozwoju człowieka. poglądów i postaw. dającej wielostronny wgląd w strukturę i problemy naukowe pedagogiki. Pedagogika porównawcza w ujęciu Profesora Kunowskiego jest opracowana w oparciu o źródła poparte faktami i stanowi zwartą całość. podkreślenie współpracy wychowanka jako warunku skutecznego wychowania. podkreślając jej wartość moralną i społeczną. Czy Profesor stworzył szkołę pedagogiki katolickiej? . Profesor Kunowski zakończył tę swoją pracę w roku 1972. Koncepcja wychowania jako rozwój biosu.PRZEDMOWA DO WYDANIA PIERWSZEGO Z radością i poczuciem spełnionego obowiązku wobec niezapomnianego Profesora oddajemy do rąk czytelnika jego ostatnią książkę. psychologicznej. naukoznawcze i metodologiczne Autora. pisząc o doktrynie wychowawczej Kościoła i o systemie wychowania chrześcijańskiego. w świetle skutków grzechu pierworodnego. W interpretacji Autor stosuje metodę analityczno-krytyczną. dotyczącej różnych systemów wychowawczych. Prezentuje jednak jasno swój pogląd naukowy. ojej celach i systemach. wielu przejęło się funkcją wychowania w rozwoju człowieka. to oryginalne. merytoryczne bogactwo i konstruktywną analizę procesu wychowania. Dlatego jest ona dziełem unikalnym w pedagogice.

aby studiującym to zagadnienie umożliwić zorientowanie się w całokształcie problemów współczesności. mających zastosowanie w rzeczywistości.prawdziwego uczonego i chrześcijanina*. 4 s. . rejestrujący instytucje i organizacje wychowania w poszczególnych krajach czy kontynentach świata.człowiek. Tradycyjnie najłatwiej byłoby zacząć od podania określenia pedagogiki jako nauki o wychowaniu.prowadzę. bo nie miał po temu warunków. ago . dr Zofia Sękowska * Pierwsze opracowanie dorobku dydaktycznego i naukowego Profesora wraz z bibliografią Czytelnik znajdzie w Rocznikach Filozoficznych TN KUL 27: 1979 z. mających te zalecenia wykonać. które dziś przerastają tradycyjny zakres wychowania oraz kształtowania dzieci i młodzieży. agogija . W wykładach tych nie chodzi o zewnętrzny opis. Należy się szczera wdzięczność wszystkim. którzy przyczynili się do wydania tej pracy. dochodzi się do praktycznych działań wychowawców. Dla dobrej więc roboty wychowawczej dobrze jest szerzej zrozumieć samą rzeczywistość. Szukamy Grec. z których wyrasta współczesna pedagogika. w istocie swej staje się antropagogiką1. antropos . wywodzącą się od wychowawczego prowadzenia dziecka.Formalnie nie. a stają się prowadzeniem człowieka w ciągu całego jego życia do pełni rozwoju człowieczeństwa. same zjawiska i przedmiot. Kunowskiej-Porębnej za prace nad przygotowaniem książki do druku. którzy pamiętają postać swojego Profesora . Prof. a następnie sformułować. w którym działanie się odbywa. czyli wiedzą o prowadzeniu człowieka ku jego wysokim przeznaczeniom. zachowując swą historyczną nazwę. WPROWADZENIE Postęp w dziedzinie wiedzy pedagogicznej wymaga próby usystematyzowania jej w taki sposób. 7-51. lecz o wewnętrzną charakterystykę współczesnych tendencji wychowawczych. a zwłaszcza córce Profesora M. Dlatego rezygnując z definicji wychowania jako punktu wyjścia. lecz pozostawił liczne grono uczniów. by analizując je w procesie historycznego rozwoju zrozumieć ich sens i znaczenie. Niestety na tej dedukcyjnej drodze od przyjętego z góry i często dowolnie pojęcia wychowania do jego szczegółów. co się rozumie przez wychowanie. Jednakże skuteczność praktycznego wychowania nie zależy tylko od wychowawców. Wykład więc ograniczy się do zarysowania podstaw. będziemy się starali indukcyjnie najpierw przyjrzeć się samej rzeczywistości i zjawiskom wychowania. Stąd to nowoczesna pedagogika.prowadzenie.

Współczesne prądy pedagogiczne. z ros. w układzie chronologicznym: a) w języku polskim Krus F.. Kraków 1961. Lwów-Warszawa 19302. Kairów I.).. na których zbudowany jest gmach nowoczesnej pedagogiki. Wychowanie dla przyszłości. Rozwój pedagogiki zachodniej na przełomie XIX i XX wieku. Wychowanie człowieka.. Warszawa 1968.). 1 Warszawa 1933 s.) Pedagogika. które przyczyniły się do udoskonalenia niniejszej pracy. Suchodolski B. Główne momenty myśli i badań pedagogicznych.. Chmaj L. zróżnicowanie światopoglądowe jej ujęć. Warszawa 1947. (red. Zarzecki L. z franc). Warszawa 1964. Inowrocław 1946. realizację praktyczną wszechstronnego rozwoju ludzi oraz trudności na drodze tej realizacji. Wprowadzenie do pedagogiki (tłum.. Warszawa 1962.. Wprowadzenie do pedagogiki. Pięter J. Ziemnowicz M.. Pedagogika ogólna (W:) Encyklopedia Wychowania t. 701-785. Włocławek 1938. t. Katowice 1946. O wychowaniu.. Sośnicki K. Hessen S. nowoczesną teorię rozwoju człowieka i jego uwarunkowań. z których ona wyrasta.. Wychowanie człowieka w zmiennej społeczności. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli. lecz o początki i podwaliny. o podłoża.. Warszawa 1970. 1957.. zagadnienia przemiany duchowej w człowieku. Warszawa 1946. Podstawy i zasady wychowania.. 2 Bieda W. Warszawa 1931. Podoleński S.). Nie chodzi więc ani o elementy. Podstawy pedagogiki (tłum. Suchodolski B.. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. Warszawa 1967. dr Kazimierzowi Sośnickiemu podziękowanie za życzliwe uwagi.... Kukulski Z. (red. (red. odbywającej się pod wpływem wychowania. Kraków 1930. Warszawa 1970. Nawroczyński B. Danysz A. Warszawa 1914. Lublin 1923. Elementy nauk pedagogicznych. Mysłakowski Z. ani o problemy określonego kierunku wychowania.. Zasadnicze zagadnienia pedagogiczne (tłum. Lwów-Warszawa 1922. z niem. Warszawa 19683. Podstawy współczesnej pedagogiki (tłum. Warszawa 1962 . .. nasuwane przez palące problemy współczesnej sytuacji wychowawczej. Na zakończenie wyjaśnień wprowadzających pragnę złożyć Prof.. z franc). obejmują przede wszystkim charakter naukowy pedagogiki. Wstęp do pedagogiki. Problemy wychowania współczesnego. z ros. 1-2 Warszawa 1950. Rowid H. Suchodolski B. Warszawa 1927. dotyczące podstaw wychowania. Sośnicki K. Mialaret G. szczególnie zaś skupimy uwagę na podstawach naukowych. światopoglądowych i filozoficznych.. Warszawa 1964. Istota i cele wychowania.).). Stąd podstawy te w całości biorąc. De Hovre-Tochowicz. Pedagogika (tłum. Sośnicki K.bowiem podstaw współczesnej pedagogiki. Mysłakowski Z. Pedagogika ogólna. Podręcznik pedagogiczny. Autor WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE Obejmują dzieła ogólne. Woroniecki J. Trzy pedagogiki.

Warszawa 1978. Warszawa 1971. Jaczewski A. The Evolution of Educational Theory. Warszawa 1985. Socjopatologia edukacji. Łukaszewicz R. Barker Ph.. Świadomość teoretyczno-metodologiczna współczesnej pedagogiki polskiej (geneza i stan). Warszawa 1987. Rozwój opieki nad dzieckiem w Polsce w latach 1918-1939. Moskwa 1960. Czapów Cz. Górski S... Graz 1953. 1-2. Warszawa 1988.. Lehrbuch der systematischen Padagogik. Strategie wychowawcze. Introduction a la Pedagogie.. 19524. Piedagogika. Dyczewski L.. Funkcje pedagogiki społecznej. Adams J... Warszawa 1980. Osnowy kommunisticzeskogo wospitanija. Toruń 1992.wychowanie -psychoterapia. (red. (red.. Zdobywanie informacji w pracy wychowawczej. Kwieciński Z. Warszawa 1973... W poszukiwaniu tożsamości pedagogiki. Educational Theories. Od filozofii sensu ku pedagogice ogólnej. Warszawa 1985. Wychowanie resocjalizujące.und Unterrichtslehre. Pedagogika zdrowia. Koncepcje psychologiczne człowieka. Łobocki M. Barth P. (red. 1967. Ku pedagogii pogranicza. Dąbrowski K. IV. Traite de pedagogie generale. Jedlewski S. (red..). 2. Potrzeby psychiczne dzieci i młodzieży.. 2.. London 1928. Ewolucja tożsamości pedagogiki. Edukacja dialektyczna i szkoła przyszłości. I. Wynne J. Adams J.. Groundwork of Educational Theory. Metody badań pedagogicznych. Br. Materiały Zjazdu Polskiego Towarzystwa Pedagogiki. Schneider J... Erziehung als Lebenshilfe. Nowak S. Warszawa 1984. Radomski J.... Spór o wartości w kulturze i wychowaniu. Psychologia i dylemat ludzki. Wrocław 1987.. Kraków 1991. Kraków 1992. Warszawa 1980. Wiek XX. Araszkiewicz F. May R.. K. Osobowość i jej kształtowanie przez dezintegrację pozytywną. 1961 2 . Warszawa 1975. Miller R. Czapów Cz. Ross J.)... Łobocki M. Gonczarow N. Planchard E. Br.... Kwaśnica R. Kwieciński Z. New York 1961 3 . Wyd. Folkierska A. Warszawa 1981. Osobowość: Struktura i funkcje regulacyjne. Muszyński H. Drynda D. Die Elemente der Erziehungs . Poznawanie uczniów. London 19559.). Freiburg i. 19603. Muszyński H.. .. Wrocław 1991. Kultura polska w procesie przemian. Ideały wychowawcze Drugiej Rzeczypospolitej. Demel M. An Introductory Survey.istota społeczna. Braunschweig 1909. Warszawa 1980.. T. Kupisiewicz Cz. Katowice 1987. Podstawy psychiatrii dziecięcej.. Podstawy wychowania. Einfuhrung in die Erziehungswissenschaft. Teoria wychowania fizycznego..). Bydgoszcz 1989. Niepokalanów 1993. Wilds E. (red. Warszawa 1982. Warszawa 1985. Janowski A. Moskwa 1960.. Stuttgart 19649. Les maitres de la pedagogie contemporaine. Podstawy teorii oddziaływań wychowawczych... Wyd. Lublin 1993. Toruń 1990. London 1912. New York 19662. Introduction to Education. Skład A. Historia wychowania. Łukaszewski W. Chejnicka-Bezwińska T. Didaktik als Bildungslehre nach ihren Beziehungen zur Sozialforschung und zur Geschichte der Bildung.. Bluszcz K. Filipczuk H. Rozwój i zdrowie ucznia. Edukacja i wyzwolenie. Adamski F. Podstawy dydaktyki ogólnej. Warszawa 1980.. Freiburg i... Góttler J. Pedagogika resocjalizacyjna. Warszawa 1974. The Foundation of Modern Education. Bołdyriew N. Toruń 1991. 1965. Leipzig 1921... Kamiński A. Korczak Z. Lublin 1993.. Warszawa 1974. S. Warszawa 1974. Witkowski L. Paris 1937. Crow L. Allgemeine Pddagogik. J. O.. 1960 10 . F.. Aronson E.... Warszawa 1980. Elementy metodyki i diagnostyki.. Wychowanie seksualne i problemy seksuologiczne wieku rozwojowego... Warszawa 1986. System der Pddagogik.. Warszawa 1990.. Wstęp do dorosłości. Nalaskowski St.. Grundlegung der Erziehung.. W. Petzelt A.. Pedagogie generale. Olsztyn 1986. Warszawa 1973.. Wychowanie moralne w zespole. Lester Smith W. Socjalizacja . Theories of Education. Pedagogika Drugiej Rzeczypospolitej. (red.. Kriekemens A. Education. Louvain 1963. (red. Brezinka W. Oświata i wychowanie w okresie cywilizacyjnego przełomu. K. Warszawa 1981. Wrocław 1980..). Paris 1946. P. Zarys teorii wychowania. Dwie racjonalności. Balcerek M. Wartości w kulturze polskiej. Warszawa 1992.. (oprać).. Warszawa 1978. Janowski A. Muszyński H... Demel M. Miąso J.. Warszawa 1989. De Hovre F.b) w językach obcych Willmann O. Kawula St. Wyd.. Kozielecki J. (red. Gogacz M. Moskwa 1969. Z zagadnień dynamiki grupowej. Kwieciński Z. Crow A. Hubert R. Jaczewski A. Kraków 1986. Korolew F. Popielarska A. Warszawa 1974. Warszawa 1986. Henz H. Teorie postaw. Człowiek . Psychoterapia w wychowaniu. 19482..). Harmondsworth 1957. Kuczkowski St. Na przykładzie szkolnych systemów wychowania w Polsce. 2 Warszawa 1987. Wychowanie w klasie szkolnej. Cz. New York 1963.. Humanizm i podmiotowość w wychowaniu. Nieobecne dyskursy.. Rozdroża i szansę wychowania. Flitner W. Warszawa 1993. Nowak J. Dyczewski L. Psychologia społeczna a zagadnienia wychowania. Warszawa 1988. Wien 1963 3 .. Jaczewski A.. Woprosy piedagogiki. Gonczarow N. Warszawa 1991. Wyd. Konarzewski K. Brecks L. Ideał i cele wychowania.).). Pytania o pedagogikę. Leuven-Paris 1963. Miinchen 1927.

Alternatywna pedagogika humanistyczna. Część I WSTĘP DO PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Rozdział I ZNACZENIE WSPÓŁCZESNE WYCHOWANIA Szukając współczesnego znaczenia wychowania... Działanie jako droga poznania i rozwoju. Tarnowski J. Rusakowska D. (red. dostarczanie rozrywki i kultury. które przed ostatnią wojną mogły być nieznane lub mało upowszechnione. Dlatego działanie wychowawcze zawiera w sobie opiekę. oświatowe i kulturalne. Psychologia wychowawcza dla nauczycieli. to dotykamy świeżo zachodzących zmian.wychowanie. np. postawy. Warszawa 1987. Warszawa 1986. uczucia.. Antypedagogika w dialogu. Makiełło-Jarża G. Zebrowska M.osobowość . przysposobienie rolnicze. Warszawa 1985. które stają się instytucjami wychowującymi. oddziaływanie jednych ludzi na drugich. Wyzwania pedagogiki krytycznej i anty pedagogiki.. szkoła. Dzieje oświaty polskiej 1795-1945. Przetacznikowa M. Zaborowski Z. Pietrasiński Z. (red. (red... Tożsamość i zmiana. Warszawa 1986. Warszawa 1988. Warszawa 1992. do czego te zmiany służą i by wreszcie określić jakie społeczne znaczenie ma współcześnie wychowanie jako całokształt oddziaływań wychowawczych instytucji organizowanych przez społeczeństwo. Warszawa 1970... zakład pracy. wielokierunkowych działań wychowawczych.. Wychowanie do pokoju z Bogiem i ludźmi. Wrocław 1986.. Suchodolski B. aprobowana i odbywa się przez i w ramach życia określonych grup społecznych.. oświatę. a obok tego nauczanie. Warszawa 1983. popierana.. Od pedagogiki ku pedagogii. wychowanie. Wojnar I. Psychologia dążeń ludzkich. czyli funkcje wychowania. Wroczyński R. Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. (red. szkolenie..). Wychowanie przez sztukę. Warszawa 1980.. kształcenie w różnych kierunkach. Witkowski L. ale także zakłady społeczne. Szczepska-Pustkowska M. Wyd. kształcenie. Szkoła. Pedagogika społeczna. społeczne. Toruń 1993. Nauki o wychowaniu w Polsce w XX wieku. Wprowadzenie w rozmyślanie antypedagogiczne. agitację itp. Temperament . Jeśli zaś do instytucji wychowujących zaliczamy dziś nie tylko dom rodzinny i szkoły. Toruń 1988. teatr.. Wrocław 1990. poradnictwo. Wroczyński. muzeum itd. Zaborowski Z. Psychologiczna analiza trudności i niepowodzeń szkolnych.dialog . przyjrzymy się najpierw wszystkim zjawiskom przemian zachodzących obecnie w wychowaniu.. Warszawa 1982. (red.). Tomaszewski T. „Znak" 1991 nr 9/436/.. Trempała E.. Bydgoszcz 1990. Warszawa 1985. Rodziewicz E.Obuchowski K. Psychospołeczne problemy pracy nauczyciela. które w języku polskim dzisiaj oznacza wszelkie celowe oddziaływanie ludzi dojrzałych (wychowawców) przede wszystkim na dzieci i młodzież (wychowanków). Edukacja równoległa. dążenia.. Psychologia rozwojowa. Warszawa 1986. Wychowanie mimo wszystko. estetyczne.). Skórny Z. Warszawa 1990.. 2. Wroczyński R.. (red. popularyzację. „Znak" 1993 nr 9/460/. Wprowadzenie do dydaktyki ogólnej. jak rodzina. aby w nich kształtować określone pojęcia. Siek S. Toteż dla znalezienia sensu wyżej wymienionych. Suchodolski B. Śliwierski B. . Próba zarysu encyklopedycznego. Reykowski J. Szkudlarek T. Warszawa 1983. Dzieje oświaty polskiej do roku 1795. Wychowanie jako wprowadzenie w życie wartościowe. Słobodzian Z. Osobowość a społeczne zachowanie się ludzi.). Kraków 1991. umysłowe.. Pytanie . Warszawa 1986. musimy początkowo posługiwać się potocznym rozumieniem wyrazu „wychowanie". Kierowanie własnym rozwojem. Problem chrześcijańskiej pedagogiki egzystencjalnej.. Główne idee współczesnej psychologii. Warszawa 1986. Stosunki międzyludzkie. Poznań 1984. Nauczyciel i innowacje pedagogiczne. Zaborowski Z. 4. reklamę. Wychowanie na rozdrożu. Wrocław 1985. Warszawa 1992. Toruń 1991. Ruciński St. by na tej drodze zarejestrowania zmian zrozumieć pojawiające się nowe role. Wstęp do epistemologicznej analizy kontekstów edukacyjnych.działanie. Suchodolski B.. Relaks i autosugestia. moralne.. Twórcza praca dziecka. Przy tym działalność wychowawcza jest jakoś społecznie zorganizowana. Tarnowski J. Warszawa 1974. 2. Wyd. Strelau J. Warszawa 1972. Warszawa 1961.).). Trening interpersonalny. Schoenebeck H.. Wołoszyn S.. Wyd.. ideowe. Warszawa 1980. Warszawa 1977. Okoń W. przygotowanie do różnych zadań. Warszawa 1987.). Rutkowiak J. wychowanie fizyczne. Wychowanie a strategia życia. Spionek H. (red. organizacja młodzieżowa. Warszawa 1985.

g) zastosowanie najnowocześniejszej techniki do oddziaływania masowego na ludzi przez prasę. Warszawa 1963. dom młodzieży. np. prasa (unikanie demoralizacji). nad dzieckiem przestępczym (izba milicyjna. opiekuńcze). Moskwa 1964. aby udoskonalić oddziaływanie religii na współczesnego człowieka. Wychowawcza rola prawa Polski Ludowej. G. prasie. B a z a n o w. jaką rolę i jakie zadanie ma do spełnienia wychowanie w życiu ludzkim. związki E. co spowodowane jest tym. telewizję. uniwersytety. korzystających z oświaty. staje się wychowaniem „całożyciowym". do których należą: a) rozszerzanie się terenu oddziaływań wychowawczych w dół i w górę życia ludzkiego. Zjawiska przemian w wychowaniu O sprawach wychowania słyszy się dzisiaj wszędzie w rozmowach. b) zmiana charakteru wychowania z indywidualnego na grupowe. wojsko. z niem. czego wyrazem jest duszpasterski charakter II Soboru Watykańskiego. G. potem szkoły przy świątyniach Babilonu czy Egiptu. w którym wystawy mają wychować upodobania klienta. Trudności z dziećmi i młodzieżą uczyniły z wychowania ważny problem na całym świecie. Warszawa 1954. jak szkoły.). Wychowanie u ludów pierwotnych (tł. przygotowanie do małżeństwa i założenia rodziny. lecz musi się ono odbywać w zespołach (np. w opiece nad małym dzieckiem (żłobek. O wadze tych potrzeb świadczy szereg zjawisk w wychowaniu. pogańskie stworzyły pierwszy czyn wychowawczy . Warszawa R. a nawet handel. trzeba poznać. a przez wyobrażenia bóstwa dawały człowiekowi ideał do 4 1953. w pomocy szkole (komitety rodzicielskie. opiekę nad matką. Piedagogika./. Psychologia. Wedy lub w mitologii greckiej. schronisko dla nieletnich. w pracy kulturalnej i rozrywkowej (miasteczko dziecięce Podgrodzie k. B o r i n g. stara się wpłynąć na masy społeczne (np. dzięki czemu na całym świecie dokonuje się „rewolucja kulturalna". S z c z e r b a . domy akademickie. a równocześnie stało się ono palącą potrzebą społeczną. 2 zawodowe wychowujące ludzi do pracy. ponieważ rodziców.tak.„inicjacje" młodzieży do wierzeń magicznych5. d) pedagogizacja wielu instytucji.Warszawa. wśród których rozróżniamy dawniejsze i nowsze. f) pedagogizacja duszpasterstwa w Kościele. 2. Już religie pierwotne. domy kultury). jak np. mikrofisze. a nawet starców . Pedagogika. dzieciniec letni). a nawet narody i działa w skali światowej przez Organizację Narodów Zjednoczonych (UNESCO). które specjalizują się np. robotników). jak też dokształcanie duchowieństwa w naukach pedagogicznych oraz wychowawcze kształcenie kleryków w seminariach duchownych. jak sądownictwo dla nieletnich 3 i prawo karne dla dorosłych . Szczecina. dokształcającą się inteligencję twórczą. ponieważ dotyczą one nie tylko dzieci w domu i uczniów w szkole. unowocześnione technicznie biblioteki (mikrofilmy. Zarys pedagogiki wojskowej. magnetofony). dostarczanie treści wychowawczej w „księgach świętych". A. pałace młodzieży . czy wiernych w Kościele. c) powstawanie nowych instytucji wychowawczych. A 11. nauczycieli i wychowawców społecznych trzeba na podstawach naukowych psychologii wychowawczej i pedagogiki uświadomić o ich zadaniach i ulepszać ich pracę. klasa szkolna. Mówimy tu o funkcjach wychowania. ale obejmują niemowlęta. . że wychowanie dziś odnosi się do całego życia ludzkiego. Podręcznik sil zbrojnych Stanów Zjednoczonych (tł. ang. dlaczego wychowanie dziś stało się sprawą bardzo ważną i wywołało gwałtowne zmiany w zakresie i formach swego działania. rodzeństwo. moralne i społeczne cele wychowania. poprawczy). 5 S. e) pedagogizacja starych instytucji wychowawczych. że nie wystarcza wychowanie jednostek. Warszawa 1960. W. pogotowie opiekuńcze). radio. D y b o w s k i . (tł. nad dzieckiem opuszczonym (dom dziecka. kino. dotychczas tradycyjnie niewychowawczych. zakład wychowawczy. przedszkole.). plakaty. elektronowe maszyny uczące. 216 n. dorosłych. wychowanie masowe żołnierzy. Warszawa 1960 s. Szkice z teorii i praktyki szkolenia i wychowania żołnierzy radzieckich. sztuki i kultury masom społecznym4. mikrokarty i czytniki) i muzea (obrotowe eksponaty. grafikę. młodzież pracującą i akademicką. drużyna harcerska). S a l w a . Katowice. radiu. polegająca na zbliżeniu i udostępnieniu dzieł nauki. Warszawa 1962. które obecnie musi działać psychologicz2 nie i pedagogicznie na żołnierzy .). poi. 3 Z. Do najstarszych funkcji wychowawczych należą religijne. Rola i funkcje wychowania Ażeby wyjaśnić sprawę. Problemy rewolucji kulturalnej w Polsce Ludowej.

rozumienie świata i życia. Wychowanie współczesne zmierza bowiem do wszechstronnego rozwoju ludzi. Warszawa 1966. wiedza i umiejętność zawodowa. rozwoju techniki. Nowoczesna nauka rozpoznała jeszcze głębsze funkcje wychowawcze. Wychowanie więc współczesne przez szczęście jednostek w wyższym jeszcze stopniu stwarza szczęście narodów. Dopiero w XVI wieku protestantyzm od funkcji religijnej wychowania oddzielił jego funkcję moralną. bardziej przygotowane na niespodzianki historii. gospodarności. wyobraźnię. rozwijanych przez nowoczesną pedagogikę gospodarczą7. ilość zdobytych nagród Nobla. kształtować zainteresowania i uzdolnienia. dając im wykształcenie i przygotowanie życiowe. c) znaczenie biologiczne. N o w a c k i. W tym współzawodnictwie decyduje wyższy poziom wykształcenia społeczeństwa. aby szkoła wychowywała masy w duchu lojalności państwowej i zapobiegała rewolucjom. ponieważ złe wychowanie w najwcześniejszym dzieciństwie odbija się na stanie zdrowia i powoduje nerwice. 6 R. Szkolą a postęp techniczny. stwarzając narody. np. T. W związku z tym państwo jako . kształcenie i szkolenie. do których należą: a) znaczenie techniczne wychowania w zakresie przygotowania do pracy produkcyjnej. e) znaczenie patriotyczne w wychowaniu ducha miłości Ojczyzny. polegające na tym. K u n o w s k i . radość kulturalnego spędzania wolnego czasu. by przez pedagogikę pracy 6 móc szybciej rozwijać cywilizację techniczną. Problemy pedagogiki pracy. uspołecznienie i patriotyzm. D ó r s c h e l . muzyczne lub plastyczne. I. a współcześnie realizowane jest w każdym wojsku przez specjalnych oficerów wychowawczych. która niezależnie od wyznania dążyła do urabiania postaw etycznych u ludzi („imperatyw kategoryczny" sumienia u Kanta). że przez wychowanie. powstaje jako dzieło wychowania. „Zeszyty Naukowe SGPiS" 1959 nr 15. Współczesne więc społeczne znaczenie wychowania powoduje to. zwarte i silniejsze. dzięki czemu można w szkole i w procesie wychowania ćwiczyć myślenie. S z c z e r b a . elektroniki. Pedagogika gospodarcza. Warszawa 1961. d) znaczenie psychologiczne. a nawet zadatek wiecznego szczęścia. Einfuhrung in die Wirtschaftspadagogik. Leipzig 1923. A. f) znaczenie ekonomiczne dla wyrobienia w społeczeństwie zmysłu oszczędności. 147-158. 3. rozwijać wolę. kształcenie i szkoły nie tylko następuje przekazanie dorobku kultury następnym pokoleniom. a te z kolei desakralizując się miały wpływ na kształtowanie się późniejszej etyki laickiej. B u r g e r . kulturę europejską. W. przenikając całość życia społecznego ideą religijną. odkryte przez medycynę. inteligencję. Warszawa 1961. Wreszcie w XIX wieku klasowe społeczeństwo odłączyło od wychowania moralnego funkcję społeczną. uczucia. by być „krajem ludzi kształcących się". lecz z scałkowania wszystkich znaczeń w rozwoju człowieka. „Ateneum Kapłańskie" 1962 nr 322 s. T. Tak więc rozwój mowy i świadomości. Stąd też i Polska dąży do tego. S z a n i a w s k i . O wychowaniu przez pracę. W ten sposób wychowanie przez wszechstronny rozwój przyczynia się do zapewnienia maksymalnych warunków uszczęśliwienia jednostek ludzkich. Między największymi potęgami świata rozgrywa się wyścig w dziedzinie opanowania kosmosu. Te liczne funkcje współczesnego wychowania dowodzą olbrzymiego znaczenia. światopogląd i religijność. D ą b r o w s k i . zasady moralne i ludzkie postępowanie musi być przynajmniej w swoich początkach wypielęgnowane przez staranne wychowanie. wyższej wydajności pracy. cybernetyki dla zautomatyzowania procesów produkcyjnych. Arbeitspadagogik. szkolnictwo i uniwersytety. jakie posiada i tłumaczą zjawiska jego upowszechniania. Wychowanie przez pracę. upowszechnienie oświaty i szlachetność idei wychowawczych. N o w a c k i . które dzięki temu stają się mądrzejsze. politechnizacji i kształcenia zawodowego. gdyż przez odpowiednie wychowanie narodu można go nastawić na agresję w stosunku do innych i imperializm lub też doprowadzić do pokojowego współżycia międzynarodowego. większa efektywność kształcenia inżynierów i naukowców. szlachetniejsze. Berlin 1960. S. Chrześcijaństwo w znacznym stopniu rozwinęło oddziaływanie wychowawcze. w czym jest niczym niezastąpionym narzędziem i jedyną drogą. Warszawa 1962. Społeczne znaczenie wychowania Bardziej aniżeli młodzi ludzie doceniają wartość wychowania narody i społeczeństwa. b) znaczenie kulturotwórcze. 7 E. g) wreszcie znaczenie polityczne.naśladowania. Wszystko. ale osiąga swój rozwój uzdolnień twórczych w różnych dziedzinach kultury. Jednakże sekret masowego uznania dla wysiłków wychowawczych wynika nie z poszczególnych zastosowań. Humanizacja pracy a funkcja społeczna szkoły. co po raz pierwszy w Polsce doceniła Komisja Edukacji Narodowej (1773-1794). zadowolenie z pracy i miłości wzajemnej. że wyrasta ono na naczelny problem epoki. co człowiek wewnętrznie posiada.

oświatę. . stworzonego według (wzoru) Boga w sprawiedliwości i świętości. M. które wyjaśnia co to za nauka. telewizję dla planistycznego i racjonalizatorskiego przetwarzania wszystkich swych obywateli. urzędy. „Tygodnik Powszechny" 1946 nr 33. naukoznawstwo określa wszelką naukę jako społecznie zorganizowaną działalność poznawczą ludzi. a następnie przeprowadzanych eksperymentów i reform działania różnych instytucji pedagogicznych. artystycznej i moralnej. Jednakże krytykując chrześcijaństwo za jego bezskuteczne. znaczącego niewolnika w Grecji starożyt9 S. jak prasę. Wprawdzie samo hasło „stworzenie nowego człowieka" (patrz: Rz 8. którym się pedagogika zajmuje.). M. środki masowej komunikacji. J. 214-215. ses buts et sa philosophie. postaw życiowych i nawyków wszystkich ludzi w danym społeczeństwie utrwalić osiągnięcia rewolucyjnej przebudowy ustroju społecznego. które w sformułowaniu św. R o z e n t h a l . Budownictwo socjalizmu i narodziny nowego człowieka (tł. w sposób przemyślany rozwiązuje problemy (pytania wymagające operacji poznawczych. /. Współcześnie tylko notujemy podejmowane zamiary nowego wychowania. L'UNESCO. Stawianie problemów w naukach wymaga specjalnego języka naukowego. sądy. cła) na państwo wychowawcze. d e L u b a c SJ. zanim określi się dokładniej jej przedmiot. by ustalić obiektywnie ich wyniki. J.. wojsko. wysiłki wychowania nowego człowieka współczesność podejmuje się tego samego zadania w zupełnie inny sposób. Nowy człowiek . część tłumaczona pt. planowane programy. Dlatego w metodologicznym poznaniu pedagogiki jako nauki będziemy zaczynali od jej podstawowego narzędzia. Praca wychowawcza w takiego typu państwach na całym świecie odbywa się pod naczelnym hasłem: „stworzenie nowego człowieka" 8 . czyli pedagogika. R o z d z i a ł II POJĘCIE PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Poznanie pedagogiki jako nauki o wychowaniu wymaga najpierw podejścia metodologicznego. kolonie. E. Ludzkość zatem stoi w obliczu nowych prób i eksperymentów pedagogicznych. „Dydaktyka Szkoły Wyższej": 1970 z. prawo. jego przemiany wymagają wszechstronnych badań i studiów przede wszystkim obecnego stanu. Kraków 1935. kulturę. które stara się wychować własne społeczeństwo w duchu określonej ideologii. Obydwa pochodzą od wyrazu greckiego paidagogos. dbającego o dobrobyt i potęgę gospodarczą (rynki zbytu. jak się wydaje. z ros. zebrania materiału i jego opracowania) tak teoretyczne (pojęciowo wyjaśniające dane zjawiska). Pawła wymaga od wiernych: „odnawiać się duchem w waszym umyśle i przyoblec człowieka nowego.12 szkiców na temat ducha nowego pokolenia (tł. „Etudes" 1947 [nr] 10. 3 s. J. R a t y ń s k i . 1 J 3. sytuacji wychowawczej młodzieży i społeczeństwa. szkolnictwo. gdyż ma to być istotna droga do zapewnienia ludzkości lepszej przyszłości. ponieważ po raz pierwszy przynosi je chrześcijaństwo. H u xl e y . Ta potrzeba naukowej pomocy ze strony pedagogiki przyspiesza jej dojrzewanie metodologiczne jako nauki. Podstawowe terminy i nazwy zjawisk W naukowym traktowaniu spraw wychowania stosujemy dwa podstawowe terminy: pedagogia i pedagogika. Podstawę planowania i racjonalizacji wychowawczego działania współcześnie tworzy specjalna nauka o wychowaniu. Płock 1937. 216-217. 8 Wielkie zadania przebudowy natury człowieka. F i e d 1 e r. polegającej na prawdzie" (Ef 4.23-24). jaki jest jej charakter naukowy. czy praktycznego danej nauki. P i w o w a r c z y k ks.2) nie błyszczy absolutną nowością. czyli terminologii jako zespołu nazw o ściśle ustalonym znaczeniu w zależności od charakteru teoretycznego. Poszukiwanie nowego człowieka. konstruowane modele i ideologie wychowawcze. aby przez osiągnięcie przemiany mentalności. gospodarczego i politycznego oraz przeobrażeń dokonanych w kulturze naukowej.). Wychowanie nowego człowieka. O wychowanie nowego człowieka. jak praktyczne (skutecznie ułatwiające działanie)9. ocenić i ulepszyć. radio. pedagogizując w tym kierunku wszystkie swoje instytucje.21. „Kierunki" 1957 nr 2. K u n o w s k i . która systematycznie stawia i metodycznie. Metodologia ogólna nauki. London 1946. czyli wychowanie. jakim jest terminologia tak podstawowa jak i dalsza oraz próby określenia jej charakteru naukowego. których wyniki i wartość przyszłość najbliższa będzie mogła ocenić. H. z niem. Warszawa 1951. Problematyka metodologiczna seminarium magisterskiego. 206. La Recherche d'un homme nouveau.organizacja życia społecznego zmienia dziś swój charakter na całym świecie z państwa dawniej ekonomicznego.

A . albo też refleksja ta może stać się bardziej praktyczna. Chłopcy więc pod opieką paidagogosów przygotowywali się do takich zawodów religijnych. czyli wychowawczego prowadzenia dzieci. Stąd pedagogia może być albo twórczym działaniem na dzieci i młodzież. zwane palestrą. pięciobój w skoku.nauka o starości. Stąd podstawowy termin pedagogia oznacza samo dzieło wychowywania. myśl (np. gdy dotyczy treści działania wychowawczego i jego metod oraz środków zapewniających jej skuteczność 12 . oznaczającym słowo. Całość tych zabiegów wokół osoby chłopca poczęto nazywać paidagogija. wiadomości o wskazówkach postępowania z dziećmi i o Gr. np. związanych z rozwojem człowieka. słowem wymagano jakiejś podstawowej wiedzy o wychowaniu. w drugim natomiast jest techniką postępowania z dziećmi lub młodzieżą. trzeba wymieniać hebagogi13 14 kę jako dział o wychowaniu młodzieży oraz andragogikę . dopełniacz .dopełniaczandros-mąi. np. Refleksja ta pochodzi z potrzeb działania. Pedagogika współczesna zatrzymuje swą historyczną nazwę. gerontologia . K. początkowo fizycznie. historiografia (gr. W a r s z a w a 1965. G o s t k o w s k i . warunkami tego rozwoju oraz celami.aner.dojrzałość płciowa. stąd też obok pedagogiki jako działu dziecięcego. jak geografia. recytowania wyjątków z epopei narodowych Homera Iliady i Odysei. zespół czynności i umiejętności wychowawczych. Instytucja paidagogosów wynikała z właściwości kultu religijnego Greków.Móglichkeiten . techniką pedagogiczną. ani nie była nauką opisującą tylko. szkolna. Wprawdzie w rozumieniu greckim pedagogika nie była nauką jako zbiór poglądów (gr. albo rzemieślniczym naśladowaniem wzorów postępowania.nauka o młodzieży. logia od legein . gdy rozważa całość zjawisk wychowawczych. geron. ago = prowadzę. Pedagogika. ponieważ ma swoje zastosowanie w działaniu. teologia. Refleksja więc występująca w pedagogice może być bardziej teoretyczna. hebologia . Paidagogos z opiekuna na boisku przemienił się w nauczyciela-wychowawcę. 58. młodzieńcy zaś ćwiczyli na gimnazjonach pentathlon. ale także wraca do niego. czyli współzawodnictwie w zapasach fizycznych (zwanych agone) ku czci bóstwa.paidos = dziecko. jego czynności obejmowały nie tylko opiekę fizyczną. które rozwój przy pomocy działań wychowawców powinien osiągnąć. 112-113. której przedmiot stanowi sprawa praktycznej pedagogii wszelkiego rodzaju (sztuki i techniki wychowania). socjologia). 12 . 11 R. gramatyka. czyli wychowanie. młodzieży oraz oddziaływania na rozwój ludzi dorosłych. W pierwszym wypadku praktyczne wychowywanie graniczy ze sztuką. co nazywano wyrażeniem paidagogike techne. którą można przekazać innym w kształceniu kandydatów na wychowawców.piszę) lecz w rzędzie takich nauk jak matematyka.Grenzen der Erwachsenenbildung). znaczyła refleksję nad działaniem w danym wypadku wychowawczym. który przejawia dążenie do samodzielności. geologia. ale skuteczność rozwiązań teoretycznych wykazuje ostatecznie praktyka. Od tego wyrażenia pochodzi w językach europejskich nazwa pedagogika na oznaczenie teoretycznej wiedzy i nauki o wychowaniu. Zurich 1951. A n d r a g o g i k .starzec. Gdynia 1968. Warszawa 1970 s. (Wesen . płynącym z talentu wychowawcy. Andragogika. E. B. Teoria rozwiązuje problemy dostarczone przez praktykę. W związku z tym w pedagogice jako nauce zachodzi ścisły związek między teorią i praktyką. Z rozwojem kultury. ) . W o j c i e c h o w s k i ( r e d . rzucie dyskiem i oszczepem oraz mocowaniu się1 J . Warszawa 1959 s. Pedagogika jest więc nauką. S u c h o d o l s k i . U z i e m b ł o . biegu. pedagogia domowa.mężczyzna. szczególnie w Atenach. 15 Gr. obej15 mującą oświatę i wychowanie dorosłych wraz z gerontagogiką . Co cztery lata odbywały się ogólnogreckie zapasy olimpijskie na cześć Zeusa. wpojenie chłopcu zasad moralnych. Kościoła. następnie prowadzący go moralnie i duchowo. Pedagogika dorosłych. O . ale także kształcenie umysłowe i prowadzenie duchowomoralne. czy logika. 13 Gr. hebe . zależnym od nabytej wprawy i rutyny. 10 technice wychowywania. H a n s e l m a n n . 14 Gr.nej. Paidagogos etymologicznie oznacza „prowadzący chłopca" 1 0 .zbierać. a nawet staje się „sztuką sztuk". którego zadaniem było odprowadzanie chłopców wolnych obywateli greckich na miejsce ćwiczeń fizycznych. chociaż etymologicznie odnosi się właściwie do wychowania dzieci. chłopiec. zadaniem paidagogosa stało się nauczanie początków pisania i czytania. które z czasem wiązano z wyrazem logos. gdyż działa w trudnym materiale ludzkim. imiesłów agagos = prowadzący. polegającego na agonistyce. Natomiast przy kupnie paidagogosa żądano od niego znajomości swego zawodu. graf o . poszanowania starców. mówić) jak mitologia.czyli Por. dopełniacz gerontos .W ten sposób wychowanie fizyczne dało początek opiece pedagogicznej i wychowaniu u Greków. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli. pais. Sport w starożytności.

Pedagogika obecnie bardzo się rozrosła. własnego narodu. chociaż w nich zachodzi) nie występuje jednak ani równoważność. 18 Np. jak pedagog i paideia. edukacja filmowa20. 76-78. a przy tym zmieniający się rozwojowo tak. a więc pedagogiki dzieci. pedagogika przemysłowa. B. Wychowanie na podwórku. apostolat prasy. Pedagogika podwórkowa. Warszawa 1969. s. nauczanie i kształcenie. pedagogika rolnicza. M. w nauczaniu zaś musimy się liczyć procesem uczenia się u ucznia. chociaż terminy te sumowałyby tylko odcinki rozwoju człowieka. a nawet pedagogika podwórkowa 1 8 . K r e t z ] . W wychowaniu chrześcijańskim zaś. objętej także przez refleksję pedagologiczną (lub pedagogiczną). Jednakże w języku polskim jeszcze przed wojną „pedagog" miał znaczenie nieco ironiczne w stosunku do zwykłego nauczyciela lub J. czyli częściowe zachodzenie na siebie wychowania i nauczania oraz stosunek krzyżowania. M i 1' e r . Wychowanie i wychowawca. Warszawa 1936 s. co wychowanie umysłowe. np. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1966 nr 3 s. używa się wyrazu apostolat. Pozostawałaby na uboczu jeszcze masa oddzielnych spraw pedagogiki praktycznej. młodzieży. K 1 i m a. uwagę. Warszawa 1963. dyscyplinarnej lub liturgicznej. J. Wprawdzie próbuje się na Zachodzie wprowadzić ściślejszy termin formacja. a także dzieckiem Boga. pedagogika szkoły. wojskowa.. obejmującym całość pedagogiki rozwoju człowieka i pedagogiki stosowanej w instytucjach.pedagogiką starszego wieku. Jeśli się zaś weźmie pod 16 Patrz przypis 1. Wyrazy pochodne w pedagogice W dziedzictwie po kulturze greckiej pozostały jeszcze inne wyrazy pochodne. że wychowanie nie nadaje się do prostego zdefiniowania. jej stan oraz pilne potrzeby (W:) Pedagogika na usługach szkoły. Takie rozbicie współczesnej pedagogiki uważa się czasami za objaw jej kryzysu. Z tego przeglądu pojęć podstawowych w pedagogice. Niewolnik-pedagog zapoczątkował nazwę praktycznych wychowawców. R. J. Okazuje się. 20 . I. P e t e r s . duchowe. posługująca się wyrazami przejętymi z języka potocznego. Tam więc. gdzie chodzi o wychowanie do odbioru czegoś lub wychowanie przez przeżywanie czegoś (np. drugi zaś wyraz znaczący całość czynności i skutków wychowawczych. związanych ze specjalizacją pedagogiczną. tam próbuje się używać wyrazu edukacja.). nauczanie i kształcenie mówiąc o formacji intelektualnej. dorosłych czy emerytów. teatru. własnej epoki. duchowej. a obok kształcenia samokształcenie. występuje również podstawowa terminologia. J. Warszawa 1965. podprzeciwieństwo. cyt. pierwszy na oznaczenie ludzi zawodowo zajmujących się sprawami wychowania. pedagogika pracy kulturalno-oświatowej. muzyki). lecznicza. Z rozważań nad edukacją teatralną. żąda się jej scalenia. np. wobec tego pojęcia te nie dadzą się z uściślić jako terminy naukowe i trzeba je osobno analizować jako przedmiot pedagogiki w ramach praktycznych działań wychowawczych koniecznych dla prawidłowego rozwoju wychowanka. Warszawa 1964 s. jak wychowanie. wieloaspektowy. jak to czynią dokumenty soborowe. S u c h o d o l s k i . widać jak przedmiot jej badań jest złożony. Stąd też dla ściślejszego określenia nauki o całkowitym rozwoju człowieka można używać terminu antropagogia i antropagogika 16 . dz. czy nie. 84. ale trudne do zdefiniowania. Pedagogika. filmu. ponieważ kształcenie jest niezależne od wychowania i nauczania. Jednakże znaczy to to samo. 129-148. czy chce tego. czy z szerszych stosunków międzyludzkich pedagogika społeczna. obejmujący jakby łącznie wychowanie. mianowicie pedagologia jako nauka o całkowitym rozwoju człowieka. W dziedzinie praktycznego działania wychowawców. edukacja teatralna lub muzyczna. 2. Terminologia w pedagogice. zaszła potrzeba odróżnienia nazwowego praktyków od teoretyków. że są one łatwe w użyciu praktycznym. pedagogika zawodowa. K o r n i s z e w s k i . który nigdy nie przestaje być przecież dzieckiem własnych rodziców. L. a dotyczących działań wychowawczych. W kategoriach ludzi. 17 B. szczególnie różnych instytucji. pedagogika uniwersytecka. 19 F. Edukacja filmowa (tł. ani 19 sprzeczność lub przeciwieństwo między nimi . z franc). ponieważ między nimi występują liczne stosunki międzyzakresowe tych pojęć (nadrzędność i podrzędność. jak pedagogika przedszkolna. C h m i e l e ń s k a (red. 118. M i r s k i [właśc. karności lub wychowanie do liturgii czy wychowanie przez liturgię. że obok wychowania w praktyce występuje samowychowanie. do czego można posłużyć się terminem. obejmując wszechstronny rozwój człowieka i jego życie od dzieciństwa i młodości po dojrzałość i starość. gdy podkreśla się wpływy wychowawcze czegoś budujące duchowo wychowanków. pedagogika wczasów 17 .

Tak więc nauka o dziecku. Stworzony przez sofistów. Wreszcie w kategorii różnych czynności. paideutes . Szwajcar Pestalozzi. M i r s k i [właśc. Polska bibliografia logopedyczna. 2. jak w nazwie magik. Lublin 1965. Logopedia. K a c z m a r e k . „logopedia" dotyczy wychowawczego rozwijania mowy tak przez usuwanie wad wymowy. Od filantropii do humanitaryzmu ihumanizmu. deklamacja) 26 . 1964. Do prawdziwych pedagogów zaliczano w tym czasie także wielkich wychowawców narodu. Jaeger). Warszawa 1970. Lublin 1960 nr 1 . pedagogikę biblioteczną27.). Podobnie bibliopedia stanowi dział wychowania przy pomocy książki. czy Polak Stanisław Konarski reformator szkoły pijarskiej i prekursor ducha Komisji Edukacji Narodowej. znaczył on całość wykształcenia w gramatyce. czyli „pedologia" (gr. dz. zajmujący się teoretycznie wychowaniem w ogóle. T o r u ń 1956. Jan Bosko.ik. t. nauka) uprawiana jest przez badaczy rozwoju fizycznego i psychicznego dzieci młodszego wieku. wpływ wychowawczy literatury pięknej. 25 24 L. jak np. św. Tamże. podstawowym stał się wyraz paideia. 15. J a e g e r . Jednakże na szczęście termin ten nie przyjął się ze względu na sprzeczność z duchem języka polskiego. J. czyli towrzy tzw. przetłumaczył ją jako humanitas. Niemiec Fróbel. wędrownych nauczycieli greckich na przełomie V i IV wieku przed Chr. Dopiero po drugiej wojnie światowej „pedagog" znaczy powszechnie każdego praktyka nauczyciela. wychowawcę młodzieży opuszczonej i twórcę systemu salezjańskiego zwanego zapobiegawczym. ale zawiera w sobie najwyższy ideał humanistycznego kształcenia. że miarą człowieka zaś jest Bóg (W. Dlatego też wyraz „pedagog" zdemokratyzował się i określa każdego praktyka nauczyciela-wychowawcę. Na serio natomiast nazwa „pedagog" odnosiła się tylko do twórców wielkich systemów pedagogicznych. choćby ten był przeciętnym rzemieślnikiem w swoim zawodzie czy nawet belfrem. Paideia (tł. twórca przedszkola. szukając łacińskiego wyrazu dla greckiej paidei. D o b r z a ń s k i . jak jąkanie (pediatria logopedyczna).. kształcących się do tego pięknego zawodu lub dokształcających się w nim. a więc obejmuje czytelnictwo. Zarys logopedii. s. Już proponowana pedagologia czasami oznacza uniwersytecką naukę o pedagogice. że nauczyciel powinien być przede wszystkim wychowawcą. P o z n a ń 1936. Warszawa 1938. z niem. Było to zgodne z duchem sofistów. Warszawa 1960. czemu najwybitniejszy przedstawiciel Protagoras dał wyraz w określeniu: „Miarą wszystkich rzeczy jest człowiek". t. Poglądy pedagogiczne A. związanych z wychowaniem. jak np. co oznacza ludzkość. zajmujących się sprawami wychowania ukuto szereg wyrazów pochodnych. Działalność pedagogiczna bibliotekarza. których nazywa się pedologami. zajmującego się zagadnieniami kształcenia i dokształcania nauczycieli. M. Zarys i zadania pedagogiki bibliotecznej.B y k o w s k i . Obecnie więc grecka paideia odradza się jako idea humanizmu we współczesnym wychowaniu. lecz utarł się lepszy termin „pedeutologia" (gr. Mianowicie Cycero. twórca szkoły ludowej. stąd pedagolog to naukowiec. Z. Proponowano naukę specjalną o pedagogu nazywać „pedagogologia" 23 . który potrzebuje przygotowania z praktycznej znajomości pedagogiki. Wychowanie i wychowawca. J a x a . człowieczeństwo i tworzy podstawę idei humanizmu i humanitaryzmu 25 . co ma podkreślać. cyt.1969 nr 8/9. 82. czasopismo pt. S t y c z e k.słowo. 9 1 . L. Warszawa. a co rozwinęły dzieje kultury greckiej jako „organiczny rozwój duchowego życia narodu". W. zawierających w swej budowie słowotwórczej rdzeń „ped". P o s a d ź y. gdy pedeutagog to praktyczny wychowawca nauczycieli.nauczyciel).Paideia określa nie tylko formację duchową człowieka pod wpływem całokształtu kultury narodowej. posługującej się jakimiś czynnościami lub wpływami czegoś na rozwój ludzi. . tradycji. dlatego też wyraz pedeuto21 22 23 log dotyczy teoretyka. Mickiewicza. koło naukowe nazywano Studenckim Kołem Pedagogów. np. J. W. K r e t z ]. K a n i a . Tak np. S i n k o. który służy do określania odrębnych dziedzin pedagogiki praktycznej. I. Dopiero Platon dodał.. Mickiewicza 21 czy Matejkę oraz wychowawców w Kościele. 26 Por. J. s. czy łazik. ale poza tym tworzy swój fonetyczny skrót w wyrazie „pedia". 27 L. który tak szanowanego zawodu nie mógł ochrzcić wyrazem z nieco figlarnym przyrostkiem . W a l e n t y n o w i c z . jak też przez estetyczne kształcenie kultury słowa (recytacja. logos . literatury i wychowania24. retoryce i dialektyce.honorowe dla podkreślenia godności studentów pedagogiki na uniwersytetach. związany z typem cywilizacji. s. 1. Ten związek zawodu nauczycielskiego z wychowaniem próbowano przed wojną wyrazić w nazwie „pedagogik" (idąc za niemieckim wyrazem Pddagogiker22)na oznaczenie zawodowca. których np. Zagadnienia kultury żywego słowa. czego program obmyślili sami sofiści. Na określenie zaś naukowców. 1962.

Przeciwstawiając się temu ujęciu pedagogiki jako teorii normatywnej. ponieważ cała sprawa zależy od zrozumienia podstawowego dla danej nauki pojęcia „wychowanie". Sergiusz Hessen. inne dla dziewcząt oraz E. określając pedagogikę jako stosowaną filozofię31. 3. który miał oznaczać naukę we śnie.wykształcenie). Podobieństwa zaś ideałów. trzeba ogólnie najpierw wiedzieć. jak u zwierząt (zoopedagogika). Dotychczasowe stwierdzenie. rozszerzali przedmiot pedagogiki na prafakt wzajemnego wpływu jednych ludzi na drugich oraz na wpływ rasy kształtujących ducha narodowego społeczeństwa. przez sen (gr. stanu. związanej z pedagogiką. ergon praca). obowiązujących przy postępowaniu rodziców z dziećmi. Podstawy pedagogiki (tł.tworzący krąg. wychowanie rycerskie. pracy czy walki. podchodzących z tradycji kultury chrześcijańskiej. Jena 1930. pedagolog polski Józef Mirski określał 29 pedagogikę jako „naukowy system wychowania umiejętnego" . M i r s k i [właśc. Spór rozpoczął socjolog francuski Emile Durkheim (zm. opisującą socjologicznie narodowe systemy wychowawcze. cyt. Rosjanin pracujący w Polsce. H e s s e n . w nowoczesnym ujęciu. Z. który pierwszy stwierdził. Na szczęście zdaje się. Określenie charakteru naukowego pedagogiki Złożony przedmiot pedagogiki powoduje trudności w określeniu jej naukowego charakteru. czytanie książki lub oglądanie filmu.. 30 E. dostarczająca systemom narodowym naczelnych idei i ogólnych pojęć do kierowania wychowaniem28. czyli widział w niej naukę wyłącznie praktyczną o zawodowym wychowawstwie w szkole czy przedszkolu. Education et Sociologie. D u r k h e i m. młodzieńca do przyszłego zawodu. przez co pedagogika stawała się filozofią wychowania30. Wychowanie i wychowawca. tak że w przedmiocie badań pedagogiki znalazły się wszelkie zjawiska. w zbiorowej pracy lub w sytuacji kulturowej wolnego czasu. Stąd pedagogika naukowo interesuje się wszystkimi rodzajami wychowania. 26. jednakże nie wykluczają się wzajemnie. niewiele mówi. aby móc głębiej zrozumieć pojęcie wytworzone przez doświadczenie praktyczne i naukę pedagogiczną. Warszawa 1935 s. współczesne wychowanie znacznie rozszerzyło swój zakres. społecznym. 81-82. przedmiotem jej badania. wychowania.). podobnie jak dla sklasyfikowania warsztatu. Philosophie der Erziehung. tak naturalnego. Stąd Durkheim stwarza nową naukę o wychowaniu. wykluczając tym z przedmiotu pedagogiki wychowanie „nieumiejętne" w domu lub w społeczeństwie. Jednakże i w tej sprawie istnieje rozbieżność zdań wśród naukowców. po poznaniu samego warsztatu naukowego pedagogiki. 2° . Jak widzimy na podstawie przeglądu terminologii.). Przytoczone określenia pedagogiki jako nauki normatywnej czy opisowej. z niem. 28 . Przeciwnie dążą do syntezy. Miinchen 1930. z ros. związane z rozwojem człowieka i z pomocą wychowawczą w tej dziedzinie. Główne momenty myśli i badań pedagogicznych. praktycznej lub filozoficznej są zawsze cząstkowe i jednostronne. Dziś czasami wychowanie przez pracę nazywa się ergopedią (gr. że pedagogika jest nauką o wychowaniu. Tenże. jak tradycyjnego w rodzinie lub w społeczeństwie oraz wychowania zawodowo umiejętnego. czyli uczestniczące w życiu rodzinnym. tworzące wielokierunkową pomoc wychowawczą dla doskonałego i pełnego. J. nowicjat w zakonie lub wychowanie grupowe płci . s. miała badać stara pedagogika jako nauka norma- tywna. 31 S. dz. wszechstronnego rozwoju ludzi. że zaginął wyraz hypnopedia. Zgodnie z postulatem współczesnej metodologii nauk szczegółowych nie będziemy zaczynali od przyjęcia z góry jakiejś dowolnej definicji wychowania. co on produkuje i z jakiego materiału. ponieważ jak widzieliśmy. czyli przygotowujące dziecko. Erziehungsphilosophie. 29 J. 25-28. encyklios . że każde społeczeństwo ma własny system wychowawczy. Paris 1922. K u k u 1 s k i. Współcześnie ujmuje się te trzy rodzaje wychowania jako: 1°-wychowanie naturalne. 1917). Tenże. K r e t z ]. są wszelkie zjawiska wychowawcze zachodzące w ciągu całożyciowego rozwoju człowieka oraz różnorodne czynności opracowane teoretycznie. K r i e c k.inne dla chłopców. hypnos . terminowanie w rzemiośle. Dlatego też teoretycy wychowania hitlerowskiego. jaki tworzy pedagogika.Pierwszym wyrazem tego typu była „encyklopedia" oznaczająca wydawnictwo alfabetycznego zbioru wiadomości ze wszystkich lub określonej dziedziny wiedzy (gr.wychowanie celowo zamierzone. którym zależało na przekreśleniu wartości tradycyjnego wychowania zawodowego w szkole czy uniwersytecie. np.sen). Lubin 1923 s. Raczej jako uogólniające całokształt przedmiotu badań pojęcie w pedagogice wypadnie wychowanie omawiać znacznie później. Dlatego też zaczniemy od próby scharakteryzowania rodzaju nauki. Lwów 1936. np. Podobnie rzecz ujmował prof. całkowity i paideia . złożony ze zwyczajów i praktyk. Wychowanie narodowopolityczne (tł.

urodzenie czy też wychowanie decyduje o rozwoju człowieka. rozwinęło zasady wychowawcze wychodząc z podstaw wiary religijnej. kiedy stare formy wychowania przeżywały kryzys. Natomiast refleksja nad wychowaniem. -Kwartalnik Pedagogiczny" 1956 nr 1/2 s. Powieść pedagogiczna i jej znaczenie dla teorii pedagogicznej. dotyczący naukowości pedagogiki: czy jest ona nauką samodzielną. jak szkoła. W sprawie podniesienia poziomu pedagogiki. Powiązanie obydwu tych aspektów myślenia wychowawczego i ustalenie stosunku między teorią i praktyką usuwa ten spór. M i r s k i [właśc. iż współczesna pedagogika jest wszechstronną nauką o całej rzeczywistości wychowawczej.. Woroniecki). a filzofowie greccy (Platon. Ten „ojciec pedagogiki naukowej" oderwał ją od filozofii. M i 11 e r. Znaniecki). Epikur i inni) wyrażali poglądy na sprawę wychowania jako zastosowanie swych założeń filozoficznych. czy też stanowi zlepek. ale wytwarza przez to inny. stających w obronie lub krytykujących wychowanie katolickie. K r e u t z.wychowanie organizowane programowo w specjalnych instytucjach wychowawczych. to tym bardziej człowiek musiał wychowywać dzieci i młodzież (inicjacja u ludów pierwotnych). jeśli nie jest biologiem . G e i s s 1 e r. s.Dopiero naukowy charakter nadał pedagogice z początkiem XIX wieku niemiecki uczony. 33 32 R o z d z i a ł III BUDOWA PEDAGOGIKI I JEJ MIEJSCE W SYSTEMIE NAUK 1. uniwersytet. K r e t z ] . religijny. Hali). Ist die Padagogik noch eine autonome Wissenschaft? „International Review of E d u c a t i o n U N E S C O " 1959. Wychowanie i wychowawca. Na szczęście inni oświadczają. że w refleksji nad działaniem wychowawczym występują. usystematyzował i oparł na dwu naukach pomocniczych: etyce filozoficznej. s. Rozwój naukowy pedagogiki Sama pedagogia istnieje od początków ludzkości. obejmuje bowiem „pewien dział filozofii. wobec czego różne te nauki mogą zgłaszać do teorii wychowania. 35 J. Langensalza 1929. konglomerat różnych nauk praktycznych i teoretycznych. która malowała utopię wychowania na łonie natury bez narzucania dziecku programu nauczania. ale występowało sporadycznie i miało zmienny charakter filozoficzny. psychicznym i kulturalnym. 34 M. że pedagogika jest częścią etyki (o. socjologii. Die Autonomie der Padagogik. Spory o naukowy charakter pedagogiki przez zaliczenie jej do nauki praktycznej lub filozoficznej. dz. można to ukazać w pełni dopiero po zapoznaniu się z budową naukową pedagogiki. Tak właśnie sofiści pierwsi postawili problem pedagogiczny . autonomiczną33.. 87.S. G. S u c h o d o l s k i . psychologii i historii" 34 . jak mówiliśmy. wnosząc nowe pojęcia i wartości. publicys36 tyczny lub nawet literacki . Potem chrześcijaństwo. dz. w której istotę stanowi całożyciowy rozwój człowieka oraz wszelkie tak dodatnie. że wychowanie jest równocześnie zjawiskiem moralnym. z którymi ona współpracuje. jak i ujemne wpływy jednych ludzi na drugich oraz wpływy środowiska. skoro zwierzęta instynktownie opiekują się potomstwem i uczą je sztuki życia. z czego wynika. 3 2 Na tej podstawie dochodzimy do wniosku. lub częścią socjologii (F. Por. J. z najgłośniejszą powieścią Jean Jacąues Rousseau pt. Arystoteles. jak też dyrektywy praktyczne o metodach i środkach działania wychowawczego. że pedagogika jest nauką skonstruowaną z 4 działów należących do innych nauk. poważniejszy problem. Tak więc myślenie pedagogiczne istniało od dawna. cyt. pierwszy habilitowany profesor pedagogiki w Getyndze i następca na katedrze filozoficznej po Kancie w Królewcu.nikt nie jest pedagogiem. Zmieniały się tylko formy wychowania z rozwojem życia społecznego i kultury. która miała R. biologii (homo pedagogus nisi biologus . J. S. czyli do pedagogiki pretensje o swój udział i uważać pedagogikę tylko za swą część35. 36 .3° . 2. filozofii i ideologii normujących życie społeczne? I na to pytanie odpowiada się. Dalej nowe myśli o wychowaniu pojawiły się w XVIII wieku (Oświecenie). biologicznym. Dlatego przyjmując założenie niezależności pedagogiki od innych nauk. Okazuje się. myślenie pedagogiczne zjawiało się późno w historii zawsze w czasach przełomowych. społecznym. seminarium duchowne itp. że sprawa jest bardziej złożona niż sugerowałyby powyższe roszczenia. U c k o. Johann Friedrich Herbart (1776-1841). 32-41. Z kolei protestantyzm w XVI wieku wywołał nową falę myśli pedagogicznej w postaci traktatów publicystycznych humanistów. B. Emil czyli o wychowaniu (1762). normatywnej czy opisowej wynikają stąd. „ N o w a S z k o ł a " 1959 nr 9 s. 150-178. Pedagogika. jej metodami badań oraz z naukami. cyt. tak sądy teoretyczne o zjawiskach rozwojowych i o celach rozwoju człowieka.

a na to miejsce zaczyna rozwijać się nowa pedagogika eksperymentalna 39 . metoda nauczania. Stoy. Tenże. Lublin 1976 s. Warszawa 1947 2 s. 56-57. która podawała środki do osiągnięcia celów 37 .zjawisko) jako metody poznania idącej od „oglądu do opisu tego. która zwróciła się do badania praw rozwojowych człowieka 43 . Dydaktyka ogólna. Fr. w którym dziecko żyje. prawdy. 38 W. Grundlagen der Padagogik und Didaktik. A. 42 Por. co powinno być (Solleń) filozofia ta stała się aksjologią (od gr. że metoda przyrodoznawcza nie może rozstrzygnąć zagadnienia celów wychowawczych. na którą dziś składają się wielopiętrowe działy. wywołał S. że na drodze eksperymentu da się rozwiązać całość zagadnień praktycznych i teoretycznych wychowania wyróżnionych przez herbartystów. N a w r o c z y ń s k i . Wykłady pedagogiczne w zarysie (tł. Warszawa 19363.B y k o w s k i . R. Lwów-Warszawa 1920. W początkach więc XX wieku nastąpił kryzys pedagogiki eksperymentalnej. Psychologia dziecka 1 pedagogika eksperymentalna (tł. rozwinął zagadnienie ideologii i światopoglądu jako podstawy celów i ideałów wychowawczych. Wreszcie okres pedagogiki czystej. L. dążącej do ustalenia swych podstaw naukowości. Filozofia wartości a zadania pedagogiki. dlatego też traci ona swe naukowe znaczenie. a neguje istnienie celów. 2. Warszawa 1901. z franc).Na podstawie aksjologii pedagogika normatywna w okresie międzywojennym starała się naukowo i filozoficznie określić ceł i ideał wychowania. Husserla (gr. Stąd pedagogika w swej pierwszej fazie rozwoju jako nauka stała się technologią szkolnego uczenia.określić cele wychowania. Z a r z e c k i . 37 J. R e i n . Współczesna psychologia niemiecka (tł.). Pedagogika ogólna wyprowadzona z celu wychowania (tł. a powstała prawdziwa „wieża Babel" sprzecznych ze sobą kierunków i prądów pedagogicznych41 . Kraków 1937. L a y. C h m a j. Rein) w drugiej połowie XIX wieku zacieśnili przedmiot pedagogiki tylko do praktycznych spraw szkolnego nauczania jak: program. Działy współczesnej pedagogiki Każdy etap historycznego rozwoju pedagogiki. Warszawa 1912. sądzono bowiem. Trzeci etap pedagogiki normatywnej pozostawił po sobie teorię wartości wychowawczych wraz z teorią kultury. Th. która zajęła się człowiekiem. Po drugiej wojnie światowej pedagogika jako nauka dąży do swojej syntezy w budowie. Z pomocą przyszła tu pokantowska filozofia. phainomenon . L. Jednakże uczniowie Herbarta (Ziller. J a x a . R e g en e r. dorzucił określony dorobek. J a k ób i e c ) . Miinchen 1930. Philosophie der Werte als Grundwissenschaft der Pddagogischen Zieltheorie. zawodowych. Leipzig 1939.wart coś). S t ę p i e ń . 39 M. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. K. E. badająca także stronę socjologiczną wpływów środowiska. Po pedagogice eksperymentalnej pozostała ważna dziedzina psychologii rozwojowej dzieci i młodzieży oraz psychologia wychowawcza. wyrażających się w ideach dobra. Zasady pedagogiki doświadczalnej.Dlatego też w latach 30-tych naszego stulecia pojawiło się na podstawie fenomenologii E. 224. C l a p a r e d e . a nie tradycyjną metafizyką bytu. normującej cele wychowania. budowa lekcji. Pedagogika eksperymentalna (tł. piękna i świętości 40 . Niedługo okazało się. aksiia . 40 . nauką o wartościach. O s t e r l o f f ) . S t e r a ) . R. Zajmując się nie tym. Lwów 1918. J. Zarys dydaktyki ogólnej (tł. 0 kształceniu. Warszawa 1913. teoretycznie niezależnej od z góry przyjętej filozofii wartości. z franc). gdy socjologizm kładł nacisk na uspołecznienie uczniów w szkole. T. Leipzig 1918. 43 B. D a n y s z . I tak okres herbartowskiej technologii szkolnego nauczania obdarzył pedagogikę praktycznym działem dydaktyki i metodyki nauczania wszelkich przedmiotów ogólnokształcących. H e r b a r t. Jednakże nie doszło do zgody między pedagogami. Wrocław 1968. Było to zastosowanie metod przyrodniczych (pierwsze laboratorium psychologii eksperymentalnej Wundta w Lipsku 1879 r. wysunęło się zaś nowe ujęcie naukowe pedagogiki normatywnej. lecz tym. oraz na tworzonej przez siebie psychologii. W wyniku tego rozwinęła się praktyczna dydaktyka szkoły herbartowskiej38.Pod koniec XIX wieku zjawiły się dwa kierunki w szkolnej pedagogice: indywidualizm pedagogiczny starał się rozwijać jednostkę umysłowo. Experimentelle Padagogik. 41 L. B. co i jak dane" 4 2 . czyli kształcenie charakteru przez nauczanie. Warszawa 1920. Lwów 1926. B e h n. R u s k. Warszawa 1962. K o z ł o w s k i . R i b o t. Sporu nie dało się rozwiązać przez samą technologię szkolną. Wstęp do filozofii. A.czwarte ujęcie naukowe wychowania jako „pedagogika czysta". co jest (Sein).) do badania zjawisk pedagogicznych. która filozoficznie i od strony etyki zajęła się problemem celów wychowania. F. A. który i obecnie nie stracił swego znaczenia w wychowaniu. z ang. Współczesne prądy pedagogiczne. ponieważ zajmuje się tylko związkami przyczynowymi i ustala prawa rządzące zjawiskami. pedagogicznych czy artystycznych.

medycyna. opracowująca także doświadczenie dydaktyczne i metodyczne przy wszelkim nauczaniu i uczeniu się. lecz mają budowę pionową. lecz wymagał ciągle dalszego pogłębiania i kontynuacji. termodynamika itd.lub surdopedagogika głuchych itd. może być trudną i delikatną „sztuką sztuk". wartościach lub pojęciach wychowania. dzięki czemu człowiek może się w pełni doskonalić i osiągnąć kres procesu rozwoju. jak mechanika. a równocześnie normą oceniającą. czy też odbiega od celu. czyli ogólna. a więc metody dochodzenia do prawdy o działaniach. 2° . Dlatego też przedmiotem formalnym w pedagogice musi być dobro rozwojowe człowieka nie aktualnie pojęte. nauczycieli.. psychologicznych. Pedagogika. obejmujący całość badanego przedmiotu. jakim jest doskonały stan człowieczeństwa.pedagogika teoretyczna. .). określa swój materialny i formalny przedmiot badania. Ta pełnia człowieczeństwa staje się więc praktycznym celem do osiągnięcia przez wychowanie. Podstawowe prawidłowości pedagogiki. uwikłanych i związanych z wychowaniem. nastawione ku przyszłości. Pedagogika. eksperymentalny i normatywny. fizjologia. Narastający dorobek naukowy pedagogiki wprawdzie nie ogarniał nigdy całości problemów wychowawczych. Materialnie tym przedmiotem pedagogiki jest wszechstronny rozwój człowieka w ciągu całego jego życia. K o 11 o w s k i. którymi powinno się kierować wychowanie. w której tradycyjnie rozróżnia się pedagogikę ogólną. dąży w oparciu o materiał empiryczny. w której występują obok siebie takie działy. specjalną (tu znów występuje np. pod kątem którego rozpatruje rzeczy badane.pedagogika opisowa lub eksperymentalna jako dział naukowo uogólniający doświadczenie i badający eksperymentalnie prawa rządzące przebiegiem zjawisk biologicznych. lecz realizujące się w przyszłości. mającą do czynienia z człowiekiem. jak wychowanie fizyczne. jest nauką o złożonej budowie. Ale człowiekiem żywym i rozwijającym się zajmuje się wiele nauk.pedagogika normatywna. która jako dział najwyższy. pod kątem którego badają człowieka. co nazywa się przedmiotem formalnym danej nauki. spełniając te warunki metodologiczne. stąd odróżniają się one swym formalnym punktem widzenia. socjologia itp. optyka. jak mówiliśmy. wytwory jego kultury i na tym tle ustala wartości. która na podstawie filozofii człowieka (antropologia filozoficzna). tyflopedagogika niewidomych. dlatego też współczesna pedagogika w swojej budowie naukowej jako działalności metodycznie poznającej całą rzeczywistość zjawisk wychowawczych na podstawie doświadczenia opiera się o cztery działy. która od najszerszej podstawy doświadczenia praktycznego wychowawców idzie w górę poprzez uogólnienia zjawisk wychowawczych i wartości aż do najogólniejszych pojęć ujmujących proces rozwojowy człowieka do jego pełni według ideału „nowego człowieka". jak też swój aspekt. jak wiemy.. mających do czynienia z dziećmi. Obok tych działów występuje w pedagogice współczesnej także budowa pozioma. w fizyce. 44 jakby pawilonowa. Ponie- K. związanej z problemem prawidłowości wszechstronnego rozwoju człowieka 44 . stara się proces rozwojowy doprowadzić do jego kresu.pedagogika praktyczna lub empiryczna. młodzieżą i człowiekiem dorosłym. że działy w pedagogice nie są poziomymi zgrupowaniami różnych zjawisk. aksjologii i teorii kultury bada naturę człowieka. gr. ideały i normy. zajmująca się wszechstronnym rozwojem ludzi. czyli działy zróżnicowane zależnie od przedmiotów wychowania i dziedzin. teorii odtwarzającej obiektywnie całą rzeczywistość wychowawczą. W działach pionowych główną rolę odgrywają sposoby uzyskiwania praw lub ich stosowania. moralne itp. inaczej mówiąc człowiek w trakcie rozwoju. do stworzenia jednolitej teorii wszechstronnego rozwoju człowieka i jego uwarunkowań.dążenie do syntezy pedagogicznej. jak np. wychowawców wszelkiego rodzaju. zbierająca i badająca całość doświadczenia wychowawczego rodziców. ale pedagogika. która zależy od przedmiotu badania i jego miejsca wśród innych nauk. socjologicznych lub kulturowych. Każda z nauk posiada określony materialny przedmiot badania. Przedmiot i miejsce pedagogiki w systemie nauk Pedagogia jako wychowanie. psychologia. zjawiskach. Ta skomplikowana budowa pedagogiki jako nauki wymaga omówienia jej strony metodologicznej. cele. zawodową. umysłowe. 4° . do których należą: 1° . czy proces rozwoju przebiega właściwie. 3. Należy dodać. dostarczany przez wcześniejsze działy pedagogicznych badań. 3° . jak embriologia. obserwująca. typhlos = ślepy . tym aspektem. Wrocław 1964. lub też może poprzestać na zwykłej technice wychowawczej.

prawo. czyli wyprowadzenie dziecka ze stanu natury i barbarzyństwa do stanu kultury. taka zaś ocena prowadzi do praktycznego działania..piszę) 50 . nomos . konstatującą stan rzeczywisty. 219-231. Pomijając historyczne klasyfiB. Do jakiej z tych dwu grup nauk wypadnie zaliczyć pedagogikę? Miejsce pedagogiki wśród nauk przyrodniczych i humanistycznych wypada na centrum pomiędzy nimi. Świat człowieka a wychowanie. O k o ń . dlatego pedagogika współczesna wiąże rozwój jednostek z rozwojem społeczeństwa jako całości i w związku z tym wychowanie kształtuje futurologicz45 nie dla przyszłości . jest bowiem co do swego charakteru nauką humanistyczną z podbudową przyrodniczą. Lublin 1961 s. jak również nauką praktyczną. prawodawstwem itd. że wychowanie nie jest dziełem samej natury. po drugie ponieważ zagadnienie celu i wartości jest decydujące w wychowaniu. Warszawa 1970.wyprowadzam). Wychowanie dla przyszłości. Podbudowa przyrodnicza życia organizmu badana jest przez nauki nomotetyczne. Z jednej strony będzie to nauka empiryczna o faktach. dążące do opisu przeżytych. lecz kultury społeczeństwa. Stanowi ona siłę napędową rozwoju człowieka. niezależnej od człowieka oraz świata kultury jako wytworu ludzkiego. kultury masowej. Dział bowiem teoretyczny w niej nie tworzy oderwanej od rzeczywistości teorii rozwoju człowieka dla samej spekulacji i wiedzy akademickiej. Pedagogika częściowo należy do jednych i drugich.waż dobro rozwoju człowieka ma charakter społeczny. Warszawa 1968 3 .swoisty. Prognozy a nauka. Warszawa-Wilno 1938 s . Przewidywania przyszłości. a nawet konstruującą nowy świat ludzi zgodnie z wizją. modelem i koncepcją „nowego człowieka" 47 . ex duco . które w swoich wytworach podlega ocenie aksjologicznej i wartościowaniu z punktu widzenia celów społecznych i wychowawczych. które by udoskonalały praktykę pedagogiczną. organizacją społeczeństwa. 46 45 kacje nauki od Platona i Arystotelesa aż do Comte'a i Wundta 4 9 . Naturę badają nauki przyrodnicze. przyczynowe prawa rządzące przyrodą i stąd nazywane nomotetycznymi (gr. że naukowy jej charakter mieszany łączy w sobie naukę empirycznonormatywną z nauką teoretycznopraktyczną. dlatego też nazywane naukami idiograficznymi (gr. lecz także przekształcającą rzeczywistość. tithemi . W. 47 Por. z drugiej zaś jest to nauka normatywna. Pedagogika bowiem jest nie tylko nauką stwierdzającą. O postępie pedagogicznym. futurus = przyszły) co do kierunków zmian. S u c h o d o l s k i . Dlatego też pedagogika jest równocześnie nauką teoretyczną. Jest ona nauką humanistyczną przede wszystkim dlatego. S. jakie one powinny być. demograficznego itd. Logiczne podstawy nauczania. jedyny.. a nie jego strona przyrodnicza. odbitka z Encyklopedii Wychowania. W ten sposób postęp pedagogiczny48 przyczynia się do budowania rzeczywistości lepiej odpowiadającej człowiekowi. 50 K. Futurologia jako naukowe przewidywanie przyszłości (łac. lecz ma pomóc w skonstruowaniu takich modeli wychowania. Warszawa 1970. Warszawa 1969. Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Warszawa 1967 s. ustanawiam). mającego na oku pokierowanie rozwojem do właściwego celu. K a m i ń s k i ks. która ulega jednak uspołecznieniu i ukulturalnieniu jako podstawie człowieczeństwa. ulega jednakże w procesie wychowawczym humanistycznemu przeobrażeniu. istniejący w wychowaniu. Wobec takich właściwości przedmiotu badań pedagogiki jej naukowość jest złożona. poprzestaniemy na rozróżnieniu dwu zasadniczych przedmiotów badania w naukach szczegółowych: świata natury. S u c h o d o l s k i . dotyczących rozwoju człowieka. Dlatego też od starożytności słusznie widzi się w wychowaniu edukację (łac. moralnością. Natomiast świat kultury z jego sztuką. idios . S i c i ń s k i. czyli trendów w dziedzinie przyszłej konsumpcji.71 n. poznają nauki humanistyczne. niepowtarzalnych wartości jednostkowych. dążące do zmatematyzowania swoich wyników. A j d u k i e w i c z . planowania przestrzennego. R o 1 b i e c k i. które starają się zrozumieć w ich strukturze i ocenić aksjologicznie. Ma to swoje konsekwencje w metodach badań pedagogicznych. 48 Por. starające się wykryć konieczne. A. zawsze oceniająca fakty opisane z punktu widzenia. 4 6 odgrywa obecnie w pedagogice coraz większą rolę. 95-103. graf o . 49 .stawiam. trzeba jeszcze zwrócić uwagę na podział nauk pod względem przedmiotów badań w ogóle. Ażeby jednakże dokładniej określić miejsce pedagogiki w systmie wszystkich nauk. B. 20-25. Lublin 1970 2 s. W. Tak więc działy poznane w pedagogice powodują to. produkcji.

ograniczony do przypadkowych i fragmentarycznych doświadczeń bezkrytycznie uogólnionych. prowadzi i w pedagogice do gromadzenia całości wiedzy o wychowaniu i rozwoju człowieka. że do materiałów. wyjaśniającą całą rzeczywistość wychowawczą. z których formułuje się stwierdzenia faktów i ustala się związki między nimi. co się dzieje w procesach rozwoju i wychowania. natury i istnienia człowieka. b) obok czynnej praktyki wypływa jako drugie źródło materiałów pedagogicznych bierne doświadczenie empiryczne. zaczerpniętym z czwartego źródła. wartościach i ocenach wyników wychowania. czy idei kultury i malarstwa.R o z d z i a ł IV METODY BADAŃ PEDAGOGICZNYCH 1. ponieważ wyraża pewną tradycję i doświadczenie zbiorowe. np. idei społecznopolitycznych. podobnie nauczyciele posiadają doświadczenie zawodowe. c) w dziedzinie normatywnej pedagogika współczesna musi wykorzystać jako swe trzecie źródło materiałów ideologie wszelkiego rodzaju. należą: a) przede wszystkim wszelkiego rodzaju praktyka wychowawcza z dziećmi. wydobywanego z różnych źródeł poznania pedagogicznego przy pomocy ściśle określonych metod badania. stosunki i urządzenia. która dla ustalenia faktów wychowawczych musi czerpać swój materiał z różnych źródeł. przyczynach oraz skutkach. ich przebiegu. dotyczące istoty. a więc znajomość tego. jaką on ma osiągnąć. odnoszące się do wychowania w postaci filozofii wartości. normatywnej i teoretycznej. środkach wychowania i nauczania. bo zawsze prawie spotyka swe kontrprzysłowie. lecz polega na opracowaniu materiałów. Podobnie postępuje się w pedagogice. która zawiera się we wspomnieniach. wytwarzają doświadczenie naukowe. Jednakże wiedza potoczna o wychowaniu często zawiera przesądy i zabobony. takim się stajesz". które działają wśród rodziców. obserwacją i badaniem zjawisk wychowawczych. na którą składają się działania wychowawców. Stąd też najwyższą wartość poznawczą i praktyczną posiada wiedza naukowa. ale „dobrego karczma nie zepsuje. z którego wiedza ta ma powstać. co powinno być zrealizowane we właściwie prowadzonym wychowaniu oraz d) wiedzę teoretyczną. filozoficzne czy teologiczne. Niezależnie od rodzaju wiedzy pedagogicznej jej wartość użytkowa i prawdziwość poznawcza wynika zawsze ze sposobu opracowania materiału. Pierwsza tworzona jest przez jednostki czasem o genialnej intuicji wychowawczej. jak teorie bio- logiczne. światopoglądów. związanych z wychowaniem. dokumentach historycznych i badawczych. pamiętnikach. czyli o tym. którym są wszystkie teorie. organizacjach i instytucjach wychowawczych. składające się na całość empirii pedagogicznej. lecz korzystając także z ideologii wychowawczej musi posługiwać się materiałem. dostarczanych przez obfite źródła praktyki i empirii pedagogicznej. zakładach opiekuńczych. Źródła pedagogiki i ich opracowanie Dotarcie do materialnego przedmiotu badania w naukach nie jest bezpośrednie. ideałach. socjologiczne. Do tych licznych źródeł. b) wiedzę empiryczną o zjawiskach. psychologiczne. z których pedagogika współczesna korzysta. d) natomiast teoria rozwoju człowieka nie tylko czerpie materiał z praktyki i empirii pedagogicznej. listach. która powstaje na drodze systematycznego i logicznie poprawnego opracowania materiału faktów. jak skutecznie można wychowywać. młodzieżą i dorosłymi. Dlatego też wiedza społeczna o wychowaniu może mieć większą wartość. Opracowywanie faktów z materiałów. dostosowanych do właś- . a złego kościół nie naprawi". a jej mądrość ludowa. a badacze zjawisk. nauczycieli i wychowawców. metody i techniki wychowawcze wraz z poglądami i opiniami. opisowej. tak. aby z tego materiału teoretycznego zbudować zgodną z doświadczeniem i praktyką wychowawczą wiedzę o rozwoju wszechstronnym człowieka. metodach. Każdy dział w pedagogice wytwarza właściwy sobie rodzaj wiedzy pedagogicznej. dostarczanych z tego źródła pedagogice zaliczyć trzeba zwyczaje i obyczaje postępowania z wychowankami. na skutek czego mamy: a) wiedzę praktyczną o działaniach. „z kim przestajesz. jest niepewna. Pod względem więc opracowania faktów należy odróżnić wiedzę jednostkową od społecznej oraz od wiedzy naukowej. ale najczęściej ma ona charakter subiektywny. aby opracować go dla swoich działów pedagogiki praktycznej. związane z przeżywaniem i refleksją. proces rozwoju człowieka i doskonałość. przekazywane z pokolenia na pokolenie w środowiskach rodzinnych lub lokalnych. szkołach. w związku z czym każdy z ludzi wychowywany przez innych ma doświadczenie osobiste z własnego życia. ideologii i teorii o naturze i życiu człowieka. zawarta w przysłowiach. dzienniczkach młodzieży. c) wiedzę normatywną o celach. czyli o tym. wykonywana w domach rodzinnych.

Wszelka obserwacja pedagogiczna samego siebie. mających charakter powtarzalny. Podstawą każdego z nich jest wywoływanie reakcji przy pomocy bodźców w postaci dobranych zadań. Przy tym największy procent tej grupy przypada na średni wzrost. mają więc charakter masowy (prawo wielkich liczb) i odnoszą się do jednorodnych zbiorowości. np. bądź też poszczególnych procesów. zachowania się jednostki czy grupy może być dorywcza.patrzę). aby wykryć prawidłowości. Do każdego wypadku dobieramy inną technikę dokumentacyjną obserwacji. Ponieważ nauczyciel lub wychowanek mogą obserwować samych siebie w zakresie przeżyć wewnętrznych. Wszystko to zapewnia większą ścisłość wyników.ciwego sobie przedmiotu badanego. określać jego rolę w grupie koleżeńskiej. 2. albo zjawisk nienormalnych (metoda kliniczna). notujących dane i przeS. lecz odnosi się do przebiegu zjawisk w pewien sposób zdeformowanych. zwalczania lenistwa przez wychowanka (metoda tematyczna). szkolnego na wychowanka. a więc np. dz. wzrostu dzieci tego samego wieku. Co do przedmiotu eksperymentowania może on mieć także charakter eksperymentu introspekcyjnego. ich uznanie przez kolegów lub też odrzucenie.na zewnątrz. określają postawy i potrzeby osobowości (metody projekcyjne). klasę szkolną podczas lekcji. czy w domu. S1 bieg faktów bez interpretacji własnej obserwatora. zadanie w postaci napisania wypowiedzi na jakiś temat lub danie na piśmie odpowiedzi na pytania kwestionariusza (metoda ankietowa i testowa badania inteligencji lub wiadomości). rozróżnia się eksperyment naturalny. W zbiorowościach tych występuje zróżnicowanie naturalnych cech. jak np. b) Eksperymentalne metody badania w pedagogice dążą do celowego wywoływania zjawisk i zmiany ich warunków. w jakich się może eksperyment pedagogiczny odbywać. K u n o w s k i .. którą jako przypuszczenia należy wyodrębnić od samego opisu zdarzenia. specto . laboratoryjny i środowiskowy. eksperymentalne oraz statystyczne 51 . ekstrospekcyjnego lub grupowego. Zewnętrzna obserwacja może dotyczyć albo opisu wypadków jednostkowych (metoda kazuistyczna). typowy. Wreszcie eksperyment pedagogiczny może dotyczyć wpływu środowiska. wprowadzenie nowej próbnej organizacji lekcji lub metody nauczania. Mamy stąd trzy ogólne grupy metod badania przyrodniczego: metody obserwacyjne. np. np. Przyrodnicze metody badania w pedagogice Metoda przyrodnicza odnosi się do bezpośredniego badania jakichś zjawisk lub ich śladów. wówczas taka obserwacja grupowa może zająć się zachowaniem się kilku jednostek w zespole lub stosunkiem grupy klasowej do jednostek. c) Statystyczne zaś metody badania w pedagogice zmierzają do ujęcia strony ilościowej zjawisk. czyli obserwacja ekstrospekcyjna (łac. Natomiast pod względem warunków. ogranicza czas dawania odpowiedzi. dlatego też musi się posługiwać metodami badawczymi obydwu tych grup nauki. wprowadza pomiar przy pomocy instrumentów. wówczas to stosuje się metody socjometryczne. Ponieważ pedagogika swą podbudową przyrodniczą należy częściowo tylko do nauk przyrodniczych. czasem w formie systematycznie prowadzonego dziennika lub arkusza obserwacji. czy to w postaci notatek obserwacyjnych. zapisujących w sposób ciągły wszystkie możliwe szczegóły zachowania się i wypowiedzi badanych. 216-219. Mimo to eksperymenty laboratoryjne badają zainteresowania i uzdolnienia uczniów (metody psychotechniczne). Wreszcie obserwacja może obejmować zespół dzieci. czyli egzemplaryczny. np. badające popularność jednostek w grupie. cyt. Laboratoryjny natomiast eksperyment wymaga izolacji badanego. Problematyka metodologiczna seminarium magisterskiego. zachodzące między nimi. umożliwiającą wgląd w siebie. Dlatego też badanie takich zjawisk także w wychowaniu i rozwoju człowieka wymaga albo przyglądania się ich przebiegowi. albo celowego wywoływania zjawiska i powtarzania go. W naturalnym eksperymencie pedagogicznym jako przeważającej metodzie stosuje się zadania nie odbiegające od zwykłych działań w szkole. systematyczna lub ciągła. s. albo zmian rozwojowych wychowanków w ich naturalnym przebiegu. nowej zabawy lub pracy (metoda sytuacyjna). albo też zliczenia wypadków pojawienia się tegoż zjawiska. dlatego też w badaniu psychopedagogicznych zjawisk stosujemy obserwację introspekcyjną. bądź też protokołów obserwacyjnych. dążeń i wysiłków. a nie indywidualny. ekstra . stwarza sztuczne warunki. a głównie do humanistycznych. protokoły lekcyjne. a) Obserwacyjne metody w pedagogice dotyczą albo działań wychowawców. Najczęściej jednakże stosowane są metody obserwacji zachowania się jednostki badanej. gdy niski i wysoki wskazuje mniejsze od- .

Wypowiedzi zaś mogą być spontaniczne lub kierowane. M. a nie tylko sposobem opracowania danych zebranych metodą obserwacji czy eksperymentu. 3) dokumenty oficjalne.). zestawiająca rozwój zjawisk pedagogicznych w czasie i przestrzeni. 2) dokumenty tzw. T r z e ś n i o w s k i . wyrażających przeżycia i zawarte w nich wartości ideowe (np. N a w r o c z y ń s k i . odkrywającymi nowe fakty zależności ilościowej. to metody zaczerpnięte z nauk humanistycznych. Warszawa 1963. jako metoda genetycznoporównawcza. jak np. szkolne. 87-101. Warszawa 1965. N o a h. 54 M. W tym wypadku poza zwykłą statystyką procentów promowanych i drugorocznych uczniów można badać nie tylko stopień zmienności w liczebnościach bardzo dobrych. Lam. Dziecko i twórczość. pochodzących nie z praktyki pedagogicznej ani z empirii zjawisk psychopedagogicznych czy socjowychowawczych. z f r a n c ) ." 1960 nr 1 s. H. zbierania opinii kolegów.punkt największej liczebności w rozkładzie) uzyskuje wskaźniki. „Kwartalnik Pedagog. które stają się normą dla określenia. jako wytworów. lekarskie itd. Wychowanie przez sztukę. Miernik sprawności fizycznej uczniów i uczennic w wieku 7-19 lat. W o j n a r (red. a) Metody eksplikacyjne ogólnie polegają na krytyce materiałów. T r o j a n o w s k a . ^ i 1 o c h. porównawcze i analityczne. pismo itp. Sztuka dziecka. istniejące w różnych państwach 54 . „Kwartalnik Pedagog.twórczość młodzieńcza) lub ze źródeł teoretycznych. która w skali międzynarodowej bada podobieństwa i różnice w organizacji szkolnictwa. A. Następuje więc w zbiorowości rozsiew cech od minimalnych do maksymalnych. London 1969. 53 3. Tak tedy przedmiotem metody wyjaśniającej są różnego rodzaju wytwory wyrażające ręcznie lub na piśmie przeżycia. Warszawa 1960. Comparative Education. dotyczących pojmowania natury i istoty człowieka. Kierowane zaś wypowiedzi badanych otrzymuje się podczas rozmowy psychologicznej (indagacji). jak dzienniczki młodzieży.. Wreszcie drogą metody reprezentacyjnej można statystycznie na podstawie celowo dobranej próbki. Yergleichende Pddagogik. w teoriach pedagogicznych. Pedagogika porównawcza. utwory literackie. układający się w krzywą zbliżoną do krzywej dzwonowej. którą ustala się na podstawie skali oceny. D e b e s s e. I. S z u m a n . A. np. Sztuka dziecka i jej naturalny rozwój. stopnia rozwoju fizycznego chłopców czy dziewcząt 52 . uwzględniającej procentowe rozwarstwienie zbiorowości co do płci.punkt wyznaczający połowę liczebności obserwacji. rodziców czy nauczycieli o badanych. M. oceniających wartość zjawisk indywidualnych i niepowtarzalnych. poza tym także wypowiedzi badanych. mediana . prace ręczne.setki. stopni szkolnych od 5 (bardzo dobra odpowiedź) do 2 (niedostateczna). Co to jest pedagogika porównawcza? (tł. Warszawa 1927. pamiętniki i listy. J. odnoszące się do całej populacji. zwracają się do strony treściowej i jakościowej zjawisk. lecz ze źródeł humanistycznych. Z tego zakresu w pedagogice spotyka się metody wyjaśniające (tzw. dobrych. H a n s. zestawiająca różnice zjawisk rozwojowych w zależności od wieku i płci (psychologia rozS. bądź też rejestrujące fakty. osobiste. w której średnica arytmetyczna wielkości stanowi wskaźnik statystyczny charakteryzujący daną zbiorowość. H i l k e r .. z której próbkę losowo dobrano. wyrażane przez dzieci lub młodzież. Toward a Science of Comparative Education. Stąd też metody statystyczne są również metodami badawczymi. Badanie więc wytworów przez wyjaśnianie ich treści i wartości obejmuje: 1) spontaniczne rysunki dzieci. L o n d o n 1958. ale także zależności liczbowe pomiędzy różnymi wielkościami. E c k s t e i n . Spontaniczne obejmują marzenia i projekty. Wprowadzenie do pedagogiki porównawczej. modalna . 29^47. 52 . B. T. Jednakże poza tym działem metoda porównawcza ma swoje zastosowanie w odmiennych formach jako metoda historycznoporównawcza. Wrocław 1970. programach nauczania. sztuka dziecięca53. Miinchen 1962. W ten sposób metoda przeciętnych (średnia arytmetyczna. F. wolne wypracowania. Warszawa 1970. pytania wrzucane do skrzynki zapytań itp. które przy pomocy metody korelacji ujawniają istniejące związki funkcjonalne wśród badanych ilościowo zjawisk. b) Metody porównawcze zaś w pedagogice wytworzyły odrębny dział nazywany właśnie pedagogiką porównawczą. wywiadów środowiskowych. metodach itp. eksploracyjne). wieku czy orientacji politycznej przeprowadzić badanie sondażowe opinii publicznej.K a c z m a r s k a . dostatecznych i miernych uczniów. J. R." 1962 nr 2 s.Pomiar cech psychicznych lub wyników badań testowych wymaga ujęcia przy pomocy punktacji. Humanistyczne metody badania w pedagogice Gdy metody statystyczne badają stronę ilościową.

wojowa), środowiska itp. (psychologia wychowawcza), wreszcie jako metoda grup równoległych (kontrolnych), która weryfikuje wyniki badań, otrzymywane innymi metodami, np. testowymi lub eksperymentu naturalnego przez zestawienie grup równoważnych, ale różniących się pod jakimś względem, np. młodzieży przestępczej i młodzieży normalnej, uczniów szkoły ogólnokształcącej a szkoły zawodowej itp. c) Do metod humanistycznych, badających materiały wytworzone przez kulturę ludzką jako dokumenty, wymagające zrozumienia treści, należą jeszcze metody analityczne. Ułatwiają one głębsze ujęcie treści dokumentów i źródeł historycznych czy literackich i filozoficznych, np. przez analizę filologiczną wszelkiego rodzaju tekstów, w której etymologia, zmiany znaczeniowe wyrazów, leksykografia pomagają w krytyce i ustaleniu autentycznych brzmień. Podobną rolę odgrywa analiza logicznosemantyczna w zakresie wnioskowania przy interpretacji tekstu, znaczeń i wyrażenia, definiowania pojęć i ich klasyfikacji. Dzięki temu badanie źródeł ideologicznych i filozoficznych, teoretycznych ma naukową podstawę. Kończąc schematyczny przegląd metod badania używanych w pedagogice współczesnej należy dodać, że przez metodę naukową rozumie się ustalony sposób dochodzenia do celu poznania. Sposób ten zależy od rodzaju myślenia, wyprowadzającego indukcyjnie z doświadczenia przez obserwację lub eksperyment nowe treści albo udowadniającego dedukcyjnie ich prawdziwość. Poza tymi rodzajami myślenia występują także inne jego typy. Dlatego ta metoda naukowa „nie jest ani jedna, ani prosta". Przeciwnie tworzy różne kombinacje podstawowych operacji naukowych, które dostosowują się do przedmiotu i celu badania 55 .Stąd mogą być stosowane metody przyrodnicze w humanistyce jak obserwacja typowego zachowania się ludzi, opracowanie wskaźników społecznych lub statystyka rozsiewu cech w populacji i odwrotnie metody humanistyczne mogą wystąpić w badaniach zjawisk przyrodniczych, jak grupowanie typologiczne podobnych zjawisk, porównywanie ich różnic jednostkowych lub analiza czynnikowa elementów zjawiska. Na skutek takiego przenikania się metod następuje zbliżenie między naukami różnych typów, czasami z pozytywistyczną tendencją do zacierania się granic i ujednolicenia modelu naukowości, jak też realizuje się współpraca między nimi i korzystanie z osiągniętego dorobku.
55

Rozdział V

NAUKI WSPÓŁPRACUJĄCE Z PEDAGOGIKĄ
Metody badania, jakimi posługuje się pedagogika dla opracowania swoich problemów praktycznych, empirycznych, normatywnych i teoretycznych, związanych z wychowaniem i wszechstronnym rozwojem człowieka muszą być wychowawczo przeprowadzone z punktu widzenia dobra rozwojowego wychowanka, a nie dobra samej nauki. Dlatego też wzgląd na to, by w niczym nie zaszkodzić badanemu człowiekowi w jego dalszym rozwoju, mocno ogranicza w pedagogice użycie metod badawczych, które by pociągały za sobą cierpienie, niebezpieczeństwo dla zdrowia czy życia, deprawację moralną, zgorszenie lub sugestię zła. Taka humanizacja metod w pedagogice promieniuje dziś na wszystkie inne nauki badające człowieka, prowadząc do humanizacji nauki w ogóle, która ma pracować dla dobra a nie na szkodę ludzi (np. zbrodnie ludobójstwa). Jednakże same metody badania nie są bezpośrednio wytworem pedagogiki, lecz często są przez nią zapożyczane od innych nauk, służących wzorami i gotową wiedzą, nazywanych dawniej naukami pomocniczymi. Jak już wiemy, pierwszy Herbart wprowadził dwie nauki tego rodzaju, etykę filozoficzną oraz psychologię ogólną. Obecny rozrost zagadnień pedagogicznych spowodował znaczny rozwój ilościowy i jakościowy nauk pomocniczo współdziałających ze sobą w pedagogice współczesnej. Jedne z nich stają się zastosowaniem metod określonej nauki podstawowej do wyodrębnionej części jakichś problemów wychowania. Są to nauki pedagogiczne, jak np. historia wychowania, socjologia wychowania lub psychologia wychowania z ich działami poszczególnych nauk składowych. Nauki pedagogiczne uzupełniające w sposób specjalistyczny problemy lub aspekty istotne dla pedagogiki same muszą korzystać z dorobku wiedzy właściwych dla siebie nauk pomocniczych. I tak historia wychowania czerpie gotowe informacje z historii politycznej, z historii społecznej, gospodarczej, z historii kultury itd., a socjologia wychowania, np. z socjologii pracy, zawodów, z socjologii miast i wsi, z socjologii przemysłu lub socjologii kultury masowej. Wreszcie istnieje trzecia grupa nauk współdziałających bezpośrednio z jakimiś dziedzinami wychowania (względnie działami poziomymi pedagogiki), jak nauki formalne, np. logika użytkowania w nauczaniu (dydaktyce), cybernetyka w organizacji nau-

S. K a m i ń s k i ks., Pojęcie nauki i klasyfikacji nauk, dz. cyt., s. 164-166.

czania, prakseologia w „dobrej robocie" wychowawców, etyka w wy-j chowaniu moralnym, estetyka w wychowaniu estetycznym56, a nauki realne, jak demografia, ekonomika kształcenia i oświaty oraz higie57 na z naukami medycznymi w organizacji szkolnictwa i w polityce szkolnej państwa. Tej trzeciej grupy nie nazywa się dziś naukami pomocniczymi pedagogiki, chociaż musi ona z nich czerpać wiedzę i dyrektywy, ponieważ pedagogika jako nauka samoistna nie tylko korzysta z ich usług, ale równocześnie im służy wiedzą o człowieku, który jest w określony sposób wychowywany. Tak socjologiczna wiedza o środowisku wiele znaczy dla pedagogiki, ale pedagogiczna wiedza 0 wychowaniu ludzi wyjaśnia ich rolę w środowisku i zakres ich możliwości działania. Podobnie nie tylko psycholog mówi pedagogowi, jak funkcjonuje psychika wychowanka, ale także odwrotnie pedagog informuje psychologa, jaki był wychowywany człowiek, którego on bada 5 8 . Ta obustronna współpraca między naukami pedagogicznymi a pedagogiką, korzystającą z pomocy w różnej formie, powoduje to, że w zależności od współdziałania z daną dyscypliną naukową wyodrębnia się w pedagogice określona problematyka, rozczłonkowują się w postaci gwiazdy jej dziedziny badawcze. Rozwijający się stan nauk współpracujących z pedagogiką można uzmysłowić w następującym schemacie, w którym wycinki w kole pedagogiki oznaczone wielkimi literami przedstawiają 1° - nauki pedagogiczne, jak: H - historia wychowania, K - kulturologia wychowania {stosunek dziedziny kultury do pedagogiki), A - antropologia wychowania (nauka o istocie, naturze i egzystencji człowieka), B - biologia wychowania (nauka o podstawach biologicznych wychowania), P - psychologia wychowania (nauka o rozwoju psychicznym oraz o funkcjonowaniu psychiki w procesie wychowania 1 nauczania), S - socjologia wychowania (nauka o zjawiskach społecznych w wychowaniu), F - filozofia wychowania (wyjśniająca je na gruncie teorii rzeczywistości, bytu, filozofii człowieka i filozofii wartości) oraz T - teologia wychowania (ujmująca wychowanie w świetle Objawienia i konieczna dla pedagogiki religijnej). Natomiast pola
B. S u c h o d o l s k i (red.), Nauki filozoficzne współdziałające z pedagogiką, W a r s z a w a 1966 s. 3-318. 57 Tenże, Nauki przyrodnicze i społeczne współdziałające z pedagogiką, W a r s z a w a 1966 s. 117-262, 371-420. 58 Tenże, Pedagogika. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli, Warszawa 1970 s. 115-116.
56

narożne, graniczące z naukami zasadniczymi i ogólnymi, jak historia, biologia, socjologia itd. w ogóle i będące na styku z dziedzinami wychowania (działami pedagogiki) oznaczone cyframi reprezentują 2° - nauki współdziałające z pedagogiką tak a) nauki realne, jak 1) - higiena z naukami medycznymi, 2) - Ekonomika oświaty i kształcenia, 3) - Demografia, dalej b) nauki formalne, związane z matematyzacją, jak 4) - Cybernetyka (nauka o kierowaniu i informowaniu), 5) - Prakseologia (nauka o działaniu), 6) - Logika z metodologią nauk i naukoznawstwem, wreszcie c) nauki aksjologiczne: 7) - Estetyka (nauka o pięknie), 8) - Etyka (nauka o moralności). W końcu pasy pomiędzy naukami współdziałającymi z pedagogiką obrazują nauki podstawowe wraz 3° - z naukami pomocniczymi, z których dorobku korzystają nauki pedagogiczne.

Wśród tej masy współpracujących z pedagogiką nauk najważniejsza rola przypada naukom pedagogicznym, które należy nieco szczegółowiej omówić. Jedne z nich badają sprawy wychowania w przeszłości, inne opisują je w teraźniejszości, jeszcze inne starają się ukształtować wychowanie w nadchodzącej przyszłości. Wyodrębniamy więc trzy grupy nauk pedagogicznych jako 1° - nauki historyczne, 2° - nauki deskryptywne, czyli opisujące obserwacyjnie lub eksperymentalnie zjawiska wychowawcze oraz 3° - nauki prospektywne, sięgające w przyszłość na podstawie światopoglądowej, dlatego też inaczej nazywane naukami światopoglądowymi. Każda z tych grup nauk wypracowała swoje odrębne badania -historyczne, empiryczne lub filozoficzne, które znajdują także zastosowanie w opracowaniu problemów, stanowiących podstawę dla autonomicznej problematyki pedagogicznej. Spróbujmy krótko zapoznać się z tymi problemami i dorobkiem poszczególnych nauk pedagogicznych, bez czego trudno jest zorientować się we współczesnej pedagogice lub szerzej pedagologii. 1. Nauki historyczne w pedagogice Zadaniem nauk historyczno-pedagogicznych jest badanie początków, czyli genezy, jak też rozwoju wszelkich zagadnień praktycznych i teoretycznych wychowania od czasów najdawniejszych aż do współczesnych. Ponieważ wychowanie jako wytwór życia społecznego i kultury zależy zawsze od tych dwu zmieniających się współczynników, dlatego też wychowanie w swych dziejach ulega przeobrażeniom, które nie zawsze w sposób bezpośredni tworzą postęp pedagogiczny, lecz są wyrazem walki, rozdzierającej życie społeczeństwa i kultury. Stąd też znajomość historii pedagogicznej wprowadza do studium pedagogiki, orientuje w działających dynamizmach wychowania oraz kształtuje myślenie pedagogiczne. Wszystkie nauki historyczne w pedagogice sprowadzają się do dwu dziedzin: historii szkolnictwa i wychowania oraz historii myśli i doktryn pedagogicznych. a) Historia szkolnictwa i wychowania na tle rozwijających się potrzeb życia społecznego i kultury tak materialnej (ekonomicznej), jak i duchowej w ramach historii politycznej poszczególnych epok dziejowych bada przede wszystkim instytucje powołane do wychowywania dzieci i młodzieży, następnie stosowane przez nie programy kształcenia,

środki i metody z wyrobionymi w tym czasie zwyczajami i sposobami postępowania pedagogicznego, tworzącymi razem system pedagogii, wreszce zajmuje się zawodem nauczycielsko-wychowawczym. Instytucje wychowujące rozwijały się od „szkoły leśnej" z inicjacją u ludów pierwotnych poprzez szkoły świątynne w Babilonie i Egipcie oraz szkoły ćwiczeń fizycznych (palestry i gimnazja) u Greków starożytnych aż do organizacji szkolnictwa ogólnokształcącego, obejmującego początkową naukę czytania i pisania u gramatysty, potem naukę na poziomie średnim u retora, aż do nauki wyższej u filozofów lub prawników, jak to było u Rzymian. Średniowiecze dla celów kościelnych utworzyło szkółki parafialne, katedralne i uniwersytety. Późniejsze przejęcie przez państwo szkolnictwa we własne ręce, wytworzenie ministerstwa oświecenia publicznego (pierwsze to Komisja Edukacji Narodowej - 1773) doprowadza do powstania obowiązkowej szkoły ludowej, laicyzacji szkolnictwa, szkoły zawodowej i innych przemian szkoły współczesnej. Obok instytucji kształcących i nauczających rozwijały się instytucje tzw. wychowania w domu obcym 5 9 , jak np. atałykat u ludów kaukaskich (oddawanie dzieci książęcych na wychowanie do piastuna-mentora), wychowanie rycerskie na dworze królewskim, termin u majstra cechowego, wychowanie nowicjusza w klasztorze. Inne instytucje miały na celu opiekę nad żakami, np. bursy, internaty, domy akademickie 60 . Systemy zaś wychowawcze zmieniały się historycznie zależnie od kultury duchowej i ideologii w swoich programach nauczania i działania wychowawczego (np. higiena, ćwiczenia fizyczne, teatr szkolny, kółka młodzieżowe), w środkach i metodach (np. kary chłosty, usunięcie kar, działanie na ambicję, współzawodnictwo itp.). Wreszcie historia zawodu pedagogicznego studiuje kształtowanie się funkcji paidagogosa, wędrownego nauczyciela sofisty, nauczyciela zakonnika, klechy w średniowieczu, nauczyciela ludowego aż do współczesnego nauczyciela związkowca, uwzględniając przy tym sposoby kształcenia nauczycieli61. Historia szkolnictwa uwzględnia także dzieje oświaty dorosłych, walki z analfabetyzmem, popularyzacji nauki, zajmuje się rozwojem czytelnictwa prasy i książek aż do

J. C h a ł a s i ń s k i. Wychowanie w domu obcym jako instytucja społeczna, Poznań 1928. 60 Z. T u r s k a , O kąt dla żaka, Warszawa 1960. 61 Ł. K u r d y b a c h a , Zawód nauczyciela w ciągu wieków, Łódź 1948.

59

jak też od stałych właściwości wewnętrznych organizmu w postaci konstytucji budowy ciała. P a s t u s z k a ks. obserwacyjnie lub eksperymentalnie przez trzy nauki pedagogiczne: biologię wychowania. 63 M. Idea człowieka we współczesnych prądach filozoficznych. Wreszcie różne założenia. dworzanina.nerwowy. 64 J.. Te ostatnie warunki prowadzą do zagadnienia dziedziczności fizycznej i psychicznej. projektów reform zawsze w związku z postępem innych nauk oraz z prądami polityczno-społecznymi. C h m a j. 66 . Najważniejszy przedmiot tej nauki stanowi sprawa kształtowania się ideologii wychowawczej. czyli człowieka pięknego fizycznie i szlachetnego moralnie. Cechy fizyczne organizmu (wzrost. który przyświeca w działaniu wychowawczym. popędami centrów podkorowych oraz świadomymi i dobrowolnymi ruchami (praksjami) kory mózgowej. koordynuje działalność całego organizmu. Właściwości rozwojowe wieku dziecięcego.). religijnie lub materialistycznie. realizowane w postawach wychowawczych ludzi. z ang. patrioty. Histoire de iEducation dans 1'Antiąuite. powietrza. Z rozwojem ideologii społeczno-wychowawczej stoi blisko w związku ideał człowieka 6 4 . światła. jako świętego. A 11 m a n. o czym szczegółowiej będzie mowa. A. stresu życia jako odporności organizmu przeciw wyczerpaniu67. ruchu i snu). wywołuje procesy i przeżycia psychiczne. N. Ideologię w wychowaniu tworzą wartości. konstytucji nerwowej i konstytucji hormonalnej. Warszawa 1966. Ideologia zaś nacjonalistyczna i faszystowska doprowadzają aż do współczesnych walk światopoglądowych. kulturalnymi i umysłowymi epok badanych. O s s o w s k a. w dziejach wychowania rozwija się wzór wychowawczy człowieka jako mędrca-retora. U podJ. psychologię wychowania i socjologię wychowania. S m i t h . Począwszy od greckiego ideału kalokagatii (kalos . radio.piękny. Warszawa 1962 2 . Moralność mieszczańska. relaks. W o 1 a ń s k i. przekazywania życia i rozrodu oraz zaznajamia z organicznymi procesami wzrostu ciała i rozwoju mięśni 66 . Rozwój biologiczny człowieka.). pomysły.).biologia wychowania . 62 2. która w powiązaniu z mądrością stworzy podstawę greckiej paidei. reagujący na bodźce zmysłowe odruchami rdzenia pacierzowego. Reakcje nadnerczy. wygląd) i cechy psychiczne łącznie ze sposobami reakcji wyjaśnia biologia tak zależnością od warunków środowiskowych (ilość i jakość pokarmu. H. W tym celu przedstawia strukturę i funkcjonowanie organizmu jako zespołu komórek. przynosząca w kulturze nowe wartości ewangeliczne. Warszawa 1971. z ang. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. Paris 1950. J. waga.mówi o biologicznych podstawach życia organizmu. B o g d a n o w i e z. 67 H. cyt. 65 L. b) Historia myśli i doktryn pedagogicznych zajmuje się rozwojem refleksji nad sprawami wychowania w postaci idei. Poznań 1947.dobry). kai . a) Pierwsza z nich . Wymienione zjawiska życiowe uwikłane w wychowaniu są opisywane i badane głównie w sposób empiryczny. doprowadzając do współczesnego stanu systemów wychowawczych. Humanistyczną ideologię starożytności przewartościowała idea chrześcijańska. szerzonej przez środki masowej informacji. z ang. telewizja. krwionośnym. oddechowym. jako rycerza chrześcijańskiego.czemu zapobiega życzliwość. Warszawa 1970. S e 1 y e. wydalniczym i mięśniowym. w której doktryny wypracowane przez twórców dają 65 obraz zawiłej mozaiki prądów i kierunków pedagogicznych . które pobudzają lub hamują działalność organizmu. tezy. podobnie jak męstwo i sprawiedliwość w cnocie rzymskiej {virtus)6Z. Podstawę koordynacji fizjologicznej organizmu tworzy system hormonalny gruczołów dokrewnych. Łódź 1956. Warszawa 1970. życiem wewnętrznym psychiki oraz życiem społecznym w środowisku z ludzkim. Potem w kulturze mieszczańskiej idea pracy i oszczędności wiąże się z ustrojem kapitalistycznym63. służba. I. Biologiczne podstawy zachowania (tł. zorientowanych indywidualistycznie lub socjologicznie. jak pokora. biologicznie lub kulturystycznie. tkanek i narządów. postulaty i programy wychowania składają się na rozległą dziedzinę teorii pedagogicznej. ideału człowieka oraz teorii pedagogicznych. miłość. wody. Ciało (tł. związanej z układami genów w chromosomach komórek rozrodczych i prami genetyki klasycznej Mendla.współczesnych zagadnień kultury masowej.i. M a r r o u. radość. dz. Nauki empiryczne w pedagogice Wychowawczy rozwój człowieka wiąże się z życiem jego organizmu. jak kino. dobrego obywatela aż do współczesnych ideałów „nowego człowieka". wprowadzając łączność ze środowiskiem. Stress życia (tł. agathos . pomysłów. Drugi system . grasicy i węzłów chłonnych na czynniki drażniące (stresory) stanowią podstawę tzw. Tak więc pierwotna dzielność fizyczna staje się u Greków cnotą (arełe). działających w koordynowanych systemach: trawiennym. gentelmana.

cofnięcia się do pierwotnych form zachowania się jak płacz (regresja). J. 1 A.). jako ucznia w szkole. Szuman. poglądy. 68 subiektywnonegatywny. język. widza w kinie. Psychologia rozwojowa. szkolnej i społecznej. T. Ż e b- S. trwałością i miłością zapewnia najlepsze środowisko wycho69 r o w s k a (red. J. Z zagadnień psychologii uczenia się (W. który powoduje stałą syntezę białek w komórce. Podstawę każdej grupy społecznej stanowią wartości szanowane przez członków i tworzące wspólnotę społeczną jako dobro wspólne. podstawiania nowych celów (kompensacja) itp. P i ę t e r . Warszawa 1966. potem naiwnorealistyczny. na które składają się interesy. Funkcjonowanie osobowości w warunkach stresu psychologicznego. 94-109. Rozwój psychiczny dzieci i młodzieży. imbecylizm. uczuć i światopoglądowej postawy wobec rzeczywistości. S z c z e p a ń s k i . chłopcy 13-17). stosunki i oddziaływania między ludźmi. Wstęp do socjologii systematycznej.). dietetyki oraz higieny rozwojowej.. dz. . s. okres poniemowlęcy (do 4 r. c) Trzecią z kolei nauką opisującą zjawiska społeczne w wychowaniu stanowi socjologia wychowania. jak psychologia wychowawcza o uwarunkowaniach psychiki dziecka w rodzinie. a wreszcie psychologia szczegółowa w postaci psychodydaktyki o procesach nauczania i psychopedagogiki o procesach zachowania się 6 8 . która swym zdrowiem. M. S. Środowiska wychowawcze są polem ścierania się różnych wpływów i sił dążeniowych całego społeczeństwa72. psychopatycznych.. Podstawową. S z u m a n. idealistyczny. B ł a c h o w s k i . woli. Upośledzenie umysłowe (tł. L. Warszawa 1968. J. " 1960 nr 4. jako harcerza w drużynie itp. Każdy z tych okresów ma właściwe sobie cechy umyslowości. dz. „Kwartalnik P e d a g o g . C z a p ó w . nerwicowych. cyt. A. prowadzące do reakcji obronnych w formie agresji. Elementarne pojęcia socjologii. jej stan i znaczenie dla pedagogiki (W':) Pedagogika na usługach szkoły. Społeczeństwo. jak psychologia rozwojowa o rozwoju psychicznym u dzieci (pedologia) i młodzieży (hebologia) oraz dorosłych (andrologia). cyt..). w którym rozwój człowieka się odbywa. Warszawa 1970. W i a t r . W o sk o w s k i. Psychologia pomaga wychowaniu. 70 Cz. jako zorganizowanego kompleksu grup społecznych.dziś ze względów wychowawczych określane jako lekki. Zajmuje się ona badaniem zależności wychowania i jego wyników od środowiska społecznego. C 1 a r k e. życiodajną grupą społeczną bezpośredniego kontaktu jest rodzina. z ang. Warszawa 1948 2 . ani bezduszną rzeczą czy stanem przejściowym. J. R e y k o w s k i. który nie pozostawia śladu. umiarkowany. która w wieku przedszkolnym ma charakter magiczny. Socjologia. Psychologia zaś wychowawcza studiuje procesy uczenia się dzieci i młodzieży oraz procesy zachowania się.). dziecięctwo szkolne (do 12 r. W o ł o s z y n o w a . Dochodzą do nich jeszcze psychologia różnicowa wraz z charakterologią i typologią oraz diagnostyką szkolną o poznaniu uczniów. jako przykre przeżycia pod wpływem zahamowania zasadniczych dążeń jednostki. Psychologia jako jedna z podstaw teoretycznych pedagogiki (W:) Pedagogika na usługach szkoły. frustratio . M. Warszawa 1966. dziecięctwo przedszkolne (do 7 r. wiek młodzieńczy (dziewczęta 16-20. która informuje o dzieciach trudnych.. anormalnych umysłowo (debilizm. i chorych psychicznie. w których specjalne znaczenie posiadają stany frustracji70 (łac. S. wyobraźni. Ważną także dla pedagoga jest psychopatologia. 72 Por. 82-93. czytelnika książek. J. Warszawa 1966. s. J. 18-19. A. Spór o pojęcie frustracji. Wybrane zagadnienia. Modyfikacje koncepcji frustracji. Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. s. wiek dorastania i dojrzewania płciowego (dziewczęta 12-15 r. cyt.). T o m a s z e w s k i . Obejmuje ona szereg dyscyplin pokrewnych i graniczących ze sobą. 110-135. Warszawa 1969 s.). b) Drugą ważną nauką w dziale opisującym zjawiska w wychowaniu jest psychologia wychowania. inaczej upośledzenie umysłowe) 71 .) Pedagogika na usługach szkoły. Dorobek biologii wychowawczej stanowi dalej podstawę dla teorii wychowania fizycznego. 157-262. znaczny i głęboki niedorozwój umysłowy. Sprawa zaś dziedziczności wyjaśnia uzdolnienia lub trudności rozwojowe w postaci niedorozwoju umysłowego czy ograniczenia. dopóki postawa ta nie zharmonizuje się u człowieka dojrzałego 69 . niepowodzenie). chłopcy 18-24 r.staw zaś genicznego przekazywania cech leży działalność kwasów nukleinowych DNA (kwas dezoksyrybonukleinowy) zawartych w 23 parach chromosomów i przekazujących informacje geniczne do cytoplazmy przez RNA (kwas rybonukleinowy). C1 a r k e. Na to środowisko składają się zwyczaje. Warszawa 1966 s. B. Psychologia rozwojowa ustaliła. psychopatologia dziecięca i młodocianych wraz z higieną psychiczną. F r a c z e k . obyczaje. „Psychologia Wychowawcza" 1966 nr 1. że dziecko nie jest miniaturą dorosłego. idiotyzm . Rozwój psychiczny przechodzi określone fazy: niemowlęctwa (1 rok życia). Znaczenie psychologii dla pedagogiki (W:) Nauki przyrodnicze i społeczne współdziałające z pedagogiką. Warszawa 1960. organizacje i instytucje społeczne. dz.zawód.

Tenże. Szkoła jako zjawisko społeczne. Warszawa 1964. 3-96. literatura. Struktura klasowa w społecznej świadomości. sztuka. t. W. 76 S. Kultura i naród. Dlatego to socjologia wychowawcza określa wychowanie jako „przysposobienie wychowanka na pełnoprawnego członka grupy" {Durkheim). Stosunki społeczne w klasie szkolnej. cyt. proletariacka. W i a t r . bądź z posiadania lub panowania. E . cyt. rezultatem czego jest przygotowanie do życia praktycznego i produkcyjnego oraz zróżnicowanie się społeczne zależnie od wybranego zawodu. dz. Wprowadzenie do psychologii społecznej. Socjologia wychowania. w XIX wieku mieszczański. Paris 1962. J.wprowadzenie do aktualnego życia społeczeństwa przez kształcenie grupowe według płci lub kształcenie zawodowe. Odział socjologii w badaniach procesów wychowawczych (W:) Nauki przyrodnicze i społeczne współpracujące z pedagogiką... S u c h o d o l s k i . Poza tym społeczeństwo jest zawsze rozwarstwione ekonomicznie na klasy 76 . Klasy. R. 73 często służą za narzędzie polityczne do urabiania stosunków społecznych w interesie klas panujących. D u r k h e i m . Rola rodziny w wychowaniu młodzieży. 2° . R. W i d e r s z p i l . Warszawa 1928.. O s s o w s k i. C h a ł a s i ń s k i . ono też wytwarza wychowanie i szkołę. co doprowadza do okresowego zaostrzania się walki klas o panowanie. cyt. t. Społeczeństwo i wychowanie. W związku z tym szkoła spełnia dwie funkcje: asymilacyjną pod względem typu kulturalnego i selekcyjną pod względem uzdolnień pracowniczych 79 . O funkcjach państwa. 286-309. pierwszą tworzy proces jednoczący wszystkie grupy społeczne w jeden kulturalnie naród (w średniowieczu naród chrześcijański. K o w a l s k i . Traite de psychologie sociale. Stąd wychowanie i szkolnictwo są zakorzenione w ustroju społecznym 77 . miejska. czerpiące środki utrzymania bądź z pracy własnej. H. Z n a n i e c k i . druga tendencja życia społecznego polega na procesach różnicujących klasowo lub stanowo społeczeństwo. 80 Z. 78 . zajęć itp. zwalczających polskie wychowanie rodzinne. J. W . 9 . Bada ona typ rodziny (pełnej. rozsiane po całym kraju jak chłopi. Teoria klas społecznych. Wrocław 1960. Cz. władzy regulującej przy pomocy prawa i siły stosunki pomiędzy ścierającymi się grupami społecznymi. W a r s z a w a 1970. Tak właściwie w czasie zaborów w Polsce szkoła państwowa była narzędziem germanizacji lub rusyfikacji. W e s o ł o w s k i . zdemoralizowanej) oraz wpływy środowiska lokalnego na rodzinę i wychowanie w niej dzieci. d z . B . Tak organizujące się i żyjące społeczeństwo jest nosicielem i współtwórcą kultury danego typu. duchowieństwo. s. Wrocław 1967. Socjalizacja wychowawcza zaś ma dwa główne zadania: 1° . B r o o k o v e r .wawcze dzieciom 73 . czyli uspołecznieniu się wychowanka. P i ę t e r . 1. 79 J. robotnicy. J. warstwy i władza. C h a ł a s i ń s k i . charakter. Edukacja narodu 1918-1968. Warszawa 1966. Poznawanie środowiska wychowawczego. Pomiędzy tymi szerszymi grupami społeczeństwa istnieje rywalizacja. od XVI wieku szlachecki. Z a b o r o w s k i . Społeczeństwo i wychowanie. I z d e b s k a. W a r s z a w a 1966. B. D a v a 1. S. Funkcjonowanie rodziny a zadanie opieki nad dzieckiem. Grupy społeczne rywalizują ze sobą o hegemonię polityczną i kulturalną w obrębie narodu jako historycznej organizacji pewnego typu kultury narodowej 7 4 (język. J. w której bada się socjometrycznie80 stosunki między jednostką a grupą koleżeńską. inteligencja. W a r s z a w a 1968 s. Warszawa 1959 s. Całość zaś procesu rozwojowego polega w tym ujęciu na socjalizacji78.6 3 . A Sociology of Education. inteligencka. M. O z d o w s k i. W a r s z a w a 1969. W r o c z y ń s k i . Warszawa 1966. obecnie demokratyczny). pogląd na świat) oraz w ramach organizacji państwa 7 5 jako suwerennej władzy nad określonym terytorium z jego skarbami naturalnymi. Warszawa 1968.Ponad rodzicami powstają szersze grupy społeczne pośrednich kontaktów między członkami. wynikiem czego następuje asymilacja kulturalna wychowanka do wspólnoty społecznej i upodobnienie się psychiczne. ponieważ od tych czynników zależy rozwój wychowawczy dzieci i młodzieży. oraz na różne warstwy i stany zróżnicowane zawodowo. jak rodzina wiejska. zabytki. M e n e 1 i. W ten sposób istotą wychowania jest przystosowanie się wychowanka do żądań grup społecznych przez włączenie się do wspólnoty języka. s. „Zeszyty Naukowe KUL" 1969 nr 3. zreorganizowanej. J. 81 J. Warszawa 19582. W . obyczaju. Lwów 1934.wprowadzenie wychowanków do świata kultury narodowej i ogólnoludzkiej poprzez kształcenie ogólne. dz. W a r s z a w a 1965. 171-201. Studia i szkice. rozbitej. 75 P o r . S. dz. B y s t r o ń. 74 J. S . dzieje. dochodząca w pewnych warunkach do walki o władzę i znaczenie kulturotwórcze w całym społeczeństwie. New York 1955. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. Łódź 1957. W związku z tymi zjawiskami w każdym społeczeństwie rozwijają się stale dwie tendencje. W i s z n i e w s k i . poglądów. cyt. Społeczeństwo. Rodzina a wychowanie. B a 1 e y. ważna jest socjologia wychowawcza środowisk rodzinnych 81 . 2. a Poza socjologią wychowawczą szkoły i klasy szkolnej. C z a p ó w. Education e t sociologie. Zarys encyklopedii prawa. 77 F.

W wieku szkolnym pojawia się z pełnym zrozumieniem wyższy typ pytania przyczynowego. Dlatego też światopoglądy szukają elementów prawdziwych i wiecznych. rozwoju i wychowania płyną z potrzeb i dążeń człowieka. . Podobnie dokładna znajomość praw rozwojowych. że wiążą się one z własnym przeświadczeniem o ich prawdziwości (asercja). jak też humanistycznych. ale nie dyktują. jakiego człowieka mamy wychowywać. mają więc zabarwienie uczuciowe i wskutek tego stają się motywem pobudzającym wolę do działania. tchórzostwo.. wyjaśnia zaledwie „genealogię współczesności". jak bohaterstwo. ale narzucane pod przymusem i przyjmowane bez przekonania przez wychowanków są tylko namiastką prawdziwego światopoglądu. które na podstawie filozofii ogólnej. w jakim celu?"). których podstawą powinien być prawdziwy światopogląd godny człowieka. które z tych postaw powinny być realizowane w wychowaniu. Cele życia. oparty o wiedzę jakiegoś rodzaju. wyrażanych w historii narodów. Pierwsze dostarczają surowego materiału do poznania ideałów i postaw ludzkich. filozoficzne i teologiczne. właściwy. wynikające z doświadczenia i praktyki życiowej. estetyka.pogląd). który sięga ku niewiadomej przyszłości. wyznawany przez jakąś grupę społeczeństwa jako obowiązujący jej członków. zdrada. ale mimo relatywizmu każdy z nich uważa się za jedyny prawdziwy i niezmienny. nazywamy naukami światopoglądowymi. Poznają one wielkość siły wybuchu atomowego. decydują najwyższe wartości i ideały. Wprawdzie światopoglądy historyczne się zmieniają. miłość. różniące się od sądów wyuczonych i zapamiętanych tym. które jakby omawiają dokładnie cały rozkład jazdy.3. jak logika. który musi się kierować rozumem. Nauki. nienawiść itd. by nie ulec swoim namiętnościom i przez nie nie zginąć. Czynią to dopiero nauki filozoficzne. dlatego w takim łańcuszku pytań wybiegają aż do jakiejś przyczyny życia. ale wyjaśniwszy najbliższą przyczynę zjawiska pytają o przyczynę przyczyny i przyczyny dalsze. a nie wskazuje. na które odpowiedzi jako cząstki wiedzy dostarczają materiału przekonaniowego. Pytania poznawcze wreszcie. kryteria tego. b) światopogląd społeczny. co nazywamy ideologią oraz c) światopogląd filozoficzny jako system poglądów jakiejś szkoły filozoficznej. mające szczególne znaczenie dla budowy prawdziwego poglądu na świat. ponieważ te stanowią miernik wartości i trwałości światopoglądów. Ideologie grup społecznych oraz teazje filozoficznego myślenia mogą wpływać na tworzenie się światopoglądu osobistego. ale one nie rozstrzygają normatywnie. Wreszcie nauki teologiczne o Bogu żywym i stosunku religijnym człowieka do Boga konkretyzują ideał wychowawczy człowieka. czy wojennego powinno się go użyć. poznanie stanu teraźniejszego w wychowaniu nic jeszcze nie mówi o celu wychowawczym. Przekonania zaś są to sądy poznawcze. tak że krytyka ich podstaw powoduje upadek wielu fałszywych obrazów świata. rozwijają się w życiu ludzkim następująco: najwcześniej pojawiają się u dziecka przedszkolnego pytania wyjaśniające typu „co to jest?" lub „jak się coś odbywa?" Są to pytania. dlaczego coś się dzieje? Pytania o przyczyny wychodzą z empirii. Nauki humanistyczne więc mówiące o życiu i czynach człowieka służą pomocą w kształceniu światopoglądu młodzieży i dorosłych. O celu więc wychowania. Odpowiedzi na pytania 0 przyczyny ostateczne udzielić może tylko filozofia. która jest wiedzą metafizyczną o bycie i jego właściwościach. Należą do nich nauki humanistyczne. ich warunków i zależności przyczynowych. nurtujące wszystkich normalnych ludzi. dającą pewność poznania oraz zaspakajającą samorzutne pytania poznawcze. Światopogląd nowoczesny musi być więc budowany i sprawdzalny naukowo. Światopogląd osobisty bowiem jest to zespół własnych przekonań. Nauki światopoglądowe w pedagogice Znajomość faktów z przeszłości. dobre moralnie. theasis . mają charakter schodkowy. obejmując: a) światopogląd osobisty. w ich sztuce i literaturze poetyckiej czy dramatycznej. w którą stronę należy wychowanie prowadzić. Na koniec w okresie dorastania i w młodzieńczym pojawiają się dręczące pytania problemowe o celowości i sensie wszystkich zjawisk („po co. co nazywamy teazją (gr. piękne i godnego rozumnego człowieka. mimo że historia jest nauczycielką życia. normatywnie przynajmniej. który wytwarza się w ciągu rozwoju człowieka. lecz nie mogą zdecydować. Wszystkie więc wymienione nauki przyczyniają się swoim wkładem do rozbudowy prawdziwego światopoglądu. etyka. bytu i istnienia rzeczy w ogóle. Sam wyraz światopogląd jest wieloznaczny. zdrowym rozsądkiem. do jakiego celu pokojowego. metafizyki i epistemologii ustalają. to znaczy przenikają w głąb poznawanej rzeczy przez pytania o dalsze szczegóły zjawisk i dlatego wiedza zaspokajająca je pochodzi z nauk szczegółowych tak przyrodniczych. co jest prawdziwe. Zagadnienie celu bowiem nie występuje na terenie nauk przyrodniczych.

. łącząc w sobie wiedzę naukową z filozoficzną i teologiczną według zasady jednej prawdy pochodzącej od Boga 8 2 . Erziehungsformen in ihrer Bedeutung fur die padagogische Lagę der Gegenwart. (red. z franc). np. Warszawa 1962. Brubacher J. Nowacki T. ks. Dlatego też na budowę całkowitego światopoglądu składają się trzy kręgi zagadnień: a) naukowych. ks. mającą zadowolić nie tylko rozum. Greenwich 1958... London 1940. Kotłowski K. Warszawa 1965. Odpowiedź pełną na te pytania.. ks. b) filozoficznych oraz c) teologicznych.). idei miłości. Baumert G.. Poręba P. Pietsch M. Warszawa 1965. Erziehung in der Zeit. Pedagogizacja rodziców. Kunowski S. Jugend im Wandel. Bornemann E. Darmstadt 1952. Kozakiewicz M. jaki jest sens życia. O pedagogicznym kształceniu rodziców. telos . WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE DO CZĘŚCI I Wstęp do pedagogiki jako nauki Rozdz. Proces emancypacji współczesnej młodzieży. Keilhacker M. Morin E.. Wien 1961. 1969. ograniczający się tylko do nauk szczegółowych (czysto naukowy). Pfliegler M..).).obrazu świata i źródeł absolutnych jego bytu (niem. Guardini R. Paris 1960. Młodzież epoki przemian.. Die Kriese in der Erziehung. Móbus G. Bader J. Nowa młodzież. walki. Koln 1958.. „Zeszyty . Schleswig 19552. Die padagogische Situation. Muchow H. Maritain J. Die Gegenwartige Lagę Padagogik. Die religióse Situation.. szczęścia i cierpienia. New York 1963 3 .. rozwiązywanych pozytywnie lub negatywnie (nawet ateistycznie). Blatiner F. S. Warszawa 1967. która ma harmonijnie wyjaśnić świat przyrody i na jego tle świat człowieka. „Znak" 1961 nr 84. tylko do filozofii (czysto filozoficzny) lub wyłącznie do teologii (czysto religijny). Duchet R. UEducation a la croisee des chemins. Moysa S.. Pomykało W. jak po co żyjemy. Berkeley 1958. Modern Philosophies of Education. Stuttgart 1958.. Wszystkie one dotyczą dwu zasadniczych części światopoglądu: 1° . 3 Kroch O. Wychowanie do chrześcijańskiego uniwersalizmu. Duch czasu (tł. Poznań 1968. Adult Education in Transition. Isambert A.. (red. Revision der Erziehung. Munchen 1963. Das Ende der Neuzeit. Der rechte Augenblick. K u n o w s k i . szczęściem czy śmiercią. 3-15. 4 Pfliegler M.. Wien 1932.Pytania celowościowe (teleologiczne . Heidelberg 1957 . Die industrielle Revolution. Góttingen 1958... Brown W. sądy motywujące je filozoficznie i sądy oceniające ideowo tworzą harmonijnie zbudowany światopogląd osobisty. Wiirzburg 1951. Bilan de la civilisation technicienne.. Mity i rzeczywistość.. I ZNACZENIE WSPÓŁCZESNE WYCHOWANIA Arendt H.. Clark B. Por.pogląd na człowieka i jego życie (niem. Jugendprobleme unserer Zeit.gr. London 1961.. ale także serce ludzkie i dążenia woli do nieśmiertelności i absolutnego szczęścia. „Studia Warmińskie". interesując się własnym życiem. Keilhacker M. Wien 1956 . Pfliegler M. Teen-age Terror. Jugend der Nachkriegzeit. 82 Naukowe KUL" 1969 nr 1 s.. Człowiek w warunkach cywilizacji współczesnej. Lebensanschauung). Jugend in der Industńekultur. Warszawa 1968. pomieszanych z przesądami i zabobonami z dzieciństwa.. Bremen 1958. W rzeczywistości natomiast często światopogląd jest zwichnięty i może stanowić niezborny konglomerat poglądów wyuczonych z książek. świata. The Crisis of Western Education. Natomiast światopogląd katolicki musi być uniwersalistyczny. Hamburg 1946. śmierci. (red. Stuttgart 1950. Szkoła a postęp techniczny. W innym wypadku może wystąpić niepełny światopogląd. (red. pracy lub twórczości.... Dawson Chr. Wien 1948. Kraków 1965. UEducation des parents.. Dyonisiak R.). Kościół w świetle Soboru.cel) także mają! charakter łańcuszkowy i docierają do pytań eschatologicznych o rzeczach ostatecznych. Przy tym pytania te stawia się osobowo. Bogucki K. Wówczas to sądy wyjaśniające rzeczy naukowo. Weltanschauung) oraz 2° . Toulouse 1955. przynosi przede wszystkim wiedza teologiczna. Paris 1947. Padagogische Orientierung im Zeitalter der Technik. Te dwie części powinny być zgodne ze sobą na podstawie wspólnej idei światopoglądowej.. Diagnostic of our Time. Mannheim K..

Kraków 1968.. Warszawa 1936 s. . Einfuhrung in die Andragogik. Heidelberg 19627.. Russkaja piedagogiczeskaja tierminologia. Psychologia pedagogiczna w ćwiczeniach. Lwów-Warszawa 1922.. Die skeptische Generation. 9-15.. The Concept of Education. Teddy Boys. O uzasadnianiu norm pedagogicznych. Padagogische Perspektńen. I. Mysłakowski Z. Okoń W. L. Znaczenie terminologii pedagogicznej (W:) Wychowanie i wychowawca. „Roczniki Humanistyczne K U L " 1954 z. jej stan oraz pilne potrzeby (W:) Pedagogika na usługach szkoły. cyt. Terminologia w pedagogice.. Nauka poprawnego myślenia. Geissler G.. Springield 1962. (red.. Warszawa 1968.). z ang. Pedagogizm nowoczesny i jego przejawy (W:) Wychowanie i wychowawca. R. pianchard E.). Psychologia dziecka i pedagogika eksperymentalna (tł.].). Leipzig 1927.. 2 Pięter J.. Wrocław 1964. Warszawa 1960.. Ratingen 1957.. Warszawa 1936. Projekt nauki o nauczycielu (W:) Wychowanie i wychowawca. M. Szuman S. s. 1 s.. Schneider Fr.. (red. Paris 1950. Englewood Cliffs 1959. Sękowska Z. Praca badawcza na terenie szkoły (tł. „Ruch Pedagogiczny" 1959 nr 2. Sorokin P. Warszawa 1964.. Ałlgemeine Erziehungswissenschaft. Kotłowski K. s. III BUDOWA PEDAGOGIKI I JEJ MIEJSCE W SYSTEMIE NAUKI Cellerier J. Spranger E. Wrocław 1963. Wissenschaftsstruktur der Padagogik.. Kretz J. Jak obserwować dzieci. z franc).Póggeler Fr.. 312-348. Metody badania w pedagogice Anastasi A. P. Die zweite technische Revolution und die padagogische Theorie und \ Wirkiichkeit. Obiektywizm i subiektywizm w pedagogice współczesnej... Szkoły eksperymentalne w świecie w latach 1900-1960. Disciplines of Education. Studencki S. Przed trzecim przyspieszeniem. Psychological Testing. Kretz J. z niem. B. Pięter J. 101 n. t. s. Eksperymenty pedagogiczne w Polsce w latach 1900-1939. Langensalza 1929.. Warszawa 1933. Warszawa 1963. Hónigwald R.. UNESCO. The Language of Education. Wielowieyski A. [właśc.). L'Education des adultes. Esąuisse d'une science pedagogiąue. Korniszewski F. Komarowski B. Pedagogika.]. IV METODY BADAŃ PEDAGOGICZNYCH 1. Rozdz. II POJĘCIE PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Claparede E. Diisseldorf 19583. Berlin 1924. dz.. Lwów-Warszawa 1931. Ratingen 1957... Warszawa 1918 s. I. Warszawa 1963.. Schelsky H. z ang. Uber die Móglichkeit einer allgemein gultigen padagogischen Wissenschaft. Mirski J.. 3 s. Scheffler I. Buckingham B. Sztuka badań naukowych (tł.. Warszawa 1933 2 . z franc). Wołoszyn S. Jaroszyński T.. Pięter J.. cyt. Morrish I. Die Autonomie der Padagogik. Uber die Grundlagen der Padagogik.... Metody psychologii pedagogicznej (W:) Encyklopedia Wychowania. W.. [właśc. Warszawa 1966. Warszawa 1064. Berlin 1925.. Rozdz. peters G. Lwów 1920.. Łubnicki N. Przecławski K. Przecławski K.. Berlin 1888. Zaczyński W. Best J.. La pedagogie scolaire contemporaine. (red. Beveridge W. Louvain 1968.. London 1967. 217-258. 101-123. Źródła pedagogiki i ich opracowanie Rozdz. Praca naukowa.. O przedmiocie i metodzie badań pedagogicznych (W:) Podstawy pedagogiki.).. 1971. Mirski J. Jaxa-Bykowski L. Praca badawcza nauczyciela. Warszawa 19252. Warszawa 1968. Dusza wychowawcy i zagadnienie kształcenia nauczycieli (tł.. Kerschensteiner G. M. Warszawa 1971. [właśc. Ryman E.]. Nowacki T.. Instytucja wychowania w wielkim mieście. London 1969. „Przegląd Filozoficzny" 1949 nr 3/4.. 2.. Dielthey W. Ogólna metodologia pracy naukowej. New York 1956. Szkoły eksperymentalne w Polsce w latach 1900-1964.). 79-97.. Nawroczyński B. t. Research im Education. Kretz J. 195-213. Moskwa 1969. Podstawowe prawidłowości pedagogiki. Warszawa 1933.. Okoń W. Mirski J. London 1958. Warszawa 1933. Librachowa M. Petersen P. Wagner J. Nauka i wiedza. Dobrowolski S. Wrocław 1967. Hoene-Wroński J. B. jej metody i miejsce w systemie nauk (W:) Encyklopedia Wychowania. Okoń W. 1958. Warszawa 1966.. Miasto i wychowanie. Paris 1910.. Filozofia pedagogiki (tł. New York 1954. Szkoły eksperymentalne i wiodące.. Sośnicki K. Warszawa 1967. The American Sex Rewlution. Zasady pedagogiki doświadczalnej ze szczególnym uwzględnieniem szkoły polskiej. Badania psychologiczne w szkole. Źródła pedagogiki. dz. Katowice 1960 .

t.. Warszawa 1964. Brescia 1953.. De Landsheere G. Warszawa 1967. H. Testy w szkole. Zaczyński W. Dzieje wychowania i myśli pedagogicznej w zarysie. S. Nawroczyński B... Warszawa 1970.).. Warszawa 1958 . Skórny Z. 12 Weimer H.. A Short History of Educational Ideas. Barycz H. Histoire de la pedagogie. Warszawa 1929-30. Wrocław 1960.). Baley S. wychowania i kultury w Polsce. Louvain 1967. A Guide to Mental Testing. Bastin G. Poznawanie środowiska wychowawczego. La pedagogie et les grands courants philosophiąues. An Introduction to Educational Research. Curtis S.. (red. Stuttgart 1884-1902. Efektywność badań naukowych. London 19562. V NAUKI WSPÓŁPRACUJĄCE Z PEDAGOGIKĄ 1.. St. 1-2. London 1968. Leipzig 1932. 1-2. t. Boyd W. Hubert R. Wrocław 1966. Zieleniewski J... Smirnow W.Catell L.. 1-3. Lwów 1930. Warszawa 1960 . Zarys dziejów wychowania jako funkcji społecznej.. Geschichte der Erziehung.). (red.. Kot S. Paris 1962. (red. Schmid K. 1-5 B. Berlin 1956 . Źródła do historii wychowania. 3 Bogdanowicz J. P. Rozdz. Historie de la pedagogie. Zankow L. Konstantinow N. Butts F. Paris 1917 26 . Warszawa 1965-1966.. „Przegląd Psychologiczny" 1959 nr 3. Pięter J. Góttingen 1957. The History of Western Education. M. Gal R. 1-2. Busemann A. Fraisse P.. O nowy typ historii wychowania. Bern 1956. Histoire de 1'Education dans l'Antiquite. Skórny Z.. Landmarks in the History of Education. (tł.. t. Bystroń J.. Warszawa 1962. Kurdybacha Ł. Metody współczesnej psychologii. St. Warszawa 3 1968 .. A. z ang. z niem. Kot S. New York 1955. Rozwój historii oświaty. Historia wychowania. Main Currents in the History of Education. Podręcznik metod badania rozwoju dziecka (tł. Wołoszyn S. Z. Podstawowe metody statystyczne w psychologii i pedagogice (tł. Rozwój metody eksperymentalnej i jej zastosowanie w dydaktyce^ Warszawa 1967.. Elementy teorii testów psychologicznych.. Piaget J. Fraisse P. Altman J. Experimental Psychology: its scope and method. Gerstmann S. J.. Jarman T.. Historia wychowania. W. New York 1947. Schmidt H. z franc). Moskwa 19592. Zarys psychologii w związku z rozwojem psychiki dziecka. Rozwój fizyczny dziecka.. Warszawa J 1970. Podręcznik diagnostyki psychologicznej (tł.. Padagogische Psychologie..). A History ofthe Problems of Education. Paris 1961 4 . Les Techniąues sociometriąues. Power E. z niem. Istorija piedagogiki. Testy i pomiary w psychologii (tł. Wrocław 19462. Polska myśl pedagogiczna. A. J. R. Wprowadzenie do psychologii społecznej. Bolltwood M.. Paris 1954. poi. P.. London 1948. Lublin 1957.. Warszawa 19472. Brubacher J. Paris 1969. Meili R. A Cultural History of Western Education. Lwów 1938.. E. Warszawa 1960. Warszawa 1961. Palmade G.). Warszawa 1966.. 4 Baley S. Suchodolski B. Choynowski M. Obserwacja psychologiczna dziecka. S. 4 . Kraków 1949.. „Nowa Szkoła" 1948 nr 4.. Nouvelle pedagogie scientifiąue. London 1963 2 .).. Die modernen padagogischen und psychologischen Forschungsmethoden.. Paris 1948. interpretacje i charakterystyki psychologiczne.. Biologiczne podstawy zachowania (tł. Obserwacje. Bruxelles 1920.. z ang. Piloch T. Historyczne Agazzi A. Podręcznik ćwiczeń z psychologii wychowawczej (tł. Warszawa 1965-67. Metodologia środowiskowych badań pedagogicznych. Mialaret G. Marrou H. Warszawa 1967. Warszawa 1933. I History and method (english translation). Empiryczne L'Adolescence.... A. Histoire de la pedagogie.. Panorama delia pedagogia d'oggi. Biihler Ch„ Dziecięctwo i młodość (tł. Psychologische Diagnostik.. Rozmowa i wywiad w psychologii wychowawczej.). Warszawa j 1967. Baley S. Fischer H. Wołoszyn S.. J.. Geschichte der Erziehung von Anfang bis auf unsere Zeit. Planchard E... Psychologia wychowawcza w zarysie.. New York 1962. Mussen B. 2.. Warszawa 1969. Bogdanowicz J. Berlin 19622. Guilford J. La recherche en pedagogie. Berlin 1961. Les methodes en pedagogie. Collard F. London 1947 .. Warszawa 1970. Paris 1949... Warszawa 1960.. Histoire de l'education. Kreutz M. Bystroń J. Warszawa 1960. Grzywak-Kaczyńska M.. Riboulet L..). Empirische Forchungsmethoden der Pddogogik. Źródła do dziejów wychowania i myśli pedagogicznej. Kot S. Introduction a la recherche pedagogiąue.. Paris 1963.. Skórny Z.. Historia wychowania w starożytności. E. z ang. Suchodolski B. t.. O przedmiocie i metodzie badań dydaktycznych (tł. Tyler L...)... New York 19642. Warszawa 1959. Travers R. Warszawa 1966. Compayre G. Szkoła jako zjawisko społeczne. Paris-Lyon 1941 1 1 . Warszawa 1934.. Meili R. Właściwości rozwojowe wieku dziecięcego.. Paris 1960. Histoire de la pedagogie. D. Szkoła i społeczeństwo.). Współczesne metody badań psychologicznych. Liege et Paris 1964. Geschichte der Padagogik. z niem. z ang. Lwów 19342. Wroczyński R.).

. t. J. Upośledzenie umysłowe (tł. SJ. Z psychologii światopoglądu chrześcijańskiego.. Warszawa 1971. Czy zmierzch ery ideologii? Warszawa 1961. Warszawa 1957. z czesk. Chojnacki P. odb. Higiena szkolna. Szuman S. . Istota i zadania światopoglądu. Socjologiczne podstawy wychowania (W:) Encyklopedia Wychowania. Lwów 1938. Warszawa 1934. Rowid H. „Przewodnik Społeczny" 1934 nr 7. Wychowanie i zdrowie psychiczne (tł. Warszawa 1963. Rozwój biologiczny człowieka. Warszawa 1965. Durkheim E. Dąbrowski K.. 1. Psychologia rozwoju dzieci i młodzieży. Pedagogie sociologiąue: les influences du milieu en education. London 1962. Warszawa 1965. New Jersey 19605. Wolański N. Dziedziczność Warszawa 19622. Rozwój młodzieży (tł.. London 1957. Warszawa 1961.r. Szuman S„ Pięter J.. Warszawa 1962. Góttingen 19592.. „Kultura i Wychowanie" 1933/34 nr 1..w. Światopoglądowe Bauman Z. „Kwartalnik Pedagog. Warszawa 1960. Psychologia pedagogiczna.. Psychologia wychowawcza w szkole (tł.. Socjologia wychowania.. Warszawa 1963.. Cambridge 1943. Warszawa 1933.. Education for a World Adrift. (Hrsg). Reykowski J. z ang. Paris 1914. Kształtowanie przekonań moralnych. Debesse M. Rouma G. Szczepański J... Szaciłło T. Wroczyński R. Warszawa 1933. Okoń W... O ideologiach polityczno-spolecznych.). 13—80.. Przekonania. Skatkin M. Pedagogie et socjologie. Moreno J. Poznań (b. Warszawa 1933. Strunz K. Warszawa 1923. Idee.).. Warszawa 1958. Munchen 1930. Diekalolische Wełtanschauungin ihren Grundlinien. Światopogląd jako fakt psychologiczny. poi. Szuman S. Warszawa 1966. Warszawa 1970. M. Green D. E. D. Charakter człowieka. Warszawa 1936. Paris 1963.. Warszawa 1964.... 149-194. Warszawa 19622. Miinchen 1959. z ang.). Społeczeństwo i wychowanie. R. z ang. „Kultura i Wychowanie" 1934/35 nr 3. Warszawa 1965. Rozwój dziecka (tł. New York 19594. B. „Siemja i Szkoła" 1951 nr 8. ideologie. Klimke F. Warszawa 1962. 3. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej.. z ang. Wołoszynowa L. Rozwój problematyki i metod. Ateizm. Warszawa 1969. Educational Psychology. Lublin 1930.. ideały. Kraków 1937 19382. z ang. Poniatowski Z. Warszawa 1959.. Zaborowski Z. Hetzer H... Schaff A.). M. Warszawa 1958. 1-2 . z franc). z franc). Suchodolski B.. Spionek H.).. Chałasiński J. Paris 19222. Warszawa 1965. Wall W.)." 1957 nr 1. Warszawa 1955 s. Kuderowicz Z.).... Ideologia w ujęciu Mannheima.. Padagogische Psychologie fur hóhere Schulen. Cathrein V.. Wizje ludzkiego świata. Pastuszka J.. Warszawa 1960. Szulc Z.. Warszawa 1928-30. Padogogische Psychologie. Livingstone R. Warszawa 1960...). Warszawa 1961.). 1. ks. Żebrowska M.Clarke A. Społeczna funkcja wychowania. Warszawa 1965.. O rozwoju i kształtowaniu światopoglądu.. (red. Warszawa 1967.. Pastuszka J.. Skowron S.. Warszawa 1968.. Child Psychology. Behn S.. Warszawa 1959. Chojnacki P. Fizjologiczne podstawy wychowania (W:) Encyklopedia Wychowania. Higiena psychiczna. Socjologiczne zagadnienia wyższego wykształcenia. Przihoda V. O sprzecznościach i jedności wychowania..). Bauman Z.. J. Kołakowski L. Niesiołowski A. Światopogląd i edukacja. Światopogląd katolicki. Szuman S. Hessen S. Lwów 1939 s.. Hurlock E. B.. Chmieleńska J. T. Philosophie der Werte als Grundwissenschaft der padagogischen Zieltheorie. O formirowanii kommunisticzeskogo mirowozrenija. Kasprzak M. Wstęp do psychologii pedagogicznej (tł. Warszawa 1947. Psychologia szkolna (tł. Organizm a życie psychiczne. Światopogląd a życie u Diltheya. t.. Hornowski B. Warszawa 1958 .. The Social Psycholog}' of Education.. Pięter J. Nowicki A. Psychologia społeczna a wychowanie. Psychologia dziecka od urodzenia do wieku młodzieńczego (tł. 2 Chałasiński J. L.). t. Warszawa 1966. Psychologia pomaga wychowaniu. O światopoglądzie i wychowaniu.. Dybowski W. Znaniecki F.). Skowron S.. Hurlock E. Wiatr J. (red. Warszawa 1958. O niektórych błędach w wychowaniu postawy ideowej dzieci. M. Ideologia i wychowanie. Evans R. Warszawa 1946. Skinner Ch.. z „Prądu". B. Hessen S... Fleming C. Radwiłowicz R. Clarke A. Gottlieb W.. Psychologia wychowawcza wieku szkolnego.. Kozakiewicz M.. ks. Psychologia światopoglądu młodzieży. z ang. Podstawy filozofii chrześcijańskiej. Englewood Cliffs. Psychologia wychowawcza wieku dziecięcego.. Sociometry and Education. ks. Fondements de la sociometrie. Szkoła w społeczeństwie amerykańskim. Warszawa 1970. Warszawa 1963. Psychologiczne podstawy kształcenia poglądu na świat dzieci i młodzieży. Wiatr J. Selye H. (red.. Lublin 19622. Weryński H.. Warszawa 1962. Światopogląd i życie codzienne. Szczepański J. Rola Kościoła w kształceniu światopoglądu.... Kopczyńska J. (tł. Warszawa 1964. Wrocław 1968.. Socjologia. „Euhemer" 1958 nr 5/6. Munclien 1921 6 . Lindgren H. Jersild A. C.. Higiena dziecka w wieku szkolnym. ks. Stress życia (tł. Zaburzenia psychoruchowego rozwoju dziecka.. Pogląd na świat a wychowanie. Przyrodoznawstwo a światopogląd.

stanowiące jako klasa panująca własny ustrój społeczno-ekonomiczny i porządek prawny oraz reguluGrupy te historycznie nazywano stanami.C z ę ś ć II PEDAGOGIKA PORÓWNAWCZA WSPÓŁCZESNE SYSTEMY WYCHOWANIA Rozdziali GENEZA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWAWCZYCH 1. czyli ujęcia rzeczywistości w postaci zespołu określonych idei. Ponieważ zaś 2 B. dlatego też współcześnie działają odrębne pedagogiki światopoglądowe. szczególnie technicy (technokracja) lub ostatnio naukowcy. Coraz liczniejsze pedagogiki światopoglądowe są wyrazem współczesnego pluralizmu społeczeństw i mimo rozwiązywania podobnych problemów i zaspokajania tych samych potrzeb wychowawczych przyczyniają się do tworzenia różnych rozwiązań i modeli. cele. Ricardo). Szybki rozwój kapitalizmu uzasadniała nowa nauka ekonomiki liberalnej (A. Te właśnie odrębne koncepcje.kapitalizmu. jak np. wsparcia ubogich. które reguluje sezonowe ceny za towar zależnie od ilości towaru na rynku (podaż) i liczba ludzi chcących go nabyć (popyt).). „trzeci stan" tworzyli mieszczanie. że dziecko w wieku przedszkolnym potrzebuje opowiadania mu bajek. w wieku XX lokalnie podobną rolę odgrywało wojsko (ustrój faszystowski) lub inteligencja. Tymczasem w sprawie celów i ideałów wychowania „nowego człowieka" istnieją wciąż zasadnicze rozbieżności. potem Jacąuarda oraz maszyny parowej Watta już w drugiej połowie XVIII wieku zapoczątkowały pierwszą nowożytną rewolucję przemysłową2 „wieku pary i elektryczności". ponieważ poprzednie wieki zawsze wypracowywały jakąś syntezę wychowawczą swojego czasu. . prowadzących dziś do ery atomowej. obowiązująca wszystkich ludzi. w której dobro ekonomiczne przedsiębiorstwa zostało uwolnione od obowiązku stosowania się do zasad moralnych (czego wyrazem w średniowieczu było potępienie zysku za procent i walka z lichwą) oraz od ciężarów społecznych (np. Ludzie. uzasadnianych filozoficznie zostały przyjęte za obowiązujące ideologie przez poszczególne wielkie grupy społeczeństw1. kopalnictwo i kolejnictwo. młodzieży oraz dorosłych. Rozwój kapitalizmu i jego skutki Współcześnie jednolita pedagogika naukowa. L i 11 e y. które wychodzą z własnych założeń ideologicznych. w którym odbija się i ustala związek między ustrojem społeczeństwa. jeszcze nie istnieje. giełdy). rozwinęły hutnictwo. np. 1 jące potrzeby i stosunki oświatowo-wychowawcze przy pomocy instytucjiwychowujących w ustalony sposób. Warszawa 1963. matematyka czy fizyka. Najgłębszą przyczyną obecnego rozbicia systemów wychowawczych był rozwój nowego ustroju ekonomiczno-społecznego . z ang. Liczne nauki pomocnicze współdziałające z pedagogiką. banki. badające rozwój fizyczny i psychiczny dzieci. to. Smith. na której w przyszłości ukształtuje się jednolita dla wszystkich pedagogika naukowa. jak też poznające wpływy środowiska społecznego. Wynalazki te przyczyniły się do powstania wielkiego przemysłu fabrycznego. Pierwsze wielkie wynalazki maszyny tkackiej Cartwrighta. jego ideologią wychowawczą (idee. jak np. D. Stan tego rozbicia na przeciwstawne sobie systemy wychowania w krajach zachodnich. odkrywają coraz więcej faktów pedagogicznych. zadania stawiane wychowaniu) i działaniem zespołu instytucji oświatowo-pedagogicznych. ukształtowany w średniowieczu jako ustrój feudalny. które stają się powszechnie uznane. Te narastające fakty stanowią bazę. Rozwój przedsiębiorstwa opierał się obecnie o dwie zasady: wolnej konkurencji (czyli swobody właścicieli w walce z innymi producentami o najwyższy zysk przez zniszczenie konkurenta) oraz żelaznego prawa popytu i podaży. czwartym z kolei nowym stanem byli robotnicy. Dla uruchomienia przemysłu konieczna była koncentracja kapitału (spółki akcyjne. który staje się podstawą nowego ustroju. jałmużna). a młodzież starsza dąży do samodzielności. wschodnich czy neutralnych ukształtował się wyjątkowo w obecnym stuleciu. Pedagogika światopoglądowa jest więc nauką przedstawiającą konkretny system wychowania. który zniszczył dotychczasowy ustrój stanowy społeczeństwa. maszyny i historia (tł.

zmusił do pracy matkę rodziny i małoletnie dzieci. bawiąc się nad rynsztokami. co doprowadziło do szalonej eksploatacji robotników pracujących od 12 do 14 godzin na dobę za najlichszą opłatę. Z a n i e w s k i . ulżenia w pracy kobiet i dzieci. Przede wszystkim powstały spółdzielnie spożywców. wobec tego potanienie towaru celem pobicia konkurencji wymagało szukania tanich surowców (co rozpętało w XIX wieku walkę państw o kolonie i ich wyzysk ekonomiczny) oraz taniej siły roboczej najpierw niewykwalifikowanych robotników. Płn. które sprowadzono do roli stróża nocnego. kooperatywy (pierwsza Sprawiedliwych Tkaczy w Rochdale 1844) broniące przed wyzyskiem handlu detalicznego i szerzące oświatę przez zakładane biblioteki. posiadający tylko dzieci na własność (łac. sumienia. wreszcie Kodeks Napoleoński wprowadziły stopniowo formalną równość obywateli wobec prawa. Dziewczynka z zapałkami). (1776) i ich Konstytucja (1787). Powstaje w związku z tym nowoczesny proletariat 3 . pozbawił praw do życia. Powstaje problem „dziecka ulicy". dzieci proletariackie pozbawione opieki pracującej matki spędzały czas na ulicach. parlamentaryzm w Anglii (od 1265. ubezpieczenia od wypadków i choroby. Ustrój kapitalistyczny wyrósł więc na krzywdzie społecznej mas pracujących.potomstwo). Pociągnęło to skutki wychowawcze. laisser faire . UOrigine du proletariat romain et contemporain. które utraciły swe dotychczasowe źródła utrzymania z warsztatu lub roli i szukały pracy najemnej w fabrykach. bądź też z pozycji obrony pokrzywdzonych . Ruchy społeczno-polityczne XIX wieku a kwestia robotnicza W ramach rozwijającego się ustroju kapitalistycznego od końca XVIII stulecia ukształtowały się dwa ruchy społeczno-polityczne: demokratyzm i nacjonalizm. Louvain .z drugiej. obalającego monarchię absolutną i ustrój feudalny stanów uprzywilejowanych pod hasłami: wolność. Wreszcie zaostrzająca się walka klas została około połowy XIX wieku przejęta przez ruchy społeczno-polityczne. potem kobiet i najtańszej siły dzieci. zorganizowaną w średniowiecznych cechach. rozdzieliły od siebie trzy władze: ustawodawczą.pozwólcie działać). w przeciwieństwie do strajków „dzikich". nadały stopniowo formalną równość obywateli wobec prawa. Nastąpiła gwałtowna pauperyzacja. dążące do programowego rozwiązana sprawy robotniczej bądź to z pozycji ustroju kapitalistycznego z jednej strony barykady. Państwo początkowo nie wtrącało się do przebiegu walk klasowych. zubożenie mas społecznych. trzeciego stanu. Demokratyzm więc burżuazyjny w sprawie walki klasowej przyznawał robotnikom prawa do strajku. która w państwach uprzemysławiających się szybko wzrasta.zasadnicza wartość każdego towaru zależna jest od kosztu surowca i wynagrodzenia za pracę przy jego produkcji. suteryn. wywołał i zaognił kwestię robotniczą. zamykanie przedsiębiorstwa i zwalnianie robotników z pracy. równość i braterstwo. pilnującego majątku przed złodziejami. a) Demokratyzm nie był produktem rewolucji mieszczańskiej. Tak organizowana produkcja fabryczna szybko eliminowała produkcję rzemieślniczą. zaopatrzenia emerytalnego. zebrań. Z dawnych zaś cechów wytworzyły się najpierw na terenie Anglii związki robotnicze (tradeunions). spowodował emigrację zarobkową. do urlopu. Habeas Corpus Act 1679). które rozpoczęły walkę parlamentarną (ruch czartystów 1836-1848) o prawa 3 robotników do ograniczania czasu pracy (8 godzin). Proklamacja niepodległości Stanów Zjednoczonych Am. nadały prawa wyborcze (ale tylko mężczyznom posiadającym własność). wyzyskiwany przez mieszczaństwo i kapitalistów. opisywany ze współczuciem przez Dickensa czy Andersena {Dawid Cooperfield. sądowniczą i wykonawczą. proles . gdy właściciele fabryk mogli stosować lokauty. łamanych przy 1957 2 . rozszerzały prawa obywatelskie (wolności słowa. natomiast dziś arbitraż państwowy jest daleko posunięty w stosunku do strajków legalnych. Niesprawiedliwość społeczna wywołała rychło próby ratunku i obrony ze strony robotników. Dom rodzinny stracił siłę wychowawczą. gnieżdżący się w niezdrowych warunkach nędzy mieszkaniowej. ekonomicznej działalności nieskrępowanej przez interwencję państwa. mansard. ściągający masowo w poszukiwaniu zarobku do przeludnionych miast (urbanizacja). 2. Zjawia się masowa przestępczość nieletnich. R. czyniąc to wszystko pod hasłem gospodarczego leseferyzmu (franc. ogłaszanych prawnie przez związki zawodowe. w dzielnicach slumsów. stowarzyszeń) głównie jednakże dla właścicieli jakiegoś kapitału. Wielka Rewolucja Francuska (1789).

1848 przez Marksa i Engelsa Manifest komunistyczny pod hasłem Proletariusze wszystkich krajów łączcie się stwarza 10-punktowy program rewolucji proletariackiej obalenia ustroju kapitalistycznego i wprowadzenia dyktatury proletariatu dla budowy społeczeństwa bezklasowego. Zlikwidowanie klęski bezrobocia przez inwestycje państwowe i odpowiednią politykę monetarną przyczyniło się do podreperowania kapitalizmu po drugiej wojnie światowej. internacjonalizm starały się rewolucyjnie usunąć wyzysk kapitalis- . Jednakże pełny proces rozwoju nacjonalizmu wystąpił dopiero na terenie Niemiec. podsycany przez towarzystwa gimnastyczne przygotowujące do walki. że źródłem wyzysku jest przywłaszczanie przez kapitalistę tzw. przeprowadzają wojny z Danią i Austrią. Ogłoszony w r. Pierwotny socjalizm utopijny (Saint-Simon. Grecja. Po pokonaniu Napoleona Prusy dążą dalej do zjednoczenia politycznego państewek Rzeszy. W wyniku wzrostu potęgi militarnej i ekonomicznej w r. Włochy) jako ruch wolnościowy dążący do walki o niezależność narodową.. wartości dodatkowej. Owen). które po bitwie z Napoleonem pod Jena w 1808 r. Ten interwencjonizm państwowy we współczesnym kapitalizmie był opracowany przez angielskiego ekonomistę J. rozbijają Francję pod Sedanem (1870). przez studenckie Tugenbundy (Związki Cnoty .pomocy siły i prawa. w którym wydatkowanie na nowe modele produkcji przewyższa oszczędzanie. wytwarzanej przez robotników ponad to. Inaczej do sprawy społecznej robotników podchodził drugi ruch w społeczeństwach o ustroju kapitalistycznym . czy przyczynia się do okresowej utraty równowagi bilansu płatniczego i do inflacji. Od tego czasu zaczął się potęgować imperializm niemiecki. 1971. Nacjonalizm zaczął więc wychowywać społeczeństwo w duchu patriotyzmu. zmuszają ją do kapitulacji i zapłacenia olbrzymiej kontrybucji wojennej. wolności narodowej (rozbiory Polski 1772-1795) i będących pod okupacją obcej władzy (Serbia. którą obrócono na rozwój zagłębia przemysłowego Ruhry. język i kulturę niemiecką ponad wszystko. Pierwszy z nich rozwinął się jako ruch proletariacki samych robotników w postaci socjalizmu i komunizmu. procentu i pieniądza (1936) w celu przezwyciężenia stagnacji i kryzysu ekonomicznego. naiwnie marzący o idealnym społeczeństwie ludzi wolnych i pracujących dla siebie. antysemityzm). Fourier. nawet przez Uniwersytet Berliński. Socjalizm naukowy i komunizm w oparciu o solidarność klasową. M. w wyniku czego tworzy się III Międzynarodówka komunistyczna w 1919 r. którzy zanalizowali ekonomikę kapitalizmu wykrywając. Węgry. W ten sposób czasowe zlikwidowanie bezrobocia przez interwencjonizm państwowy powoduje wzrost cen i odbija się niekorzystnie na najmniej zarabiających. przekreślając tym międzynarodową solidarność ludzi pracy. którego pierwszy rektor. co otrzymują jako wynagrodzenie za pracę. co pośrednio doprowadziło do wybuchu I wojny światowej (1914). Pokonany traktatem wersalskim (1918) nacjonalizm niemiecki odrodził się jeszcze w postaci faszyzmu w ruchu narodowo-socjalistycznym Hitlera. filozof Fichte w Mowach do narodu niemieckiego wynosi historię. tworzą sztab generalny. szerzy nienawiść do obcych narodowości (prześladowanie i germanizacja Polaków za Bismarcka. uzyskując to kosztem wyzysku kolonii lub robotników w krajach gospodarczo zależnych. rywalizujący na morzu z imperializmem brytyjskim. ale wytworzyło społeczeństwo konsumpcyjne. Z nacjonalizmem więc zawsze wiąże się to. 1871 kanclerz Bismarck ogłasza Cesarstwo Niemieckie. że wynosi on własny naród ponad inne (szowinizm). założony w 1809 r. ale który w czasie I wojny światowej przeszedł przez oportunistyczny rozłam. znalazły się pod ciężką okupacją francuską z wyjątkiem Prus. który podczas II Międzynarodówki (Paryż 1889) proklamował dzień 1 maja jako święto międzynarodowego proletariatu walczącego z kapitalizmem.nacjonalizm. żąda dla siebie przywilejów. został wyparty przez socjalizm naukowy Karola Marksa i Fryderyka Engelsa. b) W obronie zaś wyzyskiwanych robotników wystąpiły dwa ruchy: rewolucyjny i reformistyczny. dążącym do zapanowania nad światem. Wyrazem tych zjawisk społeczeństwa konsumpcyjnego stał się kryzys dolarowy z r. Kształtował się on początkowo od końca XVIII wieku w krajach pozbawionych niepodległości. opartego na uspołecznionej własności środków produkcji i na pracy wszystkich według ich zdolności i możliwości. w tym celu rozwijają militaryzm. czyli wzrostu cen z powodu spadku wartości pieniądza. Następnie utworzenie I Międzynarodówki (Genewa 1864) rozpoczęło historię nowoczesnego ruchu robotniczego. W sprawie robotniczej zaś nacjonalizm z motywów patriotycznych stara się zapewnić możliwy dobrobyt swoim własnym robotnikom. zdobywający kolonie i sfery wpływów.wzór Filaretów). gdzie począł budzić się duch narodowego oporu. Keynesa (1833-1946) w Ogólnej teorii zatrudnienia.

. jak i socjalistycznej rewolucji. tj. czyli tzw.tyczny człowieka przez człowieka i wprowadzić nową sprawiedliwość społeczną dla ludzi pracy. przeprowadziła w Rosji rewolucję październikową (7 XI 1917 r. wprowadza autarkię (samowystarczalność) gospodarczą i przygotowuje wojnę w odwet za traktat wersalski. W odpowiedzi na hitleryzm we Francji dochodzi do stworzenia Frontu Ludowego pod wodzą Leona Bluma. zakończonej klęską cesarskich Niemiec i Austrii. wprowadził udział robotników w zyskach przedsiębiorstwa. po wielkim kryzysie ekonomicznym kapitalizmu (od 1929 r. Praktyczne zdobycze ruchu społeczno-katolickiego znalazły potwierdzenie w dokumentach Kościoła. Rozdział systemów wychowawczych Walka o sprawiedliwość społeczną dla klas uciskanych (robotników i chłopów) pomiędzy czterema ruchami społeczno-politycznymi począt- kowo rozgrywała się na płaszczyźnie ustawodawczej. Był to początek czwartego w XIX w. Początkowy paternalizm. który w pierwszej encyklice społecznej Leona XIII Rerum novarum (1891) zalecał rozszerzenie własności prywatnej na możliwie największą ilość ludzi.katolickiego. miłości Boga i bliźniego. opanowując swą doktryną całe społeczeństwo. tj. wywołującym olbrzymią klęskę bezrobocia. polegający na łączeniu się w korporacjach zawodowych wszystkich pracujących w danym zawodzie tak robotników.).Centrum katolickie w Niemczech od 1870 r. komunistyczne. czyli większości).). Pierwszą z nich była Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji (bolszewików. c) Natomiast ruch reformistyczny ukształtował się wśród katolików. nienawiści i zemsty za krzywdy oraz w duchu bojowości rewolucyjnej. które zależnie od programu podzieliły się na prawicowe (nacjonalistyczne i demokratyczne. W tym celu rozwijano oświatę i wychowanie mas robotniczych w duchu świadomości klasowej. kasy zapomogowe i pożyczkowe. chłopskie) oraz na centrowe (chrześcijańskie . wystarczającej na utrzymanie całej rodziny robotnika i robienie oszczędności. Na terenie Włoch od 1919 r. prawicowego socjalisty (od 1936 r. wprowadzenia swej dyktatury. który rozwinął chrześcijańskie związki zawodowe. których rywalizacja o imperium światowe Niemiec i Anglii doprowadziła do wybuchu I wojny światowej (1914-1918). domagał się płacy sprawiedliwej. początkowy okres sejmokracji kończy się dyktaturą Józefa Piłsudskiego (od 1926-1935) i wzrostem faszyzującej polityki mocarstwowej sanacji z programem „wychowania państwowego" wszystkich obywateli razem z wieloma mniejszościami narodowościowymi. Rozproszkowanie stronnictw nie dawało żadnej partii opozycyjnej przewagi w stosunku do nacjonalizmu lub liberalizmu burżuazyjnego. Podobnie nacjonalistyczna partia Narodowego Socjalizmu Hitlera dochodzi w Niemczech do władzy w 1932 r. akcjonariat pracy. wychowując masy społeczne w duchu moralności chrześcijańskiej. rozpędzenia parlamentu i zniszczenia partii opozycyjnych. Inne natomiast o charakterze faszystowsko-socjalistycznym dążyły do opanowania władzy na drodze zamachu w państwie. opieka nad robotnikami przekształca się w program korporacjonizmu. W wyniku wojny na tle wrzenia społecznego wytworzyły się partie nowego typu. pod wodzą Lenina. 3. W Polsce natomiast po odzyskaniu niepodległości i uwolnieniu się od zaborców w 1918 r. po raz pierwszy poza murami kościoła wiec robotników chrześcijańskich dla zorganizowania środków poprawy sytuacji gospodarczej w duchu miłości i sprawiedliwości ewangelicznej. Na drodze upowszechniania się prawa wyborczego posłów w parlamentach powstawały coraz liczniejsze partie polityczne. która odnowę ustroju społecznego opierała na prawie miłości i sprawiedliwości społecznej. według nowego kalendarza). działająca od 1905 r. dzięki czemu demokratyzm francuski dąży do stworzenia własnego państwa wychowawczego. Dalsze pogłębianie ruchu nastąpiło po drugiej wojnie światowej. który przemieniał się w państwo wychowawcze. jak inżynierów i kierowników oraz właścicieli przedsiębiorstw. liberalne) i lewicowe (socjalistyczne. następnie starały się o wprowadzenie swej ideologii w całym kraju. W tym samym roku Wiosny Ludów 1848 w Kolonii został zwołany przez późniejszego biskupa Moguncji. Ruch społeczno-katolicki miał charakter reformistyczny i przeciwstawiał się tak kapitalistycznemu liberalizmowi.). ruchu społecznego . która od 1922 r. Dalszy rozwój ruchu przyniósł drugą encyklikę społeczną Piusa XI Quadragesimo anno (1931). wprowadziła dyktaturę wojskową. Emanuela Kettelera. zainicjował ubezpieczenia społeczne i prawodawstwo pracy. ustanowiła dykataturę proletariatu i utworzyła pierwsze państwo socjalistyczne. przyznawał robotnikom prawo do zrzeszania się i głosił zasadę ograniczonej interwencji państwa w sprawy społeczne. Mussolini stworzył partię faszystowską.

chorych. nauki i uniwersytetów katolickich (wyrazem tego stał się m.). 4-5. od 1918 r. sądzący zbrodniarzy wojennych.) zajął się rozwiązywaniem w duchu Konstytucji soborowej o Kościele w świeK. tj. odwetu i imperializmu w państwach faszystowskich przyspieszyło wybuch II wojny światowej (1939-1945). Brytania. czyniąc początkowo sprawę robotniczą kwestią moralną.in. J. Kongresów Eucharystycznych. postęp kulturalny i rozwój gospodarczy narodów jako jedynego sposobu dojścia do pokoju. S o s n o w s k i . jak pokój między narodami (enc. dla których nie ma miejsca w społeczeństwie uprzemysłowionym.).Dziecko w systemie hitlerowskim. Nastąpiło więc po I wojnie światowej ożywienie katolicyzmu w postaci ruchu misyjnego. a od 1949 r. nadużywaniem środków masowego przekazu. Wreszcie list apostolski Octoąesima adveniens Pawła VI (1971 r. Bułgaria i Jugosławia.św. W ten sposób ruch społeczno-katolicki. 2° . W. rozwoju gospodarczego zróżnicowanych regionów w kraju. rozpoczęła się rywalizacja pokojowa na skalę światową trzech pozostałych systemów wychowania. NRD i Chińska Republika Ludowa). a hitlerowski system wychowania 6 nacjonalistycznego potępiony jako nieludzki przez Trybunał Międzynarodowy w Norymberdze.) oraz rozwój wszystkich narodów łącznie z zacofanymi na drodze rozwijania każdego człowieka przez wychowanie.wychowania chrześcijańskiego. demokratyzm zaś bronił ustroju kapitalistycznego i posiadanych kolonii. Franco w Hiszpanii (od 1938 r. Węgry. 20-47. Mater et Magistra Jana XXIII wyszła poza sprawę robotniczą i objęła zasadami ewangelicznymi problemy ludności wiejskiej. 1903-1914). Warszawa 1962 s. Jedynie ruch społeczno-katolicki nie miał celów politycznych. obowiązku współpracy i pomocy międzynarodowej. nie tworzył swego państwa. społecznie niedostosowanych itp. Czechosłowacja. Od encykliki Rerum novarum do Mater et Magistra. Katolicki Uniwersytet Lubelski). 1° . co pokój" (enc. komunizm doprowadził do powstania radzieckiego państwa socjalistycznego. Chrześcijanie wobec nowych problemów społecznych.). Polska. psychicznie upośledzonych. Francja i inne kraje Zachodu) oraz 3° . Akcji Katolickiej jako apostolstwa świeckich pod przewodnictwem hierarchii (Pius XI1922). pochodzenia. 3-13. „Tygodnik Powszechny" 1971 nr 24 s. jak skutki urbanizacji. Po drugiej wojnie światowej więc od 1946 r. 4 cie współczesnym {Gaudium et spes 1965) nowych problemów społecznych. sprawiedliwości i miłości. M a j k a . 6 K. Katolicka nauka społeczna akcentowała wyzwolenie proletariatu na drodze uwłaszczenia oraz postulowała ustrój samorządu społeczno-gospodarczego według zasady pomocniczości ogłoszonej przez Piusa XI w encyklice Quadragesimo anno (1931 r.) oraz Salazara w Portugalii. Dalsze zaś encykliki społeczne ukazywały cele nowoczesnego świata. Po drugiej wojnie światowej kwestia społeczna w enc. jak spychanie na margines społeczny nowej kategorii ludzi „biednych" (starych. rozwinął się w kierunku odnowy całego ustroju społecznogospodarczego na zasadach ewangelicznych sprawiedliwości i miłości społecznej. w wyniku której siłami koalicyjnymi demokracji burżuazyjnej i demokracji radzieckiej został rozbity faszyzm. Ohne Mitleid. Rumunia. ale uległa wypaczeniu przez wojskową dyktaturę faszystowską. Populorum progressio Pawła VI z 1967 r. Pacem in terris Jana XXIII z 1963 r. Tymczasem w okresie międzywojennym wychowanie prowadzone w duchu militaryzmu. 1. Idea korporacjonizmu chrześcijańskiego natomiast została poza Włochami Mussoliniego przejęta przez gen. jak przejawy krzywdy społecznej spowodowanej dyskryminacją za różnice rasy. uzależnieniem państw od międzynarodowych przedsiębiorstw5. 5 . niedorozwojem gospodarczym młodych narodów. gdyż „rozwój oznacza to samo. Czwarty zaś system Ks. wywołanej emigracją zarobkową. T u r o w s k i . płci lub religii. zmieniających się problemów współczesnego świata i człowieka. „Zeszyty Naukowe KUL" 1971 nr 2 s.wychowania liberalnego w demokracjach państw kapitalistycznych (USA. Prowadziło to do przebudowy ustroju społecznego i jego odnowy na zasadzie sprawiedliwości i miłości społecznej.Tak więc w okresie międzywojennym nacjonalizm wytworzył faszystowskie państwo wychowawcze {Erziehungsstaat). których ofiarami są buntująca się młodzież oraz kobiety. postępu gospodarczo-społecznego narodów dla wzrostu dobrobytu zamiast wydatków na zbrojenia4. kultury.wychowania socjalistycznego w Związku Radzieckim i w krajach demokracji ludowej (od 1945 r. odrodzenia literatury i sztuki katolickiej. a po soborze Watykańskim II (1962-1965) unowocześnił się przez włączenie do programu chrześcijańskiego działania wszystkich wyłaniających się problemów społecznych współczesnego świata dla ich rozwiązania w duchu pokoju. lecz dążył do chrystianizacji świata przez „odnowienie wszystkiego w Chrystusie" (instaurare omnia in Christo . Pius X. prowadzonego przez Kościół katolicki w dostosowaniu się do aktualnych.

rozdział i rozbicie ideowe współczesnych systemów wychowawczych nie wyklucza możliwości porozumienia i współpracy na terenie przyjaźni i zbliżenia między narodami. głoszącej nierówność ludzi i ras. Veronese był dyrektorem naczelnym UNESCO. w której bierze udział tak blok państw kapitalistycznych. do czego zmierzają prowadzone w różnych krajach eksperymentalne szkoły UNESCO. Rywalizacja kulturalna wszystkich współczesnych systemów wychowania rozwija się od 1945 w ramach UNESCO .za pomocą wychowania. który wszystkie narody muszą wypełnić w duchu wzajemnej pomocy i troski". Jest to kierunek wychowania moralnego ludzkości w „duchu sprawiedliwości. persona .1962).Organizacja Narodów Zjednoczonych dla Spraw Wychowania. Warszawa 1963. Dziecko Hirosimy (tł. która głosi: „Celem organizacji jest przyczynić się do utrzymania pokoju i bezpieczeństwa przez pogłębienie . a także Międzynarodowy Katolicki Komitet Koordynacyjny. nauki i kultury . Jak widzimy. krajach arabskich oraz w obozie państw neutralnych wyzwolonych z ucisku kolonialnego (India 1947. walka z nędzą. do których należą: 1) ochrona przed wojną. Wychowanie narodów w powiązaniu z rozwojem wiedzy naukowej i kultury stało się 7 więc tu środkiem naprawy. Drugi kierunek dotyczy wzajemnej znajomości dążeń i życia narodów celem usunięcia różnic między nimi jako źródła podejrzliwości i nieufności. B e r e z o w s k i . Tworzy to postulat wychowania w poczuciu poszanowania praw należnych człowiekowi jako osobie. Warszawa 1962. 9 E. wolności i pokoju".wychowania nacjonalistycznego zaczął się odradzać od 1949 w RFN. Nauki i Kultury (z siedzibą w Paryżu). W związku z tymi celami Statut UNESCO ustawia jakby pięć drogowskazów dla wychowania współczesnych ludzi. zabezpieczenia pokoju i realizacji celów ONZ 8 . przystąpił Związek Radziecki) i neutralnych. Organizacja Narodów Zjednoczonych. w równe prawa płci i wielkich czy też małych narodów. a po wojnie sueskiej od 1956 r. w godność i wartość jednostki. mowy lub religii". 4) popieranie postępu i lepszego poziomu życiowego z uwzględnieniem większej wolności9. R o z d z i a ł II CHARAKTERYSTYKA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWANIA 1. Ghana . z ramienia którego w latach 1959-1961 przewodniczący Akcji Katolickiej we Włoszech D. Konieczność nowej orientacji w wychowaniu Tragedia II wojny powszechnej zakończona atomową zagładą Hirosimy i Nagasaki 7 podyktowała konieczność zapobieżenia przyszłej katastrofie całej ludzkości. która w zagadnieniach religijnych staje się też ideologią ekumenizmu. głoszonego przez II Sobór Watykański. Pierwszy z nich brzmi: „Ponieważ wojny biorą początek w umysłach ludzi. a przywrócenie „zasad godności. więc i ochrona pokoju w umysłach ludzi musi być zbudowana".1957. Algeria . z franc). które Karta Narodów Zjednoczonych przyznaje wszystkim narodom świata bez różnicy rasy. praworządności oraz praw człowieka i podstawowych swobód. 3) ustalenie warunków sprawiedliwości i poszanowania umów międzynarodowych. stąd też naczelny kierunek nowej orientacji w wychowaniu wskazuje idea pokoju międzynarodowego jako konieczność wychowania w ideologii pacyfizmu lub irenizmu. chorobami. Tak tedy wychowanie poczucia ludzkości {humanitas) wobec innych ludzi w celu społecznego niesienia im pomocy wszelkiego rodzaju także pomocy przez rozpowszechnianie oświaty i kultury wraz z troską o zaspokojenie ludzkich potrzeb fizycznych i duchowych (np. C . . Dała temu wyraz deklaracja UNESCO. pojednania religijnego. 2) wiara w prawa zasadnicze człowieka. Lublin 1946 s.współpracy narodów dla zapewnienia ogólnego poszanowania sprawiedliwości. jak socjalistycznych (od 1954 r. by pokój nie 8 I s o c o i I c i r o H a t a n o . w Egipcie. Trzeci kierunek wskazań to obalenie doktryny rasizmu. głodem. Ciekawa historia ONZ. Wreszcie piąty kierunek wychowania UNESCO zaleca. Czwarty kierunek nakazuje „szerokie rozpowszechnianie kultury i wychowania ludzkości" jako „święty obowiązek. co współcześnie nazywa się personalizmem (łac.osoba). analfabetyzmem) stanowi podstawową ideę współczesnego humanizmu. rezultaty których poszerzają pole badania pedagogiki porównawczej. 7. O s m a ń c z y k . równości i wzajemnego szacunku ludzi".

Najwyższa rasa biała. w których piece krematoryjne kończyły naukowo opracowany proces wyniszczenia ludności okupowanej. typu nordyckiego długogłowych blondynów. Konieczność więc wyeliminowania rozkładu moralnego. zewnętrznie pozornie solidnej i wypłacalnej. Moralność mieszczańska. która walcząc z filisterstwem dorosłych dążyła do usankcjonowania. S. że pierwsza i druga wojna światowa były nie tylko spowodowane przyczynami spoleczno-politycznymi. który podzielił społeczeństwa na klasy oświecone i wyższe. wewnętrznie zaś i po cichu. ustalający kierunki działania wychowawczego dla utrzymania pokoju na przyszłość jest wyznaniem wiary . w perwersji płciowej (np. panujące oraz klasy pariasów społecznych i nowoczesnego niewolnictwa pracy. małżeństw na próbę jako należnego jej prawa moralnego. spekulacje i migracje. 83-84. Demoralizacja młodzieży warstw wyższych społecznie przejawiła się w seksualizmie. Wreszcie poza przyczynami moralnymi i światopoglądowymi do upadku kultury europejskiej przyczynił się sam ustrój klasowy. oparta na sile pieniądza i na przewadze prawnej mężczyzny nad kobietą doprowadziła do tzw. G. np. Został on wykorzystany przez ideologię faszystowsko-nacjonalistyczną do stworzenia m. Przeniesione na człowieka prawa walki podbudowały teorię rasizmu. pochodzących z lumpenproletariatu. „czasach pogardy" hitleryzm podeptał wartość i godność osoby ludzkiej i doprowadził w czasie wojny do zbrodni ludobójstwa w obozach zagłady (Oświęcim. co wyraziło się nie tylko we wzroście w krajach cywilizowanych XIX wieku przestępczości nieletnich. podwójnej moralności. buncie obyczajowym młodzieży najpierw amerykańskiej po I wojnie. UNESCO . „Nowa Szkoła" 1946 nr 6-9 s. byle bez wywoływania skandalu. Wyraziło się to dobitnie nawet w klasowości szkoły wyższej i średniej. Miejsce dawnej arystokracji rodowej w tym ustroju zajęła plutokracja. a przymusowości szkoły elementarnej i prywatnej zawodowej dla ludu i drobnomieszczaństwa. w epidemii samobójstw. W takich warunkach dyskryminacji i nieludzkiego bytu gromadziły się siły rozpaczy i nienawiści. Wandervogel 12 ). ale także postawami moralno-światopoglądowymi ludzi.opierał się wyłącznie na politycznych i ekonomicznych układach rządów. według której ludzie nie są sobie równi. Przede wszystkim rozwój kapitalizmu z jego niesprawiedliwością społeczną przyczynił się do demoralizacji społeczeństw. W okresie międzywojennym w tzw. rozdzielało ludzi od siebie dystansem nie do pokonania. władza finansjery. Z kolei falę rozkładu moralnego społeczeństw i ich młodzieży spotęgowały wojny. Zapolskiej: Moralność pani Dulskiej). odpowiedzialnej za zobowiązania firmy. Majdanek. teorii rasizmu. miała być z natury rasą panów. K u n o w s k i. s. którzy powinni inne „podłe" rasy wytępić (prawodawstwo antysemickie) lub uczynić niewolnikami. w narkomanii morfinizmu czy alkoholizmu. skoro człowiek miał być tylko wyższym rozwojowo gatunkiem zoologicznym jako produkt ewolucji kierowanej prawem walki o byt. różnicowało społeczeństwo. „Znak" 1961 nr 84 2.Statut. a masy pozostające w nędzy pozbawiało prawa do życia. małżeństw koleżeńskich. kierujące polityką i życiem. Proces emancypacji młodzieży współczesnej. przeznaczonej dla młodzieży warstw uprzywilejowanych i dobrze sytuowanych. 774. homoseksualizm w organizacji młodzieży niemieckiej np. O s s o w s k a . Pojęcie nowoczesnego systemu wychowania i jego budowa Poznany statut UNESCO. Do zmian ocen w kategoriach norm światopoglądowo-moralnych XIX stulecia. Zdechrystianizowana moralność mieszczańska11. okupacje i nędza. W takich warunkach szczególnie młodzież deprawowała się. która stała się elitą społeczeństwa i tworzyła grupy nacisku. w gangach chuligańskich. trzeba zwrócić uwagę na to. Łódź 1956.in. przyczynił się również ewolucjonizm. a odejście od tradycyjnej moralności chrześcijańskiej nie było równoznaczne z wpojeniem społecznie skutecznych motywów laickiej etyki. Treblinka i wiele innych). M. lecz „musi opierać się o intelektualną i moralną solidarność 10 ludzkości" . które łatwo było skierować do bratobójczej walki i rewolty przeciwko ustalonemu „nieporządkowi". ale także w tzw. pogardy dla człowieka i nierówności stanowych jako winnych współczynników katastrofy wojennej zmusiła do zmiany orientacji wychowania we współczesnych systemach wychowawczych. Szukając przyczyn takiej właśnie nowej orientacji wychowania w świecie powojennym. zgniłej i niemoralnej (Por. Interpretowany przez nią ewolucjonizm zatarł zasadni10 11 12 czą różnicę między człowiekiem a zwierzęciem. Posiadanie więc bogactwa stało się miernikiem wartości ludzi.

jak upadek moralności. dom kultury itd. stając się systemami szkolno-oświatowymi. W związku z tym należy odróżniać pojęcie systemu oświatowego od systemu wychowawczego w danym państwie. pomocniczymi. przy tym całość taka jest zorganizowana jednolicie na zasadach polityki oświatowej określonego państwa 1 3 . bursy. W postulatach wychowawczych więc UNESCO zawarte są podstawowe idee. zasad i norm postępowania wychowawców regulujących działanie systemu oświatowego nie powstaje przypadkowo. a więc szkolnictwa. wychowanie równoległe. organizacja młodzieżowa. zawodowego (zasadnicza szkoła zawodowa. szkoła przyzakładowa) i szkolnictwa specjalnego wraz z instytucjami wychowującymi. W o ł o s z y n . oświatowych i kulturalnych w systemie oświatowym ma własne treści i programy oddziaływania na wychowanków młodocianych i dorosłych. telewizja. by te właściwie funkcjonowały w instytucjach systemu szkolno-oświatowego. średnia i wyższa. Pojęcie systemu oświatowego (W:) Zasady pedagogiki. studia podyplomowe). przychodnie. porusza system wychowawczy idei i celów. toteż jak gdyby pasem transmisyjnym są tutaj zasady polityki oświatowej i wychowawczej. społecznym i kulturalno-oświatowym do praktycznej realizacji.. Jednakże zasady te w nowoczesnym państwie wychowawczym nie wynikają już z aktualnie układających się konfiguracji społecznych i gry sił politycznych. film. jak i dorosłych obywateli. lecz kształtowany jest pod wpływem potrzeb. które z jednej strony obejmują wychowanie instytucjonalne zawarte w całokształcie organizacji szkolnictwa ogólnokształcącego (szkoła podstawowa. aby zapobiec takim przyczynom wojen. to znaczy wyznawanego przez państwo światopoglądu. zakłady poprawcze itp. S. który uzasadnia i ustala cele nauczania systematycznego w szkole. lecz wymaga inspiracji światopoglądowej i transmisji ruchu danego przez napęd ideologiczny. nieposzanowania praw człowieka. z drugiej zaś strony tzw. służących do realizacji wychowania. cele oświaty pozaszkolnej 13 Por. radio. internat. wychowawczych. która jest przekazywaniem całego dorobku pedagogiki światopoglądowo zorientowanej wychowawcom szkolnym. harcerstwo itp. Warszawa 1962 2 t. 1 s. Współdziałanie ze sobą tych trzech elementów współczesnego wychowania: ideologii.zespołu instytucji wychowujących. Stąd zadaniem takiej pedagogiki światopoglądowej staje się ukazanie: 1° . teorii i praktyki wychowawczej dla skutecznego oddziaływania wszystkich instytucji szkolno-wychowawczych i oświatowo-kulturalnych nie odbywa się wprost przez zazębianie się i ścieranie jakby trzech trybów. klub sportowy.ideologii pedagogicznej danego społeczeństwa z powiązaniem jej z systemem wychowawczym celów za pomocą zasad polityki oświatowo-wychowawczej oraz 2° . Kształtująca się więc ideologia pedagogiczna daje napęd. które tworzą określony system pedagogiczny. wychowania organizacyjnego w instytucjach (np.w skuteczność wychowania w określonym duchu. sanatoria. 292. którzy mają osiągnąć wyznaczone cele. które znów powinny działać i praktycznie realizować się w treściach i programach systemu oświatowego. które płynie z instytucji oświatowych pozaszkolnych jak biblioteka. jak internaty. muzeum. które założenia ideologii pedagogicznej przenoszą dla uruchomienia systemu wychowawczego celów. domy młodzieżowe lub akademickie. który powinien wskazywać drogę i przyświecać w realizacji praktycznej każdego systemu państwowego w dziedzinie publicznej oświaty i wychowania. oświaty powszechnej i kultury masowej. Każda z tych czterech składowych instytucji szkolnych. Żeby zapewnić zgodność harmonijnego a nie konkurencyjnego działania tych składowych systemu oświatowego muszą być one osadzone jakby na tej samej osi i funkcjonować zgodnie z ideami systemu wychowawczego. technikum. brak równości i wolności wśród ludzi. wiedzy i przekonań społeczeństwa danego czasu. cele wychowania w instytucjach pomocniczych. System oświatowy tworzy całość szkolnictwa od przedszkola do uniwersytetu oraz wszelkich innych instytucji oświatowo-wychowawczych. doświadczenia. Dlatego też pedagogika światopoglądowa w całości systemu współczesnego wychowania od- . co razem wytwarza ideologię pedagogiczną przyjętą przez przodującą grupę społeczeństwa za obowiązującą normę życia. czyli kształcenia tak młodych. nauczania i przekazywania kultury. opracowane naukowo i ze znawstwem przez właściwą pedagogikę światopoglądową. oraz cele kształcenia przez kulturę masową. Współcześnie systemy oświatowe bardzo się skomplikowały. za pośrednictwem pedagogizacji tych instytucji. stanowiących system oświatowy wraz z ich pedagogizacją. organizacje młodzieży.). Oczywiście system wychowawczy jako zespół idei i celów wychowawczych. lecz pochodzą właśnie z przyjętej ideologii pedagogicznej. dostosowanego do zagadnień rozwijania i wychowywania ludzi. oraz z kultury masowej za pośrednictwem środków społecznego przekazywania myśli jak: prasa. samorząd szkolny.

jak to się stało u nas w Polsce w latach 1971-1972. W całości biorąc pojęcie współczesnego systemu wychowania w określonym światopoglądzie jest złożone. to przecież sam nie naśladuje i nie odtwarza istniejącej rzeczywistości.grywa podwójną rolę: po pierwsze . a więc zespół całego szkolnictwa. która naukowo bada i opisuje całość systemu. przekształcająca funkcja nauki pedagogicznej występuje szczególnie wyraźnie. stając się czynnikiem usprawniającym i doskonalącym. stawia wnioski i postulaty.interpretacji całej rzeczywistości. lecz oceniając funkcjonowanie systemu i jego efektywność przyczynia się do wykrycia błędów i usterek. D ą b s k a. Dzięki temu każdy współczesny system wychowania jest idealnym modelem i prototypowym wzorem do urzeczywistnienia w życiu społecznym. nie deklaratywno-werbalny). Dwa studia z teorii naukowego poznania. a po drugie . 3° . ale także ocenia.koncepcji życia moralnego ludzi oraz 4° . Toruń 1962 s. Jako nauka konstatująca i przedstawiająca rzeczywisty stan (tzw. 14—18. służące dydaktycznie do uzmysłowienia czegoś lub jako pomoc przy poznawaniu zjawisk (np. W jego budowie należy wyróżnić trzy układy elementów: ideowych. stają się bowiem punktem wyjścia do hipotezy teoretycznej a następnie konkretnego planu złożonego działania. oświatowych i kulturalnych ośrodków masowego przekazu.wzory wychowawcze dane do naśladowania (np. oceniającą prawidłowość działania systemu i jego efektywność. modeluje futurologicznie konstrukcje. Ale poza tym są c) modele jako idealne konstrukcje. Por. W związku z tym system wychowawczy konstruuje ideał człowieka doskonałego jako cel realizacyjny wychowania oraz określa 14 15 Por. teoretycznych i praktycznych. kontroluje i udoskonala tak strukturę. Dlatego też w istocie system wychowania jest zespołem idei. A. Przy tym system wychowania. tym samym włącza się jako ważne ogniwo pośrednie w całość systemu wychowania. począwszy od skali narodowej a kończąc na lokalnych systemach wychowania pojedynczych placówek szkolnych lub oświatowo-wychowawczych14. Z tego ostatniego stwierdzenia wynika. wynikające z układu stosunków logicznych odwzorowanych w teoriach poszczególnych struktur rzeczywistości. Przy tym miernikiem oceny są założenia ideologii pedagogicznej danego systemu wychowawczego. stwierdzającą naukowo strukturę i stan tak części składowych.kontrolną. 21-31. model mędrca lub świętego) oraz b) modele . Ta tworząca. jak np. chociaż tworzy wzór idealny do naśladowania. że celem charakterystyki porównawczej współczesnych systemów wychowania można się ograniczyć do analizy głównie zespołu idei wychowawczych nie wchodząc głębiej w system oświatowy czy tezy pedagogiki światopoglądowej. System wychowawczy bowiem jako układ ideowy ukierunkowuje i kształtuje pozostałe układy (teoretyczny i praktyczny) danego sposobu wychowania w społeczeństwie i państwie. miniatura wieży Eiffla lub model maszyny parowej). Otóż każdy nowoczesny system wychowania jest takim twórczym modelem-konstrukcją. system wychowawczy celów oraz istniejący system oświatowy instytucji pracujących w danym systemie współczesnego wychowania. L e w i n.badawczą. że głowicą wyróżniającą dla określonego systemu współczesnego wychowania jest jego system wychowawczy idei i celów. jak i całości systemu wychowania. jak i funkcjonowanie całości. 2° . lecz tę rzeczywistość wychowawczą konstruuje. Współczesna nauka o modelach (modelistyka) rozróżnia kilka ich typów: a) modele . I. . które powinny realizować założenia światopoglądowe danej ideologii pedagogicznej.odwzorowania. pedagogika światopoglądowa odbija tylko stan faktyczny. Taka decydująca funkcja systemu wychowawczego idei i celów powoduje to. który jako zasadniczy plan działania wychowawców ma być realizowany przez system oświatowy i jako kryterium oceny użyty przez pedagogikę światopoglądową dla określenia efektywności i wyników wychowania. instytucji społeczno-wychowawczych. których pedagogika światopoglądowa zmieniać nie może. które dotyczą: 1° . który ma być odtworzony i powielony w systemie oświatowym państwa. Modele takie. Trzeci układ teoretyczny tworzy pedagogika światopoglądowa całego systemu wychowania. gdy jest ona powołana do opracowania raportu o stanie oświaty dla władz państwowych. Warszawa 1970 s.koncepcji życia społecznego. modele atomu Bohra mają w nowoczesnej nauce charakter odkrywczy i uzasadniający.koncepcji człowieka. O systemie wychowania. młodzież i dorosłych danego społeczeństwa. W związku z tym twórcze modele-konstrukcje mogą kontrolować prawidłowość ich od15 wzorowywania jako prototypu . Układ ideowy tworzy pierwszy system wychowawczy idei i celów wychowania wraz z zasadami polityki oświatowo-wychowawczej. który to system uruchamia jak gdyby drugi system oświatowy wszelkich instytucji wychowujących dzieci. a więc wydajność i jakość wyników wychowawczych.

ujmująca człowieka jako osobę wraz z należnymi jej prawami oraz 4° . którego należy wychować.idea nowego człowieka. Pierwsze 16 W. Źródła zróżnicowania systemów wychowawczych Różnice w ujęciu tych samych elementów konstrukcyjnych w modelach wychowania (np. Rozumienie każdego z nich było tak różnorodne. że próbowano konkretyzować ich cele.idea kierownicza personalizmu. Miłość ta rozlewa się na cały świat. najpierw przyjrzymy się tym źródłom. a) Idee światopoglądowe. Paris 1968. z których wypływają zasadnicze różnice w interpetacji tych samych problemów do rozwiązania w nowoczesnym wychowaniu. Pierwsze chrześcijaństwo głosi Boga miłości („Bóg jest miłością" . politycznych. wychowawczych . jak wiemy z historii. jest więc wyższa ponad miłość cielesnego upodobania i pożądania. szczyt doskonałości i najwyższy cel dążeń i duchowych pragnień ludzi. składający się z pięciu postulatów. 3° .idea kierownicza humanizmu. Jednakże realizacja problemów wychowania obecnie na świecie nie jest jednolita. Miłość ta jest zawsze gotowa do ofiary ze siebie na rzecz dobra innych. a równocześnie nie da się przez nie wyczerpać i zastąpić. Kim jestem ja . pomijając jako mniej wykształcony system wychowania nacjonalistycznego. W tej ostatniej zasadniczą rolę odgrywa nauka o dobrym moralnie postępowaniu i życiu człowieka. Taka miłość ma charakter duchowy i osobowy. lecz rozbita światopoglądowo na 3 zasadnicze systemy wychowania: chrześcijański. Sądzono przy tym. 2° . dobra i zła. Miłość przetwarzająca. ukierunkowujących działanie pedagogiczne. Miłość chrześcijańska wzoruje się na Miłości najwyższej. 3. służących do urzeczywistnienia celu. a wynikających z założeń światopoglądowych i uzasadnień filozoficznych. według prawa Bożego. dotycząca pojmowania moralności. Drugie zaś założenia filozoficzne mają charakter zintelektualizowanych twierdzeń. „Znak" 1951 nr 30. P i u s XI. L o c h . wolności i walki. z łac). W oparciu o te teorie elementów wychowawczej rzeczywistości w każdym współczesnym systemie wychowania tworzy się: 1° . 66-67. jak np. dotyczą naczelnej idei określonego poglądu na świat. G r a n a t . zróżnicowały się w kulturze europejskiej w trzech kierunkach: miłości. ujmujących świat i rzeczywistość w jednolitą całość oraz pochodzący z danych wiedzy naukowej o człowieku tzw.). C h a b a 1. Warszawa 1971. Kielce 1947 s. miłością życzliwości i przyjaźni . Dlatego też zanim zanalizujemy właściwości każdego z nich. że hasła te są lepsze. liberalny i socjalistyczny. W. . vol. Le T r o c ą u e r . a równocześnie człowiek o postawie otwartej 17 18 Ks. Idee te tworzą syntezę. Die anthropologische Dimension der Padagogik. C.zespół warunków. V a n P e u r s e n . Vers une anthropologie philosophiąue. z franc). antropologii filozoficznej16. Encyklika o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży (tł. Zanim jednak przejdziemy do scharakteryzowania tych trzech idei naczelnych w poszczególnych światopoglądach. Tak właśnie poznany statut UNESCO zawiera w sobie ogólny model problemów współczesnego wychowania.8). czyli człowiek święty życiem. naśladujący Chrystusa 18 . R. określająca społeczną realizację zaspokojenia podstawowych potrzeb człowieka. Każdy z tych systemów tworzy odrębny model wychowania „nowego człowieka". trzeba podkreślić ich wielokształtność.idea kierownicza moralizmu. „równość" jako cel walki lub „niepodległość" jako konkretyzacja wolności.1 J 4. z ang. gdyż można było je rozumieć w sensie religijnym lub tylko świeckim. nawet nieprzyjaciela. A. celu i ideału człowieka) oraz w rozwiązywaniu takich samych problemów w odmienny sposób płyną z dwu źródeł: z założeń światopoglądowych oraz z założeń filozoficznych. ujmujących podstawowe aspekty rzeczywistości na podstawie zracjonalizowanego i uogólnionego doświadczenia. 1-2.człowiek? Zarys antropologu chrześcijańskiej (tł. Essen 1963. Dlatego też ideał „nowego człowieka" w wychowaniu katolickim stanowi doskonały chrześcijanin. W ten sposób powstawały hasła. Miłość ta jednoczy społecznie i daje pokój. Antropologia filozoficzna (tł. zawiera się w miłości Boga i bliźniego.miłość. a pochodzą z najgłębszej intuicji poznawczej. „braterstwo" zamiast miłości. normę i typ określonego poglądu na świat. Tymczasem naczelna idea światopoglądu tworzy ideał. R. wobec tego zawiera w sobie wszelkie zastosowanie konkretne. nauka o istocie człowieka jako osobie ludzkiej oraz nauka o prawdziwie ludzkich stosunkach między ludźmi. ujmującej ostateczne źródła rzeczywistości (bytu) jako Absolut. która zabarwia całość systemu jakby na jednolity kolor. Paris 1964. Dlatego też jako wielokształtne źródła inspiracji celów społecznych. wolność i walka dały podstawy różnym światopoglądom. praktyczniejsze. jest miłością darzącą 17 i tworzącą dobro.

który dokonuje się ewolucyjnie. która wyłania z siebie materię. liber . który w sposób wolny daje odpowiedź swoją miłością na miłość Bożą i wyraża ją w miłości bliźnich. Warunkiem takiego wylewu twórczości ducha jest absolutna wolność. deklaracje. P. działającej w liberalizmie (łac. Poznań 1968 s. dotyczących całej rzeczywistości: a więc albo z wiary religijnej w Boga.zarys filozofii kultury. Theorie des objektiven Geistes. B. Stąd „nowy człowiek" socjalizmu to indywidualność świadoma klasowo 2 ^poświęcająca swe życie dziełu rewolucji. Różnice światopoglądowe więc między nowoczesnymi systemami wychowawczymi wynikają z odmiennych koncepcji. 313-324. lecz. powszechne formy.12). że mimo ekskluzywności w naczelnej pozycji idei światopoglądowych istnieje między nimi konieczne współwystępowanie. Warszawa 1947. Niech nikt nie szuka własnego dobra. Tak samo idea walki rewolucyjnej rezerwuje miłość dla współwalczących i dla sprzymierzeńców. Leipzig . lecz są sobie podporządkowane i ograniczają się. Nawet w świecie atomów panuje indeterminizm i zasada nieokreśloności {Heisenberg).34). aktywna i samodzielna. rozlany jest w całej naturze. Engels). a więc walka życia ze śmiercią. tworzy prawa (emergencja). jej nowość i oryginalność. przeciw pierwiastkom duchowym zła w niebieskich przestworzach" . ani walka przeciwko wszelkiej władzy (anarchizm). że przyszedłem pokój przynieść na ziemię. walka klasowa . którzy są tej samej ideologii. Deklaracja o wychowaniu chrześcijańskim.powiada św. dopuszczając ich do braterstwa i równości. Życie duchowe . Absolut pojęty jako duch obiektywny. pewna komplementarność. Równocześnie miłość bliźniego wymusza nałożenie ograniczeń swojej wolności. „Wszystko wolno. ks. gwałt. z franc). Sobór Watykański II. albo z wiary w nieograniczony postęp kulturalny wolnej twórczości. który powołuje ludzi do budowania swego Królestwa. ale nie wszystko buduje. Konstytucje. N a w r o c z y ń s k i . Tylko masa podobnych atomów. a także jako popęd do samoodtwarzania się. Nie przyszedłem przynieść pokoju ale miecz" (Mt 10. walczący razem z całą klasą robotniczą o zniesienie ucisku przyrody i jej niszczycielskich żywiołów dla powszechnego dobrobytu. powszechnych zasad moralności czy religii.wobec współczesnego świata. nowego ze starym. walka rewolucyjna o sprawiedliwość społeczną. dzięki czemu taki człowiek ofiarnie współtworzy dobro z Bogiem 19 i doskonali dzieło Stworzenia zgodnie ze swymi talentami . Inny ideał „nowego człowieka" płynie z naczelnej idei wolności. Należy przy tym zaznaczyć. kierowanych przez przodującą klasę robotniczą (dyktatura proletariatu). ale w postaci zinterpretowanej przez ideę naczelną. a równocześnie wolna od wszelkich więzów tradycji. Podobnie w liberalizmie wolność jako idea naczelna dopuszcza dyskryminację i zwalczanie innych.. zdarzeń. reprodukcji. a Chrystus zaś zapowiedział: „Nie sądźcie. Miłość. ponieważ duch ten to siła twórcza. wreszcie jako całe życie duchowe tworzące wszystkie dzieła kultury 2 0 . energię. co też zacieśnia miłość tylko do tych ludzi. dekrety. nawet nieprzyjaźnie nastawionych. wolność indywidualizmu. 20 Por. Wreszcie miłość chrześcijańska jest bezkompromisowa i nakazuje walkę z grzechem: „Nie toczymy bowiem walki przeciw krwi i ciału. Ideałem wychowania jest Por. W ten sposób zawsze z naczelną ideą światopoglądu występują pozostałe dwie. które by ograniczały twórczość kulturalną. F re y e r. choćby to był kicz lub pornografia. wolność i walka nie wykluczają się całkowicie. do działania i twórczości. Dlatego „nowy człowiek" w liberalizmie to jednostka twórcza. Walka sprzeczności leży u podstaw wszelkich rzeczy. Nie jest to walka wszystkich przeciwko wszystkim. G a r a u d y .wolny). albo też z wiary w człowieka i konieczność światowej rewolucji dla jego dobra. których chce wyzwolić z niesprawiedliwości społecznej. co nie jest łatwe i musi być przez człowieka wywalczone w samym sobie. Wreszcie socjalizm postawił ideę walki na szczycie swego poglądu na świat. jako świadomość. całą przyrodę. którzy nie są twórczy i aktywni w kulturze. Warszawa 1950. Ideał wychowawczy w Deklaracji. obejmująca całą rzeczywistość. totalitaryzm stanowi tu najwyższy cel wychowania. chociaż istotę wolności rozumie jako „uleganie konieczności" (Fr. w których występuje idea naczelna. zwalczającego tylko przymus. lecz walka zorganizowanych mas. lecz dobra bliźniego" . istot. Ideał szczerego demokraty-liberała tolerancyjnego wobec wszystkich.Berlin 1923.23-24).. Głosi więc także wolność od ucisku. dającej w nim świadectwo o Chrystusie. Dlatego też z założeniami świa- . H.poucza św. stanowi zewnętrzne ograniczenie wolności. uzupełnianie się. Marksizm a osobowość (tl. W człowieku zaś występuje jako duch subiektywny. „Ateneum K a p ł a ń s k i e " 1968 nr 359 s. R. Naczelna idea miłości Boga i bliźniego jako duchowa i nadprzyrodzona wymaga wolności osobowej człowieka. Tekst polski. Najbardziej widoczne jest to w uniwersalistycznym światopoglądzie chrześcijaństwa. 19 tu płomienny i nieugięty rewolucjonista. ludzi. P o r ę b a . 21 Por. Paweł (Ef6. 406-413. Paweł (1 Kor 10.oto podstawowe.

). rozumowy. Różnice w tym zakresie wynikają z odmiennego myślenia filozoficznego. czyli dualizm pierwiastków. produkować sztuczne tworzywa. Drugi natomiast typ myślenia materialistycznego utrzymuje przeciwnie do idealizmu. Berkeley).topoglądowymi występują zasady interpretacji mające charakter filozoficzny. w ten sposób interakcja powoduje wpływ ciała na duszę i odwrotnie. że byt składa się z atomów i jest wyłącznie materialny (Demokryt). czyli życie nadprzyrodzone w Bogu. perfecit. Takie jedynie duchowe pojmowanie bytu. przyjmuje się także dualizm niezależnych od siebie materii i ducha. twierdząc czasami nawet. wyzwalać energię atomu. stanowiący więzienie dla ducha (Platon). tak w postaci przyrody. czyli stwarzać zjawiska nie istniejące normalnie w przyrodzie ziemskiej. Jednakże od Kartezjusza (XVII w. Krańcowe przeciwieństwa idealizmu i materializmu stara się pogodzić trzeci typ filozofowania realistycznego. wolności lub walki oraz dążą do rozumowego uzasadnienia podstaw danego światopoglądu. czyli monizm materialistyczny sprowadza świat duchowy do działania materii. drugich do natury zawsze jednak z wykluczaniem nadprzyrodzoności. W realizmie filozoficznym przeważa pogląd. S. jak i życia społecznego. utrwalony w dziełach kulturalnych przeciwstawia się naturze i przewyższa ją. b) Natomiast założenia filozoficzne jako drugie źródło różnic we współczesnych systemach wychowania polegają na racjonalizacji podstawowej intuicji ideowej miłości. powodując przy tym przemianę wewnętrzną człowieka i jego uświęcenie jako dziecka Bożego 22 . obok czynnika biernego materii istnieje czynnik twórczy ducha. W związku z omówionymi różnicami myśli filozoficznej kształtują się odmiene bazy każdego z systemów wychowania. sed safoat. Myślenie realistyczne zgodnie ze zdrowym rozsądkiem i poczuciem rzeczywistości stwierdza w bycie podwójność. jak sformułował G. równolegle działających na siebie. które opiera się na naturze i kulturze ludzkiej. Jak widzimy. techniki i sztuki jako duch zobiektywizowany. przetwarzającej i uszlachetniającej przyrodę i materię. że pierwiastek duchowy formy organizuje bierną materię. paralelnie. to też wytwarza myślenie i świadomość jako funkcję mózgu. aby zdobyć jeszcze większe zasoby energii. Od głębokiej starożytności począwszy występują dwa przeciwstawne sobie typy myślenia idealistycznego i materialistycznego. lecz przeciwnie uzupełnia ją i doskonali zgodnie z adagium teologicznym: Gratia non tollit naturam. Takie wyłącznie materialne pojmowanie bytu. a nie intuicyjny jak idee naczelne. jak i materia. tj. które muszą być ujarzmione i opanowane zespołowo przez pracę produkcyjną i przez myśl naukową dla dobra ludzi. Łaska bowiem nie niszczy natury człowieka. . dopiero teraz można przystąpić do omówienia szczegółów w ramach charakterystyki tych systemów. Duch pracy ludzkiej. Kultura właśnie w swoim dorobku nauki. Pierwszy typ zakłada istnienie świata duchowego idei. który jest jedynie czynny i wyłania ze siebie bierny świat materii. Wychowanie zaś liberalne opiera się na kulturze jako wytworach duchowej energii i twórczości wynalazczej człowieka. od którego pochodzi tak duch. a nawet myśl naukowa szuka obecnie drogi do przezwyciężenia siły grawitacji przez wynalezienie pola antygrawitacyjnego dla dalszych podbojów kosmosu. a także dąży do przezwyciężenia materii przez anihilację jej i przez antymaterię. które powodują odmienną interpretację tych samych problemów wychowawczych we wszystkich systemach współczesnego wychowania. Zdając zaś sobie sprawę z istnienia tych różnic. tworzący formę ciała (Arystoteles). Dla wychowania socjalistycznego bazą wyjściową jest materialna natura. albo też przeciwnie polegają na uniwersalnym ogarnięciu całej natury i kultury przez nadnaturę. skoro dziś już potrafi wywołać wybuchy jądrowe. Poznań 1958 2 . elevat eam. czyli monizm idealistyczny sprowadza cały świat zewnętrzny do treści świadomości ludzkiej. 22 Kard. dlatego też ma wyższość nad nią (spirytualizm tomistyczny). różnice istotne filozoficznie między systemami współczesnego wychowania sprowadzają się do ograniczania jednych do kultury. Realizm filozoficzny przenosi dualizm na stosunek świata stworzonego do Boga Stwórcy. że istnieć to znaczy być postrzeganym (esse = percipi. Ponieważ zaś materia jest jedynie czynna. W y s z y ń s k i . prawa nimi rządzące oraz ich harmonia. Natomiast bazą dla wychowania chrześcijańskiego zgodnie z realizmem filozoficznym staje się nadnatura.

przez Boga Ojca świat stworzył. oparte na tych dogmatach wychowanie chrześcijańskie-ma charakter teo.) jest współdziałanie człowieka z łaską nad urobieniem doskonałego chrześcijanina jako człowieka nadprzyrodzonego naśladującego Chrystusa i żyjącego Jego mocą sakramentalną 26 . toteż pozostałe dogmaty eschatologiczne o rzeczach ostatecznych: o sądzie za dobre lub złe życie. s. K r a k ó w 1970.14) swoją Wszechmocą i Wolą stworzył z nicości (ex nihilo) aniołów. . dokonał drogą Ofiary krzyżowej odkupienia ludzkości z grzechu pierworodnego. osłabienie rozumu i skłonność do F r. Stąd też celem całego wychowania chrześcijańskiego według encykliki Piusa XI (Divini Illius Magistri z 1929 r. Ponieważ dramat życia ludzkiego kończy się śmiercią („A jak postanowione ludziom raz umrzeć. utracił łaskę Bożą i stan nadprzyrodzonej szczęśliwości. Wiara zaś jest ufnością i wiernością Bogu objawionemu jako dobrowolna odpowiedź człowieka na nadprzyrodzone wezwanie Boże.i eklezjocentryczny25. Jednakże próby nowego ujęcia nie są jeszcze ustalone. Człowiek stworzony na „obraz i podobieństwo" Boże został obdarzony duszą...R o z d z i a ł III SYSTEM CHRZEŚCIJAŃSKI WYCHOWANIA 1. posiadającą rozum i wolną wolą. Teologia posoborowa stara się przybliżyć ludziom współczesnym głębsze rozumienie prawd wiary. świat i człowieka jako wyraz swej Mądrości. którą ma nowa teologia bez uszczerbku ująć. R a t z i n g e r . stało się aż do czasów nowożytnych podstawą tradycji wychowania europejskiego w ogóle. wysłużona przez Chrystusa i udzielana przez Ducha Św.. Dlatego używa nowych określeń dla treści dogmatycznych. wśród których naczelne miejsce zajmuje nauka o istnieniu i życiu Boga Trójosobowego. o zmartwychwstaniu ciał i życiu wiecznym w szczęściu lub w odrzuceniu od Boga stwarzają ważne motywy dla kształtowania życia i moralnego postępowania chrześcijańskiego.. ses Pedagogues. istniejącego świata mówi o darach stwórczych. ale odchodząc od sformułowań scholastycznych nie może naruszyć zespołu prawd Credo. W całości biorąc.Wj 3. d e H o v r e. Propedeutyka teologii katolickiej. odpowiadających potrzebom rozwojowym człowieka. że Syn Boży przez Wcielenie w naturę ludzką za przyzwoleniem swej Matki. A. 66 n. Jednakże pierwszy człowiek zgrzeszył nie usłuchawszy nakazu Bożego. przywracając mu dziecięctwo Boże. a przez Ducha Świętego świat uświęca. Wprowadzenie w chrześcijaństwo. Tak z dogmatu trynitarnego wynikają dalsze dogmaty podstawowe dla wychowania chrześcijańskiego. cyt. skłócenie jej namiętności.Hbr 9. czyli konieczną pomoc Bożą do zbawienia udzieloną przez 7 Sakramentów św. pionowej.Osią centralną jest tu łaska Boża. polegająca na dopuszczeniu człowieka do udziału w życiu nadprzyrodzonym. nadprzyrodzonego życia Bożego łaski o darach zbawczych. Le Catholicisme.niech się stanie). przebłagał gniew Boży i pojednał człowieka z Bogiem. Dogmat o uświęceniu wreszcie wskazuje na to. I tak w płaszczyźnie horyzontalnej. w tym także o darach uświęcających człowieka.27). da się w skrócie przedstawić w tradycyjnym języku teologicznym. Ks. stąd treść dogmatyczną wiary. poziomej. przez Jego Syna Chrystusa świat zbawił. 25 Por. który w Kościele jako jego Dusza działa uświęcająco przez łaskę. a w płaszczyźnie wertykalnej. Dogmat o odkupieniu mówi. Encyklika III dz. wskazując na istniejące rozdarcie w naturze ludzkiej. że odwiecznie istniejący Bóg („Jestem. dlaczego jest często atakowane przez inne systemy. od24 kupienia i uświęcenia . Dobroci i Miłości. Prawdy objawione przez Chrystusa i przekazane przez Kolegium apostołów Kościołowi jako wybranemu Ludowi Bożemu zostały ujęte w symbol apostolski Credo („Wierzę" 23 ). 26 P i u s XI. sa Pedagogie.Chrysto. Bruxellees 1930 s. dlatego też musi być poznane na początku. aby móc zrozumieć. 23 24 Dogmat o stworzeniu głosi. a potem sąd" . Założenia systemu chrześcijańskiego Wychowanie chrześcijańskie rozwijające się w ciągu prawie 2000 lat. który jestem" . a przez teologię usystematyzowane w postaci dogmatów wiary. że Chrystus Zmartwychwstały zesłał Ducha Św. Maryi (fiat . P o z n a ń 1959. który w jedności Trójcy Św. regulująca stosunek osobowy człowieka do Boga na podstawie wiary jako rozumnego posłuszeństwa prawdom ogłoszonym przez Boga (teizm). J. 420-423. a mianowicie: dogmat stworzenia. a) Podstawę światopoglądową jego tworzy religia objawiona przez Jezusa Chrystusa. Dogmat o grzechu pierworodnym uzasadnia bliżej ten cel. W i t k o w i a k.

głoszący ewolucję kosmiczną (kosmogeneza) przez powstanie życia (biogeneza) i pojawienie się świadomości refleksyjnej człowieka (noogeneza). 86-93. stworzonych przez czysto duchowy Byt sam w sobie istniejący. hile .jako pełnia natury przysługującej danej rzeczy . przez które rzecz w procesie rozwojowym przechodzi aż do osiągnięcia pełni swej natury jako celu (entelechia). że każdy byt pochodny. który ujmuje rzeczywistość jako istnienie lub teilhardyzm. ponieważ każdy byt stworzony przechodzi od swojej potencji. czyli duszy jakiegoś rodzaju kształtującej materię. por. którym jest Chrystus. co wyjaśnia proces nauczania konieczny dła rozwijania rozumu człowieka oraz 2° . F. czystych inteligencji zależnie od coraz wyższego stopnia dusz. czyli esencjalny stanowi . morfe . podkreślający istnienie tak pierwiastka biernej materii. B e d n a r s k i OP. prowadzi do poglądu hilemorfizmu (gr. do którego urzeczywistnienia rzecz zdąża. aż do całkowitego rozwoju jego natury. np. Współcześnie szczególne znaczenie mają właśnie zasady filozofii św. czyli odkrywania cech istotnych dla tworzenia pojęć. „Zeszyty Naukowe KUL" nr 3 s. toteż cała rzeczywistość tworzy pluralizm bytów. stanowi bowiem podstawę do odrodzenia wewnętrznego (mełanoia). zależny składa się z organicznie powiązanej materii z formą. materii ożywionej duszą rozumną człowieka aż do królestwa duchów. S.odróżnienie w rzeczywistości dwu porządków: istoty rzeczy i ich istnienia. I. filozofii egzystencjalizmu. zmierzającą do „punktu Omega". która jest czystą możnością. tomizmu egzystencjalnego. Suppl. czystej możności bycia do aktu. W tym procesie rozwoju cielesnego i postępu Por. Teilharda de Chardin (1881-1955) jezuity francuskiego. b) Rozumowe wyjaśnienie celów religijnych wychowania chrześcijańskiego oraz procesu rozwoju człowieka pochodzą z filozofii wieczystej {philosophia perennis) arystotelesowsko-tomistycznej. dz. Gilsona. Uniwersalizm Tomaszowy dąży do stworzenia jednolitej syntezy prawd o rzeczywistości. czyli swojej realizacji.tworzywo. która dąży nie tylko do wydania na świat potomstwa. Tomasza z Akwinu o młodzieży i jej wychowaniu. Boga-Absolutu. cyt. s. w którym dostrzega się realną różnicę w bytach przygodnych między 27 ich istotą i istnieniem . K r ą p i e c OP. natomiast porządek istnieniowy. a nie całość jego poglądów. Ponieważ jest wielość form. Metafizyka. W zastosowaniu do wychowania tezy filozofii tomistycznej ujmują je dynamicznie jako proces rozwojowy coraz pełniejszego stawania się człowiekiem. czyli egzystencjalny tworzy stan rzeczywistego istnienia. materii obdarzonej czuciem zmysłowym u zwierząt. że rzeczywistość nie jest czymś statycznym i gotowym. Dualizm. A. Th. Uwagi św. 416-448. wyznaczający przez swoje Wcielenie kierunek historii. lecz także do jego rozwoju i postępu aż do stanu doskonałego człowieczeństwa. Pius XI. p. Obecnie musi więc uwzględnić dorobek. Tomasz z Akwinu pierwszy określił proces wychowania jako dzieło natury. który jest „ruchem nieporuszonym" i Stwórcą wszechrzeczy z niczego 28 . ustopniowanych hierarchicznie (gradualizm) w odręb27 ne królestwa. zapoczątkowane przez E. a konieczna współpraca z łaską uświęca i udoskonala człowieka jako istotę upadłą. Filozofia wieczysta jest więc otwarta na wszelkie prawdziwe stwierdzenia i nie może kostnieć w zamkniętym kręgu terminologii. 43. Podstawą tego stosunku istnienia (egzystencji) do istoty rzeczy (esencji) w tomizmie jest teza. zachodzące w wychowaniu człowieka. B o c h e ń s k i OP.złego. ABC tomizmu. który to stan jest stanem cnoty 2 9 .ideał. ale odkupioną przez Chrystusa. a 1. . Wyrazem zastosowania zasad filozofii Akwinaty jest opracowywanie. „ Z n a k " 1950 nr 23. III q 41. 29 28 M. niezależnie od ich pochodzenia. Encyklika.. o czym należy jeszcze dopowiedzieć w odpowiednim tematycznie miejscu. materii ożywionej roślin. Tomasza z Akwinu (1225-1274). głoszącego. co pozwala rozumieć głębiej procesy rozwojowe. Problem dynamicznego rozwoju i postępu w związku z historią zbawienia więc musi być włączony do filozoficznej syntezy w światopoglądzie chrześcijańskim współczesności. tj.realistyczna teoria poznania i możliwości u człowieka obiektywnego i prawdziwego poznawania całego świata na drodze wrażeń zmysłowych i abstrakcji umysłowej. Stąd św. 35. tj. Każda forma kształtuje sobie w krótszym lub dłuższym procesie przyporządkowaną materię. lecz jest dynamiczna w procesie stawania się. pogląd P. której podstawowe założenia już są nam znane. jak też czynnej formy substancjalnej.kształt). przy czym porządek istotowy. począwszy od królestwa materii nieożywionej minerałów. Z założeń filozoficznych tomizmu najważniejsze dla wychowania w systemie chrześcijańskim są: 1° . Poznań 1966 s. łaska więc Chrystusa leczy zranioną naturę człowieka. W tym gradualizmie tkwi podstawa celowej ewolucji stwórczej jak to ujmuje teilhardyzm.

teolos 31 2. Zasady takie w postaci kierowniczych idei opracowuje odrębny dział ideologii jako nauki o ideach. który mi mówi: Panie. Paweł nazwał metanoią (gr. duch. neosis . A. społecznemu. przyoblekliście się w Chrystusa" (Gal 3. wynikający z założeń teologicznych i filozoficznych. Chrystocentryzm więc oznacza drogę chrześcijanina przez Chrystusa za pośrednictwem Jego Matki i świętych do Boga.3-7). meta . nadająca treść wychowawczą rozwojowi fizycznemu. nie może ujrzeć Królestwa Bożego" i wyjaśnił „Zaprawdę. On dał wzniosłą naukę moralną i zostawił przykłady stosunku do godności człowieka oraz do potrzeb ludzkich. Freiburg 1939.poznanie).prze-/miana/. personalizm i humanizm chrześcijański. 196-198. których rozwiązanie wyczerpują: a) ideał nowego człowieka. Etyka ta ma charakter teleologiczny (gr. która przez stawianie przykładów dobrych i wzorów doskonałych. na czym wychowanie chrześcijańskie polega. 30. moralnemu. J.6). 2° . Warszawa 1956 s. umysłowemu. który ulega zepsuciu na skutek żądz polegających na fałszu. który pomija pośrednictwo zbawcze Chrystusa i zamyka się 31 w Nim jako celu . rozum. co obecnie nazywane jest Chrystocentryzmem i stano30 wi punkt przebudowy nie tylko w katechetyce . Wien 1955 s. b) określenie jego osoby. Katechetik.22-24). czyli podłoże cielesnoduchowe zmian samego wychowania. jak wierzenia (dogmat). Razem działanie wymienionych przyczyn stanowi metodologię chrześcijańską naukowego badania procesu rozwoju wychowanka od strony filozoficznej bytu człowieka. wejdzie do królestwa niebieskiego. z którego wynikają moralizm. wypływający z istoty natury ludzkiej. . c) moralności i d) ludzkości. powtórnego narodzenia przez chrzest i działania Ducha Świętego.21). rozwinęła się w tomizmie etyka normatywna. a) Urobienie doskonałego chrześcijanina naśladującego Chrystusa wymaga nastawienia całej swej orientacji w działaniu wychowawczym ku Chrystusowi. II p. 2). który jest w niebie" (Mt 7. że tym nowym człowiekiem jest Chrystus: „Bo wy wszyscy. natomiast nie może być pojmowany jako panchrystyzm występujący w protestantyzmie. On też wezwał wszystkich do odrodzenia wewnętrznego.przyczyna wzorcza. zaprawdę powiadam ci. Christus als Mittelpunkt religibser Erziehung. D a j c z a k . świętych ludzi dopomaga w naśladowaniu Chrystusa i Boga.Chrystus" (Mt 23. „Trzeba wam się powtórnie narodzić" (J 3. J u n g m a n n. jako nauka filozoficzna o moralnym postępowaniu człowieka.duchowego współdziała ze sobą 5 przyczyn: 1° . 3° . nie może wejść do Królestwa Bożego". jeśli się ktoś nie narodzi z wody i z Ducha. a w innym liście wyjaśniał. które by naprowadziły na skuteczną drogę realizacji celu wychowania. gdy pisał „Trzeba porzucić dawnego człowieka. To właśnie Chrystus Pan objawił najgłębsze prawdy o Bogu jako Jego Syn. ale we wszystkich elementach składowych religii chrześcijańskiej. co św. Panie. b) Druga idea kierownicza moralizmu chrześcijańskiego w wychowaniu wynika z nauki Chrystusa. J u n g m a n n . aby mógł dokładnie wyjaśnić.przyczyna materialna. Chrzest więc zapoczątkowuje pod wpływem współdziałania człowieka z łaską Chrystusową proces wychowawczy odrodzenia się wewnętrznego począwszy od zmiany sposobu myślenia i przemiany stylu życia na nowy. kto spełnia wolę mojego Ojca. wyznawanych przez społeczeństwo wiernych. noos .przyczyna formalna. lecz ten. iż „jeden jest tylko wasz Mistrz . 4° .myśl. Ideologia współczesnego wychowania chrześcijańskiego Pamiętamy (cz. A. J. 30 J. 117 przyp.przyczyna celowa wytyczająca kierunek rozwoju. Jak widzimy. gdy rzekł do Nikodema „Zaprawdę. jeśli się ktoś nie narodzi powtórnie. Na podstawie teologii moralnej zaczerpniętej z Pisma św. Chrystocentryzm w wychowaniu opiera się na stwierdzeniu w Ewangelii. duchowemu. ks. praktyki kultowe (liturgia). jest dość złożony. że każdy współczesny system wychowania stoi przed takimi samymi problemami wychowawczymi epoki. model konstruujący wychowanie chrześcijańskie. Wszystkie te idee kierownicze występują w wychowaniu katolickim w postaci Chrystocentryzmu. a odnawiać się duchem w waszym umyśle i przyoblec człowieka nowego" (Ef 4.27). moralność (etyka) czy przynależność do wspólnoty Kościoła (eklezjologia). Katechetyka. Jednakże w praktycznym działaniu to skomplikowanie wychowania wymaga określenia zasad wychowawczych. zaprawdę mówię Tobie. którzy zostaliście ochrzczeni w Chrystusie. II rozdz.przyczyna sprawcza powodująca przez działanie wychowawców stawanie się rozwoju wychowanka oraz 5° .10). który żąda dobrych owoców życia i dobrych uczynków zasługujących na zbawienie „Nie każdy. który też rzekł o sobie „Ja jestem Droga i Prawda i Życie" (J 14.

że istnieje cel ostateczny życia ludzkiego. Celowi temu podporządkowane są cele doczesne życia i kultury. Malewską w powieści pt. szczególnie moralnie ważnym. Pawła: „Wszystko bowiem. a to: roztropności (usprawnienie rozumu praktycznego. założyciel zakonu polskich Zmartwychwstańców. co się czyni niezgodnie z przekonaniem. Zespół tych cnót kardynalnych tworzy naturalną podstawę charakteru chrześcijańskiego. rozsądku). b) dobrowolny a nie przymuszony oraz c) zgodny z prawem moralnym jako prawem naturalnym. sam człowiek w 32 Przyjaciel Kassjodora ministra Teodoryka Wielkiego opisany na tle swej epoki przez H. na człowieka. czyli główne. . Pierwszy o. Etyka więc katolicka. 29. Na tej podstawie rozwinął się personalizm chrześcijański. jedynie do minimalnego programu walki z grzechem w konfesjonale lub na ambonie. to jego »ja«. W dobie posoborowej moralizm chrześcijański staje się jeszcze bardziej aktywny jako zastosowanie Chrystocentryzmu. M a u s b a c h. jest grzechem" (Rz 14. Freiburg 1920. czyli bojowej.. 3 2 pierwszy przeniósł pojęcie osoby z Osób Boskich Trójcy Św. że człowiek jest złożonością (compositum) duszy i ciała. a nie wyłącznie przy kształceniu duchowym powołania kapłańskiego czy zakonnego. Etyka katolicka jest z gruntu religijna. osoba jest tym.. że osoba jest tym. chociaż liczy się z dobrą intencją. ale i kobiety. Ś w i e ż a w s k i . S. ale realizują się w dążeniu woli do dobra pod wskazaniami i kierownictwem rozumu. 1. ciało daje cechy indywidualne. ponieważ etykę indywidualną uzupełnia nastawieniem społecznym. choćby wszystek świat pozyskał. Piotr Semeneńko. gdy nikt tego nie widzi i nie dowie się o sprawcy. Czyn moralnie dobry musi być więc: a) rozumny i świadomy. czym jesteśmy. sprawiedliwości. nie tylko dorosłego mężczyzny. . zawierającego w sobie „obraz i podobieństwo Boże" i określił osobę jako „indywidualną substancję rozumną" (persona est rationalis naturae individua substantia). wymaga od wiernych udziału w budowaniu dobra wspólnego razem z innymi w społeczności i wyraża się w apostolacie świeckich przez przekształcanie świata na bardziej ludzki. dziecka. czyli wlane: wiary. stanowi grzech. c) Trzecia idea kierownicza personalizmu jako podstawa moralności i wychowania chrześcijańskiego wywodzi się także z Ewangelii i opiera się na przykładach stosunku Chrystusa do osoby człowieka. Określenie to przyjął św. jak w wieku XIX.23).cel). w którym istotne są rozwijające się na gruncie natury ludzkiej cnoty teologiczne. Th. która przewyższa wszelkie skarby: „Bo cóż za korzyść odniesie człowiek. a mianowicie jest trwaniem rozumnej natury 3 3 . Thomas von Aąuin. który jest subiektywnym kryterium moralnym według określenia św. Personalizm ten polega na podkreślaniu wielkiej godności i wartości każdego człowieka jako osoby. Takie usprawnienie duchowe władz człowieka pod kierunkiem rozumu tworzy 4 cnoty kardynalne. opiera się na religii i na prawie natury wspólnym wszystkim ludziom i dostępnym w ich głosie sumienia. co mamy. istniejącym w człowieku w postaci głosu sumienia. którym jest Dobro Nieskończone. łamiącej przeszkody w wykonaniu dobrego czynu). które wynikają z całej natury człowieka. Wymaga od wiernych ciągłego doskonalenia się moralnego przez usprawnianie władz duchowych rozumu i woli oraz władz zmysłowych pożądania i popędliwości do łatwego i przyjemnego spełniania uczynków moralnie dobrych. Osoba człowieka jest poza naturą ludzką. Dopiero w XIX wieku pogłębiono naukę o osobie ludzkiej.Znak" 1950 nr 26. co najdoskonalsze wśród wszystkich rzeczy stworzonych {persona significat id ąuod est perfectissimum in tota natura . Definicja ta podkreślała. zawartego w dekalogu. czyli z natury istoty rozumnej i wolnej. kaleki czy upośledzonego ze względu na cenę duszy ludzkiej. Współczesne wychowanie moralne w systemie chrześcijańskim kładzie nacisk na kształtowanie cnót i charakteru chrześcijanina w każdym wychowanku. 33 J.3). Świadome i dobrowolne więc naruszenie prawa Bożego. pisał: „Natura jest tym. Boecjusz w VI wieku po Chr. gdy czyn ma być spełniony wtedy. odwrócenie się od Boga. umiarkowania (dotyczącego władzy pożądawczej) oraz męstwa (w zakresie władzy popędliwej. Grundlage und Ausbildung des Charakters nach dem hl. Osoba ludzka -jej natura i zadania. ale istotę osoby ludzkiej stanowi substancjalna dusza z jej rozumnością. niepowtarzalne człowiekowi. kiedy Kościół był w defensywie i cofał się z życia do zakrystii. a na swej duszy szkodę poniósł? Albo co da człowiek w zamian za swoją duszę?" (Mt 16. przeciwnie dziś ma charakter pozytywny i maksymalistyczny. Współczesny moralizm katolicki nie ogranicza się. inaczej prawości (usprawnienie woli).S. nadziei i miłości. Przemija postać świata. jednakże jest realistyczna i wymaga moralnie dobrych czynów. Tomasz z Akwinu i włączył do swej syntezy filozoficznej podkreślając. Cele te człowiek osiąga świadomie i dobrowolnie. czyli głosi.26). określający człowieka jako osobę (persona).

aby odkupić świat z grzechu. Sformułowania te zostały wykorzystane przez ONZ w ogłoszonych dokumentach międzynarodowych. Stąd humanizm chrześcijański jest humanizmem Wcielenia i Krzyża. a w dalszej historii Kościoła wyraziła się dziełami charytatywnymi nawet specjalnych zgromadzeń zakonnych dla realizacji siedmiu uczynków miłosiernych co do duszy (upominać grzeszących . z prawami osoby ludzkiej. Dlatego też miłość chrześcijańska . Kraków 1963 s. który przyszedł na ziemię dla dobra ludzi. ale miał życie wieczne" (J 3. M r ó w c z y ń s k i . Maritain w związku z tym opracował prawa należne osobie ludzkiej. s. jest humanizmem miłości i ofiary ogólnoludzkiej. swobodna twórczość artystyczna). 9-13. d) Idea humanizmu chrześcijańskiego. Deklaracja praw dziecka (1959).Seneka). 35 J. dobra i piękna. Warszawa 1964. z łac). T k a c z u k.prawo do życia i środków na poziomie godnym człowieka (żywność. 5° . jak i pojęciu osobowości.16).wcielenie się w organizm ludzki. „Więź" 1963 nr 2 s. 38-56. Ks. Albowiem „Tak [. Osoba u Mouniera przeciwstawia się tak indywidualności. Z u 1 i ń s k a. 36 Z.prawa w dziedzinie gospodarczej do odpowiedniej pracy zarobkowej. a równocześnie wspólnotowy charakter nosi personalizm słynnego filozofa francuskiego J. 193. obejmującej wszystkich. Jacąues Maritain w Polsce. a najbardziej potrzebujących. człowiekowi pracy.powołanie duchowe do wyższych X7£.pocieszać więźniów . wypowiadania poglądów. w górę .przyodziać nagich . powinna przeto rozwijać się równocześnie we wszystkich trzech wymiarach. kobiecie. Religia objawiona jest więc dla dobra ludzi. a szczególnie przez szerokie zaangażowanie się społeczne. Pacem in terris (tł.cierpliwie znosić krzywdy .przyjąć do domu podróżujących .prawa obywatelskie do zrzeszania się. T. Podstawowe prawa osoby ludzkiej jako istoty obdarzonej rozumem i wolną wolą zbiera nauka Kościoła w 6-ciu grupach: 1° . Osoba ludzka w rozwoju według Maritaina ma dwie drogi przed sobą.27).. Personalizm Maritaina i współczesna myśl katolicka.prawo do wolnego wyboru stanu i do swobody życia rodzinnego wraz z wychowaniem dzieci. ściśle związana z moralizmem i personalizmem. kto w niego wierzy. B. 30-48.chętnie darować urazy . nie zginął. Głosił. jak Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (1948). ale wtedy niebezpiecznie zagraża innym ludziom.problemy pedagogiczne. wypoczynek. do migracji. Personalizm mounierowski a polski . opieka zdrowotna i ubezpieczenia społeczne).] Bóg umiłował świat. także bezpośrednio pochodzi od Chrystusa.pocieszać strapionych . albo też rozwinie się jako prawdziwa osobowość na drodze coraz pełniejszego poznania całego bytu oraz na drodze miłości poznanej prawdy.prawo do korzystania z wartości moralnych i kulturalnych (jak szacunek. mieszkanie.prawo do oddawania czci Bogu prywatnie i publicznie zgodnie z wymaganiami prawego sumienia. Najbardziej rozwiniętą naukę o prawach osoby ludzkiej podał papież Jan XXIII w swych encyklikach społecznych: Mater et Magistra (1961) oraz Pacem Ks. 37 J a n XXIII. asceta i mistyk. T o r o n t o 1950 s. Piotr Semeneńko jako filozof.cx-y oraz wymiary wszerz .pouczać nieumiejętnych . może się stać albo wybitną indywidualnością jak Luter. Z a b ł o c k i.katolicyzm otwarty".grzebać umarłych). miłości Boga i ludzi aż do mistycznego zjednoczenia z Bogiem w Trójcy Św. a nie człowiek dla szabatu" (Mk 2. 2° . Podobnie antyindywidualistyczny. Chicago 1921. nędznych i upośledzonych przez los. że osoba posiada trzy wymiary: w dół . K a ł u ż a i W.. W wieku XX filozofię osoby rozwinęli praktycznie katolicy francuscy. 3° . Ku zmartwychwstaniu. że Syna swego Jednorodzonego dał. 34 in terris (1963). .caritas . przede wszystkim twórca ruchu personalistycznego Emanuel Mounier (zm. dobra opinia.sobie" 3 4 .odwiedzać chorych .dobrze radzić wątpiącym .zaangażowanie się w aktualnej społeczności. 4° . wolność poszukiwania prawdy. ażeby każdy. Osoba jest więc jednością i obecnością jej w nas. dziecku i młodzieży. udziału w życiu publicznym i do ochrony swych praw 3 7 .. S m o l i k o w s k i . do działalności gospodarczej wraz z posiadaniem na własność dóbr i środków ich wytwarzania oraz 6° . 1950). która szuka samej siebie i wyraziła się w faszystowskiej idei wodzostwa 35 .odniosła praktyczne zwycięstwo nad deklaracjami humanitarnymi starożytnej kultury {sacra res miser . Osoba ludzka więc w ujęciu tomistycznym Maritaina ma naturę rozumną i społeczną zarazem.napoić spragnionych . „Więź" 1963 nr 3 s. gdyż „Szabat ustanowiony został dla człowieka. toteż w społeczności osoba ma swoje prawa i obowiązki i nie może być traktowana jako środek do osiągnięcia nawet najwyższych celów. odzież.modlić się za żywych i umarłych) jak też co do ciała (nakarmić głodnych . Personalizm chrześcijański przyniósł więc owoce praktyczne. Maritaina 3 6 .

z alkoholizmem.. przez które każdy wychowanek przechodzi. ciwą dla tego celu orientację i skuteczność wychowania. jeśli rodzice żyją i mogą odpowiedzialnie sprawować opiekę nad dziećmi. pokoju i współpracy międzynarodowej. mające na celu odnowę chrześcijaństwa i lepsze przystosowanie duszpasterskie do warunków współczesnego świata. Państwo natomiast posiada prawa wychowawcze wobec swych obywateli z tytułu dobra wspólnego. prawu naturalnemu i boskiemu. walka z hałasem wielkich miast. która określa instytucje. Równocześnie państwo ma prawo wymagać od obywateli określonego stopnia kultury i poziomu wykształcenia przez obowiązkowość szkoły ogólnokształcącej i zawodowej. dlatego też polega na obowiązku pomocy rodzicom wielodzietnym. zorganizowanym jako państwo. szacunek dla człowieka oraz apostolską aktywność wraz z czynnym miłosierdziem i współczuciem dla ludzkich potrzeb. ideologia zapewnia właś- . obywatelskiego. gdyż jest podporządkowane celowi ostatecznemu życia ludzkiego. miłość dobra w powiązaniu ze wstrętem do zła. jak humanizm chrześcijański wypływa z Chrystocentryzmu i ściśle wiąże się z moralizmem i personalizmem. szkołami. które powinno rodzinie pomóc w jej zadaniach. małżeństwa i rodziny oraz kultury. by razem przepajać wszystkie dokumenty soborowe. Tymi społecznościami są rodzina. lecz także rozwijania fizycznego. obowiązane do realizacji całej koncepcji. prowadzenia wychowania patriotycznego. Doktryna wychowawcza kościoła Założenia światopoglądowe i filozoficzne konstruują zaledwie model teoretyczny wychowania chrześcijanina. aby móc rozwinąć się wszechstronnie pod względem fizycznym. walka z rakiem i chorobami społecznymi. do zastąpienia rodziny w razie potrzeby. •. ale także problemów życia gospodarczego. która włącza Kościół do pracy nad rozwiązaniem palących problemów współczesności. Rodzina ma prawo naturalne do wychowania dzieci. Równocześnie humanizm chrześcijański dostosowuje się do aktualnych potrzeb epoki. umysłowym i duchowym. bezbolesne porody. ale nie może jej zastępować. walka z wypadkami drogowymi. Wspaniałym dokumentem humanizmu chrześcijańskiego jest Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes.misji nauczycielskiej. ale potrzebna jest jeszcze organizacja działania wychowawczego. tak to Pius XII w swoich pouczeniach obejmował wszystkie potrzeby i bolączki człowieka upośledzonego. jak też zła fizycznego (choroby.. dlatego też dąży do stworzenia wszelkiego dobra i wybawienia ludzi od każdego zła tak duchowego (grzechu). ani prawami wychowawczymi rodziny i Kościoła.Program humanizmu chrześcijańskiego stanowi realizację hasła św. wspólnoty ludzkiej. nie tylko problemów naruszenia godności człowieka. Ukonkretnienie tych prac przynosi list apostolski Pawła VI Octogesima adveniens. czyli doktryna wychowawcza Kościoła. Zwraca ona uwagę na to. Pawła: „Żyjąc prawdziwie w miłości" (Ef 4. odpowiedniego wykształcenia umysłowego. że wychowanie jest dziełem społecznym.. następnie wzrasta i znajduje swe miejsce w społeczeństwie. przygotowania religijnego i moralnego. W związku z tymi faktami potrzebne są koniecznie trzy społeczności w wychowaniu. Człowiek rodzi się najpierw w rodzinie. słusznie nazywana jego kartą konstytucyjną. sierocińcami i różnymi zakładami charytatywnymi. Obowiązki rodziców w związku z daniem życia dziecku dotyczą nie tylko pielęgnacji. Prawo to ma charakter społeczny. Zajmuje się tą stroną organizacyjną specjalna nauka.. wspólnoty politycznej. Prawo rodziców do stanowienia o dziecku trwa do czasu osiągnięcia samodzielności życiowej i społecznej dzieci i nie może być despotyczne. prawo to jest wcześniejsze od prawa państwa.). ideologia wychowania chrześcijańskiego wprowadza w kształtowaniu i rozwijaniu ludzi ducha Chrystusowego. a do życia nadnaturalnego rodzi się przez chrzest w Kościele. nędzy. wojskowego i prawo do własnej polityki kulturalno-oświatowej. W całości biorąc. zleconej przez 3. byle nie sprzecznych z prawem naturalnym.15). Równocześnie widzimy. jak np. które nie pochodzą z ustanowienia społecznego. poradnictwo psychologiczne itp. Humanizm chrześcijański współcześnie jest społeczną realizacją dobra i zaspokajania wszelkich potrzeb ludzkich z miłości Boga i bliźniego. Wychowanie takie przeobraża naturalnie egoistycznego człowieka i rozwija najlepsze strony jego istoty wewnętrznej. państwo i Kościół jako odrębne władze wychowawcze. Kościół bowiem ma prawa nadprzyrodzone do wychowywania swych wiernych z dwu tytułów: 1° . Wyrazem wymownym humanizmu była stała opieka Kościoła nad szpitalami. opuszczenia itd. a nie jednostki. której podstawy nakreśliła encyklika Piusa XI o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży.

bracia szkół chrześcijańskich św. która niezależnie od stopnia podstawowego. uczcie je zachowywać wszystko. przedwczesnej emancypacji spod autorytetu wychowawców w domu. państwa.Chrystusa w słowach: „Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody udzielając im chrztu w imię Ojca i Syna. Ignacego Loyoli (XVI w. do czego jedynie Kościół posiada nadprzyrodzone środki. Jana De la Salle (XVII w. w czym na wiele lat wyprzedził znacznie późniejszych nowatorów i twórców tzw. To apostolskie zadanie szkoły katolickiej wypływa z rozróżnienia przez Deklarację 1° . łaski w sakramentach św. stała się pewnym centrum. zabawy. czyli macierzyństwa duchowego. przez organizację ich pracy i wypoczynku. rozproszone po całej kuli ziemskiej.misji zbawiania dusz.) dostosowuje się do problemów współczesności. co dziś stało się powszechną plagą na całym świecie (chuligani. Józefa Kalasantego (XVII w.16).prawa powszechnego wszystkich ludzi obdarzonych godnością osoby do prawdziwego wychowania jako pełnego rozwijania osobowości zgodnie z ich cechami indywidualnymi.. żądająca harmonijnej współpracy wszystkich instytucji zainteresowanych wychowaniem ludzi. przez rozwijanie jej aktywności. by Ewangelia była znana na całym świecie. samodzielności i zespołowego życia. Magisterium Kościoła. jak asystencję. w którego wysiłkach biorą udział rodziny. zawodowego i społecznego. nauczyciele i różnego rodzaju organizacje społeczne (n. a kto nie uwierzy. Zbawienie zaś dusz przez Kościół. Powołaniem nauczycielstwa i szkoły jest pomaganie rodzicom i zastępowanie społeczności w wypełnianiu ich obowiązków przez podejmowanie zadań wychowawczych: kształcenia umysłowego młodzieży.19) oraz 2° . Szczególnie genialny pedagog św. czyli system zapobiegania złu przez szereg środków naturalnych. Każda z omówionych władz wychowawczych: rodzina. którą ponadto w atmosferze ewangelicznego ducha wolności i miłości uczy skutecznego pomnażania dobra ogólnego i przygotowuje do apostolskiej służby w rozszerzaniu Królestwa Bożego (n. które kształtowały się w szeregu koncepcji wychowawczych do dziś żywotnych w Kościele. hippiesi). Szkoła katolicka zaś prowadzona pod kierownictwem Kościoła także ma cele kulturalne i dąży do prawdziwie ludzkiej formacji młodzieży ochrzczonej.). Kościoła .. przez kształcenie zawodowe lub ogólne dostosowane do zainteresowań młodzieży. kultury i tradycji ojczystych (n. Ponieważ nie ma obiektywnych sprzeczności między nimi.prawa ochrzczonych jako „nowego stworzenia dzięki odrodzeniu z wody i z Ducha Święte- . 5). nowego wychowania.rodziny. a nawet przyczynia się do samowoli. gdyż prowadzi to do dezorientacji wychowanków.) czy salezjanie św. Jan Bosko stworzył więc przez wniknięcie w mądrość wychowawczą Kościoła oryginalny system prewencyjny wychowania. W ten sposób społeczeństwo obywatelskie przez swoje organizacje bierze udział w modelu instytucji wychowawczych. państwo i Kościół ma według encykliki Piusa XI swój własny teren działania i obowiązków. dlatego też dla dobra wychowywanych ludzi powinny one współpracować harmonijnie ze sobą. co wam przekazałem" (A/7 28. Nie powinno więc być kolizji i walki pomiędzy nimi.). którą Kościół katolicki obejmuje w jej pełni. wychowania moralnego. średniego czy wyższego. czyli macierzyństwo duchowe. w wyniku obrad i uchwał II Soboru Watykańskiego (od 1965 r.). kulturalnego. wycieczek. Św. a przede wszystkim przez kierowanie jej samowychowaniem przy pomocy łaski sakramentalnej na co dzień (wbrew panującym tendencjom jansenistycznym.. czyli jego nauczanie jest nieomylne w zakresie prawd objawionych oraz praw moralności. czyli stałe przebywanie i współżycie z wychowankami. 1) oraz 2° . dostosowując do psychiki dziecka i jej potrzeb radości. dostarczających siły do wytrwania w dobrym. jak jezuici św. Obecnie wychowanie chrześcijańskie. wyrasta z wielowiekowego doświadczenia i mądrości. Uzupełnia go przede wszystkim szkoła. Jana Bosko unowocześnił wychowanie chrześcijańskie. Doktryna wychowawcza Kościoła. ruchu. spsychologizował je. w soborowej Deklaracji o wychowaniu chrześcijańskim Gravissimum educationis (1965) uzyskała miejsce centralne. pijarzy św. jej cywilizacji technicznej i kultury masowej. różnicą płci. które zalecały adorowanie Eucharystii z daleka bez komunikowania) przez ułatwienie spowiedzi i Komunii św.. Jana Bosko (XIX w. będzie zbawiony. gdyż „Kto uwierzy i przyjmie chrzest. 8). szkole i w Kościele i do wykolejenia młodzieży.został rozszerzony i rozbudowany. i Ducha Świętego. śpiewu. a prowadzonych przez znane zakony wychowujące. przy dobrej woli wszystkich władz harmonia współdziałania może być osiągnięta. Obowiązek nauczania daje Kościołowi prawo zakładania szkół i uniwersytetów katolickich wraz z koniecznością oceny wszelkiej nauki ludzkiej co do zgodności jej z prawdami wiary. rozciąga się na całą ludzkość i nadaje Mu prawo misyjnego działania i rozkrzewiania wiary Chrystusowej tak. będzie potępiony" (Mk 16. W związku z tym model trzech instytucji wychowania chrześcijańskiego .

1). // decreto sulla formazione sacerdotale. A n c e l . 17-32. kozą. że w ciągu 51 lat i 7 miesięcy szkolnego żywota wymierzył 1 175 250 uderzeń kijem. III p. staną się ludźmi doskonałymi. Torino 1967. nieznajomość ich psychiki -wszystko to stwarzało atmosferę udręki. I rozdz. F . sankcjami i karami.go". nauczą się chwalić Boga liturgicznie. Dusza ludzka według Herbarta składa się z atomów psychicznych wyobrażeń.Posłuszeństwo stara szkoła starała się osiągnąć zaostrzającymi się ciągle nakazami. O z d o w s k i. byli całkowicie unieruchomieni i bierni. Taki program encyklopedyzmu. G o m u 1 i c k i. Warszawa 1937. Te właśnie ukazane dwa zadania: pełne rozwijanie osobowości wychowanka jako człowieka i apostolskie dawanie świadectwa chrześcijańskiego w rodzinie 38 . a więc jako dzieci Bożych nie tylko do pełnego rozwoju osoby ludzkiej. Uciekano się do kar fizycznych (kijem. nie mówiąc już o pospolitych wyzwiskach od dardanelskich osłów. Uniwersytet katolicki w świetle uchwal Soboru Watykańskiego II. Roma 1970. wyrazem czego były słynne „psie figle" uczniów43. A . ale także do wychowania chrześcijańskiego. 41 Ks. W. G r a f . „Zeszyty Naukowe K U L " 1969 z. Berlin-Schónenberg 1912. 42 . W. prowadzącej często do samobójstw szkolnych. w seminariach duchownych 40 . R. kojarzeniu (asocjacji) powstają w psychice tzw. W klasie wszystko było urządzone do słuchania. 409. wynikał z założeń atomistycznych herbartyzmu. St. Wspomnienia niebieskiego mundurka. klęczenie na grochu itp. a nawet w uniwersytetach katolickich41R o z d z i a ł IV SYSTEM WYCHOWANIA LIBERALNEGO 1. 29-41. B e d n a r s k i O P . który był celem nauczania. t. nieliczenie się z zainteresowaniami uczniów. Figle i psoty młodzieży szkolnej. ale osiągalnym tylko przez zapamiętywanie szkolnych wiadomości. Rola rodziny w wychowaniu młodzieży. program nauczania i podręcznik lub erudycja nauczyciela były jej ośrodkiem. bez ruchu. L'Educazione dei giovani alla luce del Concilio Yaticano II. 3 s.B y k o w s k i . masy apercepcyjne tych wyobrażeń zdolne do przyswajania (apercepcji) sobie nowych wiadomości. Uczniowie w rzędach ciasnych ławek siedzieli sztywno. 211-241. Stalky i S-ka. co nauczyciel mówi i trwale zapamiętać. 9 7 6 .). L'Education chretienne dans la lumiere du Concile. przestarzałej szkole herbartowskiej XIX wieku (patrz cz. Łempickiego. Elementy pedagogiczne teorii seminarium duchownego jako instytucji wychowawczej. Zdarzali się nauczyciele sadyści. moc ćwiczeń. atmosferę nudy i cichej walki z dokuczliwymi belframi 42 . G r a n a t . zwany także materializmem dydaktycznym. kretynów. . a) Była to reakcja przeciwko dotychczasowej. L. wreszcie apostolsko będą dawać świadectwo Chrystusowi. Początkiem jego realizacji była reforma szkoły pod głośną nazwą „szkoły nowej" lub „nowego wychowania". „Zeszyty Naukowe KUL" 1968 z.9 8 6 . Geneza i rozwój systemu Znacznie młodszy od chrześcijańskiego system liberalny wychowania rodzi się na przełomie XIX i XX stulecia. Erlebnisse und Urteile namhafter Zeitgenossen. rózgą. 43 Por. 3 s. „La D o c u m e n t a t i o n C a t o l i ą u e " 1969 n r 1550 s . lubujący się w zadawaniu kar. w domu A. Schulerjahre. Dlatego też szkoła XIX wieku stała się szkołą książkową. w szkołach katolickich 39 . w którym zdobędą świadomość wiary. „Kwartalnik Psychologiczny" 1933. Całość połączonych ze sobą mas apercepcyjnych stanowiła treść charakteru moralnego. Dzięki temu 38 J. „Colloąuium Salutis" 1970 s. 1 115 800 uderzeń po głowie nawet przy pomocy Biblii i katechizmu. opisywanej potem w pamiętnikach. K u n o w s k i. jak np. z założonymi w tył lub wyłożonymi przed sobą rękami. surowość nauczycieli-dziwaków. rózgą. Uczenie się na pamięć niezrozumiałych treści. 3/4 s. pomagać w chrześcijańskim kształtowaniu świata przez przyczynianie się do dobra całej społeczności (n. zaprawią się do moralnego życia. ponieważ jedynym ich zadaniem było słuchać. Uczenie się więc polega na włączaniu nowych idei-wyobrażeń w system starych idei. 44 Encyklopedia Wychowania pod red. 18 200 policzków i wytargania za uszy oraz 8 082 kary klęczenia lub trzymania pręta w podniesionych rękach 4 4 . Podstawę szkoły starej stanowiło wyłącznie nauczanie przez podawanie masy wiadomości do wykucia na pamięć. idiotów. J a x a . niemiecki nauczyciel Haberle w swoim pamiętniku wyliczył. karcerem) lub wymyślano specjalne kary szkolne (jak przepisywanie setki razy sentencji umoralniających. 40 S. 39 Msgr A. 2). nauka przed i po południu. K i p 1 i n g. które przyciągają się i kojarzą. czyli licząc w bilansie kar szkolnych około 13 tysięcy dni nauki (po 250 rocznie) przeciętnie wypada 178 kar dziennie! Gdy tak surowo karano w szkole. liniałem i ręką.

Szkoła bowiem ma być dalszym ciągiem nabywania doświadczeń z własnego zainteresowania dziecka przez działanie. alkoholizmie i seksualizmie46. Zmianę tę nazwał Dewey „kopernikańską rewolucją" w szkole. Pragmatyzm głosił. działanie). Warszawa (brw. W. że człowiek to przede wszystkim istota działająca. co jest użyteczne i skuteczne w działaniu. ani pogoń za przyjemnostkami nie są dobrymi motywami uczenia się. spacer. N o w a k o w s k i . twierdzący. by lepiej żyć. z niem. które stale się porusza. z ang. Stanowisko Deweya wynikało z nowej filozofii amerykańskiej pragmatyzmu Jamesa (gr. oszustwach. Jako istota działająca człowiek według pragmatyzmu nie poznaje umysłem prawdy o rzeczach istniejących poza nim obiektywnie. do czego wychowawca w swej pomocy ma się przystosować. wzruszył ziemię". modelowania i lepienia dla ich rozwoju. a nie rozmyślająca. gramatyka łacińska. a dziecko jako satelita musiało się dostosować do wymagań szkolnych. poczęto szukać drogi reformy. obecnie zaś centrum zawierało się w swobodnym rozwoju zainteresowań dziecka. manipuluje przedmiotami i na skutek tego samodzielnie nabywa doświadczenia. że ani rygoryzm w szkole.słowo) bez zrozumienia rzeczy. Nauka pracy ręcznej w zakresie robót praktycznych stała się w „szkole pracy" Kerschensteinera nowym przedmiotem nauczania po to. c) Podobne tendencje reformatorskie pojawiły się pod koniec XIX w. J. czyli znajomości jedynie słów (łac. 25-65. Nauka powinna opierać się na zainteresowaniu dziecka.przyjemność) nie pobudzają woli w sposób właściwy. hedone . wówczas to w umyśle pojawia się problem. Instrumentalizm głosi więc. Tak jak Kopernik „wstrzymał słońce. F o e r s t e r . brak wreszcie kształcenia woli i charakteru powodował demoralizację młodzieży w rozpowszechnionym kłamstwie szkolnym. aby myśleć. b) W r. najłatwiej jest na małym dziecku. Zamiast więc szkoły biernej i pamięciowej herbatyzmu powstała nowa szkoła oparta na aktywności i samodzielności dziecka. Ukształtował się z tego kierunek zwany „wychowaniem przez sztukę". podobnie i przewrót Deweya polega na przemieszczeniu centrów nauczania w szkole. 1952) wystąpił z artykułem o wysiłku woli. F. a rozwiązanie umysłowe problemu przez postawiene trafnej hipotezy 47 roboczej pomaga w usunięciu praktycznych trudności w działaniu . w której opracował nowy sposób nauczania nie przez podawanie wiadomości. i na terenie Europy. lecz przeciwnie myślimy po to. Wkuwanie na pamięć prowadziło do werbalizmu. pragma . W ten sposób coraz bardziej pogłębiał się rozdział między szkołą a życiem. by uczeń zużytkowywał nabyte umiejętności przy wykonywaniu modeli i pomocy poglądowych dla wszystkich innych przedmiotów nauki dla uzmysłowienia i ilustracji wiadomości. ile istotą działającą (homofaber . że myślenie stanowi pomocnicze narzędzie działania i gdy działanie człowieka natrafia na trudności. który nie tylko jest istotą myślącą (homo sapiens .czyny. W trakcie pracy ręcznej równocześnie uczeń rozwijał swój charakter moralny przez wyrobienie w sobie szacunku dla pracy fizycznej. Stąd też Dewey rozwinął pogląd instrumentalizmu. wykazał. nabyta zaś wiedza była nieprzydatna w życiu (np. 1935). objaśniane na drodze samodzielnego poszukiwania wiadomości pod kierunkiem nauczyciela. Wyniki takiej szkoły były ze wszech miar opłakane. jest czynne i aktywnie się bawi. Pracę rzemieślniczą obróbki drewna. Warszawa 1957.). 1895 psycholog amerykański John Dewey (zm. Szkolą i charakter (tł. w którym chodziło o swobodny rozwój osobowości dziecka jako przeciwwagę dla biernego nauczania innych przedmiotów szkolnych. ukształtowanie cech sumienności. jak utrzymywali starożytni i chrześcijaństwo. ponieważ ono dopiero dopinguje wolę do największego nawet wysiłku. . metryka).natomiast zachęcano do nauki przyjemnostkami (łakocie. Zmienił on pogląd tradycyjny na człowieka. ani hedonizm pedagogiczny w domu (gr. Ani lęk przed karą. szkła w warsztatach szkolnych uczynił on podstawą nauczania i wychowania. metalu. hazardzie. Jak myślimy (tł. opinia publiczna zaczęła potępiać szkoły. verbum . D e w e y . dokład- 45 46 47 Por. W latach 1896-1903 Dewey prowadził uniwersytecką Eksperymentalną Szkołę Ćwiczeń w Chicago. a nawet była prowadzona przez ojców buchalteria za 45 odrobione dodatkowo zadania i potrącanie z należności za złe stopnie .człowiek rzemieślnik Bergsona). W Hamburgu nauczyciele zwrócili uwagę na znaczenie samorzutnej twórczości dzieci w dziedzinie rysunku. 2.człowiek mądry). że nie żyjemy po to. lecz subiektywnie jest twórcą prawdy przez swe skuteczne działanie. Kierunek ten rozwinął w „szkołę pracy" znany pedagog niemiecki Georg Kerschensteiner (zm. że prawdziwe jest tylko to.) s. potem kino).). Przylądek Dobrej Nadziei. Dawniej ogniskiem centralnym był nauczyciel i program nauczania. lecz przez samo działanie dziecka (learning by doing). Udowodnić tezę.

wychowującymi je fizycznie. np. wprowadzając poprawki. którą zamierzał wykonać. ażeby nie rozwijać fantazji dziecięcej i nie wypaczać zmyśleniami poglądów na rzeczywistość. o jego rozwoju fizycznym i psychicznym (pedologia). np. Wojna przeszkodziła wyznaczo- 48 K. pajdokracji. a potem zaliczyć przez zdanie sprawy z wykonania i egzamin z nabytych wiadomości. dzwonki. którą ma samodzielnie wykonać przy pewnej pomocy ze strony nauczyciela. ciężarki. a przez obserwację i doświadczenia przygotowywało się do przyszłej poważnej pracy i do nauki szkolnej czytania i pisania. Dziecko w systemie hitlerowskim. Zakazała natomiast bawienia się dzieci lalkami i opowiadania bajek. 2. Niemczech). Zamiast tradycyjnych zabawek. Był to nowy kierunek pedagogiczny pajdocentryzmu. pojawiła się nowa nauka o dziecku. rozwijały spostrzegawczość i uwagę. zaopatrzyła w małe narzędzia pracy. Zabawy takie żywo zajmowały i interesowały dzieci. planu i kosztorysu rzeczy. podział godzin. 1900 pisarka szwedzka Ellen Key powitała nadchodzące XX stulecie pod hasłem „wieku dziecka". lekcje. Warszawa 1962. który wprowadził do zajęć gry wychowawcze. czyli rządów i górowania dziecka nad dorosłymi. „dary natury" Fróbla) zastosowała tzw. Podstawy organizacyjne i zasady systemu liberalnego Mnożące się strumyki reform i nowych pomysłów połączyły się w jeden nurt „nowego wychowania" na zjeździe pedagogów w Hadze w 1912 r. Dotychczasowe freblówki („ogródki dziecięce" F. Z czasem doprowadziło to do wzmożenia objawów samowoli młodzieży tzw. jak kolorowe włóczki. a przede wszystkim ćwiczyły inteligencję. Inny system tego wychowania stworzył lekarz belgijski Owidiusz Decroly. czyli pedagogiki wychodzącej „od dziecka". „Szkoła pracy" po klęsce I wojny światowej miała wychowywać Niemców na pożytecznych obywateli. a wprowadzić gabinety przedmiotowe. umysłowo i moralnie głównie przez fantazyjne zabawy dzieci. materiał dydaktyczny. Najliczniej pojawiły się reformy na polu wychowania przedszkolnego. przyznając mu najskrajniejszą swobodę w rozwoju. dostaje zadanie miesięczne i zaopatrzone we wskazówki pracy. siedmiobarwną piłkę jako ptaszkiem latającym oraz przez opowiadanie bajek. 1907 w osiedlu robotniczym Turynu lekarka włoska dr Maria Montessori urządziła po raz pierwszy prawdziwy „Dom Dziecka" (Casa dei bambini). wiejskie szkoły internatowe w Anglii. do której dziecko w przedszkolu ma się przygotować. wprowadziła niskie mebelki dostosowane do wzrostu i sił małych dzieci. by znieść tradycyjne klasy szkolne. Okazało się wkrótce. w których dziecko ma zgromadzone pomoce i lekturę. bajek i fantazji dziecka przedszkolnego było u Montessori programem zbyt pozytywistycznym i sztucznym. Niedługo też „wiek dziecka" ukazał dno niedoli. pracownie. Nauczycielka amerykańska Helena Parkhurst w miasteczku Dalton (USA) stanęła przed trudnym zadaniem. przygotowanych zawodowo do życia społecznego. ale od tego czasu idea istotna samodzielności małego dziecka utrzymała się we współczesnym przedszkolu. Fróbla od 1839) były ochronkami dla dzieci. następnie samodzielnie realizował zatwierdzony projekt i wreszcie samodzielnie oceniał swoje wykonanie. jaką w faszyzmie cierpiały eksterminowane dzieci żydowskie i polskie 48 . W r. tonów czy ciężaru (program zaostrzenia zmysłów dziecka). . dzwoneczki. a nie jak dotąd skierowanej „na dziecko" celem jego urobienia do posłuszeństwa wobec autorytetu wychowawców. by dzieci same mogły się obsługiwać i mogły pracować w ogródku przy hodowli kwiatów i królików. a nawet prawo dobierania sobie rodziców. W związku z tym ruchem w r. by dziecko ćwiczyło się w odróżnianiu odcieni barw. toteż wpadła na pomysł. zwany inaczej planem pracy laboratoryjnej. Postanowiono na nim zorganizować towarzystwo dla przeprowadzenia reformy szkolnictwa. miała uczyć wielką gromadę dzieci bez żadnej pomocy.ności. jak lalka i klocków w formie brył geometrycznych (tzw. cymbałki. W swej egzaltowanej książce rozwinęła prawdziwy kult dziecka. Francji. że rugowanie naturalnej zabawy. W ten sposób powstał głośny plan daltoński. Pod wpływem Deweya Kerschensteiner wprowadził do swego systemu ideę samodzielności w ten sposób. Pomysły nowatorskie „nowego wychowania" zaczęły się mnożyć (np. z których bawiące się dziecko miało złożyć całość lub też w postaci obrazkowych kart do gry. w postaci kolorowych obrazków pociętych na części. który był już całkowitym zaprzeczeniem szkoły tradycyjnej. Zasada aktywizmu i samodzielności została wkrótce przeniesiona na teren szkoły średniej. że uczeń zaczynał pracę od samodzielnego projektu. wytrwałości. S o s n o w s k i.

raczej pedologiczny aniżeli teozoficzny. U podstaw zaś całości programu leżała utopijna wiara w spontaniczną wrodzoną popędowość zainteresowań twórczych wszystkich dzieci.rozwijać zdolności twórcze. Les Principles de 1'Education Nouwlle.wymagał koniecznie koedukacji jako wspólnego nauczania i wychowania obu płci. Z nowych założeń wypływał program sprzecznej z tradycją europejską koedukacji.łączyć aktywność ręczną z pracą umysłową. jasnowidzenie. sofia .bóg. by 1° . co pozwalało na odrzucenie wszelkiego z góry ustalonego programu i planu nauczania. jak wskazuje nazwa. przyjmujących za podstawę laickiej moralności i etyki naukę jogów hinduskich w opanowaniu ciała przez spotęgowaną ćwiczeniami świadomość jaźni i siłę woli 5 0 . 6° .nemu na 1914 r. Obowiązywało tu bezwzględne odrzucenie wszelkich kar tak fizycznych. uzasadniana teorią ekspresji i przeciwstawiana praktyce represyjnej starej szkoły. 6° . 4° . organizacyjnemu zjazdowi. Liga Nowego Wychowania działała w duchu pacyfizmu i rozwijała się bez przeszkód do 1932 r.poszanowanie indywidualności. a nie nauczać. które deklarowały wprowadzenie w swoim kraju reformy szkoły według określonego programu.mądrość) Heleny Bławatskiej i antropozofię (gr. teos . dopóki Niemcy nie zostały przyjęte do Ligi Narodów. 2° -mobilizować aktywność dziecka.indywidualizować według właściwej każdemu dziecku miary. umysłowej.. hipnotyzerstwo. dokąd przeniesiono Międzynarodowe Biuro Nowego Wychowania. 7° . będące centralą na skalę światową. Całość więc była wyrazem mistycznego idealizmu. objawianych w pracy ręcznej. Liga Nowego Wychowania poza twórcami systemów pedagogicznych obejmowała jako zasadniczych członków rządy państw. 5 0 A t h a r v a n . 65-66. aby oswobodzić wewnętrzne siły dziecka. 9° . . 2° . 8° . Koedukcację uzupełniał postulat. by 1° .patrzeć właściwie na dziecko jako na istotę odrębną i bogatą (szacunek dla dziecięctwa). metoda kliniczna poznawania dziecka przedszkolnego J. 5° . Międzynarodowa Liga Nowego Wychowania. Po drugiej wojnie powszechnej Liga Nowego Wychowania weszła w skład UNESCO jako jeden z członków. „Ruch Pedagogiczny" 1926 nr 3 s. 3° -pobudzać i rozwijać je.zastąpienie współzawodnictwa między uczniami współpracą indywidualności na usługach zbiorowości. Utworzono wówczas Międzynarodową Ligę Nowego Wychowania pod egidą Ligi Narodów w Genewie. spontanicznych zainteresowaniach. czyli wychowawczego zrównania płci. 5° . Piageta i inne) nieco inny charakter. telepatia. Polska świeżo po odzyskaniu niepodległości stała się członkiem Ligi i początkowo miała pewne sukcesy propagandowe szczególnie w dziedzinie samorządu szkolnego.człowiek) Rudolfa Steinera jako światopogląd towarzystw masońskich. 4° . 3° . lecz pojmowano pod tym wydobywanie specjalnych sił duchowych. chociaż teoretycznie herbartyści (W.angażować je do pełnego życia. Paris 1951. 49 W ten sposób Międzynarodowa Liga Nowego Wychowania jako ekspozytura masonerii wprowadzała. Teozofia a wychowanie. organizując światowe zjazdy co dwa lata. Program Międzynarodowy Ligi Nowego Wychowania wymagał. by dziecko samoopanowywało się moralnie przy pomocy jedynie samorządu szkolnego jako instytucji demokratycznej bez potrzeby poznawania zasad etycznych i uznawania autorytetu wychowawczego. antropos .nauczania opartego na wrodzonych. wschodni mistyczny pogląd na świat jako podstawę reformy wychowania.uwzględniać głębsze zainteresowania dziecka. mediumizm i okultyzm. Działał w tym programie ezoteryczny mistycyzm propagowany przez teozofię (gr. o charakterze metapsychicznym. Istotą więc systemu liberalnego wychowania. jak siła nadzwyczajna woli. walcząc z chrześcijaństwem. żądają bowiem. Rein) byli za „impresją" 51 J. w Calais.zaprowadzenie samoopanowania i samorządu jako postaw karności. wciąż pozostaje ta sama swoboda dziecka. indywidualizmu i liberalizmu. który odbył się dopiero w 1921 r.zastępować karność zewnętrzną wolnością wewnętrzną51. O d e r f e l d ó w n a .celem wychowania było zachowanie i potęgowanie sił duchowych dziecka. Warszawa 1913. by umożliwić im wzajemne wywieranie wpływów „niezmiernie pożądanych". Równocześnie zasady przybrały pod wpływem rozwijającej się nauki (psychologia funkcjonalna E. chodziło bowiem w pierwszym rzędzie o „oswobodzenie wewnętrznych sił dziecka" 4 9 .stwarzać z klasy społeczność dziecięcą. A. jak i psychicznych. ale także wychowanie prowadzące teraz do maskulinizacji dziewcząt i odwrotnie do feminizacji chłopców jako wpływów „niezmiernie pożądanych". C h a t e l a i n . dopiero kryzys ekonomiczny kapitalizmu i faszyzacja Europy położyła kres jej żywotności i ekspansji. nie tylko przez wspólną naukę. Określenie to nie było rozumiane tradycyjnie jako rozwijanie i ćwiczenie sił intelektualnych i moralnych dziecka. artystycznej i społecznej. Claparede'a. 10° .

wreszcie wolność pedagogiczna oswobodziła dziecko od kontroli i autorytetu wychowawców.a nie formowanie go od zewnątrz. że wszystko. a zakończyło się zasadą podporządkowania religii władzy państwowej według hasła: cuius regio. Tak więc pomimo pewnej ewolucji widocznej w orientacji światopoglądowej od teozofii poprzez pedologię do teorii twórczej ekspresji.budzenie niezadowolenia z istniejącego porządku społecznego . Ideologia systemu liberalnego wychowania Stwierdziliśmy. niezależnej od władzy nauczającej Kościoła. czyli powieści o wychowaniu z r.rozwijanie własnego doświadczenia dziecka . a więc w XVII wieku wolność nauki (Galileusz) i systemu filozoficznego (Kartezjusz) od związku światopoglądowego z prawdą religijną.a nie przekazywanie dotychczasowego dorobku kultury. . . imprimere . J. zm.Gal 5. by stać się pomocnikiem dopiero wtedy. P.umożliwienie spotanicznego wyrażania siebie . o zdrowej z natury moralności.a nie przyswajanie podawanego mu materiału. w Emilu. A s c h a f f e n b u r g 1913. 30-31. . w XX w. H. w XVIII w. 1950.jako stopniowym wtłaczaniem wiadomości (łac. iż istotą systemu liberalnego jest zastosowanie idei wolności w dziedzinie nauczania i wychowania. wyraziło się w reformacji protestanckiej. Człowiek z natury jest dobry i szlachetny. a wychowawca Emila ma być tylko obserwatorem psychiki dziecka. M. „Ku wolności wyswobodził nas Chrystus" . . a zastosowana częściowo najpierw do wolności 52 53 religijnej. gdy odczuje potrzebę korespondowania z rodzicami. wychowywać na łonie natury nieskażonej kulturą i w otoczeniu ludzi wiejskich. by po II wojnie światowej dojść ostatecznie do całkowitej wolności moralnej od wszelkich zasad ogólnoludzkiej etyki w głoszonej tzw. New York 1963 s.a nie przystosowywanie dziecka do niego./ 8. co im się podoba .1) została wyizolowana i oderwana od swej pełni duchowej. W y n n e. 1762 Rousseau wyszedł z założenia. co przyniosło nędzę i wyzysk proletariatu. co wychodzi z rąk Stwórcy natury jest dobre. głoszącej wolność rozumienia Pisma św. W dalszych wiekach triumfalny pochód idei wolności negatywnej z programem uwalniania zawsze od czegoś obejmował coraz dalsze dziedziny życia. zm. co w XVI w.32. przyniesiona w kulturze europejskiej przez chrześcijaństwo pierwotne („I poznacie prawdę. np. w XIX w. 1925 na terenie Ameryki następująco: . którą trzeba bliżej wyjaśnić. Przeciwieństwa te pomiędzy wolnością a autorytetem ujęto jako postęp wychowawczy w r.a nie przygotowywanie go do życia dorosłych w przyszłości. Rousseau więc przeciwstawia się dogmatowi grzechu pierworodnego. wolność ekonomiczna od wszelkich zasad moralno-społecznych (kapitalizm). natomiast psuje się w rękach człowieka. zasadą naczelną pozostaje idea wolności dziecka. 1940)52. Idea swobody rozwoju dziecka bez kierowania nim przez władzę wychowawczą była nawiązaniem do idei J. gdy dziecko samo czymś się zainteresuje i będzie zapytywało. Theories of Education. Padagogischer Impressionismus. trzeba trzymać je zdała od cywilizacji.a nie zmuszanie do metodycznego opanowania programu nauki.tłoczyć. jak sam to określa. Scharrelmann. etyce sytuacyjnej egzystencjalizmu Sartre'a.dyscyplinowanie dzieci przez pozwalanie na działanie tego. który pierwszy głosił konieczność samorzutnego rozwijania się dziecka. Rousseau (1712-1778). B e c k e r. . Przy tym Emilowi należy zostawić swobodę ruchu i rozwoju. .zaspakajanie potrzeb i zainteresowań dziecka dla obecnego życia . Rousseau głosi więc hasła wychowania negatywnego. by się dowiedzieć czegoś lub gdy zapragnie uczyć się.a nie narzucanie karności zewnętrznej 53 . Ażeby więc rozwinąć naturalną świętość dziecka. jak się komu podoba. pisząc: tajemnicę J. wolność społeczno-polityczna obywatela od władzy pochodzącej od Boga (rewolucja francuska). pisania. Idea wolności.rozwijanie dziecka od wewnątrz . człowiek według niego nie rodzi się ze skłonnościami do zła i nie potrzebuje nawrócenia do Boga. a prawda was wyzwoli" . J. jako realizacji „powrotu do natury".angażowanie się dziecka w czynnościach spontanicznych . naciskać) i stali daleko od późniejszego impresjonizmu pedagogicznego zadowalającego się w swobodnej czynności ucznia wrażeniami i nastrojami jak w wychowaniu estetycznym (F. Gansberg. 3. . eius religio oraz przymusem wyznaniowym poddanych. gdyż wychodzi z rąk Stworzyciela jako natura pełna szlachetności i ulega zepsuciu dopiero pod wpływem ludzi. jedynie cywilizacja wielkomiejska i kultura dworska deprawują go moralnie.

ks. Popęd ten rozwija się w dziecku od niemowlęctwa jako sfera nieświadomego Ono (Es lub w łacinie Id). sztukę i wszelkie dzieła kultury w ogóle. gdyż wymagała jeszcze rozwiązania wielu problemów. w której występuje szczyt sublimacji w postaci platonizacji instynktu. nie tworzyć kompleksów przez kolizję działania z zasadami etyki. Rzeczywiście omówiony proces sublimacji działa w rozwoju człowie54 ka i jest znany nawet już św. a) Moralizm idealistyczny. Uczeń Freuda. Stanisław Kostka).ich . czyli pojmowanie moralności w liberalizmie wywodzi się z założenia Rousseau'a. Utopijność idei Rousseau najbardziej uwidacznia się w teorii kary naturalnej. 4. opracował program sublimacji instynktu walki u chłopców. przez zastąpienie pierwotnego celu dążenia do mocy nowymi wartościowymi celami. Takie przekierunkowanie energii popędowej powoduje uszlachetnienie jej. a nawet odstraszyć karą od istniejącego zagrożenia. np.Super Ego). M i c h a 1 s k i. trzeba bowiem dziecko uchronić od wypadku. Wówczas to libido zostaje zepchnięte do podświadomości. moralność. iż popęd seksualny (libido) stanowi jedyne źródło życia psychicznego i kieruje postępowaniem człowieka. np. gdyż jest moralnie obojętny.dzieci arystokracji oddawano do odchowania mamkom. którą rozwijając rozum ku prawdzie.. austriacki psychiatra Alfred Adler (zm. ale natrafia na cenzurę świadomości jaźni (Ich . kiedy to ukształtowały się liberalne zasady moralizmu. w której powstaje kompleks. Idea Rousseau zawiera w sobie także racjonalne jądro poszanowania wolności dziecka. może popędy zużytkować dla dobrego lub złego celu. 1/2. że człowiek jest z natury dobry. jak np. Tomaszowi z Akwinu . jako wiązka skojarzonych wyobrażeń. jak mawiał św. W końcu XIX stulecia psychoanaliza Z. zabarwionych uczuciowo nienawiścią i powodujących zaburzenia nerwicowe. gdy żyje zgodnie ze swymi popędami. u dziewcząt zaś kompleks Elektry jako zawiść o ojca wobec wobec matki. K. tworzący zdaniem.. ale przyjął działanie instynktu mocy lub postawienia się. W związku z tym Piotr Bovet. dziś powiedzielibyśmy frustracji. z powodu kalectwa lub brzydoty. stał się genialnym wodzem. którą trzeba umiejętnie pokierować przez porozumienie i współdziałanie z dzieckiem. a przynajmniej w kibicowaniu zawodom lub też w walce szachowej. gdy energia popędowa wiąże się z wyższymi celami kulturalnymi. co nastąpiło dopiero pod koniec XIX w. Tak np. Zygmunt Freud na podstawie obserwacji osób nerwowych doszedł do przekonania. np.Ego) w postaci zasad etycznych sumienia jako nadjaźni (Uber . który także może ulec w niekorzystnym środowisku zahamowaniu. Kompleks taki da się usunąć tylko na drodze kompensacji. lecz szlachetnieje sam człowiek jako osoba. utopieniem się w studni. którzy zamiast krwawych bójek pomiędzy sobą znajdą upust energii w alpinizmie. a więc postępuje moralnie tylko wtedy. stosunku wolności dziecka do moralności. Freuda (zm. u chłopców tworzy się kompleks Edypa jako zazdrość o matkę wobec ojca. Nie dochodzi do powstania kompleksu tylko wtedy. kapral małego wzrostu. do S. „Angelicum" 1937 fasc. 1939) stała się naukową podbudową moralności liberalnej.wychowania jest nie wychowywać. lecz doprowadzić instynkty do sublimacji i uszlachetniania przez wyładowanie czynne popędu. a nie wyładowuje się wprost w celach biologicznych. na przykład zachęciła matki do karmienia niemowląt własną piersią. Tak więc proces sublimacji lub kompensacji stał się w psychologii głębi podstawą moralności. Jedynie dopuszczalną karą u Rousseau jest kara naturalna. tworząc kompleks niższości lub poczucia małowartościowości. tzn. co w kulturze dworskiej Oświecenia uchodziło za prostackie i wstydliwe . a każda „brzydula" może szukać kompensacji bądź to w intelektualizmie bądź w dobroci serca. do sprawy samowoli dziecka itp. postępować inaczej niż zwykle. czyli wywołuje proces sublimacji instynktu. personalizmu i humanizmu.a praktykowany przez świętych („do wyższych rzeczy jestem stworzony". 28. twórca psychologii indywidualnej. Lekarz austriacki. Freuda religię. La sublimation thomiste. 1937). Th. gdyż nie można absolutnie czekać do chwili aż natura-matka surowo ukarze dziecko. Tak np. Jednakże praktyczna realizacja idei Rousseau długo nie dochodziła do skutku. ale w ujęciu chrześcijańskim nie instynkt samorzutnie się uwzniośla. a wolę ku dobremu. skierowane na cele kulturalne. psychoanalityk szwajcarski. by nie tłumić popędów. gdy natura sama ukarze dziecko konsekwencją dokonanego czynu. a nie przez narzucanie siłą czegoś co dziecka nie interesuje. Idea Rousseau przyniosła wiele dobrego. odrzucił wprawdzie panseksualizm libido jako jedyne źródło psychiki. na drodze kompensacji Napoleon. 54 . która polega na tym. w walce sportowej z naturą lub ze sobą. a przede wszystkim nie narzucać z góry określonego celu i programu nauczania oraz nie stosować kar. I—II. krótkowidz Matejko wielkim malarzem narodowym.

ale jest ich jednością i całością. osoba zaś także składa się z części (np. Heterotelia (gr. Autotelia (gr. bakteria. ludzkość. Osoba to unitas multiplex. Mimo to idealizm w systemie liberalnym każe widzieć moralność jako samorozwinięcie się wrodzonej szlachetności natury człowieka przez swobodne działanie popędów drogą samorzutnej ich sublimacji. obejmująca coraz szersze kręgi jako wynik złego przystosowania (maladjustment). dotyczących warunków dobrego rozwoju osobowości. niemieckiego psychologa i pedagoga. muzyka. ekonomiki. 1). osobowość prawniczą. a u polonisty z estetyczną. Eduard Spranger (ur. łączącą w sobie orientację teoretyczną i ekonomiczną równocześnie. 4. np. Typ osobowości powstaje więc w kontakcie z określoną sferą wartości nauki. u matematyka z teoretyczną.sam.). estetyki. Ideotelia zaś (gr. Natomiast człowiek zmierza do celów wyższych i dlatego może stać się osobowością. generała sprawującego władzę w państwie oraz 6. czyli jedność wielości (wielojednia). które również tworzą pewną całość i dążą do jakichś celów. która wiąże postawę społeczną z innymi typami zależnie od specjalności nauczania. np.obcy) stanowi przejęcie celów obcych od osób nadrzędnych za własne (np. słowem każda istota żywa. która umożliwia dobre przystosowanie się wychowanka do wzorców społecznych postępowania.cel) to realizacja celów własnych osoby w stosunku do osób równorzędnych (np. poety realizujących piękno.idea. np. lecz jest „neutralna psychofizycznie". czy duszą. jak idea Prawdy. eidos . osobowość teoretyczna. która wybitnie rozwinęła się wśród młodzieży współczesnej pod wpływem teorii psychoanalitycznych. jak rodzina.małżeństwa lub do wolnej miłości. to znaczy. Warszawa 1936 s. Moralizm liberalny przeto i mało skuteczna teoria sublimacji wymagają dalszych wyjaśnień.samoutrzymania się przy życiu oraz utrzymania gatunku. autos. stół). ponieważ jednością celowo działającą jest nie tylko człowiek. 16. naukowca dążącego do wartości prawdy. Stern wskazuje trzy drogi rozwoju osobowości: autotelia. np. Pod kształceniem rozumie on samodzielne dorabianie się przez wychowanka własnej struktury duchowej osobowości drogą przeżywania wartości. Jednakże w masach młodzieży samodzielna sublimacja nie daje spodziewanych wyników. W związku z tym G. czyli władczą. Rzecz każda jest sumą części składowych (np. polityczną. nie ma charakteru ani fizycznego. roślina. K e r s c h e n s t e i n e r . Kerschensteiner. a także osoby zbiorowe. III pkt. naród. która wyraża się na zewnątrz w postaci celowego dążenia. jakie miało chrześcijaństwo. przemysłowca kierującego się zyskiem. skoro zamiast przystosowania (adjustment) pojawia się chuligaństwo i przestępczość nieletnich. która pochodzi z połączenia teoretycznej i społecznej oraz osobowość pedagogiczną. 1938). partii. Oprócz typów czystych Spranger wymienił trzy typy mieszane osobowości: osobowość techniczną. bliżej określił samo pojęcie wychowania następująco: „Świadome urzeczywistnianie wartości w kimś jest wychowywaniem innych" 5 S oraz przedstawił drogę tworzenia się typu osobowości jako proces kształcenia. kapłana rozpatrującego życie w związku z Bogiem. społeczną. dąży tylko do celów minimalnych . ani psychicznego. . Dlatego też należało wprowadzić pojęcie różniące człowieka od innych osób. Osoba rośliny czy zwierzęcia. np. czym zajęła się idea personalizmu. państwa). ale i zwierzę. np. człowiek). gdy w drugiej fazie swej twórczości włączył się do pedagogiki kultury. miłości lub walki i nienawiści). Rozwinął on typologię osobowości. heteros . która dąży do maksymalnego samorozwoju. narodu. telos . lekarza społecznika kierującego się ku dobru społecznemu zdrowia ludzi. a tworzy całość w sensie logicznym. przeniesiona z poezji niemieckiej (Goethe) i filozofii (Kant). Dusza wychowawcy i zagadnienie kształcenia nauczycieli (tł. Proces przejęcia celów obcych za własne nazywa Stern introcepcją celów i uważa go za podstawę wszelkiego wychowania. Pojęciem tym stała się osobowość (Persónlichkeit). np. Takie krytyczne pojęcie osoby uległo znacznemu rozszerzeniu. cele sympatii. polityki czy religii. estetyczną. Osobowość jest to więc taka osoba. socjonomiki. Williama Sterna (zm. b) Personalizm w systemie liberalnym wychowania nosi nazwę krytycznego. Dobra. wyjaśnia Stern. osobowość religijną. 1882) na podstawie filozofii wartości. 5. 55 G. W tym celu przeciwstawił dwa pojęcia: rzeczy i osoby. nadaną mu przez twórcę. pochodzącego od wewnątrz tej całości. które razem tworzą hierarchiczne układy w kulturze. czyli aksjologii (patrz rozdz. 2. 3. w którym dokonuje się skrzyżowanie nauczania z wychowaniem. Teorię osobowości pogłębił następnie twórca pedagogiki kultury. rodziny. z niem. Przy tym według Sterna jedność w osobie nie jest substancją jednoczącą. ekonomiczną. Piękna i Świętości. heterotelia i ideotelia. kształt) to droga rozwoju osobowości przez realizację najwyższych idei ludzkości. wyróżniając 6 czystych typów: 1. Stern chciał się odciąć od tradycyjnego pojmowania osoby.

. kiedy to znana nam Międzynarodowa Liga Nowego Wychowania wystąpiła z ideą powrotu do humanizmu europejskiego jako idei pacyfistycznej i broniącej wartości nauki. Początek tego rodzaju dążeń wystąpił w Anglii. rozprawy. Rozdział V SYSTEM SOCJALISTYCZNY WYCHOWANIA 1. szczególnie zaś kierowników wielkiego przemysłu zautomatyzowanego. potrzebnych naturze człowieka. nadmierną płodnością ras kolorowych. Początki tego humanizmu sięgają okresu międzywojennego. Dlatego też Karol Marks z Fryderykiem Engelsem już w Manifeście Komunistycznym (1848) przeciwstawili ruch proletariacki społeczeństwu burżuazyjnemu kapitalizmu i drobnomieszczaństwa oraz jego zakłamanej moralności. analfabetyzmem i. stąd też nie rezygnuje łatwo z przywilejów historycznych białego człowieka (np. Przy tym kształcenie odbywa się według podstawowego aksjomatu Kerschensteinera tylko wtedy. Theorie der Bildung. L'UNESCO. Geneza i rozwój systemu Ruch robotniczy w drugiej połowie XIX wieku rozwinął prace oświatowe dla podniesienia poziomu kultury mas robotników oraz dla przygotowania przywódców partyjnych. Berlin 1917. nastawioną na walkę z głodem. London 1946. który pierwszy umożliwiał uzyskiwanie stopni naukowych poza przygotowaniem w uczelni. koncertu muzycznego czy pomnika architektury jest przyswajaniem ich wartości.. J. ses buts et sa philosophie.. Po drugiej wojnie światowej pierwszy dyrektor generalny UNESCO. Taka jednakże oświata i nauka stępiały ostrą świadomość klasową i hamowały bojowość rewolucyjną. gdzie w 1836 r.zawartych jako energię rozwojowe w dziełach kulturowych 56 . w stosunku do których. opartej o władzę pieniądza. wskazującej na to. Mimo to idealizm w systemie liberalnym wychowania szuka wciąż radykalnych rozwiązań kwestii przeludnienia świata. poematu. w Japonii zastosowano 56 57 58 biologiczną kontrolę urodzeń. c) Humanizm w systemie liberalnym także nosi na sobie piętno idealizmu i występuje jako humanizm naukowy i technokratyczny. nędzą. 1866 Marks w opracowanej instrukcji dla delegatów na Tenże. 1946 z programem humanizmu ewolucyjnego czyli naukowego 58 . walka rasistów w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej przeciw równouprawnieniu Murzynów w latach 1963-64). przeciwstawiające się dyskryminacji rasowej. gdy między duchową strukturą dobra kulturalnego a wewnętrzną strukturą jednostki zachodzi całkowita lub częściowa zgodność 57 . dopóki nie zaktywizowały się w nim inne humanizmy. Das Grundaxiom des Bildungsprozesses. biolog angielski Julian Huxley wystąpił w r. Stąd konkretna osobowość zawsze pod wpływem warunków zewnętrznych środowiska społecznego tworzy się. ale są konieczne do wszechstronnego rozwoju jako zasadniczej potrzeby i dobra człowieka. jak np. To właśnie zrozumienie sensu obrazu. W rzeczywistości natomiast osoba ludzka. W takim ujęciu założona z góry struktura duchowa jednostki byłaby wrodzonym warunkiem. wojennego i atomowego (technokracja).drogą wyboru -jakiegoś systemu wartości nad innymi systemami. głównie socjalistyczny i chrześcijański. H u x 1 e y. jakie dobra ma system wychowania liberalnego zrealizować. predystynującym do rozwoju określonego typu osobowości. staje się przez przewagę . był długi czas oficjalnym programem UNESCO. pomijając możliwe nienormalności. uczucia i postawy dążeniowe człowieka. Zawiera on w sobie wizję wszechświatowego rządu dla uzyskania pokoju między narodami w oparciu o spotęgowaną na drodze ewolucji biologicznej twórczość naukową i techniczną. powstał nowy typ uniwersytetu w postaci zjednoczonego Uniwersytetu Londyńskiego o celach oświatowo-społecznych. Tak właśnie Ruskin College było kolegium przygotowującym robotników ze związków zawodowych do egzaminów. ale wyzwolenie się polityczne spod panowania kolonializmu ludów kolorowych Afryki i Azji wymusza na UNESCO. sztuki i kultury przed narastającym faszyzmem i jego barbarzyństwem. które rozwijają umysł. Humanizm rządów nauki i techniki nad ludzkością. by rozszerzyło program swego humanizmu stworzenia dobrobytu na podstawach nowoczesnej nauki i techniki na wszystkie narody świata i oczyściło się z resztek rasowego anty humanizmu. które mogą mniejszą odgrywać rolę. Leipzig 1926. W r. Personalizm więc wymaga swego uzupełnienia w idei humanizmu. Tenże. chorobami. zwykle jest bogato wyposażona w zadatki odczuwania wszystkich zasadniczych wartości.

a bardziej wszechstronnym wychowaniem człowieka dla celów klasy robotniczej. który pisał: „W systemie fabrycznym (polegającym. naukę i wychowanie ze wspólną pracą proletariatu 6 1 . O młodzieży. których moralność jest podporządkowana interesom walki klasowej. zakaz pracy do lat 16.). O oświacie i wychowaniu. 4° . ale nakreślił podstawy systemu wychowawczego na III Zjeździe Związku Młodzieży Komunistycznej (Komsomoł) z 1920 r.). podręczniki i systematyczną naukę według programu.stosować zdobytą wiedzę w pracy nad rozwijaniem przemysłu i rolnictwa na nowoczesnej podstawie technicznej. by przyswoić wszystko to. które wiąże nauczanie z wychowaniem moralnym . dbałość o higienę osiedli itp.tworzyć kulturę proletariacką jako dalsze rozwinięcie zasobów wiedzy. wychowanie umysłowe. który nie tylko opracował program oświatowy w 1903 r. M a r k s . E n g e l s . „Kwartalnik Pedagogiczny" 1965 nr 2 s. łączącego dla wszystkich dzieci powyżej pewnego wieku pracę produkcyjną z nauką i gimnastyką. Kształcenie politechniczne wobec zasady poglądowości.wychowywać się na komunistów. Tuż po zwycięstwie nad caratem i kapitalizmem w okresie wojny domowej i interwencji mocarstw 1918-1920 z radosnym entuzjazmem zniesiono w szkole wszystko to.kongres genewski głębiej ukazał przeciwieństwo między dotychczasowym wychowaniem mieszczańskim. Z kolei lata 1920 do 1930 były okresem eksperymentatorskim. 1 s. czego w starej szkole zupełnie nie znano. kształcenia politechnicznego. Zadania związków młodzieży (tł. W. pierwsze mające dać tężyznę. nauczanie politechniczne i technologiczne. 2° . Warszawa 1967 t. rozwijano inicjatywę i samodzielność uczniów. „Problemy" 1955 nr 2. a mianowicie . 3° -uczyć się. nie tylko jako metodę zwiększania produkcji społecznej.uczyć się komunizmu nie z broszurek.. drugie przygotowanie do pracy produkcyjnej. Warszawa 1955. technikę i elektryczność. Lenin więc rozwinął dalej teorię klasowości szkoły. Ten zalążek politechnizacji nauczania rozwinął się już w Kapitale Marksa. 62 61 . 2 s. które zaznajamia z podstawowymi zasadami wszelkich procesów wytwórczych i jednocześnie wdraża dzieci i młodzież do posługiwania się najprostszymi narzędziami wszelkiej wytwórczości" 59 . które ludzkość wytworzyła. K u r d y . J. Wrocław 1965 s.wychowanie fizyczne oraz nauczanie praktyczne. określił wartości światopoglądowe wykształcenia ogólnego. lecz w praktyce życiowej przez realizację zadań partyjnych. Marks tu pisał: „Pod wychowaniem rozumiemy trzy rzeczy: 1. wycieczki i prace pozaszkolne. co było klasowe i służyło interesom burżuazji.wiązać swoje wykształcenie. Ł. I.). b a c h a (red.). M a r k s . N a w r o c z y ń s k i . Wybór pism. powiązał wychowanie z polityką. „ R u c h Pedagogiczny" 1960 nr 5. przyjmowano nowinki pedagogiczne z Ameryki. zorganizowanie żłobków przyfabrycznych itp. wychowania moralnego i walki z religijnymi przeżytkami. nadał przy tym związkowi młodzieży nowy charakter awangardowy i szturmowy w walce o cele partii robotniczej 62 . stosowano pomysły Deweya. by wzbogacić umysł. Najbardziej posunął naprzód rozwój systemu wychowania socjalistycznego twórca rewolucji Włodzimierz I. 59 1° . 3. 63 B. F r. 438^440. co nagromadziła wiedza ludzka. oceny. 49-62. które są potrzebne dla wykształcenia człowieka. ale 63 po uwagach krytycznych zmieniono radykalnie stosunek do niego . Warszawa 1949.Punkty wniosły do programu nauczania dwie rzeczy zupełnie nowe. zacieśnionym do przygotowania młodzieży do określonych funkcji zawodowych przy minimum oświaty ogólnej w interesie ustroju kapitalistycznego. Historia wychowawania. Tenże. lecz jako jedyną metodę wytwarzania wszechstronnie rozwiniętych ludzi" 6 0 . 5° . 60 K. L e n i n . jak zwalczanie analfabetyzmu. W celu zbudowania nowego społeczeństwa komunistycznego cała młodzież związkowa dostała wytyczone następujące zadania: I. jak u Owena. a więc stopnie. 522. Wprowadzono za to rady uczniowskie przy kierowaniu szkolą. 6° . egzaminy wstępne i końcowe. Lenin. jakie dają szkoły gimnastyczne i ćwiczenia wojskowe. John Dewey w ZSRR i USA. sformułował teorię rewolucji kulturalnej.. tj. zideologizował wykształcenie. Lenin a wychowanie. zaproszono go z wizytą do szkół radzieckich w 1928 r. Warszawa 1951 t. uprawa ogródków. 8° .pomijając podkreślenie wychowania umysłowego. wychowanie fizyczne. a nie pamięć znajomością wszystkich faktów. maturę. Por.krytycznie opanować wiedzę tak. S z a n i a w s k i . takie. z ros. na połączeniu półpracy i półszkoły) kiełkuje zarodek wychowania przyszłości. Tymczasem na terenie szkoły radzieckiej działo się nieco inaczej niż postulował przywódca rewolucji. Warszawa 1962. Kapitał (tł. K. 2. rozdział cerkwi od państwa i szkoły. 7° . w oparciu o naukę. Tenże. (bezpłatna nauka w języku ojczystym. co było jarzmem dla ucznia. obowiązkowe wykształcenie wszystkich dzieci obojga płci do lat 16. O wychowaniu. 284-285.odrzucić wszystko to ze szkoły. stypendia państwowe dla uczniów. K w i a t e k . z ros.

Obydwie przeto te teorie zostały potępione przez Komitet Centralny Partii jako lewackie. do którego trzeba było wykształcić ludzi politechnicznie i ogólnie przez opanowanie naukowych podstaw produkcji. W r. brał górę nad pedagogiem w szkole. teoria obumierania szkoły W. ustalać przyczyny braków postępu w nauce. zroś. zdyscyplinowanie. W Moskwie zaś utworzono Akademię Nauk Pedagogicznych (1944 r. Po klęsce zadanej Niemcom pod Stalingradem rozpoczęła się dalsza praca wychowawcza nad odbudową autorytetu pedagogicznego nauczyciela i szkoły.Zamiast stałego programu nauczania wprowadzono w tym czasie tzw. . wsi. Pierwsza z nich tzw. naukę kompleksową praktycznego poznawania środowisk przyrody. Odbudowa szkoły programowej dała zwycięstwo nad teorią obumierania szkoły i teorią szkoły pracy produkcyjnej nauce o fizycznym i psychicznym rozwoju dziecka. 1936 jako pseudonauka i oportunistyczne odchylenie prawicowe od marksizmu-leninizmu64. oceniać nauczanie.Od tego czasu nastąpiła rehabilitacja systemu Makarenki jako wychowania prawdziwie komunistycznego. że w trakcie rozwoju społeczeństwa bezklasowego szkoła jako narzędzie ucisku kapitalistycznego będzie zanikała aż obumrze całkowicie. 1931. następnie w ramach 10-klasowej szkoły odbudowano szkołę średnią (1931). wyrabianie tradycji. Przyczyną tego powrotu do systematycznej nauki klasowo-lekcyjnej w szkole była pierwsza pięciolatka stalinowska (1929-1932). Na skutek tego w tym okresie badacz dziecka. Podstawę naukową tego stanu rzeczy tworzyły dwie teorie pedagogiczne. który wespół z wychowawcą urabiał członków w poczuciu odpowiedzialności za pracę. z czasem przywrócono maturę i egzaminy nie tylko wstępne. Okazało się jednakże wkrótce. Warszawa 1954 s. niedorozwinięte itd. a wiadomości i umiejętności miały dzieci nabywać podczas zajęć w produkcji. Gorkiego pod Charkowem swój oryginalny system wychowania komunistycznego. a wydany opis jego w Poemacie pedagogicznym (1933-1935) wzbudził powszechne uznanie. która rzuciła hasło „technika decyduje o wszystkim" i szybko rozbudowała nowoczesny przemysł. produkcyjnym i kulturalnym. która miała się zasadniczo różnić od skautingu (Nadieżda Krupskaja). nakazywało pedologom przy pomocy testowania dobierać klasy. wydano Przepisy uczniowskie. do dymisji w 1928 r. N. zapewniającego także dziecku wyzwolenie spod wyzysku kapitalistycznego. czyli pedologii. Wybór tekstów {M. honoru w powiązaniu z zasadą pracy produkcyjnej. czyli wzorowanie się na wojsku w tym systemie. Druga zaś teoria „szkoły pracy produkcyjnej" Pawła Błońskiego wskazywała. ujętego w podręcz64 50 lat walki KPZR o oświatę. Szulgina głosiła. stopniowo przywrócono jednolite podręczniki (1932) oraz program nauczania (1933). ale i promocyjne z klasy do klasy. jak też żądał Lenin. wychowanie natomiast będzie polegało na uczestnictwie dzieci w życiu społecznym. która na podstawie obserwacji swobodnego rozwoju dzieci oraz selekcji ich poziomu inteligencji przy pomocy testów starała się zorganizować życie odnowionej szkoły. wypracował w Kolonii im. wprowadzono legitymację szkolną ucznia. wojennizacja.) odrębną od Akademii Nauk. wskutek czego została także odrzucona przez partię w r. uporządkowanie zajęć. Nauczanie systematyczne jako zbyt oderwane od praktyki stawało się więc zbędne. Zespołowość. W ten sposób pedologia wprowadzona do szkoły jeszcze bardziej pogłębiła chaos w systemie szkolnym. 126-131. czyli pedolog. W związku z tym stanowisko pedologiczne władz przyczyniło się do usunięcia z pracy kierownika zakładu wychowawczego najwybitniejszego pedagoga młodzieży bezdomnej i wykolejonej Antona Siemionowicza Makarenki. Napad Hitlera na Związek Radziecki w r. 1930 nastąpił zwrot w polityce szkolnej. aby zajęła się stroną naukową i popularyzatorską rozbudowy konsekwentnego systemu wychowania socjalistycznego. który od 1920 r. zbyt odchylone na lewo i antyleninowskie w r.). selekcjonować dzieci trudne. Oparł go o zasadę kolektywu wychowawczego. wszystko to razem zaprzeczało nastawieniu pedagogicznemu i doprowadziło do potępienia działalności Makarenki jako niezgodnej z duchem komunizmu. Toteż rozporządzenie władz oświatowych „o organizacji pedologicznej pracy w republice" z 1931 r. że nauczanie i wychowanie najlepiej realizuje się w praktyce lub na roli przy bezpośredniej pracy produkcyjnej. 1941 i wojna narodowa przerwały chwilowo dalszy proces przemiany szkoły. Tymczasem w r. rozwijano organizację pionierską. że tego rodzaju eksperymenty nie dawały ludzi prawdziwie wykształconych. 1943 zaostrzono dyscyplinę szkolną. uchwała partii wprowadziła powszechny obowiązek nauczania w zakresie 7-letniej szkoły początkowej. obowiązku dyscypliny. systemem oddziałów i dowódców oraz z perspektywicznością celów sięgających aż do włączenia życia wychowanka w życie społeczeństwa radzieckiego. miasta. prowadzić poradnictwo zawodowe. przenikniętej ideologią czystego marksizmu.

niku uniwersyteckim pod redakcją Iwana Kairowa (1948 r.) jako prezesa Akademii Nauk Pedagogicznych. Podręcznik ten stał się wzorem dla organizacji wychowania i szkolnictwa w krajach demokracji ludowej po zakończonej w 1945 r. wojnie. Równocześnie zadaniem Akademii Nauk Pedagogicznych w Moskwie była krytyka i ocena przez tę centralę wszystkich teorii pedagogicznych zachodniego świata. Po śmierci Stalina (1953) okazało się także, że czasy „kultu jednostki" doprowadziły do przeintelektualizowania szkoły radzieckiej tak, że nawet politechnizacji uczono tylko teoretycznie, a brak potępionej psychologii wychowawczej oraz pedologii spowodował całkowitą nieznajomość dzieci i młodzieży, na skutek tego nastąpiło oderwanie się szkoły od życia społecznego, a szkoła stała się „bezdzietną", pozbawioną znajomości psychiki dziecka. Krytyka tego stanu wyraziła się w uchwale „o zacieśnieniu więzi szkoły z życiem" (1958) i w zapowiedzi premiera Nikity Chruszczowa o przebudowie ustroju szkoły w kierunku powiązania nauki z pracą. W wyniku eksperymentów, przeprowadzonych w latach 1958-1961, dotychczasową szkołę średnią ogólnokształcącą zmieniono w „średnią ogólnokształcącą politechniczną szkołę pracy z nauczaniem produkcyjnym". Od klasy IX do XI młodzież dwa dni w tygodniu uczyła się pracy produkcyjnej w fabrykach lub gospodarstwach rolnych. W ten sposób szkoła zyskała nachylenie politechniczne i zawodowe, a teoria pracy produkcyjnej Błońskiego zaktualizowała się w postaci łączącej naukę systematyczną z pracą uprodukcyjnioną65. Wreszcie czwarta zasadnicza reforma szkolna nastąpiła w 1970 r. na podstawie Statutu ogólnokształcącej szkoły średniej. Szkoła w ZSRR jest 10-letnią jednolitą, politechniczną szkołą pracy. Jednolitość zapewniają zasady pracy dydaktyczno-wychowawczej jak powszechność nauczania wszystkich dzieci w wieku szkolnym, bezpłatność nauki w języku ojczystym, koedukacyjność i wolność szkoły od wpływów religijnych. Politechniczność zaś i przygotowanie do pracy realizuje się w procesie nauczania i w społecznie użytecznej pracy uczniów. Osobno są prowadzone szkoły z nauczaniem produkcyjnym oraz szkoły z pogłębionym poznawaniem przedmiotów nauczania. W ten sposób szkoła radziecka wyzbywa się sztywnej 66 jednolitości i dostosowuje się do potrzeb i możliwości dzieci i młodzieży .
W. Ł u b n i e w s k i, Błoński i jego szkoła pracy, Warszawa 1965, s. 190-196. I. S z a n i a w s k i, Wprowadzenie do nowego statutu radzieckiej szkoły ogólnokształcącej, „Ruch Pedagogiczny" 1971 nr 1 s. 31-45.
66 65

Ostatecznie więc zostały zrealizowane podstawowe zasady systemu wychowawczego: 1° - komunistyczna partyjność w nauce, kulturze, wychowaniu i moralności, 2° - zasada powiązania szkoły i wychowania z ideologią naukowego poglądu na świat (marksizmu-leninizmu), 3° - zasada powiązania teorii z praktyką na drodze wychowania przez pracę społecznie użyteczną, 4° - zasada wychowania w kolektywie i przez kolektyw (Makarenko), 5° - zasada wszechstronnego rozwoju ucznia zgodnie z jego indywidualnymi cechami i właściwościami wieku rozwojowego67. Mają one zastosowanie w treści i programach wszystkich instytucji szkolnych i przedszkolnych systemu oświatowego, którego organizacja rządzi się własnymi zasadami, jak 1° - zasada jednolitości (jednakowe kształcenie dziewcząt i chłopców - koedukacja oraz zrównanie szkoły wiejskiej i miejskiej), 2° - zasada powszechności (obowiązkowość, bezpłatność nauczania i dostępność szkoły średniej i wyższej dla opanowujących program wiedzy), 3° - zasada autonomii kulturalnej i regionalizmu (nauczanie podstawowe w języku ojczystym, rozwijanie rodzinnej kultury przez likwidację różnic i adoptowanie dorobku kultury światowej), 4° - zasada związku szkoły z życiem kraju (wychowanie obywatelskie, praca społecznie użyteczna, politechnizacja)68 oraz 5° - zasada nauczania świeckiego (oddzielenie szkoły od Kościoła i pozbawienie religii jakiegokolwiek wpływu na wychowanie i kształcenie młodego pokolenia, ponieważ nauczanie opiera się na materialistycznych podstawach na69 ukowych) . Zasady te wynikają z określonych założeń światopoglądowych i filozoficznych, opierają się o nauczanie szkolne jako proces naukowego poznania świata, co stanowi o naukowości tego światopoglądu. Zasada naukowości nauczania zaś oznacza, że uczniom podaje się do przyswojenia wiadomości dokładnie ustalone przez współczesną naukę, że nauczanie wymaga ścisłego stosowania terminów przyjętych w nauce i że zaznajamia uczniów z ważniejszymi teoriami naukowymi, ze współczesnymi poglądami nauki i techPor. S. W o ł o s z y n, Rozwój pedagogiki socjalistycznej w Związku Radzieckim (W:) Zarys pedagogiki, Warszawa 1962, t. 1 s. 251-253. 68 J. T. W i 1 o c h. Radziecki system oświatowo-wychowawczy. Warszawa 1962 s. 22-91. 69 I. O g o r o d n i k o w , P. S z i m b i r i o w , Pedagogika (tł. z ros.), Warszawa 1953 s. 72.
61

niki, ponieważ naukowe teorie doprowadzają uczniów do światopoglądu dialektyczno-materialistycznego7 °.

2. Założenia systemu wychowania socjalistycznego Jak pamiętamy, podstawy światopoglądowe stanowi tu idea walki rewolucyjnej (patrz cz. II rozdz. VII p. 3 c), dążącej do obalenia ustroju klasowego w kapitalizmie wraz z jego imperalizmem, kolonializmem czy neokolonializmem oraz do zbudowania społeczeństwa bezklasowego ludzi pracujących nad opanowaniem przyrody i stworzeniem postępu i dobrobytu („raj na ziemi"). Rewolucja więc obejmuje wszystko, jest rewolucją polityczną, społeczną i kulturalną, wnoszącą nowe treści wychowawcze i moralne. Stąd najdalszym, ideowym celem wychowania socjalistycznego jest „przygotowanie dorastających pokoleń do aktywnego udziału w budowie społeczeństwa komunistycznego i obronie państwa radzieckiego, budującego to społeczeństwo"71.Późniejsze sformułowania celów wychowania są rozbudowane pod względem zadań szkoły, ale koncentrują się wokół wychowania budowniczych społeczeństwa komunistycznego, stąd ostateczne wskazanie brzmi: „Szkoła wiąże pracę dydaktyczno-wychowawczą z praktyką komunistycznego budownictwa i prowadzi moralne wychowanie uczniów w duchu wymagań kodeksu moralnego budowniczego komunizmu" 7 2 . Szczegóły tego kodeksu moralnego będą wyjaśnione niżej, ponieważ przedtem trzeba zarysować koncepcję społeczeństwa budującego komunizm. Otóż model społeczeństwa i człowieka nowego, którego narzędzie realizacji stanowi wychowanie socjalistyczne, stworzony jest przez całość założeń marksizmu-leninizmu, na którą składają się: 1° - materializm dialektyczny i historyczny, 2° - ekonomia polityczna (społeczeństwa opartego o pracę i własność społeczną środków produkcji) oraz 3° - strategia i taktyka rewolucji (historia ruchów robotniczych i zwycięstwa proletariatu). Dla zrozumienia systemu wychowawczego socjalizmu największe znaczenie posiada filozofia materializmu dialektycznego i historyczM. D a n i ł o w i B. J e s i p o w, Dydaktyka (tł. z ros.), Warszawa 1962 s. 142-144. 71 I. K a i r ó w (red.), Pedagogika (tł. z ros.), Warszawa 1950 t. 1, s. 23. 72 Ustaw średniej obszczeobrazowatelnoj szkoły, „Uczitielskaja Gazieta" 1970 nr 110.
70

nego, składająca się z trzech części: materializmu, dialektyki i teorii rozwoju społeczeństwa. Części te są ściśle związane w system, dlatego nie wolno ich rozdzielać, jak to czyniła interpretacja stalinowska 73 ,na skutek czego w podręcznikach diamatu (filozofii dialektycznego materializmu) starego typu 7 4 pojawiły się różne ujęcia bardziej dotyczące bytu materialnego, czyli „ontologiczne" lub bardziej zagadnień dialektycznego poznania, czyli „gnozeologiczne". Stąd też w latach sześćdziesiątych pojawiły się przedstawienia szerokie marksizmu, rozwijające filozofię materializmu dialektycznego i historycznego na tle współczesnych nauk, nowoczesnych problemów cywilizacji oraz krytyki współczesnych kierunków filozofii niemarksistowskiej75. Pomimo rozwinięcia i pogłębienia problemów rozwiązanie pozostaje zgodne z rdzeniem filozofii materializmu dialektycznego i historycznego, które w skrócie należy przypomnieć. a) Materializm filozoficzny zakłada, że istnieje tylko odwieczna materia, będąca w nieustannym ruchu, na skutek czego stale się rozwija w coraz subtelniej sze stany materialne aż do świadomości i duchowości człowieka. Zjawiska duchowe więc istnieją, ale są materialne, ponieważ wiążą się z funkcjonalnymi stanami najwyżej zorganizowanej materii mózgowej w wyższych ośrodkach systemu nerwowego. Świadomość ludzka zdolna jest do odbicia w sobie rzeczywistości, czyli według teorii odbicia, stworzonej przez Lenina, świadomość może poznać obiektywną rzeczywistość przez jej odzwierciedlenie we wrażeniach zmysłowych, wyobrażeniach, pojęciach i teoriach. Jednakże nie zawsze odbicie w świadomości jest prawdziwe, czyli zgodne z istniejącym obiektywnie stanem rzeczy. Przeto warunki prawdy w poznaniu stanowią: 1° - związek myślenia z działalnością praktyczną, gdyż w przeciwnym razie odbicie w świadomości staje się abstraktem oderwanym od prak73

J. S t a l i n , O materializmie dialektycznym i historycznym (tł. z ros.), Warszawa

1946.

N p . A. S c h a f f, Wstęp do teorii marksizmu. Wyd. 5 p o p r a w i o n e i uzupełnione, Warszawa 1950; Podstawy filozofii marksistowskiej, Warszawa 1960; Główne zagadnienia i kierunki filozofii. Cz. I: A. S c h a f f , Teoria poznania, Warszawa 1966 7 ; Cz. II: 7 W . K r a j e w s k i , Ontologia, Warszawa 1966 . 75 J. L e g o w i c z (red.) Propedeutyka filozofii, Warszawa 1965; Z. C a c k o w4 s k i , Główne zagadnienia i kierunki filozofii, Warszawa 1970 ; K. K a s p r z y k , A. W ę g r z e c k i , Wprowadzenie do filozofii. Warszawa 1970; Filozofia marksistowska. Podręcznik akademicki, Warszawa 1970.

74

tyki, która jest nie tylko źródłem poznania, ale i kryterium, miernikiem jego prawdziwości oraz 2° - łączność człowieka poznającego z innymi ludźmi prawidłowo odbijającymi rzeczywistość, czyli łączność z klasą pracującą i jej celami rewolucyjnymi, w przeciwnym bowiem wypadku myślenie pozostające w służbie klasy kapitalistycznej ulega deformacji, złudzeniom i mistyfikacji. Tak więc materializm marksistowski ma swą odrębną teorię poznania, która wytycza drogi myślenia, nauce i nauczaniu, a równocześnie się sama pogłębia 76 . b) Dialektyka zaś tworzy w materializmie marksistowskim metodę obiektywnego poznania przyrody bez wszelkich dodatków interpretacyjnych i klasowej mistyfikacji. Opiera się ona o cztery prawa: 1° - prawo wszechzwiązku zjawisk i jedności przyrody głosi, że cała natura i kosmos, składają się z tych samych pierwiastków chemicznych, w tej samej materii, w związku z czym wszystkie zjawiska jako materialne wiążą się ze sobą i wzajemnie na siebie wpływają. Stąd badając zjawiska wychowania, trzeba brać pod uwagę wpływ kultury, ustroju społecznego, gospodarki, ich powiązania i oddziaływania na psychikę wychowywanego człowieka; 2° - prawo ruchu i zmian stwierdza, że wszystkie zjawiska są w ciągłym, różnopostaciowym ruchu i podlegają zmianom. Wszystko więc przechodzi z jednych stanów w drugie, przez to ulega rozwojowi lub rozkładowi i śmierci. Tak tedy w wychowaniu i kulturze ruchy postępowe przyczyniają się do rozwijania i doskonalenia, natomiast ruchy wsteczne, konserwatywne stanowią warunek upadku i zacofania. Wszystkie zjawiska, a więc i wychowawcze, należy z punktu widzenia metodologii dialektycznej rozpatrywać w ruchu i oceniać zmiany ze względu na postęp społeczny w kierunku demokratyzacji (np. oświaty) lub uwstecznienie; 3° - prawo przechodzenia ilości w jakość w sposób skokowy wyjaśnia dokładniej proces rozwoju, który od drobnych zmian ilościowych (jak stopniowe podgrzewanie wody), w sposób nagły, skokowo zmienia swój charakter w zjawiska nowej jakości (wrzenie wody przy 100°C). Tak samo przez drobne zmiany ilościowe pod wpływem nauczania wiadomości i wychowania nawyków w świadomości ludzkiej wytwarza się nowa jakość, która wyraża się w światopoglądzie naukowym jednostki i zbiorowości.
W. K r a j e w s k i , O wieczności materii i jej ruchu, Warszawa 1956; Z. C a c k o w s k i , O teorii poznania i poznawania, Warszawa 1968; A. K o r s z u n o w , Od wrażenia do poznania naukowego (tł. z ros.), Warszawa 1969.
76

Przy tym nie chodzi o stopniowe zmiany ewolucyjne o charakterze ilościowym, lecz o nowe jakości tworzące się skokowo, czyli rewolucyjnie; 4° - prawo jedności i walki przeciwieństw wreszcie tłumaczy proces rozwoju tym, że tkwiące u podstaw każdego zjawiska przeciwieństwa zwalczają się, tworząc motor rozwoju, przebiegającego przez tezę, antytezę, syntezę i odnawiającego się dalej na coraz wyższym poziomie 7 7 . W dziedzinie wychowania decydujące znaczenie ma według marksizmu walka klasowa, która doprowadza do uwydatnienia sprzeczności antagonistycznych, tkwiących w wychowaniu, np. między indywidualnością i społecznością, między umysłem a wolą, wolnością a przymusem, a dopiero przez postęp sprowadza je do jedności i syntezy w postaci wszechstronnego rozwoju jednostki wychowywanej w łączności kolektywnej z całym postępowym społeczeństwem, budującym ustrój bezklasowy. Rozwój dialektyczny i walka sprzeczności odbywa się zawsze w konkretnej przestrzeni i w czasie, czyli podlega procesowi historycznemu, którego teorię wypracowała trzecia część materializmu marksistowskiego. c) Materializm historyczny stanowi teorię rozwoju społeczeństwa ludzkiego, zbudowaną na podstawie materializmu filozoficznego i dialektyki. Zasada podstawowa materializmu historycznego głosi, że „byt społeczny określa świadomość", czyli treści świadomości, nazywane tu „nadbudową ideologiczną", zależne są od bytu społecznego, tzn. sytuacji społeczno-ekonomicznej jednostek, jak też całej klasy, co w terminolgii ściślejszej nazywa się „bazą ekonomiczną". Bazę ekonomiczną tworzy każdorazowy sposób produkcji dóbr materialnych, który zależy od: a) sił wytwórczych, jakie stanowią narzędzia i ludzie posługujący się nimi oraz b) stosunków produkcji, czyli stosunków własnościowych, które określają, do kogo będą należały wytwory produkcji - do właścicieli narzędzi, czy też do ludzi pracujących tymi narzędziami. Najbardziej zmiennym elementem w materializmie historycznym są narzędzia wytwórcze, jako to wynalazki maszyn, materiałów i źródeł energii, które z kolei powodują zmiany w stosunkach społecznych własności. Tak np. wprowadzenie koła wodnego zamiast żarn obPor. J. F. A l e k s a n d r ó w (red.), Materializm dialektyczny (tł. z ros.), Warszawa 1956; M. C o m f o r t h, Materializm dialektyczny (tł. z ang.), t. 1 Warszawa 1964; J. Ł a d o s z , Materializm dialektyczny. Warszawa 1969.
77

uproszczony. a nie pracujących przy niej młynarzy. jej treści są aktywne i mogą przyczyniać się do przyśpieszenia. Z. B a u m a n . J. do nadbudowy ideologicznej nie należy sam system językowy. lecz rozwijają się w dalszym ciągu i muszą być jako trwały dorobek ludzkości dziedziczone i opanowywane przez ludzi w zmienionej bazie ekonomicznej i przekształconej świadomości. Warszawa 1964. 78 . związanych z odrębnymi formacjami społeczno-ekonomicznymi. religijne. Pomimo wielkiej ważności walki ideologicznej materializm historyczny utrzymuje. prawne. naukowe. Zarys marksistowskiej teorii społeczeństwa. Przeciwnie związek bazy i nadbudowy w materializmie historycznym jest dialektyczny. cyt. Por. logarytmów i całek. wyjaśniający mechanicznie procesy zmian w jednokierunkowym działaniu określonej przyczyny materialnej. H o c h f e 1 d. S z o 1 g i n i a. a to dlatego. czyli dwustronny. zastosowanie zaś później maszyny parowej do napędu spowodowało wzrost stosunków kapitalistycznej własności na rzecz właścicieli maszyny. głosi materializm historyczny. dzieł sztuki antycznej i romantycznej. Warszawa 1963. do której wchodzą wszelkie poglądy i teorie polityczne. Charakteryzując system wychowania socjalistycznego. lecz przywiązuje się wielkie znaczenie do walki ideologicznej nad usuwaniem przeżytków i przekształcaniem świadomości w kierunku naukowego poglądu na świat. w której odkrycia i wynalazki grają pierwszoplanową rolę 7 8 oraz związana z nią historia mas pracujących i ich rozwijającej się walki klasowej z właścicielami coraz potężniejszych środków produkcji. Są to wspólnota pierwotna (wspólne narzędzia i praca w myślistwie i pasterstwie). ułamków. Studia o marksistowskiej teorii społeczeństwa. L i 11 e y. Ludzie. umożliwiających dziś całkowitą automatyzację i pozbawiających ludzi zwykłej pracy. czy też na naukę. aby być człowiekiem prawdziwie wykształconym. materializm wulgarny. Tak więc. ale także nadbudowa. W. podział dochodu wedle potrzeb) 7 9 . 79 Por. Warszawa 1964. zajmiemy się już tylko ideami pedagogicznymi tego okresu. kapitalizm (prywatne środki produkcji i wyzyskiwana wolna siła najemna) oraz ustrój bezklasowy na niższym etapie socjalizmu (podział dochodu narodowego wedle pracy) oraz na wyższym . językową czy nawet ogólnoludzką zasadę moralną chce się zaliczyć do nadbudowy ideologicznej i potraktować jako przeżytek przeszłych epok i baz ekonomicznych w świadomości ludzi. Tak więc i w socjalizmie trzeba uczyć się i opanowywać podstawy kultury przy pomocy języka narodowego i obcych. młodzieży i dorosłych. Mogą w świadomości działać tzw. na człowieka oraz na życie w społeczeństwie. W ramach tej periodyzacji ustrojowej rozwijały się treści nadbudowy. gdy jakąś zasadę logiczną. Związek więc między bazą ekonomiczną i nadbudową ideologiczną nie jest nigdy jednostronny.. J. przy pomocy tabliczki mnożenia. W i a t r . że historia społeczeństwa ludzkiego to przede wszystkim historia rozwoju produkcji. dz. dorobek sztuki czy wiedza naukowa.komunizmu (obfitość produkcji. zostaje z czasem obalona poprzednia nadbudowa ideologiczna.sługiwanych pracą ręczną niewolników przyczyniło się do powstania indywidualnej własności młynarza. estetyczne. Społeczeństwo. społeczne. wywołującej określony skutek. przeżytki w postaci przesądów czy zabobonów nie koniecznie religijnych. przy pomocy pojęć tak filozoficznych. Nie tylko zmiany bazy ekonomicznej powodują przekształcenie w nadbudowie ideologicznej. Tak np. feudalizm (użytkowanie ziemi przez chłopów poddańczo zależnych od panów). jak tego chciał tzw. niewolnictwo (podział na ludzi wolnych i pracujących fizycznie niewolników). która dziś w dobie rewolucji naukowo-technicznej przechodzi jak gdyby do bazy i swoim poziomem oraz ilością twórczych naukowców decyduje o warunkach życia społeczeństwa. w bazie ekonomicznej. Przekształcenia więc świadomości społecznej opóźniają się w stosunku do zaszłych przemian w bycie społecznym. W problemach tych decydującą rolę odgrywały zmieniające się zależnie od formacji społeczno-ekonomicznych poglądy na moralność. związane także z problemami wychowania dzieci. S. maszyny i historia. jak mitologicznych i religioznawczych. jak tego domagał się Lenin. chociaż nadbudowa nie wyczerpuje całej kultury ludzkiej. stąd też bardzo łatwo tu o omyłkę. filozoficzne. Całość historii społeczeństwa ludzkiego dzieli materializm historyczny na pięć okresów. jak to ujmuje marksizm-leninizm jako filozofia klasy robotniczej. Cuda techniki na przestrzeni dziejów. Stąd też obecnie w materializmie historycznym nie liczy się na automatycznie zachodzące zmiany w świadomości ludzkiej pod wpływem zmian rewolucyjnych w bazie ekonomicznej. albo też do zahamowania zmian zachodzących w bazie. ze zmianą bazy ekonomicznej zmienia się także treść świadomości. Warszawa 1961. ponieważ nie są całkowicie zmieniane po obaleniu bazy dotychczasowej. J.

w ostatniej instancji . zrodziła się w procesie współpracy produkcyjnej. polega na posłuszeństwie i oddaniu się partii. II rozdz. [W tegoż aut. E n g e l s . nie ma ani takiego przedmiotu. a mianowicie: 1° . że socjalizm nie potrzebuje opracowania systemu swojej etyki. które w zetknięciu z potrzebami wychowania przybierają postać kierowniczych idei pedagogicznych. zawierającej zasady lub normy postępowania ludzi. M o s k w a 1947. wobec tego moralność komunistyczna nosi cechę partyjności. W dawnej szkole uczono religii. atakując moralność mieszczańską. Dobro jest więc tym. 80 W związku z tym ogłoszeniem relatywizmu zasad moralnych długo sądzono. że pomijając naczelną sprawę modelu „nowego człowieka" (w socjalizmie budowniczego nowego ustroju według nauki Marksa i Lenina. które wytworzyły się w społeczeństwie ludzkim na tym czy innym etapie rozwoju historycznego i są charakterystyczne dla danej klasy społecznej" 83 . 7. A l e k s a n d r ó w . 82 . t. ani osoby. co pomaga sprawie rewolucji. chociaż Makarenko pierwszy dopominał się o teorię moralną dla ułatwienia wychowania pisząc: „W naszej szkole nie ma teorii moralności. 93. z ros. czy ta nauka dawała wyniki dodatnie. stwierdzono. Istoryja piedagogiki. Warszawa 1957. W o ło s z y n . 15. Geschichte der Erźiehung. Problem wychowania w szkole radzieckiej. że także moralność socjalistyczna jest moralnością histoA. 2° . E. że również nam są bezwzględnie potrzebne wykłady z teorii moralności" 8 2 . Toteż obecnie istnieją w uniwersytecie katedry etyki marksistowskiej. równocześnie bronili się przed zarzutem amoralności. dostosowanych do problemów epoki i społeczeństwa. 83 A.realizacja właściwych ludzkich stosunków (idea humanizmu). Ogólnie więc biorąc. określając ją jako „jedną z form świadomości społecznej. S.. ani objawiona przez Boga. toteż nią się nie zajmowano. Ideologia systemu wychowania socjalistycznego Z założeń światopoglądowych i filozoficznych płyną. że moralność nie jest ani wrodzona.poszanowanie osoby ludzkiej (idea personalizmu) oraz 3° . Oblicze moralne człowieka radzieckiego (tł. Dlatego też wyjaśniano dalej. że „cała dotychczasowa teoria moralności jest . Warszawa 1964 s.]: Dzieła. jak wiemy. z niem.w chrześcijaństwie człowieka chrystocentrycznie budującego Królestwo Boże) na czoło wysunęły się trzy palące sprawy formułujące tego nowego człowieka. lecz jest tworzona przez ludzi dla ich interesów. ostatecznego. Berlin 1960. W praktyce zaś ruchów robotniczych zaczęły się tworzyć nowe. M i e d y n s k i j . 5. 130-131. Stąd rozwojowo najwyższą formą moralności jest moralność komunistyczna jako świadomość społeczna. Jeden z pierwszych etyków marksizmu Aleksandrów powiązał moralność z nadbudową ideologiczną.). Warszawa 1949 s. VII p. Anty-During (tł.. Ponieważ o walce rewolucyjnej decyduje polityka partii komunistycznej. które w interesie burżuazji podbudowano mistyfikacją metafizyczną i religijną. Warszawa 1950 s. w którym jego twórcy. które wprowadziły powszechnie występujące problemy wychowania i skłoniły do szukania rozwiązań problemu moralności. która by go wykładała lub której obowiązkiem byłoby zaznajamianie dzieci z zagadnieniami tej moralności według pewnego programu. obowiązujące normy moralne postępowania jak solidarność. A że społeczeństwo rozwijało się dotąd poprzez przeciwieństwa klasowe.konieczność wychowania moralnego dla odnowy moralności publicznej (idea moralizmu). zło zaś jej przeszkadza lub hamuje. osoby człowieka i stosunków międzyludzkich w myśl założeń światopoglądowych marksizmu-leninizmu80.wytworem każdorazowej sytuacji ekonomicznej społeczeństwa. s. Dzieje wychowania i myśli pedagogicznej w zarysie. 81 moralność była zawsze moralnością klasową" . Inna kwestia. Stąd Engels odrzucając wszelką dogmatykę moralną „w chrakterze wiecznego. W swojej praktyce doszedłem do przekonania. Także w systemie wychowania socjalistycznego pomimo początkowych oporów i trudności pryncypialnych rozwój dziejowy musiał doprowadzić do procesów wyrównawczych. analogicznie . wierność towarzyszom itp. służąca do przyśpieszenia walki o przebudowę ustroju w kierunku bezklasowości i opanowanie produkcyjne przyrody.3. 81 F. wzajemna pomoc i współpraca. ma więc charakter zjawiska społecznego. które opracowują jej problemy teoretyczne.). określone idee. N. ale w pewnym stopniu problematykę moralną przedstawiano uczniom w ujęciu teoretycznym. Z analizy sytuacji wychowawczej po II wojnie światowej (patrz cz. niezmiennego odtąd prawa moralnego" twierdzi. rozwijała się historycznie i ulegała rozbiciu klasowemu. czy też nie. a) Moralizm socjalistyczny kształtował się od wystąpienia Marksa i Engelsa w Manifeście komunistycznym. 1) wiemy. M a k a r e n k o .

dz. a w ten sposób wielkość i godność człowieka nie potrzebuje uzasadnień metafizycznych i religijnych96. to na to. b) rozciągnięciem zasad etyki społecznej na etykę prywatną. wreszcie c) przez szukanie naukowej motywacji dla etyki laickiej88. O programie świeckiego wychowania moralnego. Warszawa 1961. Jest ona w swojej rzeczywistości całokształtem stosunków społecznych" (6 teza o Feuerbachu). Moralność socjalistyczna. Komunizm i moralność (tł. Zasady wychowania moralnego. Żołnierski kodeks obyczajowy. K r a w c z y k . S c h a f f . O przyczynach demoralizacji młodzieży (W:) Moralność i wychowanie. Por. 86 M. Marksizm a moralność (W:) Moralność i wychowanie. „Trybuna L u d u " z dnia 8 sierpnia 1971 r. G a r a u d y . w walce politycznej (np. a pojęcie „osobowości" człowieka zostało już wprowadzone. M u s z y ń s k i . 97 A.. J e z i e r s k i . z franc). 89 „Żołnierz Wolności" z dnia 20 lipca 1971 r. klasową (służy dobru klas społecznych).. żeby stać się osobowością. J a n k o w s k i . Dokumenty te podejmują problemy wychowania społecznego. które brzmi: „Istota ludzka nie jest żadną abstrakcją tkwiącą w poszczególnej jednostce.. partyjną (uzgodnioną z linią polityczną) i laicką (bez uzasadnień metafizycznych i religijnych)84. 93 A . 40-41. b) „Personalizm" socjalistyczny jako rozwinięta teoria jeszcze nie istnieje. Spór o zagadnienie moralności. Nauczyciele o etyce swojego zawodu. H. traktowane dotychczas jako sprawy ściśle prywatne. S u c h o d o l s k i . 85 A.). metod i podstaw teoretycznych wychowania moralnego w szkole socjalistycznej94. Za punkt wyjściowy posłużyło mu określenie człowieka. która podobnie jak język nie wchodzi w całości do nadbudowy i może być przyjęta nawet przez klasy antagonistyczne (jak np. Świadomość tę zdobywa się. 1 s. Szkice z etyki. F r i t z h a n d . 87 J. R. M i c h a 1 i k. Natomiast w etologii marksistowskiej91 dyskusja nad problemami moralnymi społeczeństwa socjalistycznego w walce z etyką religijną92 szuka drogi do sformułowań etyki zawodowej. cyt. 92 2 Por. Garaudy. Gramsci pisząc: „stworzyć własną osobowość znaczy . B l o n d . 24-42. Stąd wnioskuje Garaudy: „jeżeli indywidualność. Teoretyczne problemy wychowania moralnego. trzeba zdobyć świadomość tych stosunków" 9 5 . Warszawa 1948. M. Marksa. 91 N p . co zmienić całokształt tych stosunków" . mające znaczenie ogólnospołeczne dla wszystkich obywateli jak też znaczenie dla kadry zawodowej. Wyrazem tej potrzeby moralizmu socjalistycznego jest kodeks wojskowy pt.). Warszawa 1961 t. cyt. Warszawa 1950 s.uświadomić sobie swoje sto stosunki. Moralność i wychowanie. W ten sposób ostatnio proces rozwijania etyki socjalistycznej wkroczył na nowe tory wynalezienia świeckich uzasadnień dla znanych powszechnie zasad moralnych. K o w a l e w s k a (red. Marksizm a osobowość (tł. z franc). stając się osobowością komunistyczną. dane przez K. dotyczące okresu błędów i wypaczeń ideologicznych85. G r a m s c i . stały się plagami społecznymi. S a r a p a t a (red. Płk mgr Fr. Warszawa 1960 2 . a zmienić swą 97 osobowość to tyle. dz.ryczną (zmienną zależnie od potrzeb epoki). Warszawa 1969.skoro sama zasada partyjnego posłuszeństwa okazała się niewystarczająca. z włos. M.. 330 n. demoralizowanie dzieci przez rodziców 87 . 96 Tamże s. . s. postawy ideowej. ppłk mgr M. która jest wychowawcą młodzieży wojskowej i ma dać przykład ofiarnej i wiernej służby narodowi 9 0 . to ogół aktywnych stosunków. 90 84 R. Uczynił to pierwszy francuski filozof-marksista Roger Garaudy. Warszawa 1965. Praca wychowawcy klasowego nad kształtowaniem komunistycznej moralności uczniów (tł. 94 N. wyrażonych w obyczajach społecznych lub zwyczajowych ceremoniach. Warszawa 1965 . Warszawa 1958. S t ę p n i o w s k i. dz. niepłacenie alimentów na dzieci pozamałżeńskie. zasada „szanuj ojca i matkę" 8 6 . Warszawa 1971. chociaż treść związana z godnością człowieka jako osoby występuje pod nazwą „antropologii filozoficznej". S o k o ł o w s k a. Pisma wybrane (tł. cyt. społeczną (dotyczy norm postępowania wobec zbiorowości). Etyka zawodowa. łączących jednostkę z innymi ludźmi i z przyrodą. H . Równocześnie odbywa się praca nad określeniem zasad. 20. 95 R. niespłacanie rat za meble itp. ponieważ znęcanie się pijaków nad rodzinami. 27-^1. w tym także etyki nauczycielskiej93. Zasady etyki kadry Ludowego Wojska Polskiego. w strajku) i w pracy produkcyjnej razem z innymi pod wodzą klasy robotniczej (np. Podobnie określał osobowość w marksizmie włoski komunista A. dyskusja nad dalszym uzupełnieniem pt. J u r e k . z ros. A. moralno-etycznej i obywatelskiej. Klasowy charakter moralności. H. 88 B.). s. Warszawa 1955. Obyczaje i zwyczaje kadry Ludowego Woj69 ska Polskiego oraz Ceremoniał wojskowy. Poznań 1965. w wyniku której sformułowano postulaty uzupełnienia etyki marksistowskiej: a) zasadami moralności ogólnoludzkiej. Warszawa 1971. Po roku 1956 w Polsce Ludowej rozwinęła się dyskusja na tematy etyczne. w związku zawodowym). B o ł d y r i e w.).

lecz daje szansę wyboru i zmusza ludzi do decyzji. za cenę ofiar w tej walce ponoszonej" 9 9 . Marksistowska „antropologia filozoficzna" jako nauka 0 całym człowieku zna przecież możliwość alienacji (łac. 2° . W ten sposób własność prywatna 1 pieniądz alienują człowieka. bądź też zmienianie jej przez zmianę stosunków może budzić poważne wątpliwości. choćby nawet za cenę walki z istniejącymi »faktami dokonanymi«. 192. Wówczas to „gdy wieje wiatr historii ludziom. 3° . które nie należą do niego. dzięki któremu człowiek pozostawałby w przymierzu z zasadniczym nurtem dziejowym rozwoju cywilizacji. który staje się tylko środkiem marnej egzystencji. 99 98 kapitalistycznego. K. gdyż można dobro uznać za zło i odwrotnie. ale nie zawsze historia liczy się z godnością człowieka.Słowem będzie to pożytkiem dla rozwoju osobowości przez uniknięcie tak krótkowzrocznego oportunizmu. krytykując idealizm Hegla. lecz poprzez własną próbę tworzenia antyhistorii. depersonalizują i dehumanizują go. Tenże. głosząc. 4° . S u c h o d o l s k i . Jednakże w warunkach kapitalistycznych następuje alienacja pracy przez to.wreszcie człowiek pracujący staje się obcy innym ludziom. „Historyczna teoria osobowości wskazuje więc. jak to było w czasach pogardy za faszyzmu. jak też donkiszoterii. czemu ulegać nie należy i od błędów walki z tym. dlatego też dowolne tworzenie swej osobowości przez samo uświadomienie stosunków klasowych. kształtując życie i formę osoby. wybierającej życiowe rozwiązania sytuacji. wyznaczające dziejowy rozwój narodu i świata przez układające się sytuacje i warunki materialne. tu natomiast praca jest środkiem zarobku. z czym walczyć nie trzeba" 10 ". będą wolne od błędów ulegania temu. Wychowanie dla przyszłości. lecz sama ocena wartości nurtów ze względu na to.wyobcowuje się w stosunku do samego procesu pracy. pomimo nawet trafnego wyboru historycznego. Jednakże „wyrok historii" nie dyktuje fatalistycznie drogi życia. by żyć i rozwijać się. 100 Tamże s. 192. Rozwój osobowości człowieka nie zawsze jest pozytywny.Wprawdzie K. a nie przyjemności twórczej. społeczne i polityczne. Wówczas to prawdziwa osobowość człowieka nie jest tworzona przez historię. Dlatego też u nas prof. posiadanie pieniędzy lub ich brak nie tylko warunkuje życie.obcy). jak to zobrazował Konstanty Ildefons Gałczyński. dziś nazywane alienacją. a „rzeka historii" przepływa przez wnętrze ludzkie. historyczną teorię osobowości 98 . bądź też w warunkach ustroju B. co mu zaprzecza. czyli odczłowieczają. Wprawdzie przystosowanie się do właściwego nurtu historii ułatwia orientację. B. która żyje po to. Marks głosi. Pierwszy Hegel w swej filozofii dialektycznej zwrócił uwagę na to. dz. Warszawa 1959. gdyż zrywa z nimi ideową łączność i przeciwstawia się tym. jak było w ruchach oporu nie zawsze zwycięskiego (powstanie warszawskie).człowiek staje się obcy wytworom własnej pracy. jak pięknym ptakom. natomiast trzęsą się portki pętakom". upodobania i ocenę świata. czyli wyobcowania się człowieka. co powinno być miłowane jako dobro. prawda i piękno lub też nienawidzone jako zło. pragnienia. Suchodolski tworzy własną tzw. aby tworzyć. Kształcenie osobowości wobec tego polegałoby na przygotowaniu do rozumnego wyboru drogi życiowej przez uzasadnione rozeznanie w każdej sytuacji zasadniczego nurtu rozwoju i tego. iż rozwój osobowości przebiega zawsze w konkretnych warunkach historycznych i polega w gruncie rzeczy na takim wyborze drogi życia. że „ludzie tworzą sami swoją historię".. Problem wychowania osobowości w społeczeństwie socjalistycznym (W:) Moralność i wychowanie. Stąd też „historyczny kostium" ludzi staje się ich naturą. filozofii wartości. „Tylko w ten sposób decyzje będą słuszne. że osobowość ludzi jest kształtowana przez czynniki historyczne. Tak np. Według Marksa praca ludzka nie tylko przetwarza świat zewnętrzny. ale do fabrykanta. lecz także przekształca człowieka. do którego trzeba się dostosować. ale tworzy potrzeby.staje się obcy własnej istocie człowieczeństwa. gdyż rzeczy wytworzone zaczynają się przeciwstawiać człowiekowi i to zjawisko nazwał Entfremdung (wyobcowanie). tworzy materialistyczne pojęcie Entfremdung. Tak więc w teorii historycznej wychowania osobowości ostateczną rolę gra nie obiektywne rozpoznawanie zasadniczego w przyszłości zwycięskiego nurtu dziejowego. alienus . rosną skrzydła. Zniesienie więc własności prywatnej według Marksa przezwycięży alienację człowieka i umożliwi mu powrót do samego siebie jako człowieka społecznego i człowieka ludzkiego zara- . Jednakże są to już zasadnicze sprawy aksjologii. że 1° . Marks zaś w pierwszych latach swej twórczości. kłamstwo i brzydota. którzy korzystają z jego pracy. że człowiek wytwarzając rzeczy staje się im obcy. ale zawsze w pracy i kolektywie. cyt. która w etyce i antropologii marksistowskiej nie zostały jeszcze ze względu na relatywizm historyczny zdecydowane i zamknięte.

jakim ma być człowiek. S u c h o d o l s k i .4). ale ulega przekształceniu w swej strukturze i nie zawsze zgodnie z ideałem wychowawczym.Alienacja pracy i pieniądza ma więc. jak czynił to opętany z Gerazy (Mk 5.Mt 19.426 r. 291-578. jak i przygotowanie do życia społecznego. która obejmuje całe życie ludzkie i szybko rozwija organizacje i planową instytucjonalizację wychowania 105 . Warszawa 1970 s.24). . czyli tymi możliwościami rozwoju struktury osobowości.pedagogika kształtowania systemu powszechnego w naszym wieku. Warszawa 1970. Osobowość i wspólnota. s. w filozofii J. w której „dialektyczny stosunek między światem osobowym a społecznością" postuluje. w encyklikach społecznych. 44. niż bogatemu wejść do królestwa niebieskiego" . który gwałtownie krytykuje za chrześcijańskie ujęcie osobowości w tomizmie. a to jako 1 ° . która nie istnieje. które powstało w warunkach ustroju kapitalistycznego. Ogólnie biorąc.2-15). a rozgoryczenie i zniechęcenie do życia przez uciążliwą pracę („Pójdźcie do mnie wszyscy. Warszawa 1957 s. W Nowym Testamencie bowiem występuje pojęcie „pełni czasu" (kajros). Opracowanie teoretyczne tego procesu rozwijania się i dorastania osobowości do świata współczesnego zgodnie z założeniami Marksa jest jeszcze trudne. Augustyna De civitate Dei . 101 P. B. Osobowość i wspólnota. Ten skomplikowany model rozwoju osobowości 103 T. Mouniera oraz za uświęcanie rzeczywistości ziemskich u B.28).pedagogika przygotowania do życia społecznego starożytności. Alienacja zaś w ujęciu socjalistycznym jest wyłącznie zjawiskiem historycznym i społecznym. Gilsona i E. w której subiektywnie odbija się świat zewnętrzny i ku któremu osobowość dynamicznie wychodzi w procesie życiowym. 104 Tenże. Warszawa 1965. Stąd alienacja wyraża się w wynaturzeniu człowieka. że historycznie wytworzyły się trzy nurty w pedagogice. 13-80. J.Mt 11. naturalizm i idealizm XIX w. 135-137. J a r o s z e w s k i.). a w socjalizmie już ma być wyeliminowane. Poza tym chrześcijaństwo pierwsze zwróciło uwagę na alienację pieniądza i pracy. chociaż same problemy w zasadzie są znane kulturze chrześcijańskiej. ideologia wychowania socjalistycznego pogłębia znacznie zagadnienie wpływu historii na rozwój osobowości ludzi i jej alienację. nie odbywa się więc przez powrót do stałej treści istoty ludzkiej. s. ujmującej walkę ciritas Dei z civitas terrena (św. Jak więc widzimy. którzy utrudzeni i obciążeni jesteście. 100-109. Warszawa 1970 s. 105 B. U podstaw materialisty'cznej teorii wychowania. S u c h o d o l s k i . Suchodolski głosi.pedagogika kształcenia osobowości. Wykazuje to próba rozumienia osobowości jako struktury jednostki wytworzonej przez historię życia i historię pokolenia. jako problem humanistyczny i pedagogiczny. i przemiany ich świadomości. „poznawanie znaków czasu" (Mt 16. ale przez otwarcie możliwości dalszego świadomego rozwoju osobowości 1 0 2 . ideologia marksizmu omija termin „personalizm". demokracji lub nacjonalizmu. powodującą deprawację moralną człowieka przez siłę rozkładową bogactwa („Łatwiej jest wielbłądowi przejść przez ucho igielne.zem101. by w społeczeństwie przyszłości „dążenie do wszechstronnego rozwoju osobowości zharmonizowane byłoby z uspołecznieniem postaw jednostek. Ja was pokrzepię" . 31-34. jakich sytuacja historyczna w teraźniejszości dostarcza jako „możliwość ku przyszłości". jak też przebudowuje teologię pastoralną w kierunku badania historii urzeczywistniania się Kościoła z uwzględnieniem jego reakcji na sytuacje historyczne. feudalizmu. humanizm renesansu. Osobowość i własność. z zakorzenieniem ich w życiu autentycznej wspólnoty" 1 0 4 . co współcześnie odbija się w rozwoju nowej teologii historii. Historyczne zaś przekształcenie życia społecznego w socjalizmie wymaga od rozwijającej się osobowości odpowiedniego dorastania do zadań wynikających z sytuacji społecznych.Pedagogika więc socjalistyczna rozbudowując własny system oświatowy powszechnego kształcenia integruje w sobie dialektycznie tak wszechstronny rozwój osobowości. 2° . Maritaina. W związku z tym prof. „czas nawiedzenia". Przeciwnie wysuwa własną materialistyczną koncepcję osobowości dynamicznej. Tenże. która od antyku poprzez chrześcijaństwo. jednakże przezwyciężenie alienacji według Marksa nie dokonuje się przez filozoficzną krytykę. wskazująca co ma robić człowiek w swej rzeczywistości i świecie oraz 3° . chociaż notuje się trudności w procesie formowania się współczesnej młodzieży. Trzy pedagogiki. który nienawidzi sam siebie. zasadnicze znaczenie dla wyzwolenia człowieka. innych ludzi oraz Boga. s. Teilharda de Chardin103.przeciwstawiając się także strukturalizmowi i egzystencjalizmowi. lecz wymaga równoczesnej przemiany warunków życia i ludzi. 102 Tamże. aż do psychoanalizy i egzystencjalizmu odpowiadała na pytanie. E.

Dlatego też początkowo treść humanizmu socjalistycznego określano w kategoriach psychologicznych jako „najwyższe poszanowanie osobowości każdego pracownika. rozwijanie myślenia i wykształcenie światopoglądu naukowego). cyt. Zjazd ten odbył się pod znamiennym hasłem humanizmu „wszystko w imię człowieka. O programmie kommunisticzeskoj Partii Sowietskiego Sojuza. Pedagogika. jak też kwestii. odwaga). K .wychowanie fizyczne (zdrowie i tężyzna dla wydajności pracy i obrony państwa) oraz 5° . siła woli. Warszawa 1950 s. oraz w sprawie zmienności losu w procesie życia.Ten szacunek dla człowieka pracy począł tworzyć troskę o ludzi i ich potrzeby. 106 107 Chodziło więc nie tylko o szybkie wykształcenie. 1 s. który sformułował piękne zdanie: „Człowiek . ponieważ tworzy tu najwyższą normę moralności. leniwej. Osobowość jako problem pedagogiki. 2° . która równocześnie jest wyjściem ku światu i włączeniem dzięki temu nowych treści.). w którym załamują się podmiotowo zdeformowane układy świata przedmiotowego. Hasło humanizmu socjalistycznego pojawiło się w twórczości Maksyma Gorkiego. bezgraniczna wiara w ich olbrzymią rolę i znaczenie.ujmuje się w następującą formułę „będziemy traktować osobowość jako mikrokosmos. 109 108 H. a przed pomyłkami w tej dziedzinie powinni ostrzegać wychowawcy. W praktyce natomiast troska o ludzi pracy i ich potrzeby wyraziła się w postanowieniach Konstytucji w postaci prawa obywateli radzieckich do pracy. do nauki i do kultury. 110 N. Ważnym wydarzeniem dla rozwoju wychowania socjalistycznego był XXII Zjazd KPZR w r. wyzyskującej innych.wychowanie umysłowe (danie podstaw wiedzy. K a i r ó w (red. 22. dla dobra człowieka" 110 . do ochrony zdrowia. jak patriotyzm z internacjonalizmem. socjalistyczny stosunek do obowiązku pracy i własności społecznej. świadoma dyscyplina pracy. Moskwa 1961 s. . wyzwalającą się z alienacji rewolucyjnie w procesie powrotu do siebie. kolektywizm. Humanizm socjalistyczny rozwinął się w okresie drugiej pięciolatki radzieckiej (1933-1937). A. do swego człowieczeństwa. c) Idea humanizmu socjalistycznego staje się przeto ideą naczelną całego systemu wychowania. której naczelna dewiza po zbudowaniu wielkiego przemysłu głosiła: „Kadry decydują o wszystkim". S. w ich siły twórcze" 1 0 8 . szacunek dla mas.stanowi drogę wychowania osobowości i charakteru człowieka socjalizmu. S o ś n i c k i . Będzie możliwa (ona. 1961.. o którym się mówi w tekście. 210-212.wychowanie estetyczne (przetwarzanie świadomości w oparciu o dzieła sztuki. B. dlaczego moc świata przeobrażająca strukturę osobowości nie zawsze realizuje ideał wychowawczy i osobowość nie korzysta z możliwości najlepszego dorastania do zadań epoki? W sprawę więc rozwoju osobowości wchodzi rozumienie subiektywne dobra jako potrzeby człowieka. do wypoczynku. inicjatywa. kolektywistycznie zwracał się do mas ludowych. K. C h r u s z c z o w . Woli ona szerzej traktować człowieka niejako osobę z natury.Sformułowano tu cel noweI.S. z ros.) jedynie wówczas. ukształtowaną przez ustrój kapitalistyczny jako istoty egoistycznej.kształcenie politechniczne (znajomość podstaw produkcji i opanowanie narzędzi). w prawie zaś wszystkich do nauki zapewnił wszechstronny rozwój dzieci i młodzieży w 5 dziedzinach jako: 1° . 422. Psychologia (tł. literatury pięknej i filmu). ujmowane w permanentnie kształtującej się i zanikającej treściowo kategorii braku i przeniknięte dynamiczną emocją. ale i o powiększenie kadr wykwalifikowanych fachowców do prowadzenia nowoczesnego przemysłu. miłość do dzieci. Wychowanie takie ma przebudować naturę człowieka. w którym humanizm ma decydujące znaczenie. Istota i cele wychowania. a więc w procesie humanizacji. ale zawsze w połączeniu z nienawiścią do wrogów klasowych ludzi pracy. T i e p ł o w. lecz jako istotę świadomie przekształcającą świat i siebie. narodu czy szczęśliwej przyszłości 109 . który uchwalił program przejścia do wyższego etapu budowy podstaw komunizmu w Związku Radzieckim. Ś w i d a. 219-220. 3° . Tym właśnie niedostatkiem wiedzy możemy tłumaczyć. 59. posiadających moc przeobrażającą wobec struktury" 1 0 6 .).wychowanie moralne (wyrabianie cech charakteru takich. W tej „burzy" słów pozostają w dalszym ciągu niedomówienia w sprawie. czynną miłość do ludzi. t. wreszcie jest regulatorem stosunków międzyludzkich. Warszawa 1964 s. 4° . regulującą stosunek do najbliższego otoczenia 107 . Wrocław 1970 s. dz. gdy proces życia rozumieć będziemy jako twórczą realizację wewnętrznej struktury sensów. W ten sposób humanizm socjalistyczny zyskał charakter społeczny. narodu i wszystkich pracujących na świecie. dlaczego ideologia marksizmu unika terminu „personalizm" i nie uznała jeszcze żadnej teorii osobowości za własną i wystarczającą.to brzmi dumnie". skąd bierze się subiektywność odbicia świata w osobowości z jego poczuciem braku i emocji niepokoju.

jak próżniactwo i pasożytnictwo. pijaństwo i chuligaństwo.. s. wszyscy za jednego. To wydobycie humanizmu jako idei naczelnej wychowania socjalistycznego miało ważne konsekwencje. nieprzejednanie dla narodowościowej i rasowej wrogości. wszystkie czynniki społecznego bogactwa wleją się pełnym potokiem i urzeczywistni się wielka zasada „od każdego . N o w a c k i . z pełną społeczną równością wszystkich członków społeczeństwa. czystość moralna. W związku z wyłożonym programem wychowawczym i treść kształcenia dostosowana do ery sputników (od r. niewłaściwego stosunku do kobiety i in. ten nie je. politechniczne. Tenże... w którym utrwali się społeczna samorządność. .humanitarne stosunki i wzajemny szacunek między ludźmi: człowiek człowiekowi .1963) rozszerzyła się znacznie. 1971 r. Zaś „komunizm . Najbardziej rozwinięto kodeks moralny budowniczego komunizmu.) w następujących słowach: „Wychowanie nowego człowieka to proces skomplikowany i długotrwały. w którym z wszechstronnym rozwijaniem ludzi rosną i siły produkcyjne na podstawie wciąż rozwijającej się nauki i techniki. 114 113 Programma kommunisticzeskoj Partii Sowietskogo Sojuza. cybernetyki. miłość do socjalistycznej Ojczyzny. b) wychowanie przez pracę.braterska solidarność z pracującymi. Programma. poi.nieprzejednany stosunek do wrogów komunizmu. Komunizm to wysoko zorganizowane społeczeństwo wolnych i świadomych pracowników. . Warszawa 1964. .. automatyki. Warszawa 1962. c) utwierdzenie komunistycznej moralności. 115 T. e) wszechstronny i harmonijny rozwój osobowości.przyjaciel.według możności. (tł. zwłaszcza wśród dzieci i młodzieży" . a w wychowaniu umysłowym wchłaniając podstawy nukleoniki. kosmonautyki.przyjaźń i braterstwo wszystkich narodów ZSRR.wysoka świadomość społecznej powinności. 118-123.1961. troska o wychowanie dzieci. świadomą koniecznością. sprawy pokoju i wolności narodów. .. nieprzejednanie wobec naruszania społecznych interesów. W związku z tym rozszerzyły się zadania z zakresu wychowania komunistycznej świadomości przez: a) kształtowanie naukowego światopoglądu.według potrzeb". każdemu . . nieuczciwości. Uzasadnienie całości programu dał komentarz premiera Związku Radzieckiego Nikity Chruszczowa (zm. . praca dla dobra społeczeństwa stanie się dla wszystkich pierwszą życiową potrzebą. szachrajstwo i zachłanność. . 2-6. 63. Na obecnym etapie budownictwa komunistycznego jest rzeczą konieczną prowadzenie jeszcze bardziej zdecydowanej walki z takimi przeżytkami kapitalizmu. 1957) i pierwszych kosmonautów (Jurij Gagarin . a możliwości każdego będą się rozwijać z największą korzyścią dla narodu" 1 1 1 .kolektywizm i obywatelska pomoc wzajemna: jeden za wszystkich.wzajemny szacunek w rodzinie. 111 112 . pasożytnictwa. który obejmowałby wszystkie warstwy i grupy ludności i zapobiegał rozpowszech114 nianiu się poglądów religijnych.troska każdego o zachowanie i pomnożenie społecznego dorobku.go wychowania komunistycznego jako tworzenie budowniczych komunizmu przez włączenie w nurt jego budowy. . Wychowanie a cywilizacja techniczna. . technologiczne i produkcyjne. towarzysz i brat.). jw. d) rozwój proletariackiego internacjonalizmu i socjalistycznego patriotyzmu. elektroniki. obejmując kształcenie naukowo-ateistyczne. f) przezwyciężenie przeżytków kapitalistycznych w świadomości i postępowaniu ludzi. do krajów socjalizmu. Walentyna Tiereszkowa . które ciągle jeszcze nie pozwalają poszczególnym obywatelom radzieckim na przejawianie w całej pełni ich sił twórczych. „Glos Nauczycielski" 1961 nr 44. Moskwa 1961 s.to bezklasowy ustrój społeczny z jedyną ogólnonarodową własnością dla rozwoju wytwórczości. ze wszystkimi narodami 1 1 3 . prostota i skromność w życiu społecznym i osobistym. zawierający następujące zasady moralności: . Konieczne jest wprowadzenie przemyślanego i harmonijnego systemu wychowania naukowo-ateistycznego. Przede wszystkim rozbudowało Programma jw.uczciwość i szczerość. Szkoła a postęp techniczny. „Ruch Pedagogiczny" 1961 nr 5 s. . biurokratyzmu. walki z możliwością recydywy wielkomocarstwowego szowinizmu i lokalnego nacjonalizmu. karierowiczostwa. Komunistyczne wychowanie zakłada wyzwolenie świadomości z religijnych przesądów i zabobonów. . .rzetelna praca dla dobra społeczeństwa: kto nie pracuje. g) demaskowanie burżuazyjnej ideologii 112 .nieprzejednany stosunek do niesprawiedliwości. chemii tworzyw sztucznych oraz agrotechniki 115 .oddanie sprawie komunizmu.

126 Por. z ros. Dalszą konsekwencją wyższego etapu rozwoju pedagogiki radzieckiej było odejście od jednolitego modelu pedagogiki socjalistycznej. Nowy program KPZR a zadania pedagogiki (tł. „Ruch Pedagogiczny" 1970 nr 5 s. 125 Por. A . Drugi zaś kierunek metodologiczny stara się usystematyzować naukowe twierdzenia pedagogiki. dz. Warszawa 1971. Wstęp do metodologii pedagogiki. bazę). Metodologiczne problemy pedagogiki. G m u r m a n..25-26. 119 Ustawa o rozwoju systemu oświaty i wychowania. K a i r ó w . uściślić problemy.miłości Ojczyzny. swego narodu. lecz pragnie B. poglądy ideologiczne panujące w społeczeństwie (czyli nadbudowę). 117 Status ogólnokształcącej szkoły średniej. a zadania szkoły ujęła w trzy grupy: a) nauczania ogólnego („wyposażenie uczniów w średnie wykształcenie ogólne. Wrocław 1964. wychowanie fizyczne i estetyczne. musiała wystąpić różnica w pedagogice tak systemów szkolnooświatowych.Na skutek tego pedagogika socjalistyczna nie dąży do izolacji. 124 Tamże s.). by uczniowie zdobyli trwałą znajomość podstaw nauk wraz z umiejętnością samodzielnego jej uzupełniania"). Wstęp do metodologii pedagogiki. Pierwsze z nich za podstawowe czynniki wychowania szkolno-oświatowego uważają rozwój stosunków produkcji i walkę klas (tj. Rola wychowania w społeczeństwie socjalistycznym. Mimo więc podziału metodologów pedagogiki socjalistycznej na „scientystów" inaczej „instrumentalistów" lub „antropologów" i „filozofów" ze względu na różną interpretację marksizmu 125 . tej samej dla wszystkich ideologii marksizmu-leninizmu. H . T r o j n a r s k a . O radzieckich podręcznikach pedagogiki. W wyniku opracowywania teoretycznego tych różnic w pedagogice socjalistycznej pojawiły się także i u nas dzieła z zakresu metodologii 118 pedagogicznej . Tenże. Warszawa 1961. „Ruch Pedagogiczny" 1971 nr 1 s.w wyniku którego ustawa o szkole średniej ogólnokształcącej odstąpiła od schematu pięciu kierunków wychowania (umysłowego. Materiały z dyskusji sejmowej. K r z y s z t o s z e k . K. 118 Z. Ta ostatnia współpraca i dialog naukowy powoduje to. 121 Z. wskazując jak są one rozwiązywane na gruncie pedagogiki radzieckiej. Jedność nauczania i wychowania. 55. 120 . Tenże. 33. socjologii i innych nauk 1 2 3 . Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego oraz w duchu gotowości do obrony socjalistycznej Ojczyzny") oraz c) kształcenie wszechstronnego rozwoju („zapewnienie uczniom wszechstronnego. cyt.Moskwa 1969s. 128.mają charakter klasowy i proletariacki i zwracają się z krytyką ideowej obojętności ludzi. że światopoglądowa pedagogika specjalistyczna wprowadza przyszłego nauczyciela w krąg podstawowych problemów wychowawczych. Piedagogika. dążących dopiero do zbudowania podstaw socjalizmu. 13-129. wychowywania uczniów w duchu wysokiego patriotyzmu radzieckiego . I l j i n a . Metodologiczne podstawy pedagogiki marksistowskiej. B a n a s i e w i c z . fizycznego i estetycznego) we wszechstronnym rozwijaniu ucznia. T . 116 wychowawczego i z jego złożonymi celami humanistycznymi tak wszechstronnego rozwoju osobowości. Schaff „solidnie »naumieli się« marksizmu" 1 2 2 . 122 Tamże s. cyt. F. idącego swoistymi drogami tradycji krajowych do realizacji podstawowej. zmierzając tym samym do unaukowienia pedagogiki 124 . A. politechnicznego. dz. hipotezy badawczej i strategie badań w pedagogice i to głównie przy pomocy języka psychologii. którzy. Warszawa 1967. odpowiadające wymaganiom współczesnego postępu społecznego i naukowo-technicznego oraz dążenie. choćby dlatego. 11-12. aktywnej działalności zawodowej i społecznej") 117 . Moskwal967. jak też bezklasowego społeczeństwa i nowoczesnego świata człowieka 120 . prawidłowe ujęcie nauczania pracy. 99-101. b) wychowania ideowego („kształtowanie w młodym pokoleniu światopoglądu marksistowsko-leninowskiego. 108-122. F. jak się wyraził A. W krajach demokracji ludowej. który określa świadomość) oraz dodają zasady kierowania własnymi możliwościami człowieka121.olbrzymi problem badawczy pedagogiki radzieckiej116. s. Metodologiczne podstawy. Oczy wiście szablonowej jednolitości między nimi nie ma. 623-624. Warszawa 1967. W. drugie zaś systemu I. s. harmonijnego rozwoju. przygotowanie uczniów do życia.). równocześnie wyrabia pogląd na różne zjawiska pedagogiczne. że jedne z nich dotyczą przede wszystkim systemu szkolno-oświatowego i ideologii socjalizmu 119 . ustanowić cele. M u s z y ń s k i (red. „Człowiek i Światopogląd" 1971 nr 5 s. ideał i normy telogii wychowania. Wrocław 1967. jak też systemu wychowawczego. H. świadomego wyboru zawodu. jak również specyficzne dla pedagogiki socjalistycznej . wspólne dla całej pedagogiki 126 światowej. moralnego. sytuacje życiowe ludzi (a więc byt. S u c h o d o 1 s k i. 123 H.. wzmocnienie ich zdrowia. K r z y s z t o s z e k . Podstawy wychowania socjalistycznego.humanizm socjalistyczny dopuszcza ścieranie się różnych koncepcji naukowych oraz krytyczne zużytkowanie literatury naukowej krajów kapitalistycznych. K o r o l e w i W. Obszcze osnowy piedagogiki. Warszawa 1965 s. M u s z y ń s k i .

). K o s s a k . 190. Warszawa 1937.). 1-2. L. Lilley S.. z ang. Położenie klasy robotniczej w Anglii (tł. Ossowska M. t.. Wiek dziewiętnasty (tł. t.włączyć się do ogólnoludzkiej pedagogiki naukowej.). z ang. Warszawa 1951.. Gide K. Historia gospodarcza Polski 1864-1918. Les Bourgeois conąuerants XIX siecle. A History of Economic Thought. Humanizm socjalistyczny..). Der Ausgang des Kapitalismus.nic co ludzkie nie może mu być obce . z niem. Berlin 1880. Rychliński S.. Russel B.. Paris 1956.). Kuczyński J. ideologiczną i religijną oraz spowoduje nieustanne odradzanie się człowieka poznającego istnienie.. Gide K. Jednakże w nowych warunkach cywilizacji technicznej mimo trudności i pokusy żaden z systemów wychowania nie może zaniedbać sprawy wszechstronnego rozwoju człowieka i procesu jego wychowania..). gdy humanizm socjalistyczny będzie syntezą wszelkich wartości i prawd .Synteza humanizmu socjalistycznego jednakże będzie „ocaleniem tego. Kula W.. Ludzie. Tak więc i w socjalizmie humanizm techniczny i naukowy nazywany scientystycznym. 1-2.. Perspektywy przemysłowej cywilizacji (tł. 129 Tamże s. . Historia doktryn ekonomicznych (tł. Warszawa 1950.). WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE DO CZĘŚCI II Pedagogika porównawcza Rozdz.. z ang. Rozwój instytucji społecznych w ciągu XIX stulecia (tł. zachowując jednakże czystość ideologiczną i krytycyzm szczególnie pod adresem 127 humanizmu chrześcijańskiego jako idei skrępowanej przez religię . Warszawa 1936. Sombart W.. Warszawa 1946. polityczną. Moralność mieszczańska. Hitze W. z niem. twórczego i społecznego. Warszawa 1952. Russell B. z franc). Morton A. z ang. J. z ang. Łódź 1956. Rousseau F.. A.. H. Warszawa 1954. Warszawa 1933.. Le travail et les ąuestions ouvrieres. Początki klasy robotniczej. Przejdziemy więc do nauki o procesie rozwoju wychowawczego człowieka jako ważnego elementu każdego humanizmu. Kuczyński J. 1-3. Początki kapitalizmu amerykańskiego (tł. Social Ideals and Economic Theories from Quesnay to Keynes... aby zdobycze cywilizacji nie obróciły się przeciwko ludzkości. Warszawa 1910. I GENEZA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWAWCZYCH /. z ang. Histoire des Techniąues. Kapitał und Arbeit und die Reorganisation der Gesellschaft. obiecując na przyszłość zlikwidowanie wszelkiego zła i obumarcie złych mocy w człowieku. Warszawa 1951. Dzieje ludu angielskiego (tł. Rozwój kapitalizmu i jego skutki J. Kraków 1949. maszyny i historia (tł. co w nim najlepsze" 129 . Colson C.). Krzyżanowski A... Warszawa 1916. K u c z y ń s k i . Położenie robotników w Anglii (tł. Warszawa [przed 1936] t. 1928. której wciąż grozi zagłada nuklearna. Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów (tł. Tylor O.. z niem. Jostock P. Kwestia robotnicza i dążności do jej rozwiązania (tł. Engels F. Poznań 1909. 89-276. Warszawa 1963. z franc). Humanizm skrępowany. z ang. Smith A. Rochester A. Wiek XIX..).). Miinchen 1924-1927. bierze górę nad humanizmem czystej psychologii czy antropologii.. szturmującego w ruchu robotniczym umierający stary świat 128 . Warszawa 1966 s. Warszawa 1948. Warszawa 1963. Moraze Ch. New York 1960. Przeobrażenia społeczne w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej na tle urbanizacji. Paris 1917.zniesie wszelką alienację ekonomiczną. Warszawa 1948. Paris 1957.. K u c z y ń s k a .). Howell G. Der modernę Kapitalismus. Położenie robotników w Stanach Zjednoczonych (tł. Związki zawodowe robotników angielskich (tł. z niem. Hitze W.. 128 127 Assorodobraj N. Rist K..

Theories of Education... Francja 1968.. Chazal J. z niem. . Młodzież a przestępstwa.. Rozdz. Czapów Cz. Czapów Cz. „Przegląd Powszechny" 1948 nr 5. Der proletarische Sozializmus (Marxismus). P... Warszawa 1950.). Gedanken uber sozialistische Erziehung. a. Kierunki pedagogiczne w początkach XX wieku i ich aspekt polityczny. z niem. Kraków 1901. Szymański A. II CHARAKTERYSTYKA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWANIA 1. Ruchy spoleczno-polityczne c. Warszawa 1945.. Kandel E. Zmierzch czy odrodzenie liberalizmu (tł. Warszawa 1954. Oblicze studenckiego buntu.. Szelągowski A. Engels F. Janicki J. 1-2. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. Kraków 1929. Warszawa 1970. Praca najemna i kapitał (tł. 12. Girard de E. z ros. C. Narodziny i rozwój filozofii marksistowskiej. Vigener F.. z niem. Les bandes d'adolesenis (trąd. UEurope du XX-e siecle et ł'idee la nationalite.. J. ks. Rozkład w życiu i literaturze..).. Moskwa 1960. Williams E. Polskie tradycje wychowawcze. Poglądy demokracji chrześcijańskiej we Francji. Warszawa 1938. Franz A. Stany Zjednoczone Północnej Ameryki USA. organizatorzy Związku Komunistów (tł. 1914.). z franc). Chemia F. Wojciechowski S.Webb S. Bielefeld 1956. Warszawa 1938. Warszawa 1964.. Znaniecki F. Nationalpolitische Erziehung. B. Rozsprzężenie obyczajów (tł. Warszawa 1923. J.. i B. K a t o l i c y z m s p o ł e c z n y Duroselle J. 1957 nr 1. ks. Proces emancypacji młodzieży współczesnej „Znak" 1961 nr 84. Sombart W. Tworzenie państwa i konstytucji. Vaussard M. Marks K. Bureau P. Kulturkampf. New York 1953. „Widnokręgi" 1956 nr 11. t. cz. Th.. Paris 1952. „Nowa Szkoła" 1947 nr 4. Lindsey B. London 1947. Zarys katolickiej syntezy społecznej.. Piwowarczyk J. Lublin 19342.).). Londyn 19422. Poznań 1963.... Warszawa 1958. Niebezpieczne ulice. Warszawa. Liberalizm i kapitalizm.. S o c j a l i z m i k o m u n i z m Adler M. Konieczność nowej orientacji w wychowaniu Bloch H... M. Der soziale Katholizismus in Deutschland bis zum Tode Kettelers. Giinter K. Histoire de la democratie chretienne. Etudes de Criminołogie juveniłe. Rozkład kultury mieszczańskiej. Democraties et capitalisme. 1-2. Poprzednicy naukowego socjalizmu (tł.. z ang. Hertz A.. (red... Leipzig 1932. cz. Seksualna etyka i pedagogika (tł.. Pouthas Ch. Kapitalizm i niewolnictwo (tł. Mussolini i korporacyjna przebudowa Włoch. Jeske-Choiński T. Poznań 1956.. D e m o k r a t y z m i n a c j o n a l i z m Balicki Z. Warszawa 1902.. Rebelie studenckie na Zachodzie. Sittlichkeitsvergehen an hóheren Schule undihre discipłinare Behandlung. Chrześcijański ustrój społeczny. z ang. Chrześcijańska demokracja. Poznań 1932. Munchen 1961. Liberalizm ekonomiczny. Łempicki S. Kunowski S. 2. HofTmann W. Ein deutsches Bischofsleben des 19 Jahrhunderts. Maneli M. Warszawa 1945. Krieck E. Katolicyzm społeczny.. Rozwój socjalizmu od utopii do nauki (tł.)... Współczesne kierunki społeczne. ks. Warszawa 1962. Warszawa 1929.. U źródeł chuligaństwa. Foerster F.).. Piwowarczyk J. Korporacjonizm i jego problematyka. Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej.. Paris 1938. Protest der Jungen...). Sośnicki K. z ang. Berne 1896.. Warszawa 1911. Historia doktryn poityczno-prawnych XIX wieku.. Warszawa 1895. Warszawa 1969. Z zagadnień bezrobocia.. Kodeks społeczny. Louvain 19572. Dziecko w systemie hitlerowskim.. Marks K. Warszawa 1936. Piwowarczyk J.). Roszkowski A. z ang. Warszawa 1935... I. Kraków 1927. Sosnowski K. Paris 1963. Warszawa 1963. Warszawa 1962.. Mantuszewski S. L'Origine du proletariat romain et contemporain. B. Myśli nowoczesnego Polaka.. Warszawa 1961. Ketteler.. W. Gortais A.). Lublin 1937. Kołodziejczyk H.. Sojusz kommunistow. ks. Główne kierunki spoleczno-polityczne a ruch oświatowy. Zweig F. Krasuski J. Warszawa 1931.. Schaff A. Caro L. Początki katolicyzmu społecznego we Francji (tł. Munchen 1924. Szymański A. Engels F. Warszawa 1902. Ketteler et la ąuestion ouyriere. Manifest komunistyczny (tł. Gladbach.. Warszawa 1938. Krasuski J... Młodociani przestępcy. Paris 1947. Wynne J.. Neue Menschen. Paris 1956. Bonicki S. Górski K. Jezierski H. z niem. z franc).. Warszawa 1960. Democratie et liberation. Geneza partii katolickiej w Niemczech. Fróhner R. Stern W.). Katolicyzm i liberalizm w Niemczech XIX wieku.. Stefanowicz J. Warszawa 1945.). P. Egoizm narodowy wobec etyki. Zaniewski R. 1-2. B.... Michajłow M. Wołgin W. „Twórczość" 1946 nr 6. Kooperacja w rozwoju historycznym. ks.. Berlin 1924. Dzieje organizacji zawodowej w Anglii (tł. Lwów 1937. ks.. Marks i Engels. New York 1963. Jena 1924. 2. Paris 1948.. Lwów 1934. Wie stark sind Halbstarken. Dmowski R. Weill G.. Teorie współczesnego kryzysu. Bunt młodzieży (tł. z niem. et Niederhoffer A. Feldman J. socjalizm.. ks.. Laski H. Poznań 1910. b. kierunek chrześcijańsko-społeczny. Leipzig 1928. The Rise of European Liberalism.

Die freie deutsche Jugendbewegung (. Krawczyński Z... Osoba ludzka .. Alain (Chartier E. Kraków 1936.. Die Idee der Persónlichkeit wid ihre Bedeutungfur die Padagogik. Ratyński J. Zieliński T. Heidelberg 1956. Suchodolski B. Hartman A. Explorations in Personality. Biblioteka naukowa „Po prostu" nr 4. Warszawa 1968.. Warszawa 1949.. A psychological Interpretation.. Lubac de H. Znaniecki F. 3. Einsiedeln 1962. Paris 1907..]. Poznań 1938. ks. 1959.. Śliwiński A. Leipzig 1934.. Murray H. świat i życie...Lindsey B. Warszawa 1968. Lwów 1933. Czarnowski S. Warszawa 1935. Warszawa 1938. New York 1968. La crise du capitalismus. Leipzig 1923. Mc Donald D. Spengler O. Wychowanie moralno-społeczne. ks. Kraków 1935. z franc). Warszawa 1935. Podstawy wychowania państwowego. Religia a kultura (tł. True Humanism. Kraków 1933. Piwowarczyk J. Upadek cywilizacji zachodniej.. Kultura i jej dziedziny.1 2 szkiców na temat ducha nowego pokolenia (tł. Normy moralne -próba systematyzacji. New York 1938. Kraków 1932.. Kultura i osobowość. SJ. Rahner K. Pastuszka J. ks.. Filozoficzne i empiryczne pojęcie osoby ludzkiej.. O wychowaniu nowego człowieka. Studia z filozofii kultury. Berlin 1933. Małżeństwa koleżeńskie (tł.. Sandomierz 1961. Hessen S. Kraków 1964. Nowy człowiek . Das Problem des Geisligen Seins.. New York 1957. Sinko T. Malinowski B. Z rozważań nad wychowaniem nowego człowieka.. Paris 19453. Koneczny F.. Od filantropii do humanitaryzmu i humanizmu. Szymański A. Zarys filozofii kultury.. VI". Warszawa 1931. Sośnicki K. Stuttgart 1963. Rozental M. Spranger F. New York 1944. Łódź 1954. Pojęcie nowoczesnego systemu wychowania Allport G. Dilthey W. Warszawa 1968. London 1938. M. Freedom and CMlisation. W. Lersch Ph. Drogi do wolności (tł.. Leipzig 1925.. Warszawa 1963. La recherche d'un homme noweau. Moderner Humanismus..Ihr Verlauf von 1913 bis 1919"). Untergang des Abendlandes. Lublin 1931.. Miinchen 1920-1922. Struktura osobowości (tł. „Etudes" X. Warszawa 1935... Warszawa 1970..NeueMensch". Theories of Personality. ks. The Hippies. z franc). Warszawa 1970.). Warszawa 1932. V. z ros. Problem humanizmu. Zawadzki B..).. Lefebvre H. Kraków 1947. Humanites.. t. Katolicy i wolność myśli (tł. Michalski J.. Chicago 19474.. Socjologia rozwodów. Warszawa 1935. Wojtyła K. Kultur und Erziehung. Suchodolski B.. i H.. Warszawa 1912. Kraków 1911. Mazanowski A. Critiąue des systemes de morale contemporaines... z ang. Różne koncepcje wolności w rozwoju historycznym. ks. Paris 1934.)... Rowid H. Warszawa 1931. Kraków 1969.. 1947. Ossowska M. Baley S. Kryzys spoleczno-gospodarczy w świetle katolickich zasad. Nawroczyński B.. Noew York 1938. Humanizm i poznanie. Evans W.. Piwowarczyk J.. Toleranz und christlicher Glaube. Wolfe B. .. Aufbau der Person. Budownictwo socjalizmu i narodziny nowego człowieka (tł. Lipka M. Russell B. Warszawa 1936. Ossowska M. z ang. Gołembski W. M. ks. Lublin 1938. z ang.. Przesilenie gospodarcze świata i w Polsce.próba definicji. Płock 1937. O wielości cywilizacji. Gaudig H. Personality. Osobowość.. Kraków 1927. Leipzig 1924. Chałasiński J. SJ.. Hartmann N. Koneczny F. Haal C. Rybicki W. Rozwój moralności.. ks. 3. Messer A. Litt T. z franc). Veillard-Cybulsky M. Lubac de H. Gerstmann S. Wychowanie nowego człowieka. TJ. De la personne. Znaniecki F. Die geistige Welt. Bohlen A. Liberalizm. Das Christentumsundder ... „Kultura i Wychowanie" 1938 nr 3. Życie duchowe.). M.. Gigon H. Thrasher F. Lwów 1939. Warszawa 1964.. Lublin 1939.. Fouillee A. Die Kultur der Gegenwart. Freiburg 1948. Miinchen 1952.. Kłoskowska A.. Kałwa P. Lagensalse 19203. Marks a idea wolności (tł. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1963 z. z franc). ks. Młodzież współczesna w świetle własnej opinii. 2.. A Theory of Mass Culture (W:) Mass Culture. Osobowość. V... Warszawa 1970.. Kultura masowa. Glencoe 111. Warszawa 1971.. Osoba i czyn. Leclercą J. 4. Zepsucie dzisiejszej młodzieży gimnazjalnej i środki zaradcze. z niem. Na przełomie dwóch epok.). Die menschliche Person. Le Drame de 1'Humanisme athee. Schriften zu Theologie B. S. Rola wolności w postępie kulturalnym. Wstęp do teorii osobowości (tł.). Poznań 1937. Nuttin J. Kultura.. „Tygodnik Powszechny" 1946 nr 33. Maritain J. Maritain J... Poznań 1921.. Piron G. Nieletni przestępcy w świecie (tł. Fiedler E. „Gesamelte Schriften B.. The Gang. SJ. Lwów 1939. kard. Binder H. Socjologia moralności.. Rozwój moralności w świecie starożytnym od Homera do czasów Chrystusa. Lindsey G.. Źródła zróżnicowania systemów wychowawczych Adamski W. Przestępczość nieletnich w Polsce.. Zarys zagadnień. Granat W.. z franc). A. [i in. Paris 1947.

Rozdz.. Poznań 1965 s. 1-2. ks. Stefanini L.. ks. Roma 1955. Wprowadzenie metodologiczne do Nowego Testamentu. Guardini R. A. Elementy filozofii chrześcijańskiej (tł. Poznań 1947. T e o l o g i c z n e Bardecki A. „Życie i Myśl" 1950 nr 7/9. Paris 1948. Winkowski J.. Kraków 1961 s. Struktura osobowości chrześcijańskiej w zjednoczeniu z Bogiem (tł..). Personalizm katolicki. Poznań 1968. F i l o z o f i c z n e Bocheński J. Charakter. Wierzę. Paris 1933. „Znak" 1950 nr 23. bp. Christlicher Humanismus. ks. Niesiołowski A. Maritain J. Warszawa 1957.). ks. Warszawa 1962. Wstęp ogólny do Pisma św. Szymusiak J. Katolicyzm. Osobowość chrześcijańska. Ricciotti G.. L. Van Peursen C. 69-80.es Jahrbuch" 1962 s. ks... Kowalski-Wierusz J.. 265-330.. 1939. Świeżawski S. Kościół epoki dialogu.. Rudloff L. Tomizm (tł.). Warszawa 1960. Dogmatyka katolicka.).). Konstytucje. Synteza. Sobalkowski S.. ks. Witkowiak A.). Pastuszka J. ks. „Ateneum Kapłańskie" 1946 nr 250..C h r y s t o c e n t r y z m Dajczak J.. z franc). 100 n. z franc). Tekst polski. Lubac de H. Gilson E. Poznań 19202. Warszawa 1971. Antropologia filozoficzna (tł. Podstawy filozofii chrześcijańskiej. Les \aleurs et le moralisme pedagogiąue. Biblia dzisiaj.człowiek? Zarys antropologii chrześcijańskiej (tł... Kaczmarek Cz.. Poznań 1970. z niem.. 1-2. A. M. Bogacki H. „Lumen Vitae" 1961 s. OP. Warszawa 1956. Kraków 1948. Dekrety. Kraków 1947. Ideologia współczesnego wychowania chrześcijańskiego a. Wprowadzenie w chrześcijaństwo (tł.. t. P e r s o n a l i z m Górski K. Warszawa 1955.. Charakter. Kudasiewicz J. Jaeger W. Lublin 1967. Maryja (tł. TJ. (red. Trocąuer Le R. Pascher J. Dogmatyka w zarysie.. Pisma wybrane. Jungmann J. „Ateneum Kapłańskie" 1948 nr 269. Święci i błogosławieni Kościoła katolickiego. Kraków 1969. Freiburg im.. Paris 1969.... Teologia moralna i jej stanowisko chrystocentryczne w całości nauk teologicznych. ks. La Personne et le bien commun. Synopsa tekstów Soboru Watykańskiego II. Tomasza z Akwinu. Liturgika. Mascall E. Bielski T. Kształtowanie charakteru (tł. Paris 1968..). Poznań 1964. Personalizm i jego perspektywy. Mała dogmatyka dla świeckich (tł. Poznań 1968.. jego istota wg św. Społeczne aspekty dogmatu. z franc). OP. Jakubiec C. „Theologiscb. H u m a n i z m Hermans F. Breviarium fidei. Poznań 1936. Wychowanie człowieka. ks. Gillet M. abp. z franc). Milano 1942.... Historia Kościoła. Romaniuk K. t. ks. Katolicka etyka wychowawcza. (red. ks. M o r a 1 i z m Bilczewski J. d. Gilson E. Poznań 1966.. Metafizyka. Ray H.).. Welt und Person. Du regime temporel et de la liberte. Sobór Watykański II. Guitton J. Wurzburg 1939. kard. Moysa S. Zuberbier A.. Kim jestem ja . 437^*55. ks. (red. Gmurowski A. Br. Warszawa 1955. Kraków 1961. Radoński K. Kodeks doktrynalnych wypowiedzi Kościoła. M. ABC tomizmu.. A. Personalismo educatiw. Sawicki F. z włos. Kościół w świetle Soboru. ks. S. Kielce 1939. OP. Chojnacki P. ks. ks. Christozentrik in der Verkiindigung. Chrześcijańska koncepcja człowieka (tł. z ang. . Poznań 1955. 196-198. Formazione cristocentrica. b. Nosengo G. Ratzinger J.). Deklaracje. Orientacje Soboru (tł.. Maritain J. Opole 19594. Życie Jezusa Chrystusa (tł. Warszawa 1947. ks... Histoire doctrinale de 1'humanisme chretien. Propedeutyka teologii katolickiej. Kraków 1947. ks.. ks. Zarys etyki i ascetyki katolickiej. Warszawa 1956. Kraków 1966. Lublin 1962. z franc). Wychowanie personalistyczne. Piwowarczyk W. Granat W. ks. z niem.... Jaworski M... Versuche zur christlichen Lehre vom Menschen.).. Byt. Woroniecki J. z franc).. Psychologia. Kraków 1970. Gniezno 1935. ks. Heidelberg 1950. ks. ks. ks. c.. Krąpiec M... b. O typach motywacji... Założenia a. Ratzinger J. List o wychowaniu. Poznań 1966. Paris 1947. Katechetyka.. z ang. z ang.. Poznań 1936. Lublin 1961. appendix do książki Dybowski M... Warszawa 1938. Warszawa 1956 s. Woroniecki J. Katowice 1969. Rogalski A. Chrystocentryczne nauczanie i wychowanie w seminariach duchownych. OP. Poznań 1959. ks. Humanizm i teologia (tł. Garonne G. Maritain J. Umiński J. III WYCHOWANIE CHRZEŚCIJAŃSKIE 1. z niem. Warszawa 1965.. 2. Christus als Mittelpunkt religióser Erziehung. Cnoty nabyte i wlane.

W. Zmierzch psychoanalizy. Le Catholicisme. Włocławek 1938. Cannes 1935. Kraków 1929. Rahner H.. Odrzywolski M. Tochowicz F. Boyer M.. Montessori M. Wien 1930.. .).. K. Program integralnej pedagogiki katolickiej. Einfuhrung in die Psychoanalyse fur Padagogen.. Szkoła twórcza. Lwów 1930. Hamaide A. Wider das Schulelend.. z niem. Hovre F.. z niem... Problemy wychowania współczesnego. ses Pedagogues. Freinet C. Herbart J. Une methode de travail librę par groupes. Hovre de F. Warszawa 1931. Roma 1970. Podstawy pedagogiki (tł. W. 3.. Warszawa 19552.. Kielce 1947. z wł. OP. „La Documentation Catholiąue" 1969 nr 1550 s. z franc). Wells H.. z ang. Jana Bosco).).). L'Humanisme chretien. . Maritain J. Stulecie dziecka (tł. Bednarski F. Paedagogiae christianae elementa. Bouchet H. Kraków 1937... Warszawa 1913. ze szw.Maritain J. Psychoanaliza w szkole (tł.).. Szkoła na miarę (tł. Halle 19276.. Katowice 1939. Encyklika o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży (tł. Paris 1945.). Woroniecki J. Psychologie du scoutisme.. z ang. z niem..). L'Educateur proletarien. Paris 1951.. Psychologia indywidualna w wychowaniu (tł. Pojęcie szkoły pracy (tł.. z franc).. 1948. Pedagogie chretienne. sa Pedagogie. Od Freuda do Fromma (tł. Doktryna wychowawcza kościoła Ancel A... Lyon-Paris 1941. z niem. z franc). 19584. Freud A.. z niem. Warszawa 1957... Pius XI. UEducation a la Croisee des Chemins.). Warszawa 1968. Geschichte des christlichen Humanismus. Paris 1936. SJ. Histoire de la pedagogie.. Warszawa 1927.).). Warszawa 1934. msgr. F.)... Persónlichkeitpadagogik. Leipzig 1909. Herbart J. Personalizm krytyczny Sterna a pedagogika. Geisteswissenschaftliche Psychologie und Ethik der Persónlichkeit.r.. Warszawa 1932. Sellmair J. z ang. Skauting dla młodzieży (tł. Warszawa 1909. Włocławek 1947. Paris 1946. z ros. Spranger E. Wykłady pedagogiczne w zarysie (tł. Pfister O. Geneza i rozwój systemu a. Die menschliche Personlichkeit. Innsbruck 1946. Roma 1956.... Warszawa 1913. Les Principes de 1'Education Nouvelle.. Masure E.. Foerster F. Lebensformen. Podstawy organizacyjne Baden-Powell R. Miinchen 1927. IV SYSTEM WYCHOWANIA LIBERALNEGO 1.). Rozdz.. z ang. Lwów (b. z ang.). A. 2. Der didaktische Materialismus. Miinchen 1948. z niem.. Podstawy współczesnej pedagogiki. z franc). K r y t y k a szkoły starej •••. Chatelain F. Kerschensteiner G. Warszawa 1928.). Key E. Warszawa 1933. Domy dziecięce. Metoda Decroly (tł. z ang. Warszawa 1912. z ang. b. Metoda pedagogiki naukowej.. Kerschensteiner G. UEducatione dei giovani alla luce del Concilio Yaticano II. Rowid H. Góttler J. Psychoanaliza na usługach wychowania (tł. Paris 1945. z niem. UEducation chretienne dans la lumiere du Concile.. Warszawa 1931.). Pedagogia świętego (św. Leipzig 1926. b... Decroly O. Washburne D. Domy dziecięce. Metoda pedagogiki naukowej stosowana w wychowaniu najmłodszych dzieci (tł. C.. z niem. Gry wychowawcze jako środek wdrożenia dziecka do czynności umysłowych i ruchowych (tł. M. Kraków 1934. Bovet P. Abendidndlicher Humanismus und katholische Theologie. Auffray A. Paris 1947.) Warszawa 1928. Humanitas Christiana. Warszawa 1913. Dórpfeld F.: Montessori M. Paris 1937. Humanisme integrale. ks. Parkhurst H. Leipzig 19222. z łac). Szkoła i dziecko (tł. Freud S. Warszawa 1928.). Stern W. Leipzig 19192. Ostwald. Instynkt walki (tł. 3. Dewey J. Theorie der Bildung. Ideologia systemu liberalnego wychowania a.. Gólz B. Monchamp E. Linde E. Warszawa 1934. Pedagogika ogólna wyprowadzona z celu wychowania (tł. stosowana w wychowaniu najmłodszych dzieci (tł. Bruxelles 1930. Green G. System der Pddagogik im Umriss.). . Warszawa 1926. Warszawa 1928. Ziemnowicz M. Stevenson J. Llmprimerie d 1'ecole. Szkoła i charakter (tł. 976-986. Lwów 1926.i.. Przystosowanie szkoły do dziecka (tł.. Riboulet L. Szkoła a społeczeństwo (tł. Giiterloh 1886... Metoda projektów w nauczaniu (tł.). N o w a szkoła Dewey J. P e r s o n a l i z m Hessen S. Wstęp do psychoanalizy (tł. M o r a l i z m i d e a l i s t y c z n y Adler A. A.). z franc). Cousinet R. Moje pedagogiczne credo.. Claparede E. F. Wykształcenie według planu daltońskiego (tł.

S. (red.. Warszawa 1950.. b. P. Problemy wychowania w szkole radzieckiej (tł. S.). Kalinin M. Warszawa 1950. Moskwa 1951. Myśl etyczna młodego Marksa.). Spranger E.)..).. z ros.). Założenia systemu wychowania socjalistycznego Aleksandrów J. Lenin W.).. I. Krupska N.)... Warszawa 1959. Warszawa 1968. Książka dla rodziców (tł.. P. Moskwa 1964. W. Warszawa 1953. Lezine I. Oblicze moralne człowieka radzieckiego (tł. Moskwa 1953.. Warszawa 19492. Warszawa 1956. Warszawa 1949.). przekład niem. M o r a 1 i z m Aleksandrów A. Makarenko A.).. Teoretyczne problemy wychowania moralnego. Warszawa 1960. L'existentialisme est un humanisme.. Humanismus und Jugend. 2. O wychowaniu komunistycznym i obowiązku żołnierskim (tł. LUNESCO. z franc). Warszawa 19494. Podręcznik akademicki. Stalin J. Izbrannyje piedagogiczeskije soczinenija.). Warszawa 1954.. Filozofia marksistowska. z ros. Humanizm Dubarle A. ses buts. Konfrontacje pedagogiczne. z ros.. Gelmont A. Lewin A. Wybór pism (tł. Warszawa 1956. O moralności komunistycznej. K. Warszawa 1965.). Frietzhand M. Warszawa 1969. Błonskij P. Pedagogue sovietique. Co śmiem myśleć (tł..). Komunizm i moralność (tł.. Chmaj L.. Makarenko w Polsce... Dzieła (tł.. Rozdz.). z ros. Makarenko A.. Warszawa 1955.). z ros. Warszawa 19544.). Lenin W. Moskwa 1958..). 1950. Pedagogika A. Zbiór artykułów (tł. London 1924. Frietzhand M.).).. I. Mój nauczyciel A. Geneza i rozwój systemu a. Lenin W. z niem. London 1946. Zarys filozofii marksistowskiej (tł. Makarenko A. z ros. Garaudy R. Anty-Diihring (tł.. Makarenko A. Z mojej praktyki pedagogicznej (tł. Paris 1946.. z ros. Makarenko. z ros. Szackij S.). Frietzhand M. 1-7. z ros. Miedynski J. Ideologia systemu wychowania socjalistycznego a. K. Warszawa 1955.. Fere M. Muszyński H. Wrocław 1965...). Engels F. Praca i wychowanie (Oświata ludowa i demokracja) (tł. S. Warszawa 1959. Łunaczarski A. z niem. O oświacie ludowej. Muszyński H. Z. Materializm dialektyczny (tł. Huxley J. Engels F. Warszawa 1961. Makarenko A.. Warszawa 1964. F. Warszawa 1959.. I.). Marks K. O moralności komunistycznej. z ros.). Kamiński A. Zeszyty filozoficzne (tł. Lewin A. Marks K. Suchodolski B. Ładosz J. G. O materializmie historycznym (tł. Warszawa 1961... Warszawa 1966. Warszawa 1962.. z niem..). Makarenko A.. Warszawa 1953. S. O wychowaniu (tł.. Wybór pism pedagogicznych (tł. The Humanizing of Knowledge. Makarenki.. Engels F. Warszawa S. I. Charków 1935. Woprosy wospitanija kommunisticzeskoj morali.. Wychowanie w rodzinie (tł. Wychowanie moralne w zespole.). Trzy rozprawy o Makarence (tł... Makarenko (tł. Warszawa 1962. z ros. z ros. z ros.. Moralnyj oblik stroitela kommunizma. T..c. . Warszawa 1970. Warszawa 1954. 3. Berlin 1921. Makarenko A. Konstantinow F. M a k a r e n k o Makarenko A. Materializm dialektyczny. (red. z ros. Warszawa 1948. Warszawa 1950. Gmurman W.r.. Warszawa 1952. Warszawa 1951. z ros. S.). Warszawa (b. V SYSTEM SOCJALISTYCZNY WYCHOWANIA 1. Paris 1953. Zasady komunizmu (tł.). I. z niem. Kołbanowski W. Lenin W. O materializmie dialektycznym i historycznym (tł. Spirkin A. S. Maślińska H. O p r a c o w a n i a Balabanowicz E. z ros.).). Wstęp do teorii marksizmu. Piedołogija.). Warszawa 1961. Paris 1954. Krupska N. z ang. życie i twórczość pedagogiczna (tł. c. z ros. O programie świeckiego wychowania moralnego. Problemy wychowania kolektywnego. z ros.. Bołdyrew N. Robinson J. Engels F. Engels F.. z ros. z ros. Sartre J. O oświacie i wychowaniu. O młodzieży (tł. Warszawa 1961. S..).. Warszawa 1955 3 . z ros.. Oczerk żizni i tworczestwa. Schaff A. Lenin W. Huxley J.. H. Studium... Warszawa 1955-1957. Lewin A. Warszawa 1950. W kręgu etyki marksistowskiej. Berlin 1921. I n n i pedagogowie Błonskij P. Antoni Makarenko.). Warszawa 1970. z niem. O wychowaniu (tł. Warszawa 1949.). Makarenko A.... Zadania związków młodzieży (tł. z ros.). et sa philosophie. Die Arbeitschule (z ros. Zarys życia i twórczości. P. Dialektyka przyrody (tł.. Warszawa 1946. Warszawa 1956. z ros.. t. Warszawa 1945. z ros.. Humanisme scientifiąue et raison chretienne.. Poemat pedagogiczny (tł. Wybór pism (tł. W.. Marksizm a moralność (W:) Moralność i wychowanie..). Warszawa 1949. OP. Materializm historyczny (tł.

. Dydaktyka (tł. Marksistowska koncepcja wychowania (W:) Mała Encyklopedia Pedagogiczna. Kuczyński J. Moskwa 1961. Osobowość nauczyciela radzieckiego (tł. Metodologiczne podstawy pedagogiki marksistowskiej. „Sowietskaja Piedagogika" 1950 nr 5. Warszawa 1950. M.). Moskwa 1967. Jesipow B.. (red.. Nowy program KPZR a zadania pedagogiki (tł. S. Wybór tekstów. ks. Daniłow M. Osnowy kommunisticzeskogo wospitanija.. Marksa. Tazbir S. Człowiek.alienacja pracy s. Warszawa 1962. 45-60. Aktualne zagadnienia oświaty i wychowania.). Gonczarow N. z ros. Oświata i wychowanie w ZSRR (tł. Warszawa 1967.). Warszawa 1966. U podstaw materialisty cznej teorii wychowania. Chałasiński J. Polny R.. Warszawa 1968. System szkolno-naukowy Danew A. (red. Pęcherski M. z ros. Świecki A.. Moskwa 1960. Warszawa 1966. Warszawa 1960 .. Warszawa 1963. Pedagogika (tł.. Radziecki system oświatowo-wychowawczy.. 487-505. Socjalistyczny humanizm. Warszawa 1950. Suchodolski B..das hbchste Zielder deutschen demokratischen Schule. Warszawa 1958. Suchodolski B.. Drogi rozwoju teorii i kształcenia politechnicznego w Związku Radzieckim. Strzelecki J. Humanizm i kultura świecka. Tatori A. Nowaja sistema narodnogo obrazowanija w SSSR.. Osobowość i wspólnota. Warszawa 1950.. K.. Suchodolski B. moralność. Warszawa 1962. Gmurmann W.. Der Humanismus .. Jaroszewski T. Suchodolski B.. Psichologiczeskie czerty licznosti sowetskogo czelowieka w raportach A. Warszawa 1967. Pomykało W. 19-140. Obszcze osnowy piedagogiki. Pomykało W... Wrocław 1964.. z ros. Warszawa 1959. Warszawa 1957 . Oświata dorosłych w ZSRR. Rola wychowania w społeczeństwie socjalistycznym. Warszawa 19692. Gonczarow N. z ang.). Warszawa 1959. Piwowarczyk J. „Zeszyty Teoretyczno-Polityczne" 1957 nr 6. Warszawa 1965. Marxisme et humanisme. prikazy i instrukcji. „Tygodnik Powszechny" 1948 nr 5.. T. F. Reforma szkolnictwa w ZSRR. Warszawa 1962. Korolew F... F. W sprawie alienacji.). Korolew F. Sbornik dokumentów i statej.. „Zeszyty Teoretyczno-Polityczne" 1957 nr 3/4 s. z ros. Wybór tekstów (tł. z ros. „Wiedza i Życie" 1946 nr 4/5. Wychowanie dla przyszłości. Frietzhand M. Pedagogika (tł. Osnownyjepostanowlenija. humanizm.. K. Moskwa 1947.. Warszawa 1953..).). Wrocław 1956.. Frietzhand M. Lukacs G.). K. Warszawa 1961... z ros. Marks K. . M.. K. Warszawa 1968. Rozwinięcie i przezwyciężenie heglowskiej teorii alienacji przez K. Oświata i wychowanie w Polsce Ludowej. 100-109. Kairów I. Gonobolin F. H u m a n i z m s o c j a l i s t y c z n y i Bigo P. Programma Kommunisticzeskoj Partii Sowetskogo Sojuza. Warszawa 1962. 604-608. Alienacja? Warszawa 1965. Oświata w Związku Radzieckim (praca zbiorowa).. „Die Padagogik" 1957 nr 7 s. (red. Kuczyńska A. Humanizm socjalistyczny a podstawowe prawo ekonomiczne socjalizmu. Ideologia i światopogląd w wychowaniu. (red. Jesipow B. 4. Marksizm a osobowość (tł. 50 lat walki KPZR o oświata. King B. (red. 25 lat oświaty i szkolnictwa w Polsce Ludowej.historyczna teoria osobowości s.b. Moskwa 1948. P e r s o n a l i z m Garaudy R. Osnowy pedagogiki. Osiągnięcia i problemy rozwoju oświaty i wychowania w XX-leciu Polski Ludowej. Warszawa 1954. O socjalistycznym humanizmie.. Jaroszewski T. Podstawy wychowania socjalistycznego.. Zagadnienie osobowości w świetle psychologii marksistowskiej.)... 2 3 ^ 0 .. U podstaw materialistycznej teorii wychowania.). Sznirman A. Gonczarow N.). Wiloch J. Pęcherski M. M.. t. Makarenki. c. Suchodolski B. Warszawa 1957. Tomaschewsky K. Warszawa 1970/71 (dodatek „Wychowania") s. Warszawa 1970 s.. Wybrane zagadnienia.. Paris 1953. z franc). „Nauka Polska" 1953 nr 2. Kowalski S. Kairów A. (red. Więź szkoły z życiem w krajach socjalistycznych.). P.. Humanizm socjalistyczny. Warszawa 1950. t.. Krzysztoszek Z. J. Okoń W. 1-2. Suchodolski B. Warszawa 1963. Narodnoje obrazowanije. Suchodolski B.). Muszyński H.. Warszawa 1971. Wstęp do metodologii pedagogiki. 1-2. Moskwa 1960.

Dopiero w XIX wieku wychowanie nabiera przenośnego znaczenia. to co dziś zawiera się w chowie (hodowli) zwierząt i w wyrażaniu „dobrze chować kogoś". znaczących wychowywać. Tylko człowiek przy narodzeniu jest słabo wyposażony przez naturę. broni przed niebezpieczeństwami drapieżników i uczy sztuki życia często w formie zabawowej. podchodzi od słowa pitanije. myślimy o działalności wychowawczej. Kraków 1946. O wychowaniu. Koniecznością więc biologiczną jest niesienie pomocy wychowawczej dla prawidłowego ukształtowania człowieka. Tymczasem istotny sens życia ludzkiego polega na osiągnięciu wszechstronnie rozwiniętego człowieczeństwa. bez czego ani jednostka nie byłaby szczęśliwa. posiadając zaledwie instynkt ssania dla utrzymania się przy życiu. całkowicie bezradnego i zdanego na pomoc matki i otoczenia ludzi. czyli jedzenie. np. D a n y s z . higiena). zastępując łacińską edukację. zajmując aż 1/3 całego przeciętnego okresu życia. Etymologicznie. troskliwej serdeczności. 2. Ptak i gniazdo. 231-262. wskazujący na ważność ręki w rozwoju ludzkim oraz instynkt przywierania do ciała matki jako sposób obronnej ucieczki. Łacińskie słowo zaś edukacja znaczy w swoim rdzeniu wyprowadzanie {educare . M a k a t s c h . powodującej stawanie się mądrzejszym i lepszym czło2 A. ponieważ kierowane jest gotowymi mechanizmami instynktów. która je karmi.wychowywać od ex-duco . utrzymanie".wyprowadzam) i to z jakiegoś stanu gorszego do lepszego i wyższego. Bez tej skomplikowanej i uciążliwej pomocy wychowawczej tak w dziedzinie fizycznej (żywienie. jak u ptaka siadającego na gałęzi. słynna Komisja Edukacji Narodowej nie mogła nazwać się Komisją Wychowania. karmienie. a polowania na myszy u kociąt 1 . potomstwo wszystkich prawie zwierząt wyższych wymaga pewnego okresu opieki rodzicielskiej. mechanizm zaciskania palców wokół przedmiotów. ogrzewa. W przeciwieństwie do niemowlęcia ludzkiego potomstwo wielu zwierząt od razu daje sobie radę w życiu. 1 większym stopniu. na wyprowadzaniu rozwijającej się jednostki ze zwierzęcego stanu natury i podnoszeniu jej do stanu kulturalnego człowieczeństwa. z niem. jadło. . kaczę po wykluciu się z jajka od początku potrafi pływać i nurkować. znaczący wychowanie. Podobnie w języku rosyjskim wyraz wospitanije. W. Jeszcze bowiem utworzona w 1773 r. „wychowanie" w języku polskim pierwotnie znaczyło tyle co „żywienie. Lwów 19252 s. Zjawisko rozwoju wychowawczego Człowiek przychodzi na świat w postaci krzyczącego niemowlęcia.C z ę ś ć III PEDAGOGIKA TEORETYCZNA PROCES WYCHOWAWCZEGO ROZWOJU CZŁOWIEKA Rozdziałl POJĘCIE WYCHOWANIA /. gdyż oznaczałoby to w tym czasie Komisję Aprowizacji2. igraszek walki u szczeniąt. Jak rośliny i zwierzęta chronią swoje potomstwo. gdy u zwierząt ssących czas rozwoju obejmuje od 1/6 do 1/5 długości życia. Podobna przenośnia wyciągania i podnoszenia wzwyż działa w niemieckim wyrazie erziehen i francuskim elever. K r e i n e r. jajo. co razem ujmowane bywa w pojęciu wychowania. kształcenia i wychowania w daleko J. Jednakże pomimo lepszego nawet uzbrojenia w instynkty. ani też rodzice i społeczeństwo nie osiągnęliby swoich celów życiowych. czyli dobrze odżywiać. szukając żeru. pielęgnacji. instynkt krzyku jako drogę porozumienia się z otoczeniem i zadatek późniejszej mowy. jak psychicznej (kształcenie umysłowe i moralne) oraz duchowej (działanie uszlachetniające sztuki i religii) młody człowiek nie może się w pełni rozwinąć.). czyli ze względu na słowo-twórczą budowę wyrazu. Dlatego też okres rozwojowy dziecięctwa i młodości trwa u człowieka bardzo długo. pouczeń i nauki. Przede wszystkim mówiąc o wychowaniu. pisklę (tł. Stąd też realne znaczenie wychowania dziś polega na przekształceniu człowieka. Dziecko ludzkie potrzebuje stałej opieki. Warszawa 1957 s. dzięki którym takie np. W związku zaś z tym termin wychowanie w języku potocznym jest wieloznaczny i zawiera w sobie co najmniej poczwórne znaczenie.

czy przypadkowy nawet. dotyczą problemu metody. 1852. moralnej i życiowej jako najdalszego wytworu wychowania. dlatego mówi krótko: „Świadome urzeczywistnianie wartości w kimś jest wychowaniem innych" 5 . regulującym i kształcącym oddziaływaniem ludzi dojrzałych na rozwój dojrzewających. trzeba wywołać szereg zmian w wychowanku. cyt. Waitz. 5. Modern Public Education. K o t a r b i ń s k i . zachodzących w procesie wszechstronnego rozwijania człowieka.wiekiem (np. 2 s. Moje pedagogiczne credo. Die Fundamentalbegriffe der Erziehungswissenschaft. czy samego rozwoju. 56. czyli wytworze wszystkich działań i warunków oraz 4° . Dlatego też sformułowano masę propozycji definiujących. W a i t z . T.). 21. Natomiast Kerschensteiner ujmuje działanie wychowawcze z punktu widzenia kultury i jej przekazywania młodym pokoleniom. mają więc charakter prakseologiczny6 i wiążą się z socjologizmem. W ten sposób przy użyciu słowa „wychowanie" myślimy o: 1° . wywołujące stawanie się czegoś (np. gdy mówimy . a więc o całkowitym procesie wychowawczego rozwoju człowieka. Pomimo widocznej różnicy celów. jak działać. 7 I. niemiecki pedagog. cyt. Lwów (brw. lecz swobodny wzrost dziecka. Kempten-Miinchen 1912.) s. s. Tak właśnie I. z niem. Właśnie wieloznaczność wyrazu „wychowanie" uniemożliwia definitywne powiązania tego pojęcia z rodzajem tylko czynności. nie ma dotychczas jednolitej klasycznej definicji wychowania. z ang. W i l l m a n n . Erziehungsziel. które są podstawą życia społecznego" 4 .o wyniku. Wszystkie wymienione elementy składają się na wychowanie jako długotrwały ciąg zmian. Warszawa 1936 s. 134. który zachodzi w indywidualnej jednostce jako rezultat jej działalności w środowisku i jej reakcji na to środowisko" 7 . czy tylko wytworu. w połowie XIX wieku określa. 5 G . Nie podobna wymienić wszystkich prób definiowania. która wymaga wskazania najbliższego rodzaju pojęciowego (genus proximum) i różnicy gatunkowej {differentia specifica). Langensalza 1896 t. b) Przeciwstawna grupa definicji podkreśla nie celowe urabianie wychowanka przez wychowujące społeczeństwo. Określenie wychowania Ze względu chociażby na złożoność treści. 8 J. wreszcie żeby osiągnąć wynik zamierzony. Doughton definiuje: „Wychowanie jest procesem rozwoju. 2. zawartej w potocznej świadomości językowej. 16.rodzice i szkoła zajmują się wychowaniem). D o u g h t o n . 2° . za K.o zachodzących zmianach. 3° . czyli wynik i wytwór tego działania (stwierdzamy np. występujące w zjawisku wychowania. ludzie współcześnie często nie mają wychowania).). definicje wysuwające działanie wychowawców. w czym biorą świadomy udział przez swą działalność wychowawcy. mówimy . że „wychowanie jest planowym oddziaływaniem na jeszcze dające się kształcić wewnętrzne życie innych" 3 . Istota i cele wychowania.wychowanie rodzinne polega na atmosferze miłości). można je podzielić na cztery grupy ze względu na poznane elementy. w trakcie wychowania młodzież staje się mądrzejsza). wpływanie na wychowanków i urabianie ich. Otto Willmann zaś rozwinął to określenie następująco: „Wychowanie jest opiekuńczym. Dusza wychowawcy i zagadnienie kształcenia nauczycieli (tł. co nazywamy procesem rozwojowym (mówimy np. Według Bagleya zaś „Wychowanie jest procesem zdobywania przez jednostkę 3 T h . ażeby mogli mieć udział w dobrach. Sprawność i błąd (Z myślą o dobrej robocie nauczyciela). za W. O dobrym działaniu wychowawców pisze T. określając więc wychowanie jako proces samorzutnego rozwoju w zakresie różnego rodzaju doświadczenia nabywanego przez wychowanka. współdziałają przy tym różne okoliczności i warunki jako sytuacje wychowawcze oraz dążności samego wychowanka do osiągnięcia coraz większej pełni samodzielności umysłowej. które zwykle na pierwszy plan wysuwają jakiś element całości. ale w działaniu wychowawców występują różnego rodzaju warunki i bodźce. S o ś n i c k i. 6 Prakseologia nauka o działaniu i dobrej robocie. Warszawa 19603. okolicznościach i bodźcach. K e r s c h e n s t e i n e r . Allgemeine Pedagogik.działaniu wychowawczym. * O. czyli czynnościach wychowawców. D e w e y . a) Najstarsze definicje podkreślają jako istotne dla wychowania przede wszystkim działanie wychowawców.o warunkach. Wcześniej określił podobnie J. Dewey: „Wychowanie jest procesem wrastania jednostki w społeczną świadomość gatunku" 8 . Warszawa 1964 s. ale ażeby zorientować się w ich gęstwinie. . Szkoła a społeczeństwo (tł. Encyklopedisches Handbuch der Pddagogik. R e i n . Tak np. czyli sytuacjach wychowawczych. dalej z czynnością wychowawczą łączy się jakieś cel i stan osiągany. by wychowywać. New York 1935. bądź też sytuacyjnych warunków. to znaczy ze społecznym działaniem dorosłych.

którym ma być dobre przystosowanie się wychowanka do społeczeństwa. Tak właśnie E. jako „sytuacje wychowawcze" 11 . . które jeszcze nie dojrzały do życia społecznego. które starają się zawrzeć w sobie tak działalność wychowawców. Mają też one najczęściej charakter pajdocentryczny przez stawianie dziecka w centrum rozwoju. przygotowania do pracy i do działalności zespołowej. Podnosząc zaś znaczenie środowiska wychowawczego dla wychowania. The Educativa Process. jak też i cel. jako problem stawiają sprawę. jakby ostateczny wynik wychowawczy. którym jest przystosowanie wychowanka do środowiska biologicznego lub społecznego. 11 P. Berlin 1924. O. Durkheim określa: „Wychowanie jest oddziaływaniem pokoleń dorosłych na te. Tego rodzaju określenia tworzą grupę definicji ewolucyjnych. d) Czwarta wreszcie grupa definicji wychowania skupia uwagę na wytworach i osiąganych skutkach działania wychowawczego. 10 9 i moralnych. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. pracę. tak rozwój wszechstronny wychowanka. dążą one raczej do jakiejś syntezy w swoich poglądach. A. a wreszcie . sytuacje bodźcowe oraz wytwory wychowania. 22. Najgłębszą przyczyną krzyżowania się w podziale grup definicyjnych jest to. Określenia te mają charakter więc adaptacyjny i wiążą się z aksjologizmem socjologicznym. na czym polega rozwój (ewolucja) człowieka. przez zwrócenie uwagi na swobodny wzrost i dojrzewanie dziecka. Education et Sociologie. C h. uroczystości itp. z franc). F. Warszawa 19302 s. ekspresję twórczą. P e t e r s e n . jak organizować środowisko wychowujące. Petersen pojmuje wychowanie jako pierwotną funkcję ducha. ukształtowanie świadomej dyscypliny i kulturalnego zachowania się. Z n a n i e c k i .). że podział definicji wychowania na cztery grupy: a) prakseologiczną . Warszawa 1962 s.bodźców środowiska wychowawczego i d) adaptacyjną. 3. Plan jenajski wolnej powszechnej szkoły ludowej (tł. Zmierza ono do wywołania i rozwinięcia w dziecku pewnej liczby stanów fizycznych.doświadczeń" 9 . Allgemeine Erziehungswissenschaft. por. to jak widzieliśmy. 49. że wychowanie sytuacyjne i adaptacyjne może się odbywać przez urabianie ze strony działań wychowawczych. Warszawa 1926 s. B a g 1 e y.wszechstronne rozwinięcie 12 13 E. do którego jako wytwór proces rozwojowy i działanie wychowawcze zmierza. W ten sposób definicje czwartej grupy utożsamiają istotę wychowania z jego wynikiem. określenia te wiążą się z kierunkiem ekologizmu. jak też działanie wychowawców. narodu. Tenże. dotyczącą skutków i wytworów wychowania nie jest logicznie ostry. H a m a i d e .oddziaływań wychowawców.w łączności z tymi zadaniami . zwracają uwagę na nieświadomie działające wpływy zajęć. jak to sformułował F. kina itd. Znaniecki 13 . odpoczynku. c) sytuacyjną . Takie definicje mają charakter sytuacyjny. Paris 1926 s. Warszawa (brw. . a to dlatego. jak również przez swobodny rozwój dziecka. wyrażanie. W takim ujęciu proces wychowania polega na kształtowaniu się charakteru lub osobowości wychowanka. że na pełny proces wychowawczego rozwoju składają się tak samorzutne przejawianie się rozwoju.Innymi słowy istota wychowania w tym ujęciu polega na przysposobieniu wychowanka na pełnoprawnego członka grupy społecznej. Wychowanie jest więc jako „szkoła wspólnoty" organizowaniem przeżycia wspólnotowego przez zabawę. w których problem zasadniczy sprowadza się do wyjaśnienia. które stają się składnikiem dalszego procesu. dlatego też przeważają w nich definicje ramowe wychowania. Tak np. umysłowych W. Decroly pod wychowaniem rozumie „przygotowanie do życia przez życie" 10 .). Metoda Decroly (tł. Socjologia wychowania. do którego jest ono szczególnie przeznaczone" 12 . przeciwnie krzyżuje się. 23 n. L. London 1923 s. c) Trzecia grupa określeń wychowania zwraca uwagę na warunki i bodźce przyczyniające się do rozwinięcia wychowanka. wyrobienie w młodzieży naukowego poglądu na świat. Drogą natomiast do nich jest uczenie się. 205-214. b) ewolucyjną . D u r k h e i m . Ale najczęściej chodzi w nich o najdalszy.procesu rozwojowego jednostki. czytelnictwa. rozmowę. gdyż dwie pierwsze grupy definicji mogą obejmować także definicje dwóch pozostałych.a twórca tzw. Szkoła wspólnoty życia. planu jenajskiego P. z niem. Tak więc polska pedagogika socjalistyczna określa wychowanie jako „przygotowanie młodzieży do udziału w kształtowaniu socjalistycznego rozwoju Polski. teatru. ludzkości. Należy dodać. Jeżeli chodzi o współczesne systemy wychowania. wychowanie więc utożsamia się z procesem uczenia się. jego wykształcenia lub światopoglądu. która jest przepojeniem i udoskonaleniem ludzkiej formy życia przez wspólnotę duchową rodziny. jak sytuacje wychowawcze. C h m a j. jakich domagają się od niego i społeczeństwo polityczne jako całość i środowisko specjalne.

Uli . do których należą przede wszystkim składniki dynamiczne wychowania. c) wychowania jako oddziaływania sytuacji wychowawczych oraz d) wychowania jako wytworu. Całość stosunków pojęciowych w określeniu ramowym wychowania da się graficznie przedstawić następująco: Pedagogika .kurs systematyczny kl. Do tych sił-dynamizmów należą: 1 ° . Abstrahując od skonkretyzowanych celów w różnych systemach wychowania. rozwojowych (ewolucyjnych). Równocześnie przyświecający ideał „nowego człowieka" w określonym społecznie systemie współczesnego wychowania wskazuje.osobowości" 14 . warunkujących (sytuacyjnych) i wytworowych (adaptacyjnych) całkuje w sobie poznane formy ujęcia: a) wychowania jako czynności urabiania. które stara się pokierować 2° . zespołowość itp.ukształtowanie jego postawy wobec przy- .naturalnym rozwojem wychowanka. a więc służebnego zaangażowania się we wspólnocie (D). Jako określenie ramowe wychowania „definicja" ta nie dotyczy istoty pojęcia.my) przeciwstawiające sobie grupy my i oni (C) na rzecz nastawienia illistycznego (łac. dalej cele (udział w kształtowaniu socjalizmu) oraz rozwój wszechstronny osobowości. a obok tego sytuacje wychowujące (jak praca. nos . Składniki (dynamizmy) wychowania Definicja ramowa wychowania jako określenie syntetyczne. Na skutek tego połączenia zawiera ono także podstawowe składniki wychowania. a to przez 3° . Mamy tu wymienione wychowanie jako czynność urabiającą młodzież (przygotowanie). przystosowania społecznego) zachodzi pokonanie „starego człowieka" i odrzucanie jego naturalnych postaw wobec życia i innych ludzi. B. kim się jest rzeczywiście). która powoduje to. 50. uspołecznienia. Ramami dla zjawiska wychowania są z jednej strony (1) pokolenia starsze społeczeństwa i (2) ich system kierującego działania na młodzież.społeczne działanie wychowawcze.wychowawcze zbliżenie wychowanka do ideału nowego człowieka oraz przez 4° . Warszawa 1964 s. łączące w sobie elementy definicji działaniowych (prakseologicznych). które są dynamicznymi siłami. przedtem trzeba zwrócić uwagę na uwarunkowania tego procesu. 3. S u c h o d o l s k i e g o . a to na skutek dokonywania się wewnętrznej przemiany dyspozycji psychicznych człowieka.). Pod red. działającymi we wszechstronnym rozwijaniu człowieka. jak i w przygotowaniu do życia społecznego (proces socjalizacji. że tak w rozwijaniu się osobowości (proces personalizacji. IV Liceum Pedagogicznego. 14 Zanim jednak da się wyjaśnić proces przemiany wewnętrznej ze stanu starego człowieka na człowieka nowego.owi). W tych ramach odbywa się właściwe wychowanie jako ukierunkowany wszechstronnie rozwój młodzieży tak co do kształtowania pełni jej osobowości. z drugiej zaś (3) ideał nowego człowieka i (4) przyszły kształt życia jako cele do osiągnięcia. a równocześnie w procesie socjalizacji ustępuje początkowe nastawienie nostyczne (łac. że następuje zmiana postawy egoistycznej (A) na górującą postawę altruistyczną (B) w procesie personalizacji. świadomości swego „ja". jak też przygotowania do życia w społeczeństwie. b) wychowania jako swobodnego rozwoju. wszystkie konieczne elementy definicji wychowania dadzą się uogólnić w następującym określeniu ramowym: „Wychowanie jest zawsze społecznie uznanym systemem działania pokoleń starszych na dorastające celem pokierowania ich wszechstronnym rozwojem dla przygotowania według określonego ideału nowego człowieka do przyszłego życia". Odbywa się więc wychowawcze wyprowadzanie ze stanu naturalnego do wyższego stanu kulturalnego.

lecz obecnie daje się mierzyć naukowo przy pomocy metod socjometrii. z prawidłowością działania enzymów (w małżeństwach krewniaczych upośledzenie umysłowe dziecka spowodowane fenyloketonurią jest nabytym zatruciem pod wpływem niewłaściwego pożywienia). S. estetycznym. w których obowiązują określone wzorce postępowania. 132-153. jest pęd życiowy do naturalnego. F. działającą w wychowaniu. związane. Bios. Istota i cele wychowania. cyt. 187-206. o wiele ważniejsze dla rozwoju człowieka aniżeli biologiczne. I. nauczycieli). obywatela itd. systemu nerwowego i systemu hormonalnego w organizmie po rodzicach i szeregu pokoleń przodków bios wyraża się w rozmachu życiowym (biotonus). C a r u s o. Warszawa 1960. Dziedziczność. Współcześnie nauka dąży do zmierzenia siły biosu w organizmie (biometria). Warszawa 1934 s. satyry. Dziedziczenie społeczne jest nabywaniem drogą uczenia się przy pomocy mowy. moralnym. jest zawsze żywiołowa i ślepa. Warszawa 1960 s. radia. Na siłę biosu więc danej jednostki składają się dane wyposażenia dziedzicznego. kontroli. Kallikak) 1 7 . związanym z solidarnością grupową i upodobnieniem się przez naśladownictwo innych (konformizm. Moc etosu polega na poziomie moralności grup rodzinnych. z ang. K on e c z n y . Bios więc ukształtowany przez stan tężyzny biologicznej szeregu pokoleń genealogicznych jako naturalny psycho-organiczny rozwój każdej jednostki. Z n a n i e c k i . ucznia. dziedziczenie społeczne lub kulturalne. np.dziedziczność (tł. bios . Przejdźmy z kolei do bardziej szczegółowej analizy wymienionych składników wychowania. urabiającą kształt biosu przy pomocy przymusu.). Ten potężny nurt życia społecznego stara się pokierować biosem jednostki do własnych celów i podporządkować ją obowiązującym w danym zbiorowisku normom zwyczajowym. Organizm a życie psychiczne. 16 15 b) Pomimo swej żywiołowości siła popędu życiowego od początku istnienia człowieka zależy od pomocy i opieki wychowawczej. Podstawy wychowania państwowego. a) Najbardziej podstawową siłą. sankcji karnych itp. 1 6 Ale obok dziedziczenia biologicznego działa także w biosie dziedziczenie dyspozycji psychicznych.). zawodowej itp. etos nauki. w rodzinach Bachów.obyczaj.szłego. 19 K. przyzwyczajenie)19. stosunków między ludźmi i pomiędzy płciami. przez tatuowanie ciała chłopców 18 . Etos działa na bios przede wszystkim przez stwarzanie sytuacji wychowawczych w środowiskach społecznych. dz. S k o w r o n . D. napędową całego procesu wychowawczego. K. Socjologia wychowania. druku. t. nazywa się w pedagogice etosem (gr. Jednakże siła biosu. Poziom ten jest bardzo różny. szkole. życia. M. 18 . Na podstawie odziedziczonej konstytucji budowy ciała. Wychowanie u ludów pierwotnych (tl. dz. intensywny. które znów jest unormowane zwyczajami i obyczajami życia określonego społeczeństwa. odbywający się niezależnie od naszej woli. obrazów F. Pęd ten nazywamy w pedagogice biosem (gr. odgrywanie ról zgodnie z metodami społecznymi. talentów i zdolności (np. psychologicznego rozwoju organizmu. cyt. mody). który może być od przyjścia dziecka na świat bardzo silny. B o n n e r . z popędów i namiętności. Alt. 305-324. Alber 1957.Z biosem więc wiążą się wszelkie stany somatyczne i psychiczne w zakresie normalnych reakcji i ich zaburzeń oraz utrzymywania równowagi zdrowia tak fizjologicznego. Poznań 1921. 56-64. presji opinii publicznej. form życia społecznego. samorządu i zależności. Lwów 1933. 17 S. jak np. S. S z u m a n . S o ś n i c k i. z zetknięciem się przeciwciał we krwi (czynnik Rh) itp. rzemieślnika. np.. w rodzinie Bernouillich . jak i psychicznego. Na skutek działania etosu w różnorodnych dziedzinach życia następuje w wychowaniu tzw.matematyczne) lub upośledzenia i zwyrodnienia moralnego (rodzina Jukes. nacisku. wynikająca z instynktu samozachowawczego i rozrodczego. W sytuacjach wychowawczych wytwarza się poczucie powinności.życie) 15 . pisma. Polskie Logos i Ethos. odpowiedzialności w postępowaniu. zawodowych czy szerszych organizacji . Roztrząsanie o znaczeniu i celu Polski.. żywotny i plastyczny albo przeciwnie może być słaby i nikły. w rodzinie. sztuki i kultury.narodowej i państwowej. nieznanego jeszcze dokładnie. przez krępowanie stóp dziewcząt na „złote lilijki" w dawnych Chinach lub wydłużanie szyi dziewczętom przez nakładane obręcze u plemion afrykańskich. Podstawy biologii współczesnej .Tę właśnie siłę społeczną obyczajowości i moralności zbiorowej. np. Psyche. S o ś n i c k i . z niem. dobrego syna. 2: Urabianie osoby wychowanka. Straussów zdolności muzyczne. R. stanowi fundamentalną siłę dynamiczną. W sytuacjach społecznych zaś dzięki stosunkom grupowym i między grupowym kształtuje się etos pracy i zabawy. wymaga przeto ujęcia w łożysko i pokierowania jej energii do właściwych celów. odporny na czynniki stresowe. Person. Warszawa 1964 s. ethos . np. s. szkolnych.. z rozdzieleniem się lub nie chromosomów (mongolizm wykazuje 47 chromosomów zamiast normalnych 46). S k o w r o n . grupie koleżeńskiej. obowiązku. czyli od społecznego działania wychowawców (rodziców.

chociaż jest siłą niewymierną i nie dającą się przewidzieć. Powstają więc programy wychowania dla przyszłości25. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. W ten sposób następuje więc pod wpływem siły etosu przyswojenie przez rozwijającą się jednostkę całego dorobku kultury. krytyka i obrona. Prospektive Padagogik. Wychowanie dla przyszłości. Dlatego też wszystkie systemy wychowania starają się przewidzieć nieznane kształty przyszłego życia.. mają zbliżać go do ideału.prowadzę). Kultura masowa. aby na tej drodze przekształcić także całe społeczeństwo. Warszawa 1964 s. odnoszenia się do innych. 324-325. szybko zmieniającej się cywilizacji. Czas wolny (tł. historii. Takie prowadzenie wzwyż nazywa się w pedagogice psychagogią22. nie jest łatwym zadaniem. K r o n f e 1 d. sposoby odżywiania się. „Ateneum Kapłańskie" nr 319 s. np. co razem stanowi proces uspołecznienia jednostki. którzy powinni być „ludźmi dobrze wychowanymi" 23 . M i r s k i [właśc. syna czy córki. S. aby najlepiej przygotować do niego młodzież. języka. S c h n ę i d e r. 205 n. niedorozwój umysłowy 20 . 36-50. czasami pod wpływem szerzonej tzw. Poznawanie środowiska wychowawczego. A. kultury masowej 21 . np.). jak np. gusty. pracownika lub przełożonego itd. żerującej niekiedy na najniższych instynktach tłumu i zwyrodniałego biosu. dobrego ojca czy matki. obyczaju. Siła prowadząca agosu da się dzisiaj wymierzać przy pomocy odpowiednich skal. Wychowanie i wychowawca. Techniki kulturalne w masowym wychowaniu współczesnego człowieka. Wobec takiego zagrożenia w kształtowaniu biosu przez etos nie może zabraknąć korygującego działania wychowawczego. szczególnie zaś do jego obyczajowości i poziomu moralnego. określających oddziaływanie wychowawcze. F. c) Jednakże nawet zupełnie zdrowy biologicznie i psychicznie wychowanek może. Etos bowiem grup społecznych dotyczy przeciętnych uznanych przez otoczenie wzorów postępowania. szkoły czy domu 24 . 258 n. a to przez samoopanowanie siebie i przez kulturę duchową.pracy produkcyjnej i twórczości w warunkach automatyzacji.Zależnie więc od swej wielkości może skutecznie przyczynić się do tego. które mają się przystosować do ogólnego porządku współżycia społecznego. ago .będziemy analogicznie nazywali agosem (gr. Przygotowanie to w warunkach współczesnej. F. nastawionego w kierunku szlachetnych ideałów. rozwijając je osobowo jako dojrzałe osobowości w procesie personalizacji. cyt. 23 . środków informacji masowej wszelkiego rodzaju wykształcenia. 368-458. s. zachowania się i postępowania. siłę najbardziej tajemniczą i nieobliczalną. że wychowanek wzniesie się ponad swoje popędy biosu i ponad przeciętność etosu grupowego. K r e t z ]. czyli brak zaburzeń i nienormalności. Warszawa 1936 s. na które składają się wiedza naukowa.siłę zaś tego działania moralnego i umysłowego S. T o t i. K ł o s k o w s k a . J. rozwój i wychowanie każdego człowieka. Dziedziczność. obejmujące zagadnienia wolnego czasu 26 . W ten sposób agos wychowawców. dialogu światopoglądowego. Z n a n i e c k i . czyli tzw. S k o w r o n. moralne i estetyczne. kierujący rozwojem wychowanka.filmowych i telewizji. Psychagogik oder psychotherapeutische Erzichungslehre (W:) Die psychischen Heilmethoden. Leipzig 1927 s. jako ludzi najlepszych danego społeczeństwa i środowiska. występującą w postaci działania ludzkiego losu. 22 J. S u c h o d o l s k i . wprowadza czwarty składnik wychowania. narodowości. decydująco wpływa swoimi ciosami lub uśmiechami fortuny na życie. czyli socjalizację. s. dalej zaś dokonuje się przystosowanie społeczne jednostki i przysposobienie jej na pełnoprawnego członka społeczności. Wychowawcy natomiast mają wyprowadzić wychowanka z tego stanu natury i przeciętności do wyższej kultury. 26 N p . 107 n. P i ę t e r . Pedagogika teoretyczna musi więc liczyć się w wychowaniu z działaniem losu. Nieokreśloność przyszłego życia. do którego wychowanie ma przygotować młodzież. 20 autorytetu wychowawców. Los. K u n o w s k i . stanowi trzecią siłę wychowania. 126 n. „Internationale Zeitschrift fur Erziehungswissenschaft" 1958 nr 1 s. tolerancji i utrzymania pokoju w warunkach zagrożenia nuklearnego. Warszawa 1963. Warunkiem jednakże normalnego przebiegu tej asymilacji i adaptacji społecznej jest zdrowie biosu. Lwów 1934. dz. z wł. 24 J. podnoszącą i uszlachetniającą młode pokolenia. Etos więc jako społeczne działanie pokoleń dojrzałych na młodociane tworzy łożysko dla naturalnego rozwoju jednostek. ubierania. przygotowania do małżeństwa i świadomego rodzicielstwa w obliczu eksplozji demograficznej. doskonalić we wszechstronnym rozwoju.. Wrocław-Kraków 1960 s. postawy religijne. 25 B. jak wiemy. ulec wykolejeniu wychowawczemu. realizuje się wejście wychowanka do wspólnoty grupowej tradycji. gdy wejdzie w środowisko demoralizujące i deprawujące moralnie. G. d) Doskonalenie wychowawcze rozwijającego się człowieka wiąże się z ukształtowaniem prawidłowej postawy wychowanka wobec przyszłego życia. Warszawa 1960. 21 A. 348 n.

„Roczniki Filozoficzne K U L " 1964 z. jak też w historii narodów i ludzkości.słowo. który wskaże cel życia.Los" jako źródło celów wychowania (W:) Istota i cele wychowania. . W związku z niespodziankami losowymi i ich możliwą łaskawością w każdej pedagogice losu współcześnie nabiera centralnego znaczenia spotkanie (niem. Spotkanie jest głównie zdarzeniem losowym i dotyczy przede wszystkim spotkania z prawdziwym człowiekiem.9). kształcenie i wychowanie .losu" we współczesnej pedagogice. S t r o j n o w s k i . Prasłowiańska . H. mądrości Bożej uosobionej w drugiej Osobie Trójcy Św. przy tym zmienność fortuny (fortuna variabilis. vocatio . ponieważ „istnienie poprzedza istotę". 30 R. który jest miłością. Jednakże Los-Absolut może być traktowany bardzo różnorodnie: albo 1° . lecz Wola i Opatrzność Boża. wyposażenie dziedziczne27. poi. dzięki czemu człowiek ma możność wpływania na swój los przez posłuszeństwo prawom natury (naturum parendo vincitur . B o h n s a c k. gdy roztropnie przewidując przyszłość gromadzi w sobie kapitał życiowy nauki. Tylko dla chrześcijaństwa los nie jest absolutem. Dlatego chrześcijaństwo w losie ludzkim odróżnia tak czynniki anankastyczne. S o ś n i c k i. wciągnie na drogę wysiłków.. życia. G u a r d i n i. że nie przypadek rządzi światem. 1949. 11. Los więc człowieka. mądrości Bożej i chwały. jak nauczanie. F. W łączności z tym współcześnie opracowano H. jak powiedział Szymon Starowolski szwedzkiemu królowi Gustawowi) może być nieoczekiwana i nawet cudowna. concursio). porządku ustanowionego.28).. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1938 nr 1/2. ale najczęściej spowodowana jest udziałem ludzi. N a w r o c z y ń s k i . ruszamy się i jesteśmy" (Dz 17. podciągając wszystko pod to pojęcie. albo 2° . w której liczy się nawet włos spadający z głowy (Łk 11. dobrocią i wszechmocą. narodu i ludzkości jest w ręku Boga. 32 31 . nauka). 27 F. skoro jedynie w Bogu. który jest nam przeznaczony i wobec którego jesteśmy bezradni. Drei Kapitel der Deutung des Daseins. 28 J. 257. łaska i los wyznaczają30 w ramach Opatrzności Bożej drogę życiową chrześcijanina. tak w biografii jednostek ludzkich. Wolność.powołanie) do wolności człowieka obdarzonego łaską. (tł. co nosi nazwę Logosu (gr. 1925.7. dola" jako elementarna wiedza o dziedziczności i konstytucji. Tenże. Teorie pedagogiczne często los absolutyzują. grzech i kara za grzechy. Miinchen 1949. ładu. Der Logos der Erziehung. laska. Charakter und Schicksal. 91-95. czyli tego wszystkiego. Stąd chrześcijanie wierzą. los.układa koleje i warunki życia jako dolę szczęśliwą lub niedolę 28 . jak już wiemy.). w którym jesteśmy. tworzyć wartości i kształtować swój los. 4 s. ananke . S c h o 111 a n d e r. żyjemy i któremu ulegamy. ale także występuje w formie poznawczej przez naukowe poznawanie we wszystkich działaniach natury. W związku z tą złożonością los w praktyce życiowej najczęściej nie jest raz na zawsze ustabilizowany. porwie za sobą. że „człowiek jest kowalem swojego losu". O wiele bardziej aktywistyczne wobec losu staje się stanowisko chrześcijańskie. historii istniejących praw. Świat i osoba. Tak tedy wolność..fatalistycznie jako „nieubłagany los" (grecka moira). ale także obejmuje spotkania z dziełami mówiącymi o człowieku. a nie konieczności. jak głosi egzystencjalizm J. N o h l . której „światłość prawdziwa (. które ma dziś stanąć na 32 równi z takimi kategoriami. Muter als Schicksal. Logos więc swą łaską Zbawiciela wplata się w losy ludzi. moralnych uczynków i ludzkości wobec innych. narodów i dzieje ludzkości.który narzuca nam rodziców. stara się o wzrost łaski uświęcającej w wychowanku przez poddanie całego człowieka i jego warunków bytowo-losowych działaniu Logosu i o doprowadzeniu do współpracy chrześcijanina z łaską. Koniec czasów nowożytnych. nieodwracalne jak śmierć i sąd. Begegnung. czyli powołaniowe (łac. gdy los pojmujemy jako działanie czystego przypadku. 176-187. Pojęcie . ukaże sens pracy nad sobą.przeznaczenie). jak i czynniki wokacjonalne. Mt 10. Deus mirabilis. które nie tylko wyraża się w formie modlitewnej prośby o odwrócenie złego. stąd „człowiek skazany na wolność" musi stale wybierać sposób działania. albo też 3° . „Internationale Zeitschrift fur Erzieh u n g " 1961 s. spośród których można wybierać. Frankfurt 1947. jako powszechna prawidłowość i rozum świata 31 . J o h a n n s e n . zdziałana przez człowieka. ponieważ los włada nami. a nie w losie „żyjemy. gdy los zależy od przyczynowego porządku świata i od praw rządzących rzeczywistością. Warszawa 1964 s. P. Przy tym chrześcijaństwo zna w świecie i wielbi stwórcze działanie Logosu.. Freiheit. Gnade und Schicksal. K r a k ó w 1969. czyli przeznaczeniowe (gr. B. Bildung und Begegnung.. Szukajmy człowieka!. Nawet przysłowie polskie mówi. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1964 nr 3 s. a wychowanie chrześcijańskie..Bacon). wychowania. lecz bywa zmienny. logos . Sartre'a 2 9 .indeterministycznie. 29 K.) oświeca każdego człowieka przychodzącego na świat" (J1.30).deterministycznie. łac.

nawrócenie) w rozpoczynającym się procesie samo wychowawczym.ideał nowego człowieka W wyniku tego w pierwszej fazie dojrzewania płciowego dochodzi do negatywizmu. przez chorobę w biosie. u dziewcząt o rok wcześniej. 63-84. u chłopców później) działalność gruczołów płciowych i popędu seksualnego gwałtownie potęguje siłę drugiego nurtu życiowego instynktów i popędów. Zwykle w większości zwycięstwa pierwszegu nurtu życia tworzy się normalny plan życiowy. dopóki pod wpływem jakiegoś wstrząsu losu nie nastąpią zmiany w układzie. W innych wypadkach tworzy się spaczony plan życiowy35. dolny lub „drugi nurt" życia (symbol II na rysunku). L. śmierć rodziców w etosie lub przez spotkanie dobrego wychowawcy-przewodnika w agosie. przy tym początkowe działanie etosu (E) na pęd życiowy biosu jednostki (B) wytwarza tzw.istotę kontaktu psychicznego.. nawiązanie „dialogu" i danie nań odpowiedzi przeżyciem wiary 34 . Szczególnie w okresie dorastania (między 12-13 rokiem życia a 18-20 zależnie od płci. Stąd w wychowaniu chrześcijańskim obecnie staje się celem katechetycznym takie teoretyczne naprowadzenie dziecka. Równocześnie zderzenie się obydwu nurtów życiowych w jednostce kształtuje dalszą wypadkową linię nazywaną planem życiowym jednostki. Działanie sił wychowania na osobę wychowanka (O) można przedstawić modelowo przy pomocy wektorów. buntu i odrzucenia autorytetów wychowawczych. S. Zum Aufbau einer christlichen Padagogik. Decydujące znaczenie dla postępowania wyZ. Wurzburg 1956. K a m p m a n. starcie się i walka dolnego nurtu instynktownego z wyższym nurtem kulturalnym życia. 34 Th. por. przygotować wychowanka do spotkania z losem szczęśliwym i nieszczęśliwym oraz do spotkania na swej drodze życiowej Tego. korygujące oddziaływanie siły agosu wychowawców (A) na ten głębinowy nurt życiowy w jednostce wykształca właściwy. ostateczny nurt wychowawczy zwany „pierwszym nurtem" życiowym (symbol I). Ł u k a s z y k ks. Warszawa 1964. zabawy. P r o h a s k a . który w ręku trzyma losy wszystkich ludzi. unormowanych dotąd co do czasu i form zaspakajania przez normy obyczajowe etosu. „Normalny" i „spaczony" plan życiowy dziecka (W:) Wychowanie człowieka w zmiennej społeczności. Przewaga więc nurtu pierwszego nad drugim lub odwrotnie ustala ostatecznie linię planu życiowego jednostki. zachodzącego w pojęciu spotkania od strony kształcącej i wychowującej33. G u a r d i n i. R. Erziehung und Glaube. R. Koesel-Miinchen 1960. przestępczości oraz użycia. np. M y s ł a k o w s k i . 35 . Spaczony ideał życiowy wychowanków zakładów zamkniętych. stąd zapoczątkowany proces wychowawczego rozwoju jednostki tworzy się jako „wypadkowa" ścierania się i „gry" olbrzymich sił określonego biosu. Następuje więc konfrontacja. co powoduje osłabienie lub spotęgowanie siły poszczególnych składników i pozycji osoby samego wychowanka wobec nich. O. 33 Cel wychowawczy. który po opanowaniu popędu seksualnego siłą rodzącej się woli . Padagogik der Begegnung. Eucharisttiefeier als Christusbegegnung. zdobycie zawodu. dążący do przeciwstawienia się ładowi życia społecznego na drodze chuligańskiego stylu życia. Tenże. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1959 nr 2 s. B o 11 n o w. J e d l e w s k i . by nastąpiło „spotkanie" z Bogiem i Chrystusem. Wien 1961.polega na przygotowaniu się do lepszego życia przez naukę. Natomiast dalsze. e) Poznane cztery składniki wychowania jako dynamizmy zewnętrzne działają równocześnie na siebie. „Katecheta" 1963 nr 2 i 3. Analiza podstaw pedagogiki chrześcijańskiej. znalezienie własnego miejsca w społeczeństwie i założenia własnej zdrowej i trwałej rodziny. dopóki nie nastąpi decydujący zwrot (tzn. Begegnung und Bildung. Dlatego też ostateczny wynik wychowawczy także jest złożony z dwu zasadniczych nurtów życia. etosu i agosu zawsze jednak w ramach danej sytuacji losowej i jej zmienności. Pedagogika współczesna więc jak najgłębiej uwzględnia działanie losu w wychowaniu i stara się wychowanka wtajemniczyć w los czekający człowieka jako mężczyznę czy kobietę (inicjacja).

. K. hamulce i otamowania w stosunku do żywiołowego nurtu dolnego. zazdrości i wszelkich innych „grzechów" oraz objawów patologii. . to przedstawia się ono współcześnie jako długotrwały. ale nieprzestrzeganych przez dorosłych. Dełinąuent Boys. płcią i seksem. tenże. Ks. moralne. Dlatego też drugi nurt życia ukrywa się w podziemiu świata przestępczego. W ten sposób drugi nurt życia. processio . w którym działają instynkty: samozachowawczy i gatunkowy. wiąże się ze sferą intymną. Słowem tworzy on życie cnoty i kształtuje przyzwoitego czy porządnego człowieka. Nieletni w zakładach poprawczych. wysoką kulturę. wzory i wartości częściowo stworzone przez samą młodzież. elementy zwierzęcości i barbarzyństwa. łupy i wygodę dla prowodyrów 38 . Wyjaśnić bliżej omówione zjawiska rozwojowe w wypadku. posuwającą się po 39 stopniach cnoty aż do heroizmu . Cohen w 1953 r. gdzie zdała od kultury i prawa dochodzi w pełni do głosu. R o z d z i a ł II ISTOTA WYCHOWANIA JAKO WYTWORU 1. Stąd też drugi nurt wyraża elementy pierwotnej natury człowieka. częściowo będące oryginalnym splotem wartości uznawanych. R. religijne. kulturalny nurt życia zawiera w sobie powściągi. W związku z tym pierwszy. 769-773. w podziemiu gospodarczym. co dotychczas wiemy o wychowaniu. wszystko.dodatek „Wychowania" 1970/71 s. gniewu. Co do kierunku rozwoju wychowawczego u człowieka mamy trzy zasadnicze możliwości: a) rozwój wzwyż do ideału nowego człowieka. D y o n i z i a k. działające w ukryciu przez przeszkalanie nowicjuszy na bandytów i rzezimieszków. przy ukazaniu się kuszącej możliwości. a równocześnie zapewniające rabunek.podkultura". Młodzieżowa . 52 n. co składa się na dobre wychowanie. The Culture ofthe Gang. dlatego nie zawsze patologicznych. stając się przyczyną upadku i wykolejenia. M i c h a 1 s k i. społeczne. W Polsce natomiast zwraca się uwagę. które składają się na ciągły. Trzy możliwości w wychowaniu B. tworząc tzw. płynący w człowieku. buntu. J e d 1 e w s k i. Podkultura młodzieży (W:) Mała Encyklopedia Pedagogiczna .posuwanie się naprzód) tworzy więc łańcuch kolejnych zmian. Warszawa 1962 s. do czego z kolei przystąpimy. stając się „drugim życiem" w wypadku wykolejenia. Glencoe 1953. Z tego. z prywatnym życiem. czyli wszystko to. dotyczącej najpierw istoty wytworów wychowania. jednokierunkowy ruch. Tomasz z Akwinu nazywa „ekstazą w górę".chowanka ma stosunek zachodzący między dolnym i górnym nurtem życia.b) rozwój utrzymujący się na pew38 39 S. ściśle ze sobą związanych stadiów. kiedy linia planu życiowego układa się normalnie i idzie w górę. Warszawa 1965. Nurt pierwszy stanowią nabyte postawy światopoglądowe. można jedynie przy pomocy dalszej analizy. z których cały rozwój człowieka wypływa. nienawiści. Podobnie największą trudność w pracy resocjalizacyjnej w zakładach poprawczych stanowi drugi nurt życia młodzieży przestępczej. złości. popędy: pożądania i bojowości z ich formami agresji. jako patologiczny społecznie zespół wartości i postaw właściwych dla środowisk nieprzy36 stosowanych i przestępczych . egoistycznymi poglądami i odruchowymi reakcjami. co ułatwia życie w społeczeństwie i polega na doskonaleniu oraz twórczym realizowaniu określonych ideałów. 37 36 Szukając istoty wychowania. bimbrowniczym. co św. terrorystycznym. a kiedy w dół. Zmiany kumulują się w jednym kierunku często w sposób nieodwracalny lub z trudem dający się zawrócić i przestawić na inny tor. 29 n. sytuacji wychowawczych i czynności urabiających wychowanka. które w mniejszym lub większym stopniu znajdują się w każdym człowieku. Pojęcie „podkultury" wprowadził B. jak bestia z klatki. a w określonych sytuacjach. że podkultura środowisk młodzieży obejmuje swoiste normy. chociaż odbiegających od przyjętej kultury i bardzo zróżnicowanych w środowiskach młodzieży 37 . musimy na wstępie zająć się wyjaśnieniem pojęcia rozwoju człowieka i jego możliwości co do kierunku. może wyrwać się. C o h e n . czyli wszędzie tam. seksualnym. K r a k ó w 1949 s. która tworzy swe organizacje terrorystyczne. narkomańskim. ciągnący się przez całe życie (ang. lifelong educatioń) proces zachodzących i komulujących się zmian w wychowanku. Proces wychowawczy (łac. ogładę towarzyską. podkulturę. w jakim proces pójdzie oraz co do czynników. Między heroizmem a bestialstwem. następnie mechanizmów rozwoju. pojętego jako końcowy wytwór i dzieło rozwojowego procesu wychowawczego.

Jednakże zastój w procesie rozwojowym to coś innego od degradacji psychicznej. łodyżkę i liścień. a) Normalnym zjawiskiem w wychowaniu jest rozwój ewolucyjny powolnego rozwijania się człowieka w ten sposób. Warszawa 1889. które św. Lublin 1971. „Zeszyty Naukowe K U L " 1959 nr 2 i nr 3. differentia . Wychowanie dzieci niedostosowanych społecznie. Przy tym rozwój ten może być rozwojem ilościowym i jakościowym. przy nabywaniu wprawy w pisaniu na maszynie). ulega uwstecznieniu. progresio . Jest to więc proces doskonalenia się człowieka aż do osiągnięcia pełni człowieczeństwa. co w terminologii 43 naukowej nazywamy dyferencjacją (łac. która stanowi przedmiot badania pedagogiki specjalnej41. Warszawa 1964. degressio . Warszawa 1964. Progresja wychowawcza jest normalnym rozwojem człowieka i stanowi przedmiot ogólnej pedagogiki praktycznej jako nauki stosowanej 4 0 . Por. nazywany z francuska plateau (równy obszar wyżynny lub okres utrzymywania się na jednym poziomie. zachodzących w biosie jednostki. S. że młodzież zdrowa i normalna pod względem fizycznym i psychicznym nie tylko zatrzymuje się w swym rozwoju. Polega on na mnożeniu się komórek lub funkcji. którego kresem ostatecznym okazuje się alienacyjne wynaturzenie człowieka. N. np. 43 42 40 F. dojście do stanu zezwierzęcenia i bestialstwa 4 2 . ogólnie dotyczy ilościowego różnicowania się składników rozwijającego się podłoża cielesnego lub psychicznego. moralnie i społecznie. przy czym ta inwolucja nie jest spowodowana ani hospitalizacją długotrwałej choroby. . która jest obniżeniem się poziomu rozwoju z powodu defektu umysłowego. wynikający z obarczenia dziedzicznego. który do pewnego czasu został normalnie osiągnięty. ślepoty lub głuchoty. rozwój). K o m i s z e w s k i (red. np. choroba). Pierwszy rozwój ilościowy nazywamy wzrostem lub rozrostem (np. b) Czasem może się zdarzyć.postęp.zstępowanie) wychowawczą. Jest to trzeci kierunek rozwoju inwolucyjnego lub inaczej entropicznego (gr. chociaż opóźnia się i wreszcie zatrzymuje się na pewnym poziomie. M. Wybrane zagadnienia. Warszawa 1966. J. na skutek czego w procesie wychowania występuje zastój. na potęgowaniu siły ich. W zastoju ujawnia się niemożność postępowania naprzód i doskonalenia się w pełni. a więc do wynaturzenia człowieka i do jego bestialstwa. ani starczym niedołęstwem. S ę k o w s k a .pedagogika kryminalna. lecz polega na rozkładzie tego poziomu rozwojowego. wstecznego. pathos . L i p k o w s k i .cierpienie. S. Tomasz scharakteryzował jako stan naturalny cnót. G r z e g o r z e w s k a . zajmująca się zjawiskami pedagopatologii. K o n o p n i c k i . Podobnie.I l g i e w i c z . czyli dyferencjują się. Cz. którą bada patopedagogika (pedagogika patologiczna.). który staje się granicą nieprzekraczalną. Degradacja psychiczna następuje także w przewlekłym. Warszawa 1971. Warszawa 1961. że rozwój początkowy dziecka wygląda prawie jak normalny. czyli proces wykolejenia. Proces społecznego wykolejenia się nieletnich przestępców. usprawniający władzę człowieka pod kierunkiem rozumu do postępowania moralnego na poziomie godnym istoty ludzkiej. O. Rozkład więc rozwojowy staje się treścią procesu wykolejenia wychowawczego. polegające na tym. Pedagogika na usługach szkoły.odwracam). leczniczej i klinicznej. fizycznej. ale zaczyna się cofać intelektualnie. Z. 41 Terminologię t ę wprowadził H e r b e r t S p e n c e r (1820-1903) (W:) Zasady socjologii (przekład z ang. tak w jej stronie somatycznej. entropo . Niedostosowanie społeczne. tak samo odziedziczone zadatki przechodzą rozwój ilościowy swych składników. rozrastanie się psychicznych funkcji). że każdy następny stan staje się coraz bardziej doskonały i lepszy od poprzedniego. Warszawa 1958. c) Wreszcie u współczesnej młodzieży na całym świecie potęguje się zjawisko. nałogowym alkoholizmie. jak kiełkujące nasienie różnicuje się na korzeń. gr. Proces wykolejenia wychowawczego młodzieży (analiza na tle zjawiska chuligaństwa). Takie zahamowanie rozwoju i obniżenie się jego poziomu nazywamy degresją (łac. Trzecia możliwość w wychowawczym rozwoju to regresja wychowawcza. B a t a w i a.). umysłowego. prowadzący do alienacji rozwojowej. K u n o w s k i . Wszystkie poznane kierunki rozwoju dotyczą zmian. jak i psychicznej czy duchowej. Ten kierunek rozwoju nazywany progresją (łac.nym osiągniętym poziomie swych zadatków oraz c) rozwój w dół.różnica) . bądź też przeżytych chorób nerwowych. Trudności wychowawcze i ich tło psychiczne.w wypadku przestępczości nieletnich i młodocianych . I (skrypt wykładów). Pedagogika specjalna (skrypt). Pedagogika specjalna. H a n . W tym wypadku występuje rozwój zahamowany. traktującej o zaburzeniach i nienormalnościach w rozwoju prawidłowym. Zastój natomiast powoduje jakiś rodzaj niedorozwoju i upośledzenia. czyli trudnościami wychowawczymi zachowania się i wykolejeniem lub .

który nie ustaje w próbach oddziaływania na wychowanka w jego zastoju lub regresji i nie traci nadziei mimo malejących szans postępu wychowawczego według zasady contra spem spero. jak i jakościowy proces rozwoju. lekki niedorozwój umysłowy). 7-letniego dziecka u debila (debilizm . np.głuptactwo. w dół lub poziomo. odbywa się zygzakiem. z odpowiednimi właściwościami ciała i duszy.„Na to. . która wyraża się w przejściowym zachowaniu równowagi psychicznej i jej zadaniem jest jakby rozluźnić niższą całość. Inne istoty żyjące przeważnie wedle swej natury. czynniki rozwojowe są to mechanizmy wewnętrzne u człowieka. Są mianowicie pewne właściwości przyrodzone. ale najczęściej nawet normalny rozwój podlega wahaniom. Szkic teorii rozwoju psychicznego człowieka poprzez nierównowagę psychiczną. tworząc nowy układ rozwiniętych już składników. dojrzewanie psychiczne). nie następuje tu dalsza deferencjacja i nie ma możności wyższej integracji. co sprawia. a polega on na całkowaniu. Pierwszy Arystoteles pisał w Polityce . że możliwe są nagłe i radykalne zwroty w kierunkach wychowania z doskonalenia na wykolejenie i odwrotnie. dezyntegracja pozytywna. że rozwój normalny w progresji wychowawczej polega na przeplataniu się okresów dyferencjacji okresami integracji na coraz wyższym poziomie. cyt. etosu lub agosu. nagle się zmienić i otrząsnąć ze zła. D ą b r o w s k i . a 3-letniego u imbecyla (imbecylizm . Warszawa 1964 s. 2. Przede wszystkim bowiem trzeba się urodzić człowiekiem. wyjaśnia nauka o czynnikach rozwojowych człowieka. na negatywnym rozprzęganiu się całości na jej części składowe. rozum. Całkowanie rozwoju nazywa się technicznie integracją (łac. Przeciwnie zaś w rozkładowej regresji wychowawczej zachodzi wciąż rozwijająca się dyferencjacja bez integracji 44 . wprawiające swą energię w ruch omawiane mechanizmy jako czynniki rozwoju. zawrócić. dojrzewanie płciowe. dojrzałość szkolna. Omówione trzy możliwości w rozwoju wychowawczym człowieka mogą wystąpić w zdecydowanie jednym kierunku. jak też przejściowe etapy upadku i cofania się. Nawet w wypadku najgłębszego wykolejenia człowiek niespodzianie może się odrodzić. Podobnie i integracja jest tylko wtedy dodatnia i wartościowa dla rozwoju. W normalnym rozwoju człowieka najpierw następuje wzrost ilościowy w ciągu długiego okresu. z grec).całkowity). K. Warszawa 1964. zaczynającego się nagle i krótkotrwałego. a nie jakąś inną istotą żyjącą. Istota i cele wychowania. niektóre w drobniejszych szczegółach urabia i przyzwyczajenie. by obywatele stawali się dobrymi i cnotliwymi. wpływają trzy czynniki. bo przyzwyczajenie powoduje ich zmianę. integracja z dezyntegracja pozytywną lub chwilowo negatywną. To właśnie mechanizmy rozwoju stanowią przedmiot działania sił zewnętrznych czy wewnętrznych. S o ś n i c k i. s. ale tylko człowiek kształtuje się pod wpływem rozumu. są nimi: natura. Czynniki rozwojowe człowieka Ogólnie biorąc. Toteż wszystkie te 46 trzy czynniki muszą być u niego zharmonizowane" . natomiast całkowite zamknięcie się integracji w sobie stanowi integrację ujemną i powoduje zanik rozwoju wyższego. jak i w drugą stronę: na gorsze i na lepsze. 45 44 rę ku doskonałości. czyli polega na dezyntegracji. które poznaliśmy jako dynamizmy biosu. integer . gdy nie zamyka się. Co do pewnych cech i urodzenie niczego nie przesądza. Polityka (tł. Arystoteles 46 A r y s t o t e l e s .ograniczenie umysłowe. w związku z czym poznanie jej w zarysie wskazuje na istotne elementy zagadnienia. centralizowaniu zróżnicowanych dotychczas części składowych. na który składają się tak okresy możliwego zastoju (plateau). 318-319. To. Jednakże w rozwoju normalnym istnieje tzw.. aby umożliwić dyferencjację na wyższym poziomie 45 . okresy zrywu w góK. O dezyntegracji pozytywnej. a zdolna jest do częściowego rozpadu i przejścia do wyższej dyferencjacji. przyzwyczajenie. 8. Prawidłowość taka powoduje to. umiarkowany lub znaczny stopień niedorozwoju umysłowego). a także mają wpływ na jego ukierunkowanie w górę. które przez przyzwyczajenie ulegają zmianie tak w jedną. dz. rozkład w procesie wykolejenia jest rozkładem osiągniętej poprzednio całości i integracji. Natomiast w wypadku zastojowej degresji pojawia się zatrzymanie rozwoju na poziomie osiągniętej integracji. Na tych możliwościach odmiany wewnętrznej postawy bazuje optymizm pedagogiczny. które uruchamiają tak ilościowy. Właściwie biorąc.Druga zaś postać rozwoju jakościowego nazywa się potocznie dojrzewaniem (np. W ten sposób dyferencjacja przeplata się z integracją. Nauka o czynnikach rozwoju kształtowała się od starożytności. bo on tylko rozum posiada. który jest warunkiem dojrzewania jakościowego. które zaczynają łączyć się w całość.

O wychowaniu. ekso .. empeiros . Natomiast oddziaływanie otaczających rzeczy to głównie dobroczynny. środowisko zaś je realizuje. które współdziałają ze sobą. Zależność od ludzi ocenia autor Emila negatywnie. Od Tamże s. który warunkuje rozwój i daje podniety rozwojowe lub hamuje ten proces. ethos . Troiste czynniki u Arystotelesa. jak i zewnętrznych. na łonie której ma się Emil swobodnie rozwijać. Natywiści (łac. Pogląd Arystotelesa był długo przyjmowany bez zmian. Zawsze jednak człowiek był pojmowany jako dzieło natury albo jako wytwór środowiska.ród. w jednym i drugim wypadku pozostawał tworem i ściśle zdeterminowanym tak. Natomiast empiryści (gr.zbiegać się). twierdzili.obyczaj.do przekonania. który wychowawcami człowieka nazywa: otaczającą nas przyrodę. zależy od ludzi i otaczających rzeczy. czyli współbieżności.wewnątrz i genos . Podobne wyrazy mają tu już odmienne znaczenie. które wskazuje na to. losy własne człowieka oraz innych ludzi 4 8 . potem dołączyła się ze swą krytyką pedagogika socjalistyczna. Stąd biologia powiązała stałość gatunku z czynnikami genicznymi. którzy by w czasach monarchii absolutnej nigdy nie doszliby do znaczenia. dziedzicznych. ponieważ to właśnie oni przez swą dworską i wielkomiejską kulturę deprawują szlachetność natury dziecka. 319. ekologicznego. lecz życie psychiczne. nativus j . który może działać wbrew ludzkim przyzwyczajeniom i ich naturze. endon . nie wykluczała sprawy przewagi jednego z nich. Lwów 1925 2 s. Natura u sentymentalisty Rousseau nie znaczy życia organizmu. że sam człowiek jako świadoma siebie osoba nic nie mógł i nic nie znaczył w swoim rozwoju. Powstały więc dwie odmiany konwergencji. Geny wyznaczają granice możliwości rozwojowych.wymienia więc trzy czynniki kształtujące rozwój człowieka: physis . Najwcześniej filozofia chrześcijańska wystąpiła przeciw dwuczynnikowej teorii konwergencji. wykrywając w nich stałe dla gatunku chromosomy i w nich geny jako podścielisko dziedzicznego przekazywania cech. umysł człowieka. Rozróżnienie więc w rozwoju organizmu czynników genicznych (endogennych . przyjmująca tylko dwa czynniki rozwojowe: wewnętrzne i zewnętrzne jako konwergujące ze sobą. Wcześniej zaś nieco Grzegorz Mendel odkrył 47 48 statystyczne prawa dziedziczności. 1938) sformułował stanowisko pośrednie pod nazwą teorii konwergencji (łac. Dopiero J. Teoria ta głosiła. że w wychowaniu istotną sprawą jest samodzielność wychowanka. zaczęła badać komórki rozrodcze. natomiast zmienność fluktuacyjną form jednostkowych organizmu uzależniła od działania czynnika środowiskowego. przyzwyczajenie pod wpływem życia społecznego oraz logos . począwszy od Locke'a i Hume'a . Tymczasem już w okresie międzywojennym na terenie pedagogiki William Stern (zm.przyrodzony). z ich potencjalną energią rozwojową. ujawniającej geniusz wielu ludzi. Dwu.doświadczony). Mówi on w Emilu o oddziaływaniu wychowawczym. Benekego uległy redukcji w rozwijającej się od XIX wieku psychologii. D a n y s z. które płynie z naszej natury. urodzenie) oraz czynników środowiskowych (egzogenne . z których jedna głosiła nie dający się przezwyciężyć fatalizm dziedziczności.gr. jeśli dojdzie .rozum. dlatego też po raz pierwszy wprowadził czynnik losu. ponieważ teoria ta stoi w sprzeczności z powszechnym doświadczeniem wychowawczym. naszą psychikę. Pod koniec XIX wieku biologia. Rousseau. A.empirystów angielskich. . że lepiej jest inaczej" 4 7 . Beneke był pod wpływem wydarzeń Rewolucji Francuskiej. J. że w każdym momencie rozwój pozostaje pod wpływem tak czynników wrodzonych. doceniany dzisiaj przez współczesną pedagogikę.gr. środowiskowych. który po drugiej wojnie światowej przybrał w biologii postać walki agrobiologii radzieckiej Miczurina i Łysenki z genetykami szkoły Morgana i Weissmanna o przewagę środowiska nad genami. empiria. korygujący wpływ przyrody i wsi. dającymi się zmieniać w swych układach (mutacja) pod wpływem bodźców zewnętrznych. że rozwój cech psychicznych i charakteru ludzi jest wrodzony i niezmienny.i trójczynnikowe teorie rozwoju Teoria konwergencji. druga zaś fatalizm środowiska. Rousseau pierwszy wprowadza innowację. która kształtuje i zmienia cechy człowieka. 10-12. w której nastąpił rozłam stanowisk na natywizm i empiryzm. 3. Myśl Rousseau podejmuje w XIX wieku niemiecki pedagog Beneke. uzbrojona w mikroskop.naturę ludzką jako organizm biologiczny. że w rozwoju decyduje doświadczenie własne. idąc za Rousseau i Schopenhauerem głosili. convergere .na zewnątrz) odrodziło spór natywistów z empirystami.

tj. Prawidłowe więc ukształtowanie samodzielności wychowanka staje się właściwym celem wychowania. szkoła. ponieważ one przyczyniają się do uformowania rozwiniętego typu osobowości. to znaczy zdolna do obiektywnego poznania rzeczywistości w procesie abstrakcji umysłowej. Kościół) oraz kulturalnego 49 (prasa. 72-78. Han-Ilgiewicz. Nie działają w tym bezpośrednio ani czynniki dziedziczne. 3° . miasto) celowe natomiast oddziaływania płyną ze środowiska społecznego (rodzina. D ą b r o w s k i . dalej dążenie do własnego działania (Tuwimowska Zosia samosia). dąży tym samym do osiągnięcia pełni człowieczeństwa jako wszechstronnie rozwiniętej osobowości (idea personalizmu). Mniejsza lub większa podatność na wpływy zewnętrzne tworzy plastyczność rozwojową 50 . Nieznośni chłopcy. Por. z natury swej rozwija się jako osoba. jak widoki. pięknych. wreszcie negatywizm wieku dojrzewania. radio. bądź też zgodnie z dualistycznymi założeniami filozofii wieczystej. Piękna. Zjawiska duchowe są uznawane dziś przez wszystkie systemy współczesnego wychowania. jak też chorobliwych ich zaburzeń pod wpływem stresu życia. Warszawa 1960 2 s. przyzwyczajenie. zdarzenia. Niezamierzone wpływy pochodzą z biosfery. Pęd zaś do samodzielności jest wyrazem dążenia do posługiwania się własnym myśleniem i własnym chceniem u normalnie rozwijającego się dziecka. krajobraz przyrodniczy. Por. Prawdy i Świętości (por.duchowość człowieka zdolna jest do wartościowania i oceniania wszystkich przedmiotów przeżyć w stosunku do siebie (subiektywnie) jako dobrych. naśladownictwo i zwolennictwo. Warszawa 1962 s. Dzisiaj o duchowości człowieka wiemy znacznie więcej. 220 n. początkowo w postaci odruchów obronnych (niemowlę ściąga narzuconą chustkę na twarz). chrześcijańskiej (dusza niematerialna odrębna od ciała). Wreszcie trzecią grupę czynników osobowościowych tworzy duchowość człowieka.na którą składają się sugestywność.niemowlęctwa bowiem rozwija się u niego pęd do samodzielnego stanowienia o sobie. b) zewnętrznych (środowiskowych) oraz c) czynników osobowościowych (duchowych). podporządkowujące wychowanka autorytetowi i czynnikom środowiskowym. Podstawę działania dla czynników zewnętrznych stanowi podatność wychowanka na bodźce otoczenia fizycznego. prawdziwych. w opiniach i przekonaniach. w związku z czym wartościowanie wypływa ze zdolności do miłowania i łączenia się z dobrem. ideotelię W. Wszystkie te wpływy otoczenia i czynników zewnętrznych wytwarzają cechy nabyte wychowanka. 62-63. 2° . zgodnego ze stanem faktycznym. telewizja). czego wyrazem jest wolność woli 50 401. Typy plastyczności psychicznej '»' diagnostyce szkolnej. potem jako przekora w wieku 3 do 4 roku życia (automatyczne „nie" na każdą propozycję otoczenia). lecz w osobie wychowanka dochodzi do głosu coraz więcej duchowość ludzka. Higiena psychiczna. wyrażające się w jego postawach wobec życia i ludzi. jak wiemy. zwierzęta i rośliny) oraz ze środowiska lokalnego (wieś. ani tym bardziej czynniki środowiskowe. zewnętrznych (środowiskowych). W ten sposób trójczynnikowa teoria Arystotelesa (natura. .duchowość ludzka jest wolna. Każdy człowiek. określając jej następujące cechy: 1° . dlatego też ostatecznie w rozwoju decydują czynniki trzecie 49 .duchowość ludzka jest rozumna. 0 tyle znów podatność na wpływy zewnętrzne i plastyczność rozwojowa dostosowuje się do różnorodności czynników środowiskowych i tworzy nowy element nabywania zmiennego doświadczenia osobistego. dalej wrodzoność pewnych cech nabytych w czasie prenatalnym oraz stany somatyczne organizmu tak w zakresie zdrowej równowagi procesów fizjologicznych. czyli wewnętrznych (genicznych) oraz czynników drugich. autorytet wychowawczy. wzór postępowania. jak przykład. czyli istota rozumna i wolna. N. Czynniki trzecie nazwiemy osobowościowymi. których jest on świadkiem oraz otoczenia społecznego. pięknem. w której przebywamy (klimat. jak też i celowe. która z materiału spostrzeżonego odrywa cechy istotne przedmiotu. w przyzwyczajeniach i nawykach. tworząc z nich treści prawdziwego pojęcia. dźwięki. Już Boecjusz podkreślał rozumność substancjalną w osobie ludzkiej. szlachetnych itp. K. chociaż różnie się je ujmuje 1 interpretuje według założeń monistycznych filozofii idealistycznej lub materialistycznej. prawdą w swoim przeżyciu. Pierwsza grupa obejmuje dziedziczność biologiczną. które przełamują fatalizm konwergencji czynników pierwszych. Drugą grupę czynników rozwojowych stanowią wszelkie wpływy zewnętrzne środowiska zarówno niezamierzone. O ile dziedziczność pierwszej grupy czynników wewnętrznych jest stała.. Sterna) i żyć tymi ideałami. dlatego też duchowość może tworzyć najwyższe ideały Dobra. rozum) rozszerza się dziś w oparciu o współczesną naukę na trzy grupy czynników: a) wewnętrznych (genicznych). widowiska.

abp K. Agos ma więc swoje powinowactwo z rodzącą się duchowością wychowanka. czyli czynnika drugiego. dążenia wolnościowe. za innych ludzie. wystarczająco wyjaśnia mechanizmy działające w rozwoju człowieka. Por. zasad działania i metody kontemplacji filozoficznej. przez układy warunków środowiskowych etosu (uznanie lub krzywda. instynktów. Jednakże właściwym zadaniem wychowawców jako siły agosu jest prawidłowe ukształtowanie czynników osobowościowych wychowanka. gdy poprzez jego bios (zdrowie lub choroba). wartościowanie. temu więcej krzyży daje. np. prawzór matki czy ojca). stąd nie zadowala się odbiorem tylko i przeżywaniem gotowych dzieł kultury. niesprawiedliwość) bądź też agosu (powodzenie szkolne lub trudności wychowawcze i konflikty) doprowadza do nawrócenia i przeświadczenia z wiary. wykoleja się i traci sens swego życia. mającego z natury swej oddawać Bogu chwałę. oceniania. jak wierzy chrześcijaństwo swoje niezbadane wyroki . że kogo Bóg bardziej kocha. aby zapanowała nad całością oraz formowanie na tej podstawie pełni człowieczeństwa we wszechstronnie rozwiniętej osobowości człowieka. W o j t y ł a. przekracza granice zmysłowego doświadczenia (transcendencja) i sięga aż do poznanania źródeł bytu. bądź też przez oryginalną twórczość. Sytuacja losowa natomiast ciąży nad całością układu trzech dynamizmów zewnętrznych i mechanizmów wewnętrznych tych potrójnych czynników rozwojowych. a jego najlepsze duchowe cechy gatunku. Lublin 1960. na działanie psychagogiczne od wewnątrz wychowanków. Ogólnie biorąc.nagrody i kary według zapowiedzi Chrystusa: „jeśli się nie nawrócicie. łamiąc i przeciwstawiając się konwergencji czynników wewnętrznych i zewnętrznych. któremu jedynie. twórczością i religijną otwartością tworzą cechy gatunkowe człowieka {homo sapiens) i decydują ostatecznie o rozwoju wychowanka. podobnie jak bios pokoleń i rodziców wiąże się z dziedzicznością. rozwijająca intuicję Arystotelesa o trzech czynnikach wychowania. aktywności i kontemplacji zgodnie z prawami logiki. przez wynalazczość i odkrywczość w tworzeniu techniki. do Absolutu i Boga. procesów decyzyjnych (decydowania). swoje życie i postępowanie. co chrześcijaństwo zawarło w określeniu: anima humana naturaliter christiana. narodzie. wszyscy tak samo zginiecie" (Łk 13. które jest odpowiednikiem greckiej metanoi i prorockiego pojęcia powrotu do Boga {szub). jak też ciosami nieszczęść i wymierzeniem wyższej sprawiedliwości Bożej. rodzinie. a etos pokoleń historycznych i otoczenia społecznego przekazuje dziedziczność społeczną i uruchamia mechanizmy wewnętrzne cech nabytych jednostki lub archetypów (prawzory zbiorowej świadomości wg Junga. aktywna twórczość i otwartość metafizyczna nie uzgodnione z prawdą o rzeczywistości i łasce. wartościowaniem. jak rozumność. Miłość i odpowiedzialność. 5° . Tak pojęte czynniki osobowościowe duchowości wraz z ich rozumnością. dlatego też duchowość człowieka w głębiach swoich ma nastawienie religijne. wyboru dobra.w wyborze dobra i możność brania odpowiedzialności moralnej za siebie. Stosując się zaś do reguły metodologicznej entia non sunt multiplicanda nakazującej. . by bytów. w małżeństwie5 x. szuka Boga i pragnie zjednoczenia z Nim. hierarchią obiektywną wartości. np. W przeciwnym wypadku zaniedbania wychowawczego powstaje kulturalne opóźnienie rozwoju wychowanka. Działanie więc nieszczęśliwego losu w ujęciu wiary ma na celu Opatrznościowym nawrócenie się człowieka. uwarunkowanie i dozorowanie właś51 ciwego funkcjonowania ich mechanizmów wewnętrznych myślenia. ponieważ tworzy i uruchamia masę dziedziczną czynnika pierwszego. mającej. zgodnie z powszechnym doświadczeniem wychowawczym. Równocześnie w ten sposób stwierdzamy. oddziałujących specjalnie na duchowość człowieka. lecz dąży do szukania nowości bądź to przez przetwórczą pracę nad uszlachetnianiem materii dla dobra ludzi. 4° . że agos jako działanie wychowawcze głównie nastawiony jest na prawidłowe kształtowanie trzeciego czynnika cech osobowościowych. Wówczas ta jednostka nie ukształtowana prawidłowo w swej duchowości przez wychowawców staje się aspołeczna. złych nawyków.dalej duchowość człowieka jest twórcza. Los bowiem ingeruje we wszystkie składniki układu rozwojowego tak swoim błogosławieństwem i pomyślnością warunków dla jednostki. Powrót ten wymaga odwrócenia się od zła i zwrócenia się całkowitego do Boga. W wypadkach więc losowych chrześcijaństwo widzi tajemnicze działanie Opatrzności i miłości Bożej. antyhumanistyczna.wreszcie duchowość ludzka jest otwarta na głębię metafizyczną. nałogów i namiętności. wolnością. budzenie jego duchowości. nie poddane Logosowi prawdy i łaski tracą swą bytową orientację i stają na służbę sił różnych popędów. czemu towarzyszy żal z powodu dopuszczenia się grzechu i radość wrócenia na drogę prawdy. przekształcających naturalną rzeczywistość. zaprzecza dwuczynnikowa teoria konwergencji.5). teoria trójczynnikowa. nauki i kultury. przyczyn. jak widzieliśmy.

) rozwijającego się podmiotu 5 3 . 53 H. ale wspólnymi wszystkim ludziom normalnym (a tylko zdeformowanymi lub zahamowanymi przez defekt organiczny u niedorozwiniętych i upośledzonych umysłowo). Psychologia rozwojowa. dobru. różnymi co do stopnia od przeciętności do geniuszu.silny. Ta powszechność gatunkowa wynika stąd. czynnik nauczania i wychowania) 52 . Tak np. 141. mowy. degresji lub re- S. 52 II Czynniki zewnętrzne (środowiskowe. jest przedmiotem samorzutnych przejawów myśli. że celowe wychowywanie w domu i w szkole należy do czynników zewnętrznych i nie jest nazbyt skuteczne. potem w zainteresowaniach poznawczych i w tendencji samowychowawczej jest tylko manifestacją zewnętrzną rozwijających się w głębi czynników osobowościowych.. pięknu i świętości {sacrum) czynniki osobowościowe człowieka wpadają w ciemność i przyczyniają się do wykolejenia i zguby. Por. Szumana kryje się genetyczna teoria dwuczynnikowa. początkowo przejawiający się w zabawie. habilitas . 4 s. Ż e b r o w s k a . istnieje sama przez się. np. Warszawa 1966 s. Jako duchowe czynniki osobowościowe wymagają nie tylko naturalnego rozwoju. natomiast czynnik aktywności własnej wychowanka. O czynnikach kształtujących psychikę dziecka w wieku przedszkolnym (W:) Zagadnienia dynamiki rozwoju człowieka.zdatność) uzyskania pewnej zdatności w wypadku niedorozwoju i upośledzenia. społeczne) a) Bodźce i wpływy środowiska warunkujące i aktualizujące rozwój psychiki dzieci i młodzieży b) Umyślne. b) indywidualna skłonność do przejawiania umysłowej i fizycznej energii (tzw. że duchowość jako czynnik trzeci rozwoju jest substancjalna dla natury człowieka. dz. który oświeca całą rzeczywistość ziemską. czynnik aktywności własnej). znów. „Roczniki Filozoficzne KUL" z. K u n o w s k i . dążeń wolnościowych. gdyż ten badacz wszystkie cztery czynniki grupuje w dwu działach: I Czynniki wewnętrzne (biologiczne) a) Anatomiczne i fizjologiczne wyposażenie oraz rozwojowe kształtowanie się organizmu dzieci i młodzieży b) Potrzeby. Żebrowskiej. Współistnienie i współdziałanie cech duchowych (gatunkowych) człowieka z jego indywidualnymi cechami wrodzonymi (genicznymi) i cechami nabytymi (środowiskowymi) dopiero w pełni wyjaśniają uwarunkowanie możliwości rozwojowych. Nie zmienia to jednak faktu. S z u m a n. wartościowania. . skłonności i dążenia stojące u źródeł aktywności własnej dziecka. O czynnikach rozwoju człowieka . 55 M. pedagogika socjalistyczna wymienia 4 czynniki rozwoju w następującym układzie: a) biologiczne wyposażenie szczególnie w budowie mózgu według typów systemu nerwowego Pawłowa (tzw. re . by należało je wydzielać jako szczególnie ważny czynnik.dyskusyjnie. teoria trójczynnikowa przewyższa pod tym względem teorie wieloczynnikowe. d) aktywność i własna działalność (samowychowawcza np. Trudności wychowawcze i przestępczość nieletnich. twórczości i porywów ponad doczesność i zmysłowość. jej stan i znaczenie dla pedagogiki (W:) Pedagogika na usługach szkoły. stanowi rozwinięcie teorii dwuczynnikowej. kolor włosów lub tęczówki oka). dążeń. S p i o n e k. Warszawa 1960 s. Spotyka się tu także inne określenia. naprzeciw.czynników zbytecznie nie mnożyć (tzw.w tył. S z u m a n. nie kierowane ku prawdzie. 16-17. ale także prawidłowego ich nastawienia przez kulturę wychowawców ku Logosowi prawdy i łaski. validus . 15-31. twórczych i metafizycznych ku źródłom bytu są cechami gatunkowymi. nie tworzy z teorii trójczynnikowej jakiejś tylko odmiany natywizmu jako wrodzona dyspozycja człowieczej natury. Przy tym czynnik trzeci duchowości z jej cechami osobowościowymi. c) świadomy proces wychowawczy w nauczaniu i wychowaniu. natomiast cechy osobowościowe jak zdolność poznawania. ocen. S. s. Tak więc czteroczynnikowa teoria nazywana jest także teorią dialektyczną ze względu na wzajemne oddziaływanie dwustronne między 55 czynnikami . Wrocław 1956. np. Inaczej pozostawione samym sobie. czynnik środowiskowy) oraz d) wpływ szkoły i wychowawców na kierunek rozwoju dzieci i młodzieży (tzw. czynnik natywistyczny). b) czynniki środowiskowe. rozwijającymi pełnię osobowości ludzkiej. celowe rozwijanie i kształtowanie przez nauczanie i wychowanie 54 . 77-85. c) biologicznie i kulturalnie zróżnicowane środowisko rozwojowe (tzw. zdrowy) i rehabilitacji (łac. 54 S. s. a) czynniki organiczne. natomiast trójczynnikowa teoria w sposób istotny różnicuje czynniki rozwoju człowieka. W ujęciu czynników przez prof. cyt. M. brzytwa Ockhama). czyli jest stała w człowieku. które dynamizują cały jego przebieg. Dialektyczna teoria rozwoju psychicznego (W:) Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży pod red. umysłowego przez naukę w szkole lub rewalidacji (łac. Natywistyczna wrodzoność dotyczy zindywidualizowanych cech materialnych osobników ludzkich (np. 95.

Warstwicowa teoria rozwoju człowieka zakłada. która w wypadku niedoboru czynników zewnętrznych i braku wpływów wychowawczych musi być niewielka i płytka (cherłactwo). doprowadzający do dorosłości56. wyraża się w zagadnieniu periodyzacji okresów rozwojowych. że czynniki wewnętrzne (geniczne) są zróżnicowane rodzajowo i spontanicznie dochodzą do głosu we właściwym dla siebie czasie i w ustalonej kolejności. 57 W. w którym pojawiają się nowe zapotrzebowania. K u n o w s k i. Systematische Padagogik. prężności dynamicznej na osiągniętym poziomie.gresji wychowawczych.Znacznie pogłębił tę teorię prof. wyjaśniająca przede wszystkim przebieg procesu normalnej progresji wychowawczej. 215-241. Jednakże ani okresy rozwoju fizycznego bujania w górę i pełnienia. wyróżniając w wychowaniu odrębne warstwy. nauka od czasów pozytywizmu szukała podstaw empirycznych dla periodyzacji życia ludzkiego. s. Ł a z o w s k i i R. zapoczątkowana przez Wilhelma Flitnera. (zm. Stanowi ją tzw. Breslau 1933 s. Z kolei więc pedagogika teoretyczna przechodzi do przestudiowania samego normalnego procesu rozwojowego. 34-50. 78-81. F 1 i t n e r. społeczną. H e s s e n . że rozwój człowieka jako istoty żywej odbywa się zgodnie z określoną prawidłowością. O sprzecznościach i jedności wychowania. społecznym czy też duchowym. a na jego tlfe możliwości zastoju (degresja) oraz rozkładu i dezyntegracji w procesie wykolejenia (regresja). R o z d z i a ł III WYCHOWANIE JAKO ROZWÓJ BIOSU 1. Po wprowadzeniu poprawek w dynamicznym ujęciu warstw. która łączy w sobie wszystkie możliwości rozwojowe ludzi. wzrastają ilościowo aż do pewnego maksimum. nie mogąc w sposób istotny mówić o rozwoju fizycznym. kulturalną i moralną. wymieniając: a) naturalny wzrost.). przedszkolny (do 7 roku życia). dlatego też psychologia rozwojowa szukając czynników zmian i faz psychicznych przyjęła potoczny podział na niemowlęctwo (do 1 roku życia). który pierwszy mówił o 4 sytuacjach lub liniach rozwoju. b) społeczne przekazywanie kultury. Po odrzuceniu tradycji starożytnej podziału życia ludzkiego na siedmiolecia (dziecko.. Teoria warstwicowa rozwoju człowieka Przekonanie. które nakładają się jedne na drugie. Sergiusz Hessen 56 E. dz. ani rozwój kośćca czy uzębienia nie dały wyraźnych jednolicie granic. Proces wychowawczy i jego struktury. S. do 4 roku życia). w których zachodzą tak zmiany ilościowe. poza które warstwa już nie sięga. Lwów 1939 s. powodujące różnicowanie się składników. jak on przebiega i czym jest uwarunkowany. pacholę. 1950 r. warstwicowa teoria wychowania. Rozwój fizyczny dzieci. jak potem dojrzewanie jakościowe. wiek poniemowlęcy (czyli żłobkowy. cyt. wpływy wychowawcze. dzięki czemu „jednostka ludzka istnieje jak gdyby razem w czterech płaszczyznach bytu. jak też jakości dostarczanych czynników zewnętrznych stanowi tzw. dorosły aż do głębokiej starości w wieku 70 lat) ze względu na magiczne znaczenie siódemki. czyli dyferencjację podłoża.. jak w geologii górotwórcze warstwice 59 . ale od tego czasu warstwa ustala się w swej strukturze i musi być dalej wciąż podsycana co do żywotności. wiek szkolny dorastania i młodzieńczy. Potrzeby. Dlatego też pedagogika jako nauka o wszechstronnym rozwoju człowieka musiała wypracować teorię. Każda warstwa w swojej kolejności najpierw przechodzi okres rozwijającego się kształtowania.powstała szczegółowa teoria wszechstronnego rozwoju. c) historyczny proces wprowadzenia wychowanka do świata wartości i d) duchowy proces powstawania w nim moralno-religijnego życia ". tworząc różne podłoża wychowania. psychofizyczną. . młodzieniec. którym odpowiadają cztery warstwy wychowania: jako organizm psychofizyczny. T o m a s z e w s k a . jako jednostka społeczna. Lublin 1946. Razem rozwój podłoża wraz ze sprzężonymi z nimi wpływami wychowawczymi tworzy warstwę wychowania. Rozwój każdego podłoża manifestuje się wzrostem potrzeb. Jednakże psychologia rozwoju dzieci i młodzieży bada tylko przemiany psychiczne. w wypadku zaś nadmiaru czynników zewnętrznych wielka i głęboka (wybujałość). ponieważ przebiegają zbyt indywidualnie.. który 58 59 (W:) S. jako osobowość włączona w tradycję kulturalną i jako członek królestwa duchów" 5 8 . ponieważ maksimum stanowi losowo wyznaczony górny pułap dla danej jednostki. zaspokajane właściwie przez czynniki zewnętrzne i przez wychowawców. których zaspokojenie kierowane przez wychowawców we właściwym czasie i co do ilości. Zagadnienia dynamiki rozwoju człowieka.

a) Najwcześniej od przyjścia dziecka na świat i w ciągu całego okresu przedszkolnego formuje się warstwa biologiczna. czyli integracji. W trakcie anatomicznego i fizjologicznego rozwoju organizmu dziecka. a bojowym u ludów koczowniczych. działających bezpośrednio na tkanki ciała. Rozwój fizyczny dziecka. wreszcie e) warstwa czysto duchowa lub światopoglądowa. co szczególnie w historii odbijało się na charakterze spokojnym ludów rolniczych. W celu dalszego i ciągłego usprawniania organizmu konieczne jest podsycanie jego energii i żywotności przez wychowawcze dostarczanie czynników zewnętrznych. praksje ręczne. w której jednostka od młodości żyje. Przyjrzyjmy się treściom i celowości poszczególnych warstw w rozwoju człowieka. b) warstwa psychologiczna. dzięki czemu jednostka dojrzała biologicznie staje się nie tylko zdolna do reprodukcji. dostarczająca typowego pożywienia z przewagą białka roślinnego lub zwierzęcego. jako twórca kulturalny i jako istota duchowa. flora i fauna. Zaspokajanie potrzeb wychowanka (a) przez wpływy wychowawcze przy pomocy czynników zewnętrznych. który żyje jako organizm. W całości więc wszechstronnego rozwoju człowieka mamy pięć okresów rozwojowych. które nie są cyfrą magiczną. d) warstwa kulturologiczna. rozwijają się zaś popędy. Warstwa biologiczna dojrzewa pod względem płciowym w okresie dorastania pod koniec drugiego i w początkach trzeciego siedmiolecia w naturalnej u człowieka synchronizacji z dojrzewaniem psychicznym i społecznym. wymaga odpowiednich czynników zewnętrznych jako wpływów wychowawczych i dochodzi do dojrzałości w procesie scalania się. tworząc granicę orientacyjną dla przyśpieszenia (akceleracji) lub opóźnienia (retardacji) rozwoju w stosunku do osiągniętego maksimum (M) poprzedniej warstwy. Okresy rozwojowe zaś przebiegają w granicach siedmioleci. Podłoża te wynikają z bogactwa natury człowieka. klimat. 31-32.obniża się dopiero znacznie później z utratą plastyczności rozwojowej w starczym zniedołężnieniu. fizykochemicznych. na którym może się rozwinąć kolejno następna warstwa wyższa aż do ujawnienia się wszystkich podłóż rozwojowych. z przyrostem jego wagi i wzrostu postępuje wapnienie kośćca i usprawnienie systemu nerwowego. która wyrabia twórcę kulturalnego w człowieku. Warszawa 19644 s. odległość od morza. kształtująca w pełni duchowość i jej stronę religijno-moralną. rozwija się jako psychika. (b) wzrastające do pewnego maksimum po łuku rozwojowym (M) i tworzenie się wyższej warstwy przedstawia graficznie poniższy wykres. woda. Równocześnie właściwości organizmu w warstwie biologicznej wyrabiają się pod wpływem konstelacji czynników geograficzno-fizycznych środowiska życiowego. odruchy warunkowe. 60 J. powietrze. wreszcie kształtują się reakcje ruchowe. lecz wyznaczają rytm rozwoju naturalnego ludzi. W tym okresie wygasa instynkt ssania. tak że zupełny brak objawów wyższej warstwy po upływie siedmiolecia wskazuje na zahamowanie rozwojowe i jakiś rodzaj niedorozwoju (degresja). rozwijająca całokształt psychiki. mowa. Każda warstwa więc ma swój czas rozwoju. Tak więc ukształtowana warstwa wcześniejsza stanowi fundament. jako osoba społeczna. słońce. pasterskich. jak ukształtowanie pionowe. tworząca nasz organizm. takich jak pokarm. c) warstwa socjologiczna. . wspinanie. zapoczątkowujących pięć odrębnych warstwie wychowania. jak chodzenie. najbliższej okolicy. ale odpowiedzialnie zakłada własną rodzinę małżeńską i włącza się do gatunku ludzkiego przez rozmnażanie. Całość warstwie nakładających się na siebie kształtuje się w następującej kolejności: a) warstwa biologiczna. ruch i warunki dobrego snu. B o g d a n o w i e z. który pokrywa się białą otoczką mielinową między 1 a 3 rokiem życia 60 . formująca osobę społeczną wychowanka.

stosunków społecznych między jednostkami i grupami (np. pomocnika matki).. rozmów. Wyrazem tego jest początkowe tworzenie band dziecięcych dla wspólnej zabawy. Następuje więc wszechstronne ukształtowanie psychiki jednostki. Rozpoczyna się wówczas właściwy. zwierzęciem społecznym. która rozwija się już nie pod wpływem czynników fizykochemicznych pokarmu. co dzieje się w otaczającej rzeczywistości i niosą ze sobą logiczne znaczenie rozumiane przez odbiór w świadomości przy pomocy mowy jako II układu sygnalizacyjnego. w szkole (pilny uczeń). grupy zawodowej. a rozwijające się poprawne myślenie przyczynowe kształtuje zdolności poznawcze. Stąd specjalne znaczenie dla ustalenia cech charakterystycznych psychiki wychowanka mają krajobrazy (górski. w organizacji młodzieżowej. pomocy. które według Pawłowa jako sygnały I układu analizatorów zmysłowych dają znać o tym. w kręgu rówieśników („równy" kolega) itp. to znaczy takich zjawisk działających na zmysły (czyli fenomenów wzrokowych. W związku z tym wpływy wychowawcze rozwijające warstwę psychiczną tworzą się z przeżyć i doświadczeń. potem paczek rówieśników dla zwierzeń i szukania uznania jako członka grupy szkolnej kolegów. począwszy od rodziny (dawniej rodu). rodzi się spontaniczne szukanie przez wychowanka kontaktu z rówieśnikami. z nauki szkolnej. konsument sztuki lub innej . powietrza itp. jak to określił Arystoteles. w której inteligencja jako umysłowa zdolność przystosowuje się do nowych zadań w szkole. Wyraża się ona w spontanicznym uczuleniu jednostki na wartości zawarte w wytworach (artefektach) kultury wyższej. zjawiają się nastawienia międzyludzkie. obywatelskiej. muzyka. które płyną z różnych form współżycia (demokratycznego lub autokratycznego). Dojrzała psychika w trakcie rozwoju kształcenia szkolnego i ćwiczenia inteligencji włącza się w „mądrość" gatunku człowieka. w klasie szkolnej. nauka. W wyniku rozwoju warstwy socjologicznej kształtuje się osoba społeczna wychowanka. lecz pod wpływem czynników fenomenologicznych. jak też nowych warunków życiowych. związanym z procesem dojrzewania płciowego w warstwie biologicznej. to w wieku młodzieńczym nadbudowuje się nad nią nowa warstwa kulturologiczna (lub kulturotwórcza). Zaczyna się wtedy pogłębiać zrozumienie dla potrzeb współżycia z innymi w rodzinie. kierowane sympatią. technika. samorządowej. W związku z tym zainteresowania wychowanka skierowują się na zewnątrz ku przyrodzie i technice. Dziecko wiejskie jest mniej elokwentne i mało obyte z różnorodnością zjawisk miasta. a nie rozproszone na zewnątrz. oglądanych filmów czy obrazów. c) W trzecim okresie dorastania. dobrego syna. które powodują.). prawo. narodowej. samorzutny proces uspołecznienia się wychowanka w trakcie rozwoju nowego podłoża społecznego i warstwy socjologicznej. parafii. dotykowych itd. tytuły. walki itp. lesisty itp. by wygodniej żyć lub sprytnie urządzać się w życiu. opieki. W ten sposób początkowo wyrasta kulturalny odbiorca.). dążeniowe zaczynają podlegać kierownictwu czynników intelektualnych.). zawierającego pojęciowe sygnały sygnałów zmysłowych. morski. instytucji społecznych (urzędy.b) Z tzw. Zależnie od rozbudzonych zainteresowań kulturalnych. z obserwacji. praktycznych i poznawczych. polityka czy moralność i religia). przyjaźnią i miłością do innych ludzi. opanowuje w tym celu technicznie przyrodę. węchowych. za to staje się bardziej skoncentrowane wewnętrznie. ponieważ człowiek z natury swej jest animal sociale. organizacje). zainteresowania inną płcią. Dlatego też psychika dziecka wiejskiego różni się jakościowo od psychiki dziecka miejskiego. Kościoła. symbole). obserwacja zjawiska potęguje uwagę dowolną. a przede wszystkim wygląd lokalny rodzinnej lub zamieszkiwanej wsi czy wielkiego miasta. drużyny harcerskiej czy futbolowej. od zamiłowań. znając głębiej z doświadczenia życie przyrody zmieniającej się w jednostajnym rytmie pór roku. samorzutny rozwój warstwy psychologicznej. plastyka. wraz z ich obowiązkami i nabywanymi prawami aż do stania się pełnoprawnym członkiem grupy rodzinnej. uzdolnień i talentów rozpoczyna się pogoń za wrażeniami estetycznymi przy przeżywaniu i przyswajaniu sobie podobających się jednostce wartości kulturowych. Dojrzała jednostka pod względem społecznym włącza się stopniowo w coraz szersze grupy społeczne. odznaki. zwyczajów i obyczajów (pozdrowienia. jak sztuka (poezja. Rozwój warstwy socjologicznej wymaga odrębnych wpływów wychowawczych. że dotychczas rozwinięte funkcje uczuciowe i wolitywne. wycieczki krajoznawcze i podróże odbywane po świecie. d) Kiedy ukształtowana w zarysie osoba społeczna będzie dalej się rozwijać i dojrzewać w warstwie socjologicznej. dojrzałością szkolną około 7 roku życia zaczyna się w początkach wieku szkolnego gwałtowny. filozofia. Na osobę społeczną składa się szereg ról spełnianych w rodzinie (np. który jako homo sapiens wynajduje pomysłowo narzędzia i środki do zaspokojenia swych potrzeb życiowych. przywództwa. słuchowych. zwolennictwa. narodu i państwa aż do obywatelstwa świata w sprawach międzynarodowych i politycznych.

zabytki.przecier- . budzą głębszą refleksję duchową nad znikomością człowieka i świata. mimo to z modelem teoretycznym musimy się liczyć. dlatego też zasługująca na nazwę warstwy światopoglądowej.. całkowity rozwój biosu jednostki jest warunkowany pomyślnym działaniem życia społecznego.korzystny układ sytuacji losowych. śmierć najbliższych. od których zależy osiągnięcie pełni rozwoju społeczeństwa. dzięki czemu rozumność staje się mądrością w szukaniu prawdy i dobra. zaspokajających umiejętnie a zgodnie z postępem wiedzy naukowej odpowiednimi środkami zewnętrznymi potrzeby rozwojowe wychowanka oraz 4° . bez żadnych obarczeń dziedzicznych. kształtują głęboką religijność. jeżeli nie zdradzają oryginalnego talentu. koniecznymi dla rozwoju warstwy kulturologicznej są przede wszystkim wybitne lub klasyczne dzieła literackie. zdolności do wartościowania stwarza miłość najwyższego ideału Prawdy. równocześnie wolność wybierania dobrej drogi kształtuje plan życiowy z pełną odpowiedzialnością za swe postępowanie i za innych ludzi. W całości biorąc. aniżeli teoretyczne określenie wektorów sił i wypadkowych toru. że jest abstrakcją oderwaną od rzeczywistych warunków życia. Pomimo to wychowanek rozwija się na tej drodze jako twórca kulturalny choćby w skromnym zakresie. nie w znaczeniu trwałego szczęśliwego losu. rodziców. a przynajmniej jako kulturalny odbiorca. nad ułomnością ludzką. majstrów. prawa naturalnego zgodnie z sumieniem jednostki i urabiający jej doświadczenie. duchowe. e) Wreszcie w początkach wieku dorosłego człowieka kształtuje się ostatnia warstwa czysto duchowa. a nastawienie otwarte na głębię metafizyczną doprowadza wreszcie do ujęcia źródeł bytu..z dobrem dla jednostki . muzyczne. nauczycieli. oficerów itp. teatry itp. w której tworzy się synteza światopoglądowa. do jakiegoś typu myślenia i cywilizacji oraz do kultury ogólnoludzkiej tak przeszłej. gdy na przykład fizyka daje wzór na ruch jednostajnie przyśpieszony. rozwój podstawowej siły biosu wychowanka zaczyna się więc od życia biologicznego i aktywności fizjologicznej organizmu. ponieważ on nam wyjaśnia możliwości prawidłowego przebiegu procesu. Pierwociny te mają zwykle charakter naśladowczy. jak cudowne wyzdrowienia. Ale zarzut taki należy postawić każdej nauce. koneser jakiegoś zagadnienia. Dzięki temu dojrzała duchowo jednostka odkrywa świat nadprzyrodzony i włącza się duchowo do rzeczywistości nadnaturalnej i Boskiej. Równocześnie teoria warstwicowa wychowania wskazuje na poczwórne uwarunkowania. czyli etosu oraz oddziaływaniem wychowawców. Dojrzałość kulturalna jednostki włącza ją do określonej tradycji historycznej i kulturalnej własnego narodu. a w końcu przekształca się w życie wewnętrzne. planetaria. przekazywanych przez rodziców i wcześniejsze pokolenia dziadków. lecz dających się . Specjalne znaczenie dla rozwoju warstwy czysto duchowej. Dobra i Piękna. toteż zanikają. Szczególnie nadzwyczajne wypadki. Teorii warstwicowej wychowania można łatwo zarzucić. porywy zaś i intuicje twórcze wyłaniają syntezę światopoglądową.dziedziny kultury. przeobraża całego człowieka w „nowe stworzenie". epigoński i grafomański. plastyczne. rozwiązanych teistycznie lub przez negację . od konkretnych systemów szkolnego wychowania i ich społecznych ideologii. czyli Absolutu i do dania osobistej odpowiedzi na te stwierdzenia w postaci przekonań religijno-moralnych. biblioteki. duszpasterzy. dla zapanowania duchowości nad cielesnością mają wypadki losowe szczęśliwe lub nieszczęśliwe dla życia ludzkiego. Czynnikami zewnętrznymi. krytyk lub entuzjasta nowej twórczości w jakiejś interesującej go dziedzinie kultury. W rzeczywistości rozwój konkretnego człowieka jest jeszcze bardziej skomplikowany. 2° . muzea i skarbce. wreszcie pojawiają się pierwsze młodzieńcze próby własnej twórczości. a więc agosu w ramach sprzyjających sytuacji losowych. który jest obliczony dla próżni przy braku wszelkiego oporu środowiska. znawca. moralność i pogląd na świat. jak i współczesnej.ideowy agos współpracujących ze sobą wychowawców. Są to: 1° -zdrowy bios jednostki. ocalenia z katastrof. przekazujący ogólno-ludzkie zasady moralne.ateistycznie. oporu powietrza i siły wiatru. lecz krzywej balistycznej w warunkach przyciągania ziemi. przy bogatych zadatkach genicznych. Przecież nigdy przebieg wychowania nie jest idealny i nie odbywa się bez trudności i załamań. bez większej dysharmonii i konfliktów. szczególnie alkoholizmu i narkomanii zatruwających system nerwowy i niszczących siłę biosu jednostki. W rzeczywistości bowiem ruch odbywa się nie po prostej. która znosi pocisk z idealnego toru. Jednakże warstwicowo pełny. 3° . potem może uformować się amator. postawy i cechy nabyte bez nałogów. pomniki historyczne. wstrząsające spotkania itp. bezradnością. które począwszy od chrztu i przez współpracę z łaską Chrystusową. powodują prawdziwe nawrócenia do Boga. Do głosu dochodzi tu pełnia rozwiniętej duchowości ludzkiej.obyczajowy etos społecznego otoczenia i narodowej kultury.

a mało jest takich. dyskryminacja jakiegoś rodzaju . które jednak z postępem pedagogiki specjalnej przez kompensację zmysłów lub rehabilitację są znacznie złagodzone i prawie usuwane. 2.pięć czasowych nieszczęść lub przezwyciężyć przez pracę i wysiłek wychowanka. Jednakże ciasna jest brama i wąska. Formy aktywności własnej wychowanka nazywamy rozwojowymi formami życiowymi. Bo szeroka jest brama i przestronna droga. twórczości aż wreszcie dochodzi do głębszego przeżycia światopoglądowego o charakterze modlitewnej kontemplacji. która warstwa aktualnie się rozwija. około 7 roku życia. prawidłowości strukturalne życia społecznego oraz poprawność działania wychowawczego. Te ciasne bramki losu w slalomie życia i w przebiegu jego rozwoju wychowawczego dotyczą złego funkcjonowania dynamizmów biosu. wady etosu lub błędy agosu. Tak właśnie Chrystus zaleca: „Wchodźcie przez ciasną bramę. Dlatego też teoria warstwicowa nie wyobcowuje się z rzeczywistości przyrodniczej. ponieważ warunkują one prawidłowy rozwój wyższych warstw i są jedynie kształcące dla danego okresu życia. 61 . co też w chrześcijaństwie zostało nazwane modlitwą. czy jest opóźniona lub przyśpieszona. etosu czy agosu. ofiarności dla dobra swego rozwoju. potem dociekania. pozbawione Por. Obok tego mogą się pojawiać dysfunkcje etosu. Dodatkowo może stawiać większe przeszkody i trudności dla lepszego ich pokonywania przez wydobycie z wychowanka większej mocy w walce z przeszkodami. które niszczą trzy zasadnicze warunki progresji wychowawczej. a nie wyrasta z przestarzałych podstaw filozoficznych.). lecz i one są stopniowo przez pedagogizację (np. pochodzenia społecznego. Wreszcie niezawinione. Los najbardziej pomyślny nie zwalnia jednostki od osobistego wkładu trudu i poświęcenia. który jednakże daje się przebyć. że w każdym okresie rozwoju biorą udział nie tylko konwergujące ze sobą czynniki wewnętrzne (potrzeby rosnącego podłoża) oraz sprzężone czynniki zewnętrzne (wpływy wychowawcze). niszczenie naturalnego środowiska życiowego człowieka) traktuje jako zadanie do wykonania przez osobisty wysi- łek wychowanka przy pomocy zachęty wychowawców i przy pomocy postępu wiedzy pedagogicznej. upodobanie do bajek dzieci wiejskich jeszcze w wieku 10-11 lat świadczy o powolniejszym tempie rozwoju w stosunku do dzieci z miasta. dlatego też jako charakterystyczne symptomy ułatwiają wychowawcom orientację co do tego. Tak np. M i 11 e r. które przełamują konwergencję i decydująco kształtują kierunek rozwoju zgodnie z dążeniami do potęgującej się samodzielności wychowanka. nauczycieli.13-14). Rozwojowe formy życiowe Teoria trójczynnikowa wychowania głosi. zdanie przeciwne R. by dostać się na właściwą drogę dalszego życia doczesnego i wiecznego. bierze pod uwagę stan działania wychowawców. które wyrastają z „wieku bajek" znacznie wcześniej. popełniane z ignorancji błędy wychowawcze agosu. 8. Aktywność ta przybiera coraz wyższe formy najpierw zabawy. którzy ją znajdują" (Mt 7. ale także wydobywające się spod cielesności czynniki osobowościowe. a mianowicie: prawa naturalne rozwoju. np. Teoria warstwicowa stanowi ważki element tego postępu. a więc błędy rodziców. Tak np. gdy wady społeczne środowiska (np. Warszawa 1966 s. Wszystkie te postaci aktywności własnej wychowanka stanowią towarzyszące zjawiska określonej warstwie rozwoju. chętnej i dobrowolnej aktywności wychowanka. liczy się z aktualnymi systemami wychowawczymi społeczeństwa. W tym zakresie mogą wystąpić spowodowane często postępującą degeneracją biologiczną populacji. która prowadzi do życia. będąc dostępną drogą do poznania otaczającego świata. Tak więc losowo mogą działać wszelkie defekty biosu. Proces wychowania i jego wyniki. szkoły czy programu godzące w zasady poprawności działań wychowawczych tworzą ogromne przeszkody w prawidłowym rozwoju wychowanka. Czynniki osobowościowe w poszczególnych warstwach uzewnętrzniają się w postaci samorzutnej.rasowa. która prowadzi do zguby (. defekty i uszkodzenia organiczne jednostek niedorozwiniętych i upośledzonych ślepotą lub głuchotą. nienowoczesnych koncepcji rozwoju i czynników określających wychowanie6 l. a losowe trudności wraz z historycznymi warunkami cywilizacji i epoki (np.. Chrześcijańskie wychowanie więc prowadzące przez ciasną furtkę mówi o losie rzeczywiście trudnym. rodziców) likwidowane lub przez osobisty wysiłek wychowanków nadrabiane. dalej pracy. płci lub religii) stanowią zaburzenia prawidłowości życia społecznego i zniekształcają przebieg rozwoju. ponieważ wynika z analizy fenomenologicznej rzeczywistości współczesnego wychowania i opiera się o doświadczenie pedagogiczne..

że zabawa u młodych zwierząt i dzieci jest biologicznym luksusem. dzięki czemu dziecko naśladujące z obserwacji sytuacje i czynności urabia w sobie postawę emocjonalną wobec tematów zabawy z lalką. lecz po to dane jest nam dzieciństwo. Adlera uzasadnia. kolej z krzeseł). by wyjaśnić jej sens i znaczenie. Teoria romantyczna Fr. Klasyczną zabawą starszego dziecka przedszkolnego są zabawy iluzyjne i receptywne.zamiast prawdziwych niebezpiecznych przedmiotów . lepienie. Huizinga)Okazuje się jednakże. że zachodzi zasadnicza różnica w funkcji rozwojowej i kształcącej zabawy u dziecka przedszkolnego. swobody. Stąd od dawna tworzone były teorie zabawy. gdyż na dostępnych im zabawkach . Zabawa dziecka jest najgłębszą potrzebą i musem. Zabawy receptywne natomiast nie mają charakteru ruchowego. w wojsku i pracy itd. ponieważ występuje w kulcie religijnym. w którym odtwarzają życie dorosłych. Średnie dzieci przedszkolne lubią zabawy funkcjonalne. Groosa wskazuje słusznie. że jesteśmy dziećmi. że zabawa towarzyszy w życiu także ludziom dorosłym i ma wielki udział w kulturze. tworzący zrazu naiwne ideały dziecięce. natomiast zbyt wcześnie odpędzane od zabawy dzieci ze wsi są postarzałe psychicznie i nie osiągają właściwego rozwoju uczuciowego. poety niemieckiego (zm. Wreszcie zwrócono uwagę na to. Stąd potrzeby własnej aktywności u wychowanka są zawsze bardzo silne i stanowią specjalne potrzeby rozwojowe. samochodem czy samolotem. a uczestnicy na podstawie swych obserwacji. wycinanie. lecz są przeżywaniem i wczuwaniem się uczuciowym w sytuacje przy słuchaniu bajek czy opowiadań bardziej realistycznych. 1903). Schillera. bo daje tylko upust nagromadzonej energii w naśladowaniu czynności dorosłych. wcielające się .. Przeciwnie teoria ćwiczeń przygotowawczych K. Natomiast teoria pozytywistyczna H. w sklep. zasłyszanych opinii na dany temat zabawy. do czego kolejno przystąpimy.uczy prawdziwie ludzkich postaw władania rzeczami. rozwijające mięśnie. w sztuce. lekarz i chorzy). a) Zabawa dziecka przedszkolnego to powszechnie znane zjawisko nawet u ludów pierwotnych. ponieważ przerost. w kolej) mają charakter grupowy i dialogowy. Ktoś trafnie określił. a w funkcji rozrywkowej i wypoczynkowej u dorosłych. głosiła. występuje w nich podział ról (np. grzebanie jam. dlatego jako decydujące o rozwoju normalnym lub o wykolejeniu stanowią w teorii warstwicowej wychowania ważny moment wymagający bliższego wyjaśnienia. Teoria zaś kompensacji A. uniemożliwia dalsze osiągnięcie normalnego rozwoju człowieka.J. Zabawy iluzyjne. abyśmy się bawili. We wszystkich rodzajach zabaw dziecięcych jest czynna fantazja. budowanie z klocków. stąd nawet człowieka określono jako istotę igrającą {homo ludens . klasy. gra wyobraźni. nauczycielka i dzieci. którymi wychowawcy powinni przede wszystkim pokierować. dla życia nieprzydatnym. Zabawy te (w szkołę. którym tylko wiele rzeczy wolno robić. rzucanie przedmiotów. twórczości i przeżycia piękna. nazywana teorią nadmiaru energii. że zabawa przezwycięża poczucie niższości dzieci wobec dorosłych. Na istotny związek zabawy dziecka z warstwą biologiczną wskazują rodzaje oraz celowość funkcjonalna zabawy. która odrealnia i ożywia. zwane także zabawami twórczymi. Spencera (zm. pierwszy czynnik osobowościowy. przy tym bierze udział przeżycie uczuciowe. tworzą typowe tematyczne zabawy z lalką lub innymi zabawkami. Nawet wyczerpane długą chorobą dzieci w szpitalu bawią się. animizuje zabawki i użyte przedmioty (np. chęci tylko zabawy i tańczenia wypiera wyższe potrzeby rozwojowe i przyczynia się do wykolejenia wychowawczego. aby nie wyrodniały. gniecenie. Dlatego też jako pierwsza rozwojowa forma życiowa zabawa występuje w przedszkolnym okresie kształtowania się warstwy biologicznej. np. jak robienie babek z piasku. w wieku poniemowlęcym rozwijają się zabawy konstrukcyjne. podkreślała w istocie zabawy jej wyższe czynniki duchowe. jak gry piłką. jak poczucie radości. gdyż przez nią młode zwierzęta i dzieci ćwiczą swe fizyczne i psychiczne funkcje i w ten sposób przygotowują się do życia w przyszłości. Na tym tle rozwija się zdolność do wartościowania jako najwcześniejszy. że nie dlatego bawimy się. 1805). w dom. U niemowlęcia pojawia się zabawa manipulacyjna (grzechotka. skakanka. działaniowego czy dialogowego.zabaw dzieciństwo jest zmarnowane. przy oglądaniu obrazków lub sztuki w teatrze lalkowym. a przede wszystkim przez fantazję i grę wyobraźni stwarzają świat urojony iluzji. darcie) ćwicząca ruchy rąk. ruchy i zręczność. ponieważ zabawa daje dziecku możność wstępnego poznania rzeczywistości przez kontakt z zabawkami jako miniaturami rzeczy. bieg z kółkiem. opiekowania się lalkami czy figurkami zwierząt. Rozwojowe formy życiowe przez aktywność własną wychowanka manifestują działanie i rozwijanie się jego czynników osobowościowych. że zabawa jest użyteczna biologicznie.

ponieważ często sądzi się. że praktycznie biorąc nauka była wtłaczana zgodnie z programem. że nauka i zajęcia praktyczne w domu i w szkole zajmują miejsce zabawy w życiu dziecka szkolnego. nie zjawisk nadzwyczajnych i sensacyjnych. porównywania i zestawiania ze sobą podobnych rzeczy. W szkole herbartowskiej. jednakże bez zabawowego infantylizmu i walki z rozwijaniem rozumu i wiedzy ludzkiej. pojawiają się już inne formy zabawowe. który wprowadził do nauczania pojęcie zainteresowania (interes empiryczny. Działo się to wbrew teorii samego Herbarta. tego. przy biernej postawie ucznia. które dotyczy „skarbów" dziecięcych. spostrzeganie. w której przejawia się potrzeba zaspakajania ciekawości intelektualnej. odpadki. rozwijającej się w dalszym ciągu. Można to uczynić albo przez uzgodnienie programu nauki i zajęć praktycznych z budzącym się samorzutnie dociekaniem poznawczym u dziecka szkolnego. Dociekanie więc to taka własna aktywność działaniowa i umysłowa dziecka. wyrasta z bajek i zabaw iluzyjnych. jeśli nie jest kierowana przez wychowawców. Początkiem jego jest jeszcze zbieractwo dziecka przedszkolnego. albo przez wykorzystanie aktywności dociekaniowej dziecka na lekcjach lub też przez budzenie głębszego dociekania problemowego u dzieci odpowiednią metodą szkolnego nauczania. w której rozwój inteligencji i rozumności dziecka jako swoistego czynnika osobowościowego wyraża się w ciekawości poznawczej. inteligencja. jak przy oglądaniu obrazków w książce czy w filmie. estetyczny. nawet trzeba bawić się razem z nimi. lecz dokładnego zrozumienia rzeczy otaczających i zwykłych przez drobiazgową znajomość szczegółów i poznanie przyczyny lub sposobu ich działania. sport. musztra. Jest to druga z kolei forma życiowa związana z warstwą psychologiczną. ku technice i wytworom ludzkiej kultury. wyraża się w kolekcjonerstwie. życzliwości dla drugiego człowieka. dotyczącej nie samej zmienności zjawisk. gimnastyka. które mogą zaszkodzić zdrowiu nerwowemu. energii i zdrowia organizmu. stają się więc bezużyteczne w rozwoju. skupionej uwagi. W następnym okresie rozwoju dziecko szkolne odróżnia rzeczywiste od zmyślonego. Tymczasem kolekcjonerstwo dzieci szkolnych polega na powstawaniu jednolitych już zbiorów. które służą do podsycania żywotności. zaistniała taka sytuacja. guziki itp. oczyszczać baśnie ludowe z duchów i upiorów. traktowane przez dorosłych jako śmieci. kim chciałoby ono być. ponieważ trzeba najpierw starać się wprowadzić samorzutne zainteresowania dziecka w mury szkolne. w co wpadła skrajna szkoła nowa zwalczająca intelektualizm moralny Herbarta. Czasami te wczesne ideały dzieciństwa realizują się w dalszym życiu przy wyborze zawodu. świecidełka. zwróconej na zewnątrz ku przyrodzie martwej i żywej. a nie ulegały przerażeniu i lękom. zręcznościowe. nie interesować go. b) Druga forma życiowa dociekania w warstwie psychologicznej jest mniej opracowana teoretycznie. które zaspokajają instynkt posiadania rzeczy na własność i służą do stałego z nimi obcowania. turystyka. co jest dobre (pracowitość. pod przymusem stopni i kar cielesnych. a nie bawić się dziećmi. lecz coraz częściej mają funkcję rozrywkową. Przeciwnie nowa szkoła Deweya i jej progresywizm pedagogiczny stawiały na samorzutną aktywność dziecka jako właściwą postawę nauczania przez działanie ręczne zgodne z zainteresowaniami dziecięcymi. jedne naturalne i samorzutne (jak u Deweya) lub nabyte i wywoływane (jak w szkole herbartowskiej). Właśnie zabawa przechodząc stopniowo zmiany nasyca się coraz bardziej elementem poznawczym i przemienia się w dociekanie. wnioskowanie. aby dzieci przez bajkę nabywały pojęć moralnych. a nie kształcącą i rozwojową jak zabawy dziecka przedszkolnego. Dociekanie więc stanowi podstawę rozwojową skutecznej nauki w szkole. Aktywność dociekaniowa dziecka zaczyna się od tworzenia zbiorów. dobroć dla zwierząt u Kopciuszka) i co jest złe. jak kolorowe papierki. ale w warstwie biologicznej. Trzeba więc dzieciom podsuwać wartościowe tematy. jak zabawy i gry ruchowe. Takie dociekanie jako życiowa forma rozwoju wymaga stałej obserwacji wciąż powtarzanej. jak pamiętamy. dlatego też problem zainteresowań sam przez się nie rozstrzyga sprawy skuteczności nauczania. Dzięki temu kształtują się podstawowe funkcje poznawcze. przyglądania się im i dociekania poznawczego ich właściwości. by się nie bawiły w pijanych. ale sama nauka automatycznie nie zastępuje pierwszej formy rozwojowej zabawy w życiu dziecka przedszkolnego. interes społeczny i religijny) i nawoływał do budzenia w uczniach wielostronnych zainteresowań. ku okolicom kraju i świata. grupowania ich i klasyfikowania. do werbalnego zapamiętania podawanego materiału. . tj. Zdarza się jednak. spekulatywny. tańce.w imponującą dziecku postać dorożkarza. jak uwaga. że zorganizowana systematycznie nauka szkolna i zajęcia praktyczne mogą nie pociągać ucznia. strażaka czy lotnika. pamięć. jeżeli właśnie dziecko nie powiąże własnego zainteresowania z przedmiotami szkolnego nauczania. Zainteresowania jednakże mogą być różnorodne. Zabawa ta jednak może wyrodnieć i dziczeć.

niekiedy banknotów. 85. ludzi. indiańskich. Praca i jej wielostronne znaczenie tak dydaktyczne w procesie nauczania.roboty na drutach. pozostawiają ślad w psychice w postaci przyzwyczajenia do szukania łatwej przyjemności w zabawie lub dociekaniu. Praca ma więc szczególne znaczenie wychowawcze. jak też wychowawcze dla wyrabiania cech charakteru zostały w teorii pedagogicznej dawno docenione (np.Zaczynają się one od zbierania muszelek. Tymczasem w nowej warstwie socjologicznej rozwoju samorzutnie pojawia się potrzeba szukania oparcia i uznania w grupie rówieśników. części mechanizmów lub narzędzia jak szkło powiększające. W dalszym ciągu rozwoju warstwy psychologicznej pojawiają się pochodne formy dociekania w postaci gier z określonymi regułami jak gry harcerskie na spostrzegawczość. To szczególne znaczenie wychowawcze pracy dopiero w warstwie społecznej wyjaśnia sytuacja rozwojowa tego okresu . jak i umysłowego. liści. Błońskiego uważała. wysiłkiem spełnianym pod przymusem. W kieszeniach chłopców w tym okresie gromadzą się zbiory materiałów. U dziewcząt zaś podobne dociekanie działaniowe obejmuje zapał do robótek ręcznych. które w marzeniach mają służyć do majstrowania jakiegoś przyrządu lub machiny. ponieważ szybko wygasają i mogą hamować tym rozwój psychiczny. c) Pod koniec kształtowania się podstaw warstwy psychologicznej formy dociekania są coraz bardziej nasiąknięte elementami wysiłku tak fizycznego. potem pojawiają się zbiory obrazków. technicznej czy produkcyjnej ma największe znaczenie wychowawcze. a właściwie włóczęga po okolicy czy po całym kraju. przy tym przewaga trudu i potrzeba systematycznych starań może przeważyć przyjemność płynącą z dociekania i zahamować zainteresowanie zebraną kolekcją. Wszystkie wymienione rodzaje dociekania wymagają kierownictwa wychowawczego. który rodzaj pracy zręcznościowej. Formą dociekania u chłopców staje się majsterkowanie. Przanowskiego w programie robót ręcznych jako odrębnym przedmiocie nauczania szkolnego. Władysław Przanowski i jego dzieło. lotniczych i innych. Rozpoczyna się więc pożeranie książek podróżniczych. czy w grupie 62 s. Dociekanie przenikane stopniowo wysiłkiem. zasuszonych kwiatów. potem przygodowych. wreszcie gry losowe i hazardowe. Jednakże obydwie te formy życiowe. ślusarstwo czy kowalstwo dla ilustrowania samodzielnie wykonanymi przez uczniów modelami przerabianych w szkole tematów nauki. Wreszcie niemożność czynnego zaspokojenia dociekań krajoznawczych wywołuje formę zastępczą . Jednakże istnieje spór co do rodzaju pracy. jedynie pełnią funkcje rozrywkowe. najczęściej zaś znaczków pocztowych i związanych z nimi dociekań filatelistycznych. miast. sprężyny budzika. Okazuje się w rzeczywistości.wychowanek wyrósł już z zabawy dziecięcej i z wieku bajek i zaczyna przerastać dociekanie. następnie historycznych (Trylogia Sienkiewicza) aż do powieści psychologiczno-młodzieżowych. stworzyła pierwszy odrębny „kierunek praktyczno-techniczny przy zachowaniu treści ogólnokształcącej" 62 . zapoczątkowana jako system szwedzki. zaspokajająca żądzę przygód i chęć poznania krajobrazów. do czego wychowanek dotychczas zawsze był gotów i chętnie się temu oddawał. mianowicie w pracę. wyrabianej przez prace ręczne.czytelnictwo. haftowanie lub częściej . że każdy rodzaj pracy może stać się udręką niewolniczej roboty. A m b r o z i e w i c z . Spór dotyczy więc tego. czy nie będzie dla niego rozwojową formą życiową pracy. np. które nie mają już znaczenia kształcącego. gdy staje się samorzutnie formą trzeciej warstwy socjologicznej. ale też mogą się przyczyniać do wykolejenia wychowawczego. czasem motyli wbijanych na szpilki. maj ster kowaniem czy czytelnictwem dotychczasowym. Teoria slójdu. trybiki. Innym jeszcze rodzajem dociekania jest turystyka. W. jeżeli w średnim wieku szkolnym nie stanie się on aktywnością własną ucznia. Warszawa 1964 . uprawianą hodowlą. jak karty. jak króliki lub gołębie u chłopców z przedmieścia. rzek. że najlepiej wychowuje i kształci bezpośredni udział ucznia w produkcji fabrycznej czy rolnej. mchów. a rozwinięta w Polsce przez inż. albo głośna szkoła pracy produkcyjnej P. minerałów. gwoździe. czyli zręczności. jak szydełkowanie. która by najbardziej skutecznie wpływała na rozwój wychowanka. pocztówek. szachy. rzemieślniczej. Inny rodzaj dociekania tworzą hodowle zwierząt. bądź też hodowla roślin doniczkowych u dziewcząt. trudem i stałym obowiąz- kiem zamienia się wreszcie w trzecią rozwojową formę życiową. które musi być wychowawczo pokierowane w pracowniach modelarskich. folkloru. przez które dziecko już przeszło. gry umysłowe. cowbojskich. W. która rozwija i kształci wychowanka na tle jego potrzeb uspołeczniania się. szkoła pracy Kerschensteinera). guma do procy. Natomiast szkoła pracy rzemieślniczej jak stolarstwo. sznurki.

63 Właśnie w trakcie intensywnego uspołeczniania się wychowanka w trzeciej warstwie socjologicznej.) wyrabia się siła woli. na lekcjach. tracąc dotychczasowe łatwe źródła przyjemności w zabawie dziecięcej i w dociekaniu. Podejmowanie wysiłków dla zadowolenia postulatów grupy społecznej nie przychodzi wychowankowi zbyt łatwo. na wylot poznaną robotą. zrozumiane przezeń znaczenie pracy w grupie społecznej powoduje to. prawo. zadań. gdyż natrafia na opory wewnętrzne. które z podstawowych dziedzin kultury ma pierwszeństwo i jest ważniejsza w rozwoju człowieka od innej: nauka. rozkazów wymaga od wykonawcy natężonego wysiłku i trudu. wynikająca z czynników osobowościowych wychowanka. szkoła żąda stale pracy umysłowej na lekcjach i odrabiania zadań. W wyniku zaś podejmowania wysiłków różnych rodzajów pracy (umysłowej. staje się rozwojową formą życiową. Lenistwu szkolnemu przeciwdziałają bądź to rozwinięte zainteresowania dociekaniowe ucznia. Wszelkie więc formy pracy ręcznej czy umysłowej. Płyną one z dotychczasowego przyzwyczajenia do szukania dziecinnej przyjemności w beztroskiej i swobodnej zabawie lub dociekaniu przy ulubionym kolekcjonerstwie. ekonomika. aby proces wszechstronnego rozwoju od warstwy socjologicznej dźwignął się na wyższy stopień. handlu. że praca staje się jego aktywnością własną. które teraz sobie zaczyna wychowanek uświadamiać. lecz pod przymusem i z konieczności. wypraw. który jednak niespodziewanie przynosi wielkie zadowolenie. I tak rodzina wymaga pomocy w pracach domowych. zleconej przez grupę. o63 panowani jeszcze lenistwem . odkrywa prawie nagle nowe źródło radości po wykonaniu trudnej. Niełatwo to członkostwo w grupie przychodzi. gdy przepełnia go poczucie spełnionego obowiązku i gdy spotyka go za to nagroda i uznanie ze strony grupy. Ukierunkowanie prób twórczych warunkują dotychczasowe zainteresowania. przy równoczesnym chętnym. S. W związku z tym nie nęci już teraz zabawa i dociekanie w pojedynkę. Lublin 1948 s. wynikające z uzdolnień i talentów. nieskore do roboty i leniwe.rodzinnej i szkolnej. potęguje się na przełomie między psychologiczną i socjologiczną warstwą wychowania około 10 roku życia. chociaż zdarzają się uczniowie z silną wolą. by była stale kształcąca. gdy wychowanek może zasłużenie odpocząć. pracy. H e s s e n . W ten sposób wychowanek w trzecim okresie rozwoju. obowiązków. Opory pochodzą także z wrodzonej człowiekowi niechęci do wysiłku wykonywanego nie z zainteresowania. organizacyjno-społecznej itd. To właśnie twórcze czynniki osobowościowe kształtują teraz tę wyższą rozwojową formę życiową.). O b o r s k i . której chciał być członkiem. fizycznej. gdy czuje swą zdolność i moc do pokonywania trudności. d) W warstwie kulturologicznej pojawiające się uczulenie wychowanka na głębsze wartości zawarte w dziełach kultury pozostaje w związku z nową formą aktywności własnej w postaci twórczości. rzemieślniczej czy produkcyjnej powinny być coraz bardziej przeniknięte twórczością64. Z psychologii szkolnego lenistwa. bądź też silna wola. 120-125. gdyż wszelkie grupy społeczne stawiają jako warunek udziału i uznania za członka wykonywanie wspólne zadań i przyjętych obowiązków. Z punktu widzenia wychowawczego kierunki rozwoju kulturotwórczego są sobie równorzędne i mają ten sam zasadniczy walor. Na tym tle ruchliwe i czynne dotychczas dziecko staje się ociężałe. lecz podejmowana dobrowolnie jako aktywność własna. P. technika. grupa koleżeńska zaś postuluje wierność i solidarność w podejmowanych akcjach czy to zabawy. Spełnienie tych wszystkich prac. Zresztą proces twórczy w każdej dziedzinie kultury przebiega w podobny sposób. Przyjemność ta nie zjawia się w trakcie samego wysiłku. lecz dopiero na końcu. rozwija człowieka społecznie wartościowego i dojrzałego. bójek z konkurentami itd. polityka czy sztuka. przy pomocy której wychowanek coraz łatwiej może pokonywać opory wewnętrzne i opanowywać lenistwo. majsterkowaniu czy czytaniu zaciekawiającej powieści. a nie stawała się mechaniczną i nudną. Dlatego też nie może być sporu o to. Jednakże praca zespołowa wychowanka musi być kierowana przez wychowawców. Podstawy pedagogiki (tl. lecz w grupie na równi z innymi. 64 Ks. wartościowanie i ocena dodatnia pracy oraz wolność decyzji wzięcia na siebie odpowiedzialności wobec grupy. a nawet męczącym próżnowaniu na interesujących zajęciach dociekaniowych. 45-55. w której dochodzi do głosu dalszy czynnik osobowościowy wolnego wyboru woli między łatwą dziecinną przyjemnością a przyjemnością powysiłkową. Warszawa 19352 s. z ros. np. Zjawisko lenistwa szkolnego. czy pomocy wzajemnej. gdyż każda z nich może jeszcze rozpadać się na odrębne kierunki zainteresowań. W ten sposób praca nie narzucona. jak rozumienie i rozumność osobista. . dlatego twórczość jako dalsza forma aktywności własnej wychowanka stanowi czynnik jedynie rozwijający i kształcący jego osobowość.

W ten sposób twórczość jednostki pogłębia się i wnosi nowe. Dzięki temu rozbudowuje się synteza światopoglądu osobistego.Oryginalny proces twórczy zwykle zaczyna się od tzw. cyt. pracy lub idea hedonistyczna zabawy ciągłej i rozrywki. e) Piąta warstwa czysto duchowa rozwija się pod wpływem odrębnej formy aktywności własnej człowieka. czy przeżyte w danej sytuacji życiowej dobro. bogini ułudy zmysłowej i odsłania głębię rzeczywistości. s. (W:) Encyklopedia Wychowania. Rozpoczyna się wtedy czwarty etap twórczy . walki lub typ człowieka dobrze wychowanego 67 . teleologiczne. pracy. by rozwiązać zagadnienia zgodnie z własnymi założeniami. a następnie przechodzi przez cztery etapy. 145-250. 66 Z. nazywane natchnieniem. wynikające z natury człowieka mądrego. s. które w wielkim skrócie i błyskawicznie ukazuje drogę rozwiązania danego problemu naukowego czy artystycznego. jak uchwycić i zrealizować ujrzane piękno. Otóż w momencie ukazania się problemu zwykle następuje mniej lub więcej uświadomione olśnienie. 41—42. Warszawa 1964 s. (W:) Wprowadzenie do sakramentów świętych. prawdę. Tak np. w której źródła bytu jako Absolut filozoficzny będą ujęte w kształt nadany przez twórczo wypracowaną przez jednostkę ideę przewodnią swojego życia. bądź też pospolitego materializmu życiowego (luksusu i relaksu). Wynikiem tego powstaje ukształtowany typ człowieka zabawy.. polegający na tzw. Dochodzi w nim do głosu już pełnia wydobywającej się duchowości ludzkiej wraz z otwartością na zagadnienia transcendentne i metafizyczne. dz. Po etapie zarysowania się koncepcji jako początkowego pomysłu z planem działania rozpoczyna się drugi etap twórczości zwany „wędrówką duchową". np. D y b o w s k i . 68. intuicyjnie odczutą prawdę. Powstaje wówczas „słyszenie kulturalne". Istota zaś „wstrząsu" polega na tym.krytyki i przezwyciężenia nieprzyjętych rozwiązań problemu. Jest to uznanie jakiegoś stanowiska w danej dziedzinie kultury za własne. Podstawy pedagogiki. H e s s e n. liberalnego (twórczości naukowej i kulturalnej). z której wynurza się dręczący problem. które w grze skrzypiec nie słyszy „pocierania końskiego ogona o baranie kiszki". Zagadnienie twórczości. w problemach filozoficznych komuś przemawia do przekonania idealizm platoński. dz. Wychowanie człowieka w zmiennej społeczności. 135-139. 67 F.. Pedagogika ogólna. lecz popycha do racjonalnej realizacji. bohaterskiej odwagi ratowania innych. chrześcijańskiego (miłości Boga i bliźniego). inne ujęcie procesu twórczego. wielkości człowieka. dobro lub inną wartość w dotychczas znanych i nawet banalnych rzeczach. Warszawa 1933. np. np. cyt. O sprzecznościach i jedności wychowania. Pytania poznawcze. jaki zgromadziły podejmowane próby rozwiązywania nurtującego jednostkę problemu filozoficznego. jego początku i końca. Tenże. dopatrujące się w płótnie powalanym farbami harmonii barw lub obrazu 6 5 . idea walki. „wstrząsu kulturalnego". Od tej chwili dręczący problem nie ustępuje. za odpowiadające osobistej postawie twórczej. literackiego czy technicznego itp. Ludzie teraźniejsi i cywilizacja przyszłości. por. swojej ojczyzny duchowej odrzuca się wszelkie inne poznane kierunki i prądy. 2 s. kogoś zaś pociąga materializm Demokryta lub realizm myślenia Arystotelesa. Z określeniem własnego stanowiska. cyt. jak wiemy z nauk światopoglądowych w pedagogice. 723. innemu talentowi przypada do gustu maniera pozytywizmu lub naturaliz- mu itd. M y s ł a k o w s k i . „dialogu kulturalnym". S.. s. socjalistycznego (walki rewolucyjnej i pracy produkcyjnej). moralnego lub politycznego itd.. co nagle odsłania swe piękno. że w znanej rzeczywistości uchyla się nagle jakby „zasłona Mai". M. Albo jednemu w zagadnieniach estetyczno-literackich podoba się romantyzm.. Równocześnie końcowe etapy twórczego procesu doprowadzają do zogniskowania nurtu twórczości na zagadnieniach znalezienia idei przewodniej życia wychowanka i w przyszłości jego światopoglądu. Może to być. W trakcie zapoznawania się z dokonanymi osiągnięciami rozwiązań następuje trzeci etap „odkrycia ojczyzny duchowej". który negując propozycje rozwiązań przyjmuje jednakże problematykę stawianą przez obce stanowiska i stara się ją włączyć do swojego problemu. dz. ks. Poznań 1962 t. np. własnej koncepcji poszukiwań twórczych. 161-242. zaczynają docierać do problemu źródeł bytu. pozytywistycznego (walki o byt i bogacenia się). tworzącej się pod wpływem intuicji. 2 s. Polega ona na zainteresowaniu się dotychczasowym dorobkiem kultury. którą staje się głębsze przeżycie światopoglądowe. oryginalne osiągnięcia do dorobku cywilizacyjnego ludzkości 66 . t. 217-244. 65 . tenże. 1 cz. genezy i celu świata i życia. lecz chwyta melodię i jej liryzm albo zachodzi „widzenie kulturalne". oszroniałych drzew. Z n a n i e c k i. W związku z tym w warstwie czysto duchowej kształtuje się określony typ światopoglądu. bądź też idea heroiczna miłości. „Wstrząs kulturalny" to pojawienie się wrażliwości na coś.

z konieczności wpada w poczucie zależności i stosunku religijnego doń. czy publicznej i społecznej. które wiąże się 69 M. jak to widzieliśmy w systemie pedagogiki chrześcijańskiej. Źródła bytu bowiem pojmowane. Ma rację więc Max Scheler. uczucia pociągającego. czyli tajemnicą lęku i bezsilności wobec Potęgi nieskończonej. człowieka. czyli religijność jednostki ludzkiej przechodzi bowiem pewien cykl rozwojowy.2). Warszawa 1968. poi. każda rzecz stworzona i przygodna. Modlitwa chrześcijańska. w którym „żyjemy. że przyczynia się do rozwoju prawd dogmatycznych i wyprzedza prawo wierzenia (ius credendi). zostają nie tylko odkryte przez rozwijającego się człowieka ze stwierdzeniem. potęguje przeżycie majestatu i mocy Bożej. Gotha 192513. że źródła bytu istnieją. który prowadzi do misterium fascinosum. Das Heilige. Przy tym prawo modlitwy (ius orandi) ma tak wielkie znaczenie. prawdziwego światopoglądu Absolut filozoficzny jako osobowa Istota wszechmądra i dobra staje się Bogiem żywym. sława. Leipzig 1923. wyrażającego się zawsze analogicznie przeżyciem modlitewnym. kobieta lub idea filozoficzna materii. czy to jako odwieczna materia. czyli misterium augustum jako poczucia wzniosłości i uwielbienia69. ale także zwraca uwagę na proces jakościowego dojrzewania każdego podłoża. z których cały świat i ludzkość pochodzi. R. Von Ewigen im Menschen.28). dla którego wszystko żyje („A Bóg nie jest [Bogiem] umarłych. lecz żywych. przez które wychowanek musi przejść. Stąd głębsze przeżycia światopoglądowe w swej zadumie metafizycznej ma charakter modlitewny i religijny. podobnie jak w warstwach wcześniejszych zabawa. błagalną. by rozwijać pełnię swego człowieczeństwa. Szczególnie w wypadku kształtowania się naturalnego. przybiera różne formy: ustnej. nie tylko odpoznane prawdziwie lub fałszywie. poruszamy się i jesteśmy" (Dz 17. odkrywając ostateczne źródła bytu. który zło karze. myślnej czy czynnej modlitwy. Problem teologiczny boskości (divinum) w warstwie czysto duchowej może być światopoglądowo różnie rozwiązany. a dobro nagradza samym Sobą. W innym wypadku. Tak więc modlitwa tworzy rozwojową formę życiową w warstwie czysto duchowej. musi wziąć fałsz za prawdę lub odwrotnie w prawdzie widzieć błąd. wreszcie rozwija się etap najwyższy przeżycia miłości i poddania się woli Bożej. bogactwo. musi bowiem być ubóstwiona. Świętość. jak władza. a w treści swojej może być modlitwą pokutną. Równocześnie z bojaźnią wyrasta podziw dla piękna i mądrości Boga.Rozbudowa każdego typu światopoglądowego zarówno o charakterze świeckim czy religijnym. W prawdziwym światopoglądzie chrześcijańskim modlitwa występuje w całej pełni możliwości i rodzajów. zdeformowanego poglądu na świat. jak i liturgicznej. nazwane misterium tremendum. jednakże zawsze proces deifikacji idei naczelnej pociąga za sobą te same ludzkie postawy czci. s.10). tak indywidualnej. 198. Struktury rozwojowe człowieka Teoria warstwicowa wychowania zajmuje się nie tylko procesem ilościowego rozwoju poszczególnych warstw.Spinozy). ale odpowiedzialnie z całym przekonaniem przeżyty prawidłowo teistycznie lub zdeformowany ateistycznie. dociekanie. które mają charakter poważny i podniosły. Ale niezależnie od treści i pojmowania Absolutu osoba ludzka. Przeżycie zaś od strony subiektywnej tej postawy. które jako „bojaźń Boża" stają się początkiem mądrości (Ps 110. ale idea ujmująca źródła bytu filozoficznie zostaje deifikowana. teistycznym czy ateistycznym odbywa się zawsze poprzez głębsze przeżycia światopoglądowe. O t t o . bo wszyscy dla Niego żyją" Łk 20. że człowiek nie może być konsekwentnym ateistą 68 . To spotkanie z istniejącym Bogiem żywym. 3. ducha. S c h e l e r . rozpoczynający się od nawrócenia się ku Bogu.Nie ma Boga!" Ps 52. uwielbienia analogiczne do religijnej modlitwy jako głębszego przeżycia światopoglądowego. praca i twórczość. Człowiek bowiem jako istota wolna może się mylić i jeśli nie postępuje jako istota równocześnie mądra („Powiada głupi w swoim sercu . będąc rozmową z Bogiem. wynikający z kontemplacji i czci odnoszącej się do Absolutu. .38). czy kultury może być deifikowana i zająć miejsce należne prawdziwemu Bogu. dziękczynną czy pochwalną. czy też jako Istota najwyższa wszechmądra i dobra. będąca w nieustannym ruchu lub jako duch rozlany w przyrodzie i twórczy {Deus sive natura . Właśnie religia polega na osobistym stosunku do Boga.(tł.). jest odpowiedzią wiary na prawdy objawiającego się w ludz68 kości Boga. Przede wszystkim modlitwa staje się formą życiową chrześcijanina rozwijającą religijny stosunek do prawdziwego Boga żywego. gdy głosi. a więc od świadomej metanoi jako pokuty i zmiany sposobu myślenia.

ojca medycyny i Rzymianina Galenusa (II w. do której kolejno należą: temperament. oparte o operacje formalne. w warstwie psychologicznej u jednego wychowanka może brać górę inteligencja. wyrażającym energię życiową lub żywotność organizmu. 205. światopoglądowych i kulturowych elementów. Stąd pochodzi klasyczny podział temperamentów na sangwiników (żywe. Dopiero ta harmonijna rozbudowa całej wiedzy ludzkiej warunkuje wzrost życia 70 moralnego i społecznego. Psycholog W. Doskonalenie struktur rozwojowych polega na tym. K r e t s c h m e r . Typy zaś temperamentu uzależnia się dziś od konstytucji budowy ciała: astenika (budowa wąska). . a na charakterze. a na zmysłowych formach poznanie wyższe. Najsilniejsze z nich zaczynają podporządkowywać sobie słabsze składniki i w ten sposób kształtuje się nowy układ. na które składają sią: a) sposób reagowania (reakcja szybka lub powolna) oraz b) siła i czas trwania reakcji (długo. czyli od poziomu wykształcenia ogólnego. dołączają się stopniowo cechy osobowościowe. phlegma). Nie wolno więc zastępować logosu tj. czyli całkowaniu się rozwiniętych ilościowo części składowych podłoża (patrz cz. sanguis). śluzu (gr.z celowością rozwojową danej warstwy. dlatego też struktury są dynamiczne i regulują działanie. w której obok strony matematycznej. a coś przybywa ze struktury wyższej. z wykluczeniem jej wyższych. własnego temperamentu i indywidualności nie możemy się nigdy pozbyć). II p. które organizując układ mogą nadawać mu kierunek intelektualizmu w pierwszym wypadku. flegmatyków (obojętność uczuciowa i nieruchawość). w których się ono wyraża. wiązał się z teorią starożytnych lekarzy. melancholików (łagodne usposobienie i powolność). Tak np. osobowości i strukturze światopoglądowej kończąc. K u n o w s k i. s. budując na pojęciach konkretnych ogólniejsze. To znaczenie moralne struktur rozwojowych w postępowaniu i życiu człowieka uzasadnia potrzebę ich bliższego poznania naukowego w pedagogice.) o wilgotnościach (humores) w ciele ludzkim pomieszanych ze sobą. zimnej żółci (gr. czynnik rozumowy i poznawczy prowadzi do mądrości. III rozdz.). Ponieważ każda struktura tworzy układ rozwiniętych już składników podłoża. indywidualność. określanego jako życie duchowe ludzkości. słomiany ogień). włącza w całość działanie struktur wcześniejszych. że w każdej z nich coś na trwałe pozostaje ze struktur niższych (tak np. rozumności wyższą duchowością. zmienne reakcje. u innego wola lub uczucie. do czego kolejno przejdziemy. wśród których arystotelesowski logos. Greka Hipokratesa (V w. Na skutek tego ostatecznie poziom kultury i moralności narodów zależy od „poziomu umysłów" członków społeczeństwa. woluntaryzmu w drugim lub sentymentalizmu w trzecim. po Chr. znaczącego mieszać coś ze sobą.). Obecnie przyjrzyjmy się dojrzewaniu człowieka od strony wytworów. jako „inteligentnej duchowości". Stąd teoria warstwicowa kładzie nacisk w progresji wychowawczej na pełny rozwój struktur począwszy od temperamentu i indywidualności. chole). przyrodniczej i technicznej równolegle powinna się rozwijać także strona humanistyczna. Rozwój zaś coraz wyższych struktur integruje. Psychologia lekarska (tł. staje się coraz bardziej ludzkie. Jak już wiemy. jak to czyniła „szkoła stara" XIX wieku lub tendencje epigonistyczne. Jednakże i w tej dziedzinie wkracza „losowość" rozwoju coraz szerszej i głębszej wiedzy ludzkiej. choleryków (wybuchy silnych uczuć). a) Najwcześniej. cyt. Od strony rozwoju wychowawczego człowieka konieczny jest rozwój wszystkich struktur i cech osobowościowych pełnej duchowości ludzkiej.lub krótkotrwała). czyli organizuje funkcje danej warstwy. jak to robi emocjonalno-woluntarystyczna pedagogika „nowego wychowania". E. Współcześnie medycyna wiąże temperament z postawą uczuciową i tempem psychicznym jednostki 7 1 . 1). zachowanie się i postępowanie jednostki. Warszawa 1958. Przybywa tu z każdą wyższą strukturą większy udział duchowości ludzkiej. osobowość oraz struktura światopoglądowa 7 0 . pochodzący od łacińskiego wyrazu temperare. odwracalne i logiczne. proces jakościowy rozwoju polega na integracji. Każda warstwa dojrzewając wytwarza własną strukturę rozwojową. Wundt w XIX wieku sprowadził podstawę podziału temperamentów do czterech kombinacji. poznaną strukturą rozwojową człowieka był temperament. który nazywamy strukturą rozwojową. dz. czarnej żółci (gr. charakter. pyknika (budowa 71 S. z niem. filozoficzna i teologiczna wiedzy. gdyż wówczas akcent przesuwa się ze sfery intelektualnej na uczuciową i wolicjonalną. melajna chole) lub flegmy. Sam termin. I odwrotnie nie należy zadowalać się rozwijaniem wyłącznie logosu. na skutek czego postępowanie człowieka w sposób naturalny doskonali się i szlachetnieje. bo już w głębokiej starożytności. ale z przewagą bądź to gorącej krwi (łac. Proces wychowawczy i jego struktury. przed Chr.

którą trzeba przezwyciężyć przez nadbudowanie nad nim wyższej struktury indywidualności. jak indywidualności refleksyjne o skłonnościach do namysłu i intuicyjne. 72 choćby to były piegi na nosie. Sheldona: endomorfia (przerost narządów wewnętrznych i tkanki tłuszczowej).typ słaby. J. Natomiast w zakresie funkcji emocjonalnych indywidualność pozytywna wyraża się w usposobieniu. dyspozycji i tendencji psychicznych jednostki. pobudliwy. Wreszcie w zakresie dążeń i strony wolitywnej w indywidualności mogą wystąpić typy egoistyczne. także typy cyklotymiczne oscylujące między radością i smutkiem. czy od przewagi gruczołów dokrewnych. polegająca na celowym rozwijaniu przez jednostkę różnicy pomiędzy sobą a innymi. Biologiczność temperamentu powoduje to. nastawione na konkrety w poznaniu i kontemplacyjne. stąd też stosownie do tych rodzajów można wyróżnić w indywidualności także przeciwstawne typy. usposobienie żartobliwe lub poważne itp. atletyka (budowa muskularna) lub dysplastyka (budowa nieharmonijna) (E. spokojny. sangwinik . indywidualności analityczne. Typy charakteru według Heymansa . rozwijające szczegóły oraz indywidualności syntetyczne.wnętrzności). ceniące korzyść i teoretyczne. zahamowany). soma . Trafnie to podkreśla typologia francuska Le Senne'a. trzy elementy: emocjonalność. nieśmiałe lub ironiczne wobec otoczenia. uzależniają go od organizmu i jego poszczególnych składników biologicznych. działającej poprzez zmysły-analizatory na psychikę. Jung). b) W integracji warstwy psychologicznej powstaje struktura indywidualności jako istota odrębna i niepodzielna (łac. Pende). na podkreślaniu wyższości jakiejś cechy. Dlatego też temperament tworzy stałą i trudno zmienną właściwość jednostki. individuum) jeszcze na wpół wrodzona ze względu na typ posiadanej inteligencji. G. stanowi wielką trudność wychowawczą. szczególnie kiedy jednostka posiada zbyt żywy lub niewrażliwy temperament. Jedną stanowi tzw. flegmatyk .typ silny. wyróżniając w temperamencie. którą jednostka młodociana uważa za wyróżnienie i powód do dumy. żywy. mesomorfia (przewaga tkanki mięśniowej) lub ektomorfia (rozwój tkanki nabłonkowej i nerwowej). Indywidualność więc jest całościowym układem cech. nazywanym charakterem. indywidualność negatywna. przy wybujałych zaś funkcjach wolitywnych wykształca się na indywidualność woluntarną somatotonik o dużej sile i energii. aktywność oraz siłę reakcji 72 . od gr. która przy przewadze funkcji poznawczych staje się indywidualnością intelektualną (celebrotonik w terminologii Sheldona od łac. skłonne do ujmowania pojęciowego. które może być optymistyczne z nadzieją na rozwiązanie dobre sytuacji lub pesymistyczne w stałym przewidywaniu najgorszego. T a r n o w s k i . Ten czysto naturalny sposób postępowania. od przewagi tkanek w ujęciu W. hormonalnych (N. War- . często o surowej moralności i fanatycznej ideowości (E. która przejawia się w reakcjach emocjonalnych i w motoryce popędowej aktywności. flegmatyki . Te trzy zasadnicze rodzaje indywidualności psychicznej rozpadają się jeszcze na drobniejsze typy. viscera . indywidualności praktyczne. zamykających się w sobie i ekstrawertyków towarzysko i beztrosko nastawionych na otoczenie zewnętrzne (C. dziedziczoną genicznie po rodzicach i wstępnych pokoleniach. która reaguje odruchowo bez udziału inteligencji według swego typu temperamentalnego na każdorazowe przeżycie przykrości lub przyjemności. stwarzające całości.typ silny. zdolne do abstrakcji i rozmyślania. Ponieważ typy reakcji umysłowej na poznawane rzeczy zależne są od rodzaju odziedziczonej inteligencji. nastawione na epikurejskie używanie życia oraz typy schizotymiczne.indywidualność pozytywna. indywidualności realistyczne.ciało). Pawłów (choleryk . Kretschmer).przysadzista). Jednakże odróżniamy jakby dwie strony indywidualności. Typologia intelektualnych indywidualności wiąże się z rodzajem wrodzonej jednostce reakcji umysłowej i jej osobistą postawą poznawczą w stosunku do świata zewnętrznego i jego strony zjawiskowo-pojęciowej. Kretschmer).Le Senne'a. podobnie jak teoria klasyczna. Ks. Ze względu na możliwość górowania jednych funkcji psychicznych nad pozostałymi w indywidualności tworzy się druga strona . od układu nerwowego i przewagi pobudzania lub hamowania jak głosi I. że jest on strukturą całkowicie wrodzoną. Wszystkie nowe typologie temperamentu. ale już na wpół rozwinięta na drodze własnego doświadczenia i kształcenia w szkole.mózg). Do usposobień można zaliczyć typy introwertyków. celebrum . Dlatego na tej podstawie należy określać temperament jako pierwszą strukturę w rozwoju warstwy biologicznej. H.typ silny. przy rozwinięciu funkcji uczuciowych tworzy indywidualność sentymentalną (wiscerotonik opanowany uczuciami wygodnictwa od łac. wyczuwające wnikliwie istotę rzeczy. dążące do osiągania własnego interesu szawa 1963.

czy to jako swoisty układ woli. dlatego też szczególnie indywidualność negatywna może prowadzić do skrajnego indywidualizmu. 2). nie kończy procesu doskonalenia moralnego. cz. Postępowanie oparte o charakter. zaczepne. jednakże postępowanie takie. wykorzystując ich motorykę i energię w postępowaniu zgodnie ze swymi zasadami. usposobienia oraz postawy dążeniowej. Zasady nauczania. II rozdz. obcoprawna. Charakter tworzy więc zespół cech. Właśnie charakter stanowi pierwszy wyraźny cel pracy wychowawczej nad wychowankiem. S. kłamstwo. że wynikiem i wyrazem działania charakteru staje się stabilizacja. II rozdz. dlatego też przez inteligentne dostosowanie się do sytuacji (np. Jak widzimy na podstawie przeglądu typologicznego. chociaż tak pożądane wychowawczo. tworzący układ cenionych społecznie nawyków kolektywizmu. III i IV. jako przystosowawcze tylko do warunków otoczenia. S. S z u m a n . będących produktem wysublimowanych instynktów (por. Podstawami jego działania są przede wszystkim: a) świadomość zasad moralnych postępowania jako wynik pouczania etycznego oraz b) silna wola wyrabiana drogą motywacji przez wykonywaną pracę i służąca tym zasadom w konsekwentnej ich realizacji przez pokonywanie w sobie oporów wewnętrznych i lenistwa. jak też z egocentryzmu i egotyzmu psychicznego. albo charakter liberalny. 352-357. rozumiany jako zespół zalet moralnych. K l e s z c z y c k a . W związku zaś z częścią kierunkową typologia charakteru moralnego zależy od systemu wartości i uzasadnień ideologicznych. cz.. ofiarne i oddane dobru drugich. 75 Ks. ale istotną część tej całości stanowi charakter moralny 7 5 . pewne siebie i swej mocy lub typy nieagresywne. indywidualność określa postępowanie wychowanka w oparciu o integrację psychiczną reakcji umysłowej. Adler). który reguluje przejawy reakcji temperamentu i indywidualności. albo też jako charakter socjalistyczny. IV p. jak też indywidualność jako charakter nabyty. 25-29. wobec nauczyciela czy zwierzchnika) potrafi hamować bezpośrednie reakcje przykrego temperamentu (np. cyt. Wołoszynowej. na skutek czego najpierw kształtuje się moralność heteronomiczna. Wszystkie te określenia jednakże zgadzają się ze sobą w tym. Warszawa 1964. nie zawsze ze względu na swój egocentryzm jest godne człowieka. H e s s e n. 76 B. podskakiwania w miejscu przy irytacji). do zagadnień codziennego życia i do samego siebie. Warszawa 1934 s. S k o w r o n . Czynniki te tworzą tzw. c) Opanowanie wybujałej indywidualności możliwe jest w rozwoju przez wyższą strukturę charakteru moralnego. L. krnąbrność 77 . zanim przetworzy się w moralność autonomiczną. co znów stanowi drugą część charakteru tzw. w których wyraża się osobisty stosunek wychowanka do innych ludzi. czy to jako zespół trwałych cech i dyspozycji psychicznych. nastawioną na określoną hierarchię wartości i zasad dobrego postępowania zgodnie z przyjętą ideą moralizmu. J. skłonne do awantur. 3). 260-262. jako stałe postępowanie moralnie dobre lub jako 73 czynna postawa wobec życia . także typy agresywne. jak lenistwo. kształtującą się w warstwie socjologicznej. stałość i konsekwencja postępowania według przyjętej zasady moralnej.). 3). decydując o społecznej i moralnej wartości po73 74 stepowania. 77 L. kierunkową 76 . ponieważ jako wytwór procesu uspołecznienia wyprowadza wychowanka z biologicznego egoizmu samozachowawczego. własnoprawną 74 . z jednej bowiem strony kształtowanie się charakteru wychowanka w dalszym jego rozwoju zostaje zagrożone utrwalaniem się wad. Zasady te nie są tworzone przez wychowanków. Organizm a życie psychiczne. 119. nazywany czasami charakterem wrodzonym. Struktura społeczno-etyczna charakteru jest już bardzo złożona. lękliwe i bezradne (A. seria 1 t. cz. Może to być więc charakter chrześcijański jako zespół cnót teologicznych rozwijających się na gruncie 4 cnót kardynalnych (por. z ros. Jednakże charakter moralny osiągany przez wychowanka własną pracą nad sobą także ma skomplikowaną budowę. III p. Charakter (W:) Materiały do nauczania psychologii pod red. V p. który musi być drogą uspołecznienia wychowanka pedagogicznie opanowany i przezwyciężony. P a s t u s z k a . patriotyzmu z internacjonalizmem. które wypaczają charakter moralny S. Wrocław 1957 2 s. socjalistycznego stosunku do pracy i własności społecznej (por.lub przeciwnie typy altruistyczne. N a w r o c z y ń s k i . gdyż łączy w sobie tak temperament. Dzięki temu postępowanie wypływające z działania charakteru staje się świadome i dobrowolne. Charakter człowieka. wykazując podstawowe cechy czynu etycznego. Lublin 1962 2 s. brak zdyscyplinowania. Podstawy pedagogiki (tł. II rozdz. dz. 1 s. część instrumentalną charakteru moralnego. Charakter bywa rozmaicie pojmowany przez różnych autorów. rozdz. lecz przyjmowane w procesie socjalizacji rozwojowej z etosu społecznego i uznawane za własne. .

które przejawiają się w zachowaniu i myśleniu jednostki. nazywamy ją osobowością twórczą. A Psychologkal Interpretation. M y s ł a k o w s k i . rzutowania celów i działania". K u n o w s k i . że pedagogika. obecnie posiada szereg zróżnicowanych znaczeń na terenie filozofii. Metafizycznie osobowość znaczy jaźń. które jednostka powinna posiadać. 3-6. 3). New York 1963 s. por. Warszawa 1964 81 Wychowania. do czego przyczynia się już nie charakter. Odznacza się ona samodzielnym dążeniem Z. do losu swego. wreszcie normalny lub wypaczony plan życiowy81 (por. Problemy badania świadomości młodzieży. utożsamianie się z idealną strukturą wartości. cz. W. 167-192. cz. uzasadniony etyką i światopoglądem. duszę lub ducha jako substancjalny podmiot cech psychicznych. III p. I rozdz. W warunkach natomiast zmiennych i nowo tworzących się postępowanie człowieka musi być twórcze. poczucie godności osobistej i honoru. Stąd też trafnie chwyta rysy osobowości w ujęciu pedagogicznym następujące określenie: „Osobowość jest dziełem samokształcenia się w osiągnięciu pewnej spoistej. psychologii. W ten sposób w czasie rozwoju warstwy kulturologicznej przez uwrażliwienie na wartości kulturowe tworzy się w wychowanku struktura osobowości jako żywa. podkreślając. 78 M. zarysowanych na poznaniu i wartościowaniu zjawisk życia oraz na poznaniu i ocenie swoich możliwości. cyt. 2 s. nauczyciela. dziecka czy dorosłego człowieka. a więc nauką opisową o faktach i równocześnie nauką normatywną o tym. I p. tenże. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1970 z. jej indywidualności. IV p. przedruk (tegoż aut. Wychowanie człowieka. cz. że osobowość to zespół rozwijających się takich dynamizmów. W ten sposób osobowość normatywnie ujęta dotyczy nie punktu wyjścia dla rozwoju. czyli waloryzacja osoby. empiryczne. 733-784. Stawanie się więc pedagogicznej osobowości w procesie rozwijania się człowieka nie wynika bezpośrednio z rozrastania się cech psychicznych. 1 cz. Personality. Grzegorzewska. normatywne 78 oraz rozwojowe. wartościowanie samego siebie. odpowiedzialną za postępowanie osobnika . Pedagogika ogólna (W:) Encyklopedia Warszawa 1935 t. do swego życia wewnętrznego. czym zbliża się do właściwego pojęcia indywidualności. Tak amerykański psycholog G. Później zaś jeszcze bardziej rozszerza poza przystosowanie społeczne do środowiska. wytworu. 82 M. lecz powstaje z dążności do scalania się wewnętrznego. Pattern and Growth in Personality. w czym charakter stanowi 80 moralną stronę osobowości.por. Znaczenie wychowawcze osobowości „ C h o w a n n a " 1938 z. traktuje osobowość rozwojowo jako strukturę wyższego rzędu i wytwór późniejszego etapu życia. 3). lecz wyższa konstrukcja rozwojowa osobowości twórczej. Empirycznie w psychologii osobowość znaczy każdorazową. aniżeli dzieciństwo szkolne i wiek dorastania. dążąc do ideału swej osoby zgodnie z postulatami moralności i prawdziwego poglądu na świat. ponieważ jest to struktura bardziej duchowa aniżeli charakter i rozwijająca się dzięki twórczemu przeżywaniu wartości kulturowych. Warszawa 1947 s. 79 G. indywidualną całość cech psychicznych i fizycznych niemowlęcia. Pojęcie psychologiczne osobowości ma więc charakter opisowy i ogólny. S. Normatywne zaś widzenie tego pojęcia w etyce ujmuje osobowość jako ogół cech. będąc nauką mieszaną. 3). Osobowość w rozwoju swoim kształtuje się według pewnych wytycznych. musi rzutować sobie pewną linię rozwojową i wybrać wobec tego jej kierunek" 8 2 . harmonijnej struktury duchowej z zachowaniem jej odmienności osobniczej.. które określają jej jedyne przystosowanie się do jej środowiska"79. ich dyferencjacji i potęgowania się ilościowego siły działania. 17. jak rozwój samoświadomości wychowanka. 5. konstruujące nowe podstawy. z tą różnicą. s. 80 Tenże. II rozdz.i mogą być pokonane tylko przez pracę samowychowawczą. zorganizowana całość i „ognisko wartościowania. z drugiej zaś strony konsekwencja postępowania według przyjętych zasad moralnych najlepiej się udaje w określonych warunkach społecznej stabilizacji. . Podobne stanowisko do normatywnego w etyce występuje także w pedagogice. K r e u t z. lecz punktu dojścia i oceny końcowego wyniku. A l l p o r t . wprowadzony przez personalizm krytyczny na oznaczenie maksymalnego rozwoju osoby jako jedności celowo działającej (unitas multiplex. d) Wyraz „osobowość". s. 22 n. III rozdz. integracji. której towarzyszą takie zjawiska wychowawcze. Osobowość nauczyciela-wychowawcy.) Wybór pism. New York 1937 s. 48. jak w psychologii. dz. dążenie do samowychowania. 4 s . 110-111. Toteż człowiek taki musi mieć pewien stosunek do samego siebie. etyki czy pedagogiki. Allport początkowo określa osobowość jako „dynamiczną organizację w jednostce tych psychologicznych układów. nadające życiu kierunek. Ażeby więc odróżnić pedagogiczne ujęcie osobowości od wszelkich innych. co powinno w rozwoju być osiągnięte (por. Występują tu ujęcia metafizyczne.

w której wychowanek samodzielnie nakłada na siebie obowiązki i bierze odpowiedzialność za swe postępowanie i życie. kierującą postępowaniem w warstwie czysto duchowej. autonomicznie planuje swe życie jako proces dorabiania się własnego typu osobowości. Sprangera. IV p. Kraków 1947. buduje się przez całe życie od dzieciństwa przedszkolnego z jego światopoglądem magicznym. stąd nie zawsze jest on prawdziwy. szkoły. postawy uprzedzenia i lęku). III rozdz. albo człowieka zabawy towarzyskiej. Osobowość współczesnej młodzieży akademickiej. F. np. polityczny i religijny (por.do oryginalnej twórczości w interesującej jednostkę dziedzinie kultury zgodnie z jej uzdolnieniami i utalentowaniem. rozprasza się w wielu kierunkach zainteresowań. dającą odpowiedź na eschatologiczne pytania teologiczne o sens świata. 29 n. przesądów. cz. proletariackiej. akademicka. estetyczny. 2). lecz przeciwnie często tworzy niezborny konglemerat przeżytków dzieciństwa (np. np. 2). europej83 S. ale szybko musi przejść przez życiowy Rubikon. I rozdz. Ponieważ światopogląd osobisty rośnie w nas razem z nami. Pod tym względem występują dwa przeciwstawne typy: osobowości endoponicznej (gr. jak Leonardo da Vinci. by ze stadium osobowości psychologicznie rozproszonej dojść do osobowości zogniskowanej na swym obranym i wartościowym celu życia 83 . Wreszcie powstają w środowiskach społecznych rozwojowe typy osobowości człowieka dobrze wychowanego. W związku z tym trzeba osobno mówić o osobowości chrześcijańskiej85 czy innych systemów kultury. ponoś . V p. lecz także całokształt hierarchii wartości w określonym typie historycznym kultury. Współczesność ceni osobowość endoponiczne. która zamyka swe szczęście i rozwój w ramach umiłowanej pracy zawodowej z powołania i osobowości egzoponicznej (gr. Chodzi w niej o prawidłowo rozwinięty światopogląd osobisty jako zespół własnych przekonań o świecie. chociaż współczesna cywilizacja techniczna urabia pełne typy osobowości o mentalności i postawach technicznych 84 . trud).na zewnątrz). Początkowo uzdolniona intelektualnie młodzież. pełny i zharmonizowany. Osobowość chrześcijańska. e) Najwyższą strukturę rozwojową. czyli całokształt składający się tak z prawdziwego poglądu na świat. Osobowość jednakże nie utożsamia się z obranym i opanowanym zawodem czy specjalizacją. czyli mądrego i dobrego zarazem. Jednakże na osobowość ludzką mogą mieć wpływ nie tylko odrębne dziedziny wartości kulturowych. Zawsze jednakże osobowość twórcza i jej zróżnicowane typy kształtują się w okresie przeżywanej autonomii moralnej. ale 85 Ks. „Zeszyty N a u k o w e K U L " 1963 nr 4 s. wyczytanych. jego istocie i celu życia. zaspakajających pytania wyjaśniające. 37-50. W wyniku tego wychowanek odkrywa swe powołanie życiowe. życia społecznego. opinii obiegowych. społeczny. np.szlifierz diamentów. św. jak też o wiedzę filozoficzną w zakresie pytań o przyczyny ostateczne bytu i istnienia oraz o wiedzę teologiczną. oryginalny filozof . prawniczej czy pedagogicznej. polityki czy religii. S a w i e k i . . Osobowości egzoponiczne zwykle pozostają pod wpływem pasjonujących daną jednostkę zagadnień nauki. źródłach absolutnych bytu. V p. czy u nas Mikołaj Kopernik i inni. I rozdz. cz. stąd ma tu odpowiednie zastosowanie znana nam typologia osobowości E. o człowieku. III p. cz. cz. ekonomii. ekonomiczny. K u n o w s k i. Wpływ techniki na osobowość człowieka. stanowi struktura światopoglądowa. rozmiłowane w swojej specjalności. klasztoru czy uniwersytetu. seminarium duchownego. jak i poglądu na życie ludzkie i los człowieka.przyrodniczych i humanistycznych. który wychodzi z kręgów wychowawczych rodziny. Paweł apostoł narodów . albo też typ człowieka walki czy pracy. potem przez dzieciństwo szkolne ze światopoglądem naiwnego realizmu. jak teoretyczny.wewnątrz. egzoponiczne. zabobonów. 3). życia i śmierci (por.praca. chociaż w kulturze dotychczas dały najwięcej twórczego wkładu osobowości wielostronne. 3). ekso . wywodzącego się z kręgów zabawowych rówieśników. zapamiętanych. wschodniej. 84 Tenże. rozwiniętych w oparciu o wiedzę nauk szczegółowych . przez wiek dorastania ze światopoglądem buntu i negacji aż do idealizmu w poglądzie na świat w wieku młodzieńczym (por. jak np. czy Baruch Spinoza. skiej czy chrześcijańskiej. sztuki. o czym była już mowa przy określaniu formy rozwojowej twórczości (por. Ale mogą powstawać mieszane typy osobowości technicznej. samodzielnie wybiera zawód. wierzeń magicznych. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1964 z. Michał Anioł Buonarotti.z zawodu tkacz namiotów. supozycji. która obok pracy zawodowej rozwija się szczególnie w jakiejś dziedzinie kultury. sądów wyuczonych. endon . 4 s. II rozdz. dzieląca je na 6 typów czystych. formowany od młodości w kręgach pracy zawodowej lub w kręgach zrewolucjonizowanych i militarnych.

cz. ale nigdy odwrotnie. jak struktura światopoglądowa rośnie z rozwojem człowieka. jak pamiętamy. dochodzącego do stadium dorosłości. natomiast zostanie ukształtowany na modłę określonej ideologii społecznej i klasowej. II p. Kończąc przegląd zagadnień związanych z wychowaniem jako naturalnym wzrostem i rozwojem siły biosu w ujęciu teorii warstwicowej należy pamiętać. III p. jak figury symetrycznie odwrócone wobec tej samej osi. kierujących i modyfikujących rozwój biosu. W związku z tym niezależnie od treści światopoglądu czy to naukowego. np. czy to poglądu na świat teistycznego lub ateistycznego. świadomości społecznej i podświadomości. cz. Tak właśnie. określając proces wychowawczy wyraził prawdę. cz. będącej syntezą poglądów prawdziwych na świat. która nie tylko jest celem nieogarniętym i etapem najwyższym w rozwoju. III rozdz. Poza tym na treść tej mieszaniny wiedzy naukowej. cz. człowieka i jego życie wieczne. dlatego też struktura światopoglądu konkretnego człowieka. jak i w porządku nadprzyrodzonym łaski. jakim jest pełnia człowieczeństwa. jak też teazje filozoficzne jako światopoglądy szkół i systemów filozofii.Woli Bożej. Tak to wychodząc od prawdomówności. theós . Trzeba więc najpierw znać strukturę pełną i pozytywną. religijnego. 2e). może być albo w pełni zgodna z naturą ludzką. czyli przez poddanie się ogólnoludzkiemu prawu moralnemu i prawu Bożemu. że cel. podobnie stopniowo przez całe życie przemienia się ona w świętość. Proces doskonalenia życia wewnętrznego w warstwie czysto duchowej prowadzi więc do Absolutu i do źródła prawa moralnego . lecz na podporządkowaniu swych zasad postępowania obiektywnym normom prawa naturalnego i prawa wiecznego. gdyż nie możemy na podstawie błędu sądzić o prawdzie. albo też będzie w mniejszym stopniu światopoglądem samodzielnie przeżytym i własnym. I p. Boga. czyli światopoglądy uznane przez grupy za obowiązujące ich członków. Struktura światopoglądowa powstaje więc nie we wcześniejszym okresie autonomii moralnej i stawiania sobie samodzielnie celów i planów życiowych przez osobowość. III rozdz. filozoficznego. nomos . Święty Tomasz z Akwinu. lecz dopiero w okresie teonomii moralnej (gr. żywe źródło idei. 1). by móc zorientować się we właściwościach światopoglądów negatywnych i niepełnych. strukturze indywidualności.Bóg. lepiej poznajemy istotę kłamstwa. II rozdz. od strony zaś etycznej cnota nie polega na stawianiu sobie samemu prawa moralnego. Ów stan cnoty tworzy podstawę struktury światopoglądowej.prawo). co nie jest najwyższym dobrem. w kapitalizmie. ze względu na inteligencję lub usposobienie. działającej w II nurcie życiowym (por. Natomiast . Dlatego też stan cnoty w pełni rozwiniętego człowieczeństwa ostatecznie polega na przyjęciu Woli Bożej tak w zakresie naturalnego porządku. Stąd najsilniej zaznacza się siła biosu we wrodzonej strukturze temperamentu oraz w na pół wrodzonej. jak też sama problematyka struktury światopoglądowej rozwiązana pozytywnie (teistycznie) lub negatywnie (ateistycznie) pozostają zawsze analogiczne i jeśli nie są tożsame. która dąży do normalnego osiągnięcia całkowicie rozwiniętego człowieczeństwa z jego duchowością i cechami religijno-moralnymi postawy życiowej. Pawła. gdy analogicznie ekstaza w dół dochodzi w procesie wykolejenia wychowawczego do całkowitego odwrócenia się od Boga Prawdziwego i do Jego zaprzeczenia. personalizmu i humanizmu. III rozdz. Od strony wychowawczej na stan cnoty składa się synteza idei moralizmu. że rozwój struktur w biosie nie jest czymś autonomicznym. rozwijającego się w sposób nadprzyrodzony na wyżynach mistycznej łączności z Bogiem w Jego Kościele i przez Jego Kościół. nad stworzeniem w sobie nowego człowieka w rozumieniu św. same formy wyrazu w zakresie głębszego przeżycia światopoglądowego o tonacji kontemplacyjnej i modlitewnej (por. 1) w rozwoju człowieka znajduje swe spełnienie w miłosnym łączeniu się z Bogiem Przedwiecznym. III p. Tak więc Tomaszowa ekstaza w górę (por.bez osobistego przekonania o ich prawdziwości. Mimo to natura ludzka w jednym i w drugim wypadku dochodzi mniej lub więcej do głosu i upomina się o swoje prawa. motywów i sił duchowych zmierzających do współpracy z łaską nad przemianą swej natury. to będą podobne. Elementy analogiczne do struktury prawdziwej świętości znajdują się w ideologicznej „świętości" każdego systemu wychowawczego. stanowi stan cnoty (por. lecz kształtuje się przez wzrost duchowości przy pomocy dynamizmów zewnętrznych procesu rozwojowego. nad uświęceniem wreszcie siebie i świata. lecz tylko rzeczą czy ideą deifikowaną. ale nie pozbywa się ekstatycznego zachwytu ku temu. W chrześcijaństwie więc struktura światopoglądowa w dalszym rozwoju wewnętrznym staje się świętością danego człowieka. bądź też pod wpływem jakiejś teazji filozoficznej. Taki zaś stan doskonałości wewnętrznej czyni ze struktury światopoglądowej. ale także tworzy drogę powolnego przekształcania się natury ludzkiej pod wpływem współpracy z łaską na każdym etapie rozwojowym. 3d) wywierają wpływ i presję tak ideologie społeczne.

w środowisku życiowym bowiem działają także czynniki szkodliwe. kulturalnych i duchowych.środek. meseuo . kształtujące się w etosie. ale także od strony działania środowiskowego etosu oraz działania psychagogicznego agosu na duchowość wychowanka. Jedynie niektóre elementy otoczenia działają dynamicznie na daną jednostkę i wywołują zmiany w wychowaniu i te tylko tworzą środowisko życiowe jako część ogólnej biosfery ludzkiej. jak np. rzeczy i osób. szkoła. I p. Teoria warstwicowa podkreślała nie tylko udział w biosie czynników wewnętrznych. Warszawa 1931. będą dla dalszego rozwoju jednostki wychowawczo dobre i zdrowe. głównie jednak działających w sposób nieświadomy i niezamierzony. ale nie zawsze wywierających wpływ na jego rozwój 87 . udzielanej w agosie przez wychowawców różnego rodzaju. Znaczenie środowiska w wychowaniu Dotychczas poznawaliśmy wychowanie jako naturalny proces wzrostu. jak też wywołujących korzystne zmiany zgodnie z dobrem rozwojowym oraz 2° . dążąc do przystosowania wychowanka w życiu grupowym (por. Poznawaniem czynników środowiskowych i zużytkowaniem ich praktycznie w wychowaniu zajmuje się specjalny dział pedagogiki opisowej zwany pedagogiką mesologiczną86 (gr. przez które rozwój biosu przechodzi. meson . dotyczącego głównie rozwoju podstawowej siły pędu życiowego. nazywanej biosem. 33-36. M y s ł a k o w s k i . III rozdz. R o z d z i a ł IV WYCHOWANIE JAKO WPŁYW SYTUACJI SPOŁECZNYCH ETOSU 1. alkohol. pornografia. ale także działających w nurcie życia społecznego. by następnie przejść do określenia pomocy wychowawczej. szlachetnego ideału czlowie86 Ks. W związku z tym pojęcie środowiska nie jest w naukach jednoznaczne. bądź ideologicznym nastawieniu i orientacji życiowej. służących do rozwijania biosu wychowanka. jakim podlega wychowanek. społecznych. Przede wszystkim wyróżniamy środowisko obiektywne. Wreszcie najpełniej dochodzi do głosu natura duchowa człowieka w strukturze światopoglądowej i dalszej świętości. a potęgować dodatnie. Les theories des milieux et pedagogie mesologiąue. stanowiących wprawdzie stałe tło życiowe wychowanka. w postaci potrzeb biologicznych. ale także zwracała uwagę na wychowawcze zaspakajanie wszelkich zapotrzebowań wychowanka przy pomocy odpowiednich środków jako sprzężonych z podłożem czynników zewnętrznych.jestem po środku). że tworzą one arsenał środków wychowawczych. Dlatego też rozwój człowieka należy rozpatrzyć nie tylko od strony moralnej i samorzutnej biosu. Dlatego też w środowisku życiowym trzeba odróżnić: 1° . które świadomie i celowo. Obecnie trzeba bliżej zająć się rozpoznawaniem czynników zewnętrznych działających w wychowaniu. pochodzących ze środowiska. złe przykłady. na które składa się otoczenie jako zespół warunków. Przedmiotem mesologii lub ekologii jako nauk o środowisku jest samo otoczenie (milieu) życiowe i jego wpływ na cechy organizmów w biologii. jednakże zawsze przy pomocy psychagogicznej wychowawców jako dzieło przede wszystkim agosu. R. stara się usuwać wpływy ujemne.środowisko pedagogiczne. Obecnie z kolei zwrócimy uwagę na sytuacje życia społecznego. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1960 nr 4 s. psychicznych. Rodzina wiejska jako środowisko wychowawcze. które jako odrębna siła etosu stara się modyfikować pęd życiowy jednostki rozwijającej się według swojego kierunku. 88 Z. 1952. Z a n i e w s k i . używanych nie tylko świadomie i celowo przez wychowawców. życie uliczne. który wcześniej już współpracuje z etosem nad charakterem moralnym i typem osobowości. choćby dlatego. Paris 87 R. Następnie nie wszystkie wpływy. W r o c z y ń s k i . wpływów stałych i zmiennych tak szkodliwych w rozwoju wychowanka. kierując rozwojem wychowanka ku wartościowym wzorom i do wzniosłego.środowisko wychowawcze jako całokształt rzeczywistych wpływów na jednostkę. jak np. w rodzinie wiejskiej88. . 3b).działanie społeczne etosu najbardziej odbija się na strukturze moralnej charakteru oraz częściowo osobowości twórczej ze względu na kulturę masową danego społeczeństwa lub struktury środowisk grupowych. jak np. O pojmowaniu środowiska i jego konsekwencje dla wychowania. cz. zależnie od fazy rozwojowej. a na zachowanie się i reakcje jednostek w psychologii lub grup w socjologii oraz wpływy na rozwój wychowawczy w pedagogice.

R. zawodowym. kościelnym. kierującego wychowanka ku ideałowi człowieka.. radio. z którego najczęściej pochodzą poglądy. nieświadome lub nieprzewidziane przez wychowawców. szkolnictwa. a pochodzi od środowiska pedagogicznego agosu . jonosfery itp.). Z a n i e w s k i. gleba. którym jest dążność do wyrównywania poziomu psychicznego między jednostkami lub pomiędzy jednostką i grupą czy masą ludzi (tłum). zasad postępowania. partyjnym itp. celowo zamierzone i bezpośrednie dotyczy przede wszystkim kształtowania treści świadomości i dążeń rozumnej woli.ka 8 9 . komunikacja. prasa. Wszystko to razem świadczy o wielkim znaczeniu środowiska szczególnie ludzkiego i całego otoczenia życiowego jednostek jako źródła. nauczania. nastroje i postawy wychowanków.) wraz z wpływami geograficznymi (teren. telewizja itp. 32-33. jak również do opanowania podświadomości w taki sposób. w tłumie. dz. np. czyli zmian zachodzących w poglądach świadomości.krzyżują się i splatają ze sobą tak. cyt. znaczenie środowiska jako całości oddziaływań jest w wychowaniu wielostronne. mimo potocznego traktowania tych uar^y jako synonimów. jak też ze względu na środki wpływu. albo podwyższenie pod wpływem szlachetnej osobowości. W zakresie zaś treści wpływających na wychowanka dzieli się środowiska inaczej. wyróżniając: a) środowisko naturalne obejmujące zarówno pozaziemskie wpływy na organizmy (promieniowanie kosmiczne. W. ale poza tym zawsze powstaje udzielanie się. warsztaty pracy) oraz kultury duchowej. cyt. że środowisko różnicuje się na wiele rodzajów. por. przekazywanej nie tylko na drodze wychowania. Zadaniem przeto wychowania staje się opanowanie i pokierowanie: a) treścią świadomości. w usposobieniu uczuciowym oraz w postawach podświadomych zwraca uwagę na zasadniczy mechanizm wpływów. przenikanie poglądów. S o ś n i c k i. Psychologia wpływu. rzeczy jak i obecnych osób. drugie zaś środowisko (pedagogiczne) jako stwarzane przez wychowawców nozostaje w ramach celowego działania agosu. jest bardzo ważne.obywatelskim. co pociąga za sobą odmienność ich wpływów. owadów. Równocześnie jednakże wiemy. nazywane przez analogię do zjawiska w naczyniach połączonych . do jakich wpływy środowiskowe zmierzają ze względu na swój rodzaj i charakter. występują zwykle skutki niezamierzone. które pobudzają działanie woli. tak ze względu na Por. Obydwa podziały środowiska . szkolnym. że trudno je rozgraniczyć. oświaty. magazyny ilustrowane. zasady. Uporządkowanie tych krzyżujących się czynników zewnętrznych można osiągnąć przez zróżnicowanie skutków.). duszpasterstwa. w postępowaniu woli. flory i fauny). 90 K. Lagensalza 1928. poglądów) oraz woli rozumnej jako podstawy moralnego postępowania. Stąd znając skutki. Na skutek tego wyrównywania się poziomów powstaje wzajemne przystosowanie i upodobnienie psychiczne. ale także środkami pośrednimi masowej informacji (książki. 83-92. Stąd najczęściej środowisko społeczne i kulturowe łączy się w jedno jako środowisko społeczno-kulturalne. c) środowisko kulturowe z wpływami kultury materialnej (budownictwo. 8g skutki i wpływy. jak i szerszym . dz.. nastrojów i usposobień oraz postaw dążeniowych.co do możliwości i wartości wpływów oraz co do czynników wpływających i ich treści . dlatego też wychowawcy dążą nie tylko do ukształtowania świadomości (treści umysłu. ale także zmierzają do urobienia motywów uczuciowych i nastrojów. sąsiedzkim. Das padagogische Milieu. kino. Odróżnienie środowiska wychowawczego od pedagogicznego. s. Jak na podstawie określeń widzimy. szczególnie gdy chodzi o podkreślenie dynamicznego i przetwarzającego wpływu na wychowanka przez celowe i programowe działanie środowiska pedagogicznego. Istota i cele wychowania. gdyż pierwsze stanowi mieszaninę dobrych i złych wpływów jako wytwór społecznego życia etosu. P o p p. wychowawcy czy też zespołu wychowawczego. s. W tej dziedzinie działa także podkultura (subculture) różnych grup marginesowych i zbuntowanych przeciw społeczeństwu90. Natomiast w środowisku wychowawczym jako w otoczeniu statycznego oddziaływania i biernego poddawania się wpływom tak natury. klimat) oraz otoczenie przyrody żywej (mikroorganizmów. b) środowisko społeczne osób i stosunków między nimi zachodzących (zarówno w środowisku rodzinnym. c) sferą uczuć i d) postawami popędowymi podświadomości. np. b) dążeniem woli do dobra. Ponieważ chodzi tu o wszechstronny rozwój osobowości wychowanka jako człowieka. to jest zmian. by ona nie była przeszkodą i trudnością wychowawczą przez sprzeczne dążenia w stosunku do świadomości. jądrowe. można teoretycznie uporządkować działanie środowisk następująco: 1° .Działanie świadome. jakie można i trzeba osiągnąć w wychowaniu.dyfuzją psychiczną. W wyniku dyfuzji psychicznej może nastąpić albo obniżanie się poziomu psychicznego jednostki.

do których należą: A . Jeśli przez punkty ABCD .Działanie nieświadome. których świadome wpływy na wychowanka mogą być bardzo skuteczne. miłość Ojczyzny z całym pięknem środowiska naturalnego.środowiska duchowego kultury i losu na elementy strukturalne osoby człowieka.życiowego biosu. europejskiej. jak i ujemne czynniki związane ze środowiskiem społecznym lub społeczno-kulturalnym. klasa szkolna. 2° . miłość krajobrazu rodzinnego. 4° . C . w którym linie proste oznaczają właściwe wpływy środowiska. naród. ideowe. linie zaś przerywane wpływy uboczne nieświadome. środowiska duchowego swoim klimatem kształtują w warstwie duchowej poczucie samego siebie.oraz środowiska kulturowego. z więzi uczuciowych z etosem. szczególnie takimi grupami jak rodzina. Wpływy nadświadome. ale bezpośrednie i często nieprzewidziane przez wychowawców obejmuje zwykle nastroje i przeżycia emocjonalne oraz postawy dążeniowe podświadomości. w którym promieniują najwyższe idee i wartości z tradycji kultury narodowej. które pośrednio docierają swymi wpływami aż do świadomości. jak też do podświadomości jednostki wychowywanej 1. ideowych dążeń agosu i kultury. kim się jest jako człowiek.Uczucia wyższe (wartości) i nastroje usposobienia.Wreszcie działanie bezwiedne. jako katolik czy wyznawca innego światopoglądu.Nadświadomość (self) i sumienie. Obraz powyższy powstaje na skutek nakładania się na siebie wpływów środowisk: 1° . działa zaś przez sumienie jako wyraz duchowego systemu samokontroli.Podświadomość i postawy popędowe. B . nie zawsze poddanej kierownictwu rozumu i świadomości oraz na usposobienie i nastroje uczuciowe. kształtowane zaś jest ono przez środowisko wychowawcze etosu. państwo czy braterstwo ogólnoludzkie. 3° . Różnorodność wszelkich wpływów środowiskowych łącznie ze środowiskiem duchowym na wychowanka obrazuje poniższy schemat.środowiska wychowawczego etosu. W sposób nieuchwytny i twórczy wynika z nadświadomych.Na koniec teoria warstwicowa odkrywa subtelne oddziaływanie środowiska duchowego. grupa zawodowa i miejsce pracy oraz szerszymi grupami społecznymi jak Kościół. niezamierzone i pośrednie wywiera wpływ przede wszystkim na dążenia woli. a jest dziełem wpływu całego środowiska życiowego biosu łącznie ze środowiskiem naturalnym. jeśli nie natrafiają na przeszkodę tamującą ze strony przeżyć uczuciowych i dążeń podświadomości. 2° . szkoła. Środowisko duchowe jako najgłębszy wytwór historii życia i cywilizacji przybiera kształty właściwe epoce czasu. D . chrześcijańskiej i więzi ogólnoludzkich. najbardziej jest czułe na zmiany losu i podatne na tajemnicze działanie łaski.środowiska pedagogicznego agosu i 4° . kierujący postępowaniem człowieka. Ta świadomość siebie (self) integruje się w duchowości jakby pewna nadświadomość przeżywana intuicyjnie i trudno wyrażalna poza wzruszeniem czy oburzeniem z powodu szargania świętości. zawierające w sobie tak dodatnie. lecz rozwijają się stopniowo jako graniczne wytwory poszczególnych warstwie rozwojowych.Wola rozumna i dążenia wolitywne.Świadomość przedmiotowa i poglądy oraz E . jako Polak. Europejczyk. Zawiera w sobie także umiłowanie samego życia (biosu). Elementy te nie są od razu gotowe. 3° .

z siłą życia społecznego etosu (środowisko wychowawcze) oraz z siłą życiowego pędu biosu (środowisko życiowe). dostosowanie się jej do życia społecznego może być konformizmem wypływającym z naśladownictwa i upodobnienia się do stawianego wzorca. Warstwa socjologiczna ponad szkołą nadbudowuje własne instytucje. W związku z tym antagonizmem środowisk. kim się jest (self). nie wykluczając zmiennych losowych (środowisko duchowe). Działanie życia społecznego (etosu) nie jest rozproszone. które równocześnie powinny uspołeczniać i działać rozwijająco na osobę. Socjalizacja głębsza więc przenikająca do natury osobowej wychowanka musi się splatać czy nawet krzyżować z procesem personalizacji. poddająca się kierownictwu rozumu (logosu) składają się na podstawę struktury charakteru moralnego. lecz o sytuacje wychowawcze stałe. czy później internat lub w wypadku sieroctwa względnie opuszczenia . w której wychowanek żyje i kształtuje się w zasadzie aż do pełnej dojrzałości i usamodzielnienia się przez małżeństwo i założenie własnej rodziny. jak widzimy na wykresie. lecz konkretyzuje się w zwyczajach i obyczajach obowiązujących w określonych środowiskach i kręgach społecznych. harcerstwo i inne . W tej walce wpływów decyduje sam wychowanek swoim stanem rozwojowym. a głównie przez środowisko naturalne biosu. Warstwa psychologiczna jest formowana ze strony etosu przez szkołę podstawową. personalizować. zależnym od tego. Uspołecznienie takie staje się pozorne i kruche. w której postawy popędowe i instynktowne wraz z tworzącą się podświadomością działają w ramach wrodzonej struktury temperamentu. organizacjach społecznych. Wreszcie obszar między linią D i E symbolizuje w schemacie V warstwę czysto duchową (światopoglądową). Z kolei przestrzeń między linią B i C oznacza III warstwę socjologiczną.i E przeprowadzimy linie poziome oddzielające umownie warstwy od siebie. wpływy świadome krzyżują się z pośrednimi i nieświadomymi. w której świadomość siebie (self) i sumienie razem jako nadświadomość kontrolująca całość życia człowieka tworzą najwyższą strukturę światopoglądową pod wpływem oddziaływań środowiska duchowego historii i losu ludzkiego. przedszkole. budzące jej duchowość. a może być nawet wymuszona pod presją otoczenia. lecz wyniki pozostają w zależności od sytuacji wychowawczej. Etos właśnie przez instytucje wychowujące stara się pokierować rozwojem biosu jednostki do celów zbiorowego. W wypadku niemożności wywiązania się z zadań opieki i wychowania rodzinę wspierają pomocnicze instytucje. które ukierunkowują i modelują przebieg danej warstwicy rozwojowej. Taką instytucją zasadniczą dla warstwy biologicznej jest rodzina. jak skorupka na jajku. jak samorząd szkolny. Dlatego etos działa poprzez instytucje wychowujące. Pas między linią A i B odtwarza II warstwę psychologiczną z nastrojami usposobienia i pobudzanymi głównie przez środowisko wychowawcze etosu uczuciami wyższymi wartości cenionych w otoczeniu społecznym.dom dziecka czy młodzieży. jak żłobek. Oczywiście nie chodzi o sytuacje przypadkowe lub chwilowe. przechodząc na coraz wyższe warstwy. czy też jego czynniki osobowościowe duchowości. popędy niższe i uczucia umysłowe. w grupie zawodowej itd. dlatego też nie wypływa z przekonań jednostki. jak o tym świadczą nadzwyczajne wydarzenia życiowe jednostki. wspólnotowego życia. Rozpoczyna się ona w prawidłowo funkcjonującej rodzinie. biorą górę nad cielesnością i podporządkowują ją ideałowi nowego człowieka. czy zostaje on opanowany przez podświadomość. czyli z samodzielnością i świadomością siebie. Te zwyczaje i obyczaje przejmowane przez wychowanka uspołeczniają go w ciągłym procesie socjalizacji. Dalej pomiędzy linią C i D przypada miejsce na IV warstwę kulturologiczną. przede wszystkim rozumność i dobra wolna wola. stąd też oddziaływanie etosu dostosowuje się do nich. Ponieważ asymilacja jednostki. Skoro zaś bios jednostki rozwija się wachlarzowato. Równocześnie. które wytwarzają się w instytucjach wychowujących. które razem składają się na strukturę indywidualności psychicznej danego wychowanka. jak i wola rozumna. związanych z siłą agosu (środowisko pedagogiczne). walczą ze sobą o przewagę i wypierają się wzajemnie. w wychowaniu nie decyduje samo środowisko jako całość. Z pewną pomocą szkole podstawowej przychodzi organizacja zuchowa. wówczas poniżej linii A otrzymamy obraz I warstwy biologicznej. średnią lub wyższą oraz dokształcanie i kursy różnego rodzaju. doraźne. w której tak dążenia wolitywne. stwarzając odpowiednie instytucje wychowujące. stwarzając przeszkody w pokierowaniu wychowankiem do ideału. pobudzanej przez różne wpływy. gdzie głównie celowe wpływy środowiska pedagogicznego i kulturowego kształtują poglądy i treści świadomości przedmiotowej o świecie natury i kultury jako ważne składowe struktury osobowości twórczej wychowanka. potem doskonali się w szkole.

wywołujących rozwój człowieka i działających w ramach instytucji wychowujących. bądź też przypadkowej grupy. bądź też może się odbywać pod bezwiednym wpływem warunków społecznych otoczenia ze stanem rozwojowym samego wychowanka.duchowe przewodnictwo Kościoła. Zakres i podstawowe pojęcia pedagogiki społecznej Heleny Radlińskiej (W:) Pedagogika społeczna. „Studia Pedagogiczne". istoty kulturotwórczej czy istoty duchowej wychowanka powoduje podatność na wpływy zewnętrzne sprzężone z daną warstwą rozwojową. Tak tedy poziom wyrobienia i ukształtowania jego czynników osobowościowych. a równocześnie sam nie jest jednolity. w którym rozwija się bios wychowanka oraz 3) pewne czynniki środowiska pedagogiczno-kulturowego. zastojowej degresji lub wykolejającej regresji rozwojowej (por. immunitet na wpływy niepożądane przez wychowanka. ujmując je w pojęciu sytuacji wychowawczej. 9-12. H. cyt. Pedagogika teoretyczna natomiast nie może wchodzić w szczegóły. Instytucje wychowawcze w wielkim mieście.. W r o c z y ńs k i. a więc instytucji wychowującej. ale także osoby społecznej. stowarzyszenia. W a r s z a w a 1966. Warszawa 1968. a ze względu na swój charakter wywołują różne skutki i kształtują odmiennie przebieg procesu wychowania 92 w kierunku normalnej progresji. np. Pedagogika społeczna. s. O strukturze procesów wychowawczych. bractwa i sodalicje. może być niezamierzonym skutkiem pośredniego działania innych ludzi. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. b) Sytuacja zewnętrzna zawsze zawiera: 1) określone elementy środowiska społeczno-wychowawczego danego kręgu etosu. czynników i wpływów. które starają się skorygować wpływy negatywne tak śro42 K. Warszawa 1963. Warszawa 1971. Wrocław 1961. wreszcie przez seminarium duchowne. środowisko subiektywne wychowanka. 9-25. Stąd sytuacje wychowawcze mają różne pochodzenie.polityczna organizacja państwa. informuje ogólnie i zwraca uwagę na istotne momenty w działaniu instytucji wychowujących etosu. przez ministrantów. s.). np. zakład pracy. cyt. gdyż krzyżują się w nim trzy ośrodki działania: 1° . tenże. kluby. XX-XLIV. 91 2. organizacje obywatelskie i polityczne.. biblioteki. w jakich się losowo może znaleźć. cz. 2) utrwalone skutki środowiska życiowo-naturalnego. Front Jedności Narodu lub partie. na które składają się osiągnięte właściwości osobowe oraz poziom rozwojowy określonej warstwy. A. Właśnie w sytuacjach wychowawczych wpływy krzyżujące się różnych środowisk mogą się uzgadniać i harmonizować lub przeważać nad sobą i zwyciężać w ścieraniu się nie zawsze zgodnie z dobrem rozwojowym wychowanka i celami wychowawców. a) Sytuacja wewnętrzna tworzy tzw. która rozkrzewia się przez rodziny. tenże. Zbiór rozpraw z pedagogiki społecznej. Jak widzimy etos różnicuje swe oddziaływanie przez instytucje wychowujące dostosowane do warstw i potrzeb rozwojowych wychowanków. R a d 1 i ń s k a. tenże. Otóż tymi skomplikowanymi szczegółami instytucji wychowujących oraz ich polityką wychowawczą i kulturalno-oświatową zajmuje się specjalny 91 dział pedagogiki praktycznej zwany pedagogiką społeczną .biologiczna populacja narodu. który przez duszpasterstwo. R. S o ś n i c k i . Praca oświatowa. kina. K a m i ń s k i. III rozdz. Sytuacje wychowawcze są to więc układy bodźców. czyli etosu działającego przez instytucję wychowującą oraz b) od sytuacji wewnętrznej jako stanu rozwojowego danego wychowanka. potem katechizację parafialną dzieci i młodzieży. dz. rodziny. tzw. ochotnicze hufce pracy.organizacje młodzieżowe. Jedynie warstwa czysto duchowa na serio jest domeną działania Kościoła. klasy szkolnej. Polskie związki młodzieży (1804-1831). teatry. uformowanie cech duchowości decyduje o reakcji i postawie wychowanka wobec sytuacji zewnętrznych. K. tenże. t e n ż e . ale także wywołuje odporność. Warstwa kulturotwórcza ma własne instytucje jak szkoły muzyczne czy plastyczne dla utalentowanych lub instytucje kulturalno-oświatowe (muzea. P r z e c ł a w s k i. rodzinę. . formy życiowej własnej aktywności wychowanka i jego struktury postępowania. 1). nowicjat zakonny lub przez katolicki uniwersytet stara się swoich wiernych w każdym wieku prowadzić duchowo do wiary i uświęcenia. Warszawa 1965. organizacji młodzieżowej. Polskie związki młodzieży (1831-1848). II p. świetlice itp. Istota i cele wychowania. tłumu lub zbiegowiska. W wychowaniu więc jego skuteczność zależna jest od: a) sytuacji zewnętrznej samego życia społecznego. których działanie przejmują w dalszym życiu wychowanka: wojsko. 2° . Warszawa 1963 s. Sytuacje wychowawcze Proces rozwojowy wychowanka może być wywołany celowo przez czynności wychowawcy. apostolat świeckich. Proces rozwoju nie tylko organizmu i psychiki. dążącego do dobra wspólnego przez szkoły i instytucje kulturalno-oświatowe oraz 3° . dz.

muzyki. s. Dalej potrzebne staje się zapoznanie się z sytuacją kulturalną domu na podstawie danych o sposobie spędzania czasu wolnego. szczególnie drogą wpływów książki. kina. modę. Tamże. czyli środowiskowo asymilujące przez ustalone tradycyjnie ceremonie. radio. losowo-bytowej danej jednostki tworzą się doświadczenia życiowe. kultury językowej. zarobki itp. budynek. 119-126. czasopisma. Taka sytuacja kulturalna działa dorywczo i ubocznie. telewizja. 94 95 Suchodolski. czyli inspirującą dążenia przez podsumowanie motywów. tradycji i majątku kulturowego. na doborze właściwych środków (działalność zracjonalizowana) oraz na planowym zorganizowaniu dobrych wpływów na wychowanka (działalność zetyzowana). stosunki między ludźmi. s.zawód rodziców. Dlatego też da się wyróżnić: 1° . działalność zideologizowana wychowawców). zwyczaje i obyczaje. sytuacja społeczna (autorytet szkoły w środowisku. Występuje tu tzw. która polega na tworzeniu celu wychowawczego (tzw. dochody i stan majątkowy rodziców. Tamże. 1960 s. 108-115. dobrobyt. w rodzinie. higienę. Warszawa 1947 2 s. emocjonalno-dążeniowe.sytuację życiową.sytuację kulturalną. obwód szkolny). nazywane wychowaniem przygotowującym lub także formalnym (formal education). w którym także działa określona sytuacja życiowa (organizacja szkoły. opiekę nad zabawami i rozrywkami. trzeba wiedzieć. cyt. czyli warunkującą przebieg rozwoju pod wpływem przyrody i środowiska naturalnego. chociaż często może ono modyfikować I nurt życiowy wychowanka. nazywane wychowaniem okolicznościowym (by education).). muzeum i zbiory pomocy naukowych) oraz sytuacja pedagogiczna (grono nauczycielskie. 130-141.. liczebność uczniów. pożycie domowe rodziców.sytuację społeczną. 9 5 . 150-165. odżywianie. kino.). Powyższa analiza teoretyczna rodzajów wychowania. czy dziecko ma właściwą opiekę materialną. Wynikiem sytuacji życiowej. pobudzenia zainteresowań poprzez otaczające dobra kulturowe. dz. autorytetu. która często hamuje przejawy II nurtu życiowego. 96 97 J. wychowanek wówczas świadomie ulega wpływom przez naśladownictwo wzorów. regulamin. wyposażenie. teatr szkolny. W związku z przewagą jednego z tych środowisk sytuacja wychowawcza przybiera określony charakter i tworzy jakiś wyraźny rodzaj wychowania.dowiska społeczno-wychowawczego. dające ogładę towarzyską. Inaczej nieco przedstawia się wpływ wychowania ze strony środowiska szkolnego. Poznawanie środowiska wychowawczego. stwarza wychowanie niesystematyczne przez „ocieranie się w świecie". . współpraca rodziców ze szkołą. Taka celowo wywołana sytuacja pedagogiczna stwarza wychowanie intensywne. potrzebę estetycznych. geograficzno-biologicznego środowiska (mieszkanie. dostęp do rozrywek oświatowo-kulturalnych . opiekę moralną. 4° . charakter pracy. wywoływanych przez określone sytuacje „wychowawcze" i wpływających na rozwój wychowanka. kontrolę dostępu do używek (alkohol. dowiadując się. pieśni. s.sytuację pedagogiczną. 111-119. potrzeb światopoglądowych i wierzeniowych96. formowane przez samo uczestniczenie w życiu środowiska społecznego. uświadomienie erotyczne i światopoglądowe. ich pochodzenie społeczne. Tamże. P i ę t e r . wpływy kumuB. radia. co razem przyczynia się do ukształtowania I nurtu życiowego u wychowanka. np. ich życia umysłowego. Następnie chodzi o rozpoznanie sytuacji społecznej w tym domu. na co znów składają się . porządek. przez uleganie sugestii. 2° . wykształcenia rodziców. przydaje się w poznawaniu oddziaływań wychowawczych każdego kręgu społecznego w życiu etosu. udział dziecka w zajęciach domowych. opiekę 97 estetyczną. a więc jakie ma ona warunki mieszkaniowe. które stają się treścią dolnego nurtu życia. nazywane także nieformalnym (informal education). liczebność itp. Tego rodzaju wychowanie przez życie (life education) zakłada fundamenty procesu rozwojowego. współpracę z wychowawcą i posłuszeństwo. uczestniczące93. jego higiena. biblioteka. pochodzenie społeczne uczniów). konformistyczne naśladownictwo. 93 lujące się w podświadomości i określające postawy popędowe. świadome. wychowanie ekstensywne. jaka jest sytuacja życiowa danej rodziny. Przy takiej diagnozie rzeczywistej sytuacji wychowanka. telewizji i innych środków przekazywania kultury masowej. jak też środowiska życiowego i naturalnego. czyli programową. sytuacja kulturalna (stan świetlicy szkolnej. opiekę intelektualną nad czytelnictwem. Wychowanie moralno-społeczne. Sytuacje społeczne powodują wpływy nieświadome. komitet opiekuńczy itp. 3° . 9 4 . Wreszcie należy uwzględnić sytuację pedagogiczną w rodzinie. życie towarzyskie i jego charakter itd. tytoń).

M. s. titemi . Taki zbiór zasad negatywnych i pozytywnych. Obiektywne podejście do metod badania osobowości. W związku ze złożonością sytuacji wychowawczych kształtuje się sprawa skuteczności wpływu wychowawczego danego środowiska na wychowanka. gdy zaś jest zacieśniony do idei humanitaryzmu i ludzkości. co też wytwarza normę stanowioną. 166-180. M a t e j k o . które kierują postępowaniem ludzi. czyli tetyczną (gr. ostatecznie zależy od siły moralnej środowisk biorących udział w kształtowaniu wychowanków. O s s o w s k a. Praca a koleżeństwo. cz.z uznania za wartość jakiejś rzeczy czy idei. autorytet. promieniującą z każdego 98 99 z tych środowisk. aksjologicznych i tetycznych ustala się trzy rodzaje zespołów zasad. Sośnicki nazywa etosem i wymienia etos moralny (jednostki). 3.przenikających się wzajemnie środowisk o różnym kierunku oddziaływania.na wychowanka i jego postępowanie .. dochodzimy do problemu istoty wpływu .z ustanowienia władzy lub z umowy celem utrzymania określonego porządku. Etos moralny jednostek wypływa z poczucia wspólnoty natury ogólnoludzkiej. etos grupowy i etos państwowy 103 . S o ś n i c k i . Warszawa 1963 s. W związku z powyższymi rodzajami norm etycznych. narodową. ważne jest w morale nie tylko stopień przejęcia się normami. ponieważ wypływa ona z przejęcia się normami postępowania danej grupy. A. E. Tamże. to co w postępowaniu człowieka powinno się zrobić.Wychowawczo rzecz biorąc. w zestawieniu z siłą przejawów nurtu dolnego. poznającemu godziwość lub niegodziwość rzeczy zgodnie z naturą ogólnoludzką. co stwarza normę aksjologiczną (ideologiczną jako uznaną przez jakąś grupę społeczną) oraz 3° . natomiast etos moralny rozszerzony na ideę Boga jako Prawodawcy i Najwyższego Dobra przybiera charakter religijny 104 . Ową siłę moralną grupy lub środowiska nazywa się morale. Podstawy wychowania państwowego. czyli etosu społecznego. związanego z ukształtowaną pod wpływem środowiska pedagogicznego sferą publiczną osobowości wychowanka. powstającego w sferze prywatnej osobowości wychowanka pod wpływem środowiska życiowego biosu oraz hamującego działania środowiska społecznego i kulturowego. właściwych dla kręgów etosu i jego instytucji wychowującej. Podstawy nauki o moralności. mających za zadanie regulowanie współżycia ludzi i rozwiązywanie zachodzących kolizji między nimi. Tamże. Młodzieżowa podkulturą. talent dydaktyczny. jakiejś miary itp. Morale sytuacji społecznych etosu Rozpatrując wychowanie nie od strony swobodnego rozwoju biosu lecz jako proces uwarunkowany ścieraniem się sytuacji wychowawczych w samym życiu społeczeństwa. K. s. Wobec tego skuteczność wpływu można by mierzyć siłą pierwszego nurtu życia. postawy wychowawcze) 98 . Por.z dobrowolnego poddania się człowieka rozumowi. jak w przepisach prawnych 1 0 2 . środowisko kulturowe i życiowe. rasową czy też zawodową za normę postępowania obowią101 102 103 104 nr 2. cyt. 94 n. szczególnie środowiska pedagogicznego agosu oraz środowiska społecznego i kulturowego. środowisko wychowawcze domu i otoczenia społecznego.. O skuteczności tej decyduje stosunek między stopniem wychowania intensywnego a ekstensywnego oraz pomiędzy wychowaniem okolicznościowym a wychowaniem przez życie. 99-100. ale także poziom i wartość etyczna norm postępowania. stwarzających całość sytuacji wychowawczych dla danego wychowanka. Warszawa 1947 s. staje się moralnością świecką. jak środowisko pedagogiczne wychowawców. „Psychologia Wychowawcza" 1962 nr 1 s. I p. niski zaś poziom polega na rozbieżności jawnej lub maskowanej w tym zakresie101. III rozdz. 3 e). ich praktyka. Etos grupowy zaś tworzą wartości uznawane przez grupę społeczną. aktywność wychowawcza. kultura językowa i moralna. 2° . 140.ustanawiam). s. drugiego nurtu życiowego z jego podkulturą 99 . 17. 105 n. Norma w ogóle określa powinność. Istota ta wiąże się z siłą moralną. D y o n i z i a k. prof. Rozwijająca się więc walka między nurtami życiowymi o górowanie i tworzenie się planu życiowego w sferze symbolicznej osobowości 100 (por. które decydują o charakterze normy. Powinności więc mogą pochodzić: 1° . co też prowadzi do właściwej normy etycznej.wykształcenie nauczycieli. dz. stąd też ma wewnętrzną sankcję własnego sumienia. . S u p e r . stąd wysokie morale polega na zgodności między obowiązującymi normami etycznymi a faktycznymi poglądami i postępowaniem członków grupy. Jednakże powinności te wynikają z różnych źródeł. „Kultura i Społeczeństwo" 1962 100 D.

podobnie jak morale rodzin zdemoralizowanych alkoholizmem lub nierządem i morale rodzin przestępczych. Do tych praw należy prawo wychowanka do otrzymania wszelkiej prawdy o świecie. Nie chodzi tu o deklaratywną moralność ze stanowiska określonego moralizmu światopoglądowego. że miernikiem morale środowiska wychowawczego jest atmosfera w rodzinie. pociągająca jako wzór i przykład postępowania. W związku z tym morale pedagogiczne musi moralność ogólnoludzką i jej normy etyczne prawa naturalnego uczynić podstawą uzupełniającej ją moralności solidarnościowej grup narodowych czy zawodowych z ich normami aksjologicznymi. czyli środowisko wychowawców. które wymaga najlepszej realizacji dobra rozwojowego wychowanków. Natomiast poziom moralności i morale środowiska wychowawczego w rodzinach czy innych grupach społecznych przedstawia się bardzo różnorodnie. narodowej. s. jak też moralność społeczna grupy rodzinnej. lecz o morale pedagogiczne jako przejęcie się swym powołaniem wychowawcy. przyzwyczajenie) znaczy cały potężny nurt życia społeczeństwa. jak np. o człowieku i o Bogu. w którym na jednostkę działają tak moralność ogólnoludzka prawa naturalnego związana z wychowaniem moralnym. Zasada humanizmu i personalizmu żąda poszanowania praw należnych osobie rozwijającego się człowieka. grupowy lub państwowy oznacza właściwie tylko rodzaj moralności albo ogólnoludzkiej. O s s o w s k a . jak też moralności państwowej z jej normami etycznymi nie będącymi w sprzeczności z normami etyki ogólno-ludzkiej. rasowej. Wreszcie etos państwowy przy pomocy przymusu prawnego i sankcji karnych reguluje stosunki między grupami w państwie i dąży do związania wszystkich obywateli we współdziałaniu z całością. W terminologii zaś pedagogicznej etos (zaczerpnięty od Arystotelesowego ethos . . przez które wychowanek przechodzi. ustrojowego (wyzysk lub sprawiedliwość społeczna). Każdy z tych etosów stanowi podstawę odrębnego rodzaju wychowania bądź to moralnego. Zapewnienie więc dobra rozwojowego wychowankowi żąda. morale rodzin rozbitych przez rozwód nie liczy się zupełnie z właściwym dobrem dzieci. kary i usunięcia z grupy oraz sankcję aprobaty lub potępienia przez opinię publiczną. Tak więc na rozwój wychowanka od strony etosu społeczeństwa wpływają cztery poziomy moralności i ich siła przeżyciowa. M. zawodowej czy politycznej. rówieśników. a nie odwrotnie. Posługuje się on sankcją organizacyjną. technicznego (prymityw lub postęp). a więc rodziców. le środowiska naturalnego w postaci zdrowych moralnie lub demoralizujących warunków życia biologicznego (zwyrodnienie lub tężyzna). ekonomicznego (nędza lub zbytek). ale także prawo do wdrożenia do wszelkiego dobra łącznie z dobrem moralnym zgodnie z naturą ogólnoludzką. Tak np. której jednostka obawia się lub wstydzi 1 0 5 . jak awanse i przywileje lub nagany.żującą członków tej grupy. dalej c) morale środowiska kulturowego zarówno kultury wyższej. 122-130. Spośród wszystkich sił moralnych etosu największą siłę powinno reprezentować środowisko pedagogiczne agosu. duszpasterzy. co też nazwywamy morale grupy środowiskowej lub sytuacji społecznej. Z tego wynika wskazówka. Łódź 1956. albo solidarnościowej poszczególnych grup społecznych. nauczycieli. gdyż etyka stosowana pozbawiona podstaw ogólnoludzkich zasad moralnych prowadzi do gruntownej przeróbki i poprawiania natury człowieka na modłę określonej doktryny.zwyczaj. wychowawczyń. b) morale środowiska wychowawczego różnych grup społecznych: rodziny. narodowej i zawodowej oraz moralność polityczna państwa. Same zasady moralne mogą być mało świadome lub opacznie pojmowane. która uszlachetnia naturę człowieka przez włączenie w orbitę swych wpływów wszelkich zastosowań tych zasad w etyce społecznej. których celami są odpowiednio albo miłość bliźniego i altruizm. wreszcie d) mora105 106 Tamże. lecz ich realizacja na codzień. albo solidarność grupowa lub patriotyzm. w szkole. Etos więc jako dynamizm w wychowaniu nie daje się utożsamić z żadnym rodzajem moralności. Moralność mieszczańska. majstrów itp. jak i masowej. rozrywkowej. czyli a) morale środowiska pedagogicznego. by morale wychowawców nastawione było na zasady moralności ogólno-ludzkiej. jak i obywatelskiej. Przy tym jednak nie teoretyczna moralność jako zespół zasad ma w wychowaniu decydujące znaczenie. kadry oficerskiej i podoficerskiej. W terminologii Sośnickiego wyraz etos moralny. wyznaniowej. elitarnej. sąsiedztwa. mieszczaństwa 106 lub moralności państwa. całość środowisk z ich kolizjami. lecz stanowi całość tych prądów społecznych z ich wiarami. zawodu oraz opinii publicznej tak narodowej. w którym niesiona jest jednostka w jej rozwojowym procesie. Dlatego też wychowanie określają zmienne sytuacje społeczne etosu. bądź to wychowania społecznego i wychowania państwowego. a nie tylko hipotez lub koncepcji ideologicznych.

rozpoznaniem istniejącego stanu środowiska rodzinnego i miejscowego (lokalnego). dostarczając elementów podkultury jako pożywki dla II nurtu życiowego jednostek. Mimo to środowisko pedagogiczne agosu nie pozostaje całkowicie bezradne i powinno wykonać swoje zadania przez realizację szeregu działań rozwijających i urabiających w mniejszym lub większym stopniu wychowanka na wzór określonego ideału człowieka. kulL. dlatego też nawet przy wysokim morale wychowawców proces rozwojowy wychowanka pozostanie uformowany w orbicie wpływów jakiejś moralności niezgodnej z zasadami etyki ogólnoludzkiej. cyt.. Nie zawsze jednak celowe działanie środowiska pedagogicznego zdolne jest do skorygowania wpływów środowiska społecznego. jeśli są to środowiska o pozytywnym wpływie wychowawczym. Atmosfera więc bardziej lub mniej wychowawcza zależy od poziomu moralnego środowisk wychowawczych. pod wpływem których jednostka rozwijająca się pozostaje. związanych z moralnym poziomem i siłą działania środowiska kulturowego. polegającą na powstrzymaniu rozkładu. Sztuka wychowania. Omawiając już stosunek środowiska pedagogicznego do innych środowisk. J e 1 e ń s k a. dotyczących pomocy i opieki społecznej oraz kompensację. wypływającego ze sfery prywatnej i intymnej osobowości ludzkich. mającej poznać środowisko.w organizacji czy grupie rówieśników. organizacji i grup społecznych. 45-57. cyt. która często dostosowuje się do mentalności i najniższych 109 instynktów masowego odbiorcy w postaci sensacji. jak wychowanie uczestniczące. 108 107 turowego i naturalnego. która ludzi rozwija. które dobrą atmosferę wychowawczą zawsze psują 107 . 472-477. Takie działanie pośrednie wychowawców stanowi . ideowość w postaci bezinteresownej ofiarności rodziców oraz radość i pogoda wewnętrzna. zapewnia unikanie wrogich nieporozumień. dz. Równocześnie trzeba pracować nad tamowaniem destrukcyjnych wpływów środowiska naturalnego biosu. jak też profilaktyką. Zadania i funkcje wychowawców Wychowanie jest nie tylko spontanicznym wzrostem i rozwojem biosu. ale także odbywa się jako zamierzone urabianie wychowanka przez działanie wychowawców. „Katecheta" 1959 nr 6 s. Ale moralność ta jest zupełnie niejednolita i obok dodatnich elementów zawiera zwykle przemieszane ze sobą elementy demoralizujące młode i starsze pokolenie. H. który przez doskonalenie społecznych instytucji wychowujących przygotowuje sobie warunki do skuteczniejszego oddziaływania bezpośrednio na wychowanków. brutalności lub żartobliwości. podchodzących z uwarunkowań degeneracji biologicznej w populacji ludności oraz z deformacji ekonomicznej lub ustrojowej w życiu społeczeństwa. Żeby temu zapobiec. dz. Tak więc wychowanie świadome i formalne nie zawsze jest skuteczniejsze w stosunku do wychowania stwarzanego przez inne środowiska i sytuacje społeczne etosu. s. Z kolei trzeba więc poznać teorię działań wychowawczych. urządzeń i instytucji pomocy i opieki społecznej. Pedagogika społeczna jest pośrednim działaniem wychowawczym agosu. czy też okolicznościowe i wychowanie przez życie. szczególnie kultury masowej. K u n o w s k i. czyli zapobieganiem objawom ujemnym przez system urządzeń. Analogicznie podobne elementy działają w atmosferze szkoły. a przy pomocy instytucji oświatowo-kulturalnych ma na celu uzdrowienie środowiska społecznego jego własnymi siłami. Pedagogika społeczna. środowiska pedagogiczne muszą się zatroszczyć o realizację pedagogiki społecznej. R a d 1 i ń s k a. naprawie wykolejenia i zapewnieniu minimum warunków rozwoju fizycznego i kulturalnego jednostek 1 0 8 . która stara się zmobilizować dodatnie siły środowiska dla jego przetwarzania i oczyszczenia atmosfery i w tym celu posługuje się tak diagnozą . by przezeń dopiero pośrednio wpływać na osoby wychowanków. czyli trzeciej siły agosu. Ochrona młodzieży przed publikacjami demoralizującymi. Na atmosferę rodzinną składa się przede wszystkim szacunek dla pracy. Działanie wychowawcze w dziedzinie pedagogiki społecznej dotyczy. zapobiegać wypaczeniom i kompensować powstałe braki. nie tylko wpływem warunków instytucji i sytuacji etosu. czy pornografii . spotykaliśmy określoną działalność wychowawczą w postaci pedagogiki społecznej. RozdziałV WYCHOWANIE JAKO URABIANIE PRZEZ DZIAŁANIE AGOSU 1. jak pamiętamy.Z taką przemianą i pedagogizacją środowiska wychowawczego wiąże się także usuwanie przeszkód. 109 S.

związane z formami życiowymi. marnotrawstwo. III rozdz. czyli makroedukacji (gr. Badania osobowości metodą T. społeczne. Warszawa 1962 cz. 2 zmienione. mało wydajna praca). odbieranie prawa wychowania złym rodzicom itp. jak potem potrzeb rozwojowych wychowanka. narkomanii. wymagającej znajomości cech indywidualnych. 86-87. Kraków 1965. makros . R e u 11 i N. mających własne cele do zrealizowania. zachowanych przez inercję psychiczną z wcześniejszego okresu rozwojowego. Funkcje te ujmuje się jako: 1° . Z. twórczości i głębszego przeżycia światopoglądowego (por. niesprawiedliwość społeczna. 80-112. pedagogizacji rodziców i społeczeństwa. które mają uczyć i wychowywać. podtrzymywanie). Wychowawcy muszą więc interesować się i wpływać na poprawę zdrowia populacji. Trzeźwość. Stąd pomoc wychowawcza okresowo musi się zmieniać. 114 113 Np. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1961 s. F. Nowoczesne więc wychowanie zaczyna się od przygotowania dobrych warunków eugenicznych (gr. M. Książka pomocnicza dla nauczycieli (skrypt). Kolejno więc przejdziemy do rozpatrzenia funkcji szczegółowych w działalności wychowawców tak z zakresu potrzeb stałych. mikroedukacji (gr. emocjonalnych i dążeniowo-wolitywnych. Obserwacje i charakterystyki psychologiczne. psychiczne. Nauczycielskie poznawanie uczniów. zapowiadających dopiero w przyszłości swój etap rozkwitu. 110 . perseveratio . O. Murray) 1 1 4 . intelektualnych. C h a l a s i ń s k i . cz. M a c D o n a 1 d. K u n o w s k i .). anticipatio -wyprzedzanie). Młodzież a przestępstwo.urodzony) biosu i poprawiania warunków życiowych etosu (np. Murray a. kulturowe i duchowe oraz b) potrzeby rozwojowe. a) Pomoc wychowawcza niesiona podczas rozwoju coraz wyższych warstw biosu występuje w postaci coraz to innych funkcji agosu.opiekę wychowawców nad biosem wychowanka. Praca zbiorowa pod red. tj. które stwarza odpowiednie warunki do efektywniejszego przeprowadzenia istotnego. diagnostyki pedagogicznej 112 . Nauczyciel a walka z alkoholizmem. mikros . 43-70. Warszawa 1958 s. Ł o p u s k i. w które próbuje się wtłoczyć aż 44 zmienne (H. Społeczeństwo i wychowanie. dociekania. Stąd właściwe zadanie agosu stanowi pomoc wychowawcza w procesie całkowitego i wszechstronnego rozwoju człowieka. Tradycyjne wychowanie jako działanie wychowawcze od wewnątrz na rozwój psychiki i duchowości wychowanka przy pomocy techniki psychologiczno-personalistycznej. 111 J. wielki). S k ó r n y .mały. Inny znów podział wymienia grupy potrzeb fizjologicznych. L i s o w s k i e g o (na prawach rękopisu). dyskryminacja). nikotynizmu. Educational Psychology. W zakresie pierwszych potrzeb warstwowych czynności wychowawców sprowadzają się do rozbudzenia siły danych potrzeb oraz prawidłowego ich zaspokajania. 103-118. wpływającego na wnętrze psychoduchowe wychowanka. przez które przechodzi aktywność własna dziecka pod wpływem działania czynników osobowościowych. opinii publicznej. Warszawa 1964. R e u 11 o w a. Wyd. Zarys alkohologii. co w zakresie problemów wielkiego wychowania wymaga socjotechniki11 x wychowawczej. wówczas staje się prawidłowe i owocniejsze.dobrze.trwanie. 1 s. by zapobiegać zjawiskom niedorozwoju i upośledzenia umysłowego dzieci. A. wielkiego wychowania.długi. dożywianie dzieci w szkole. III p.zakres tzw. a podsuwanie i popieranie potrzeb antycypacyjnych (łac. T. pracy. chorób społecznych. Profilaktyka wychowawcza. organizowania zespołowych akcji społecznych. J. Warszawa 1967.Pełny obraz ludzkich potrzeb daje teoria warstwicowa wychowania. nędza. działać na bios rodziców przez zwalczanie alkoholizmu 1 1 0 . 92-98. J. w zakresie zaś drugich potrzeb rozwojowych będzie chodziło o pokierowanie nimi przez selekcję. San Francisco 1959 s. a więc potrzeby zabawy. Z poprawą uwarunkowań proces wychowawczy przebiega łatwiej i skuteczniej. Interesują się także i przeciwdziałają szkodliwym czynnikom życia społecznego (etosu) tak w dziedzinie ustrojowo-ekonomicznej (np. jak i w dziedzinie techniczno-gospodarczej (zacofana produkcja. a więc biologiczne. Abstynencja. które teoretycznie próbuje się ująć w grupy jako potrzeby wiscerogenne (pochodzące z życia fizjologicznego wnętrzności). genos . czyli tzw. Warszawa 1967. wyzysk. Warszawa 1969. eu . dostosowując się do sytuacji wewnętrznej wychowanka i jego potrzeb stałych już nabytych (potrzeby warstwowe) oraz nowych potrzeb rozwojowych. psychogenne oraz socjogenne 113 . tłumienie i wygaszanie potrzeb perseweracyjnych (łac. dochodząc do pełni swego człowieczeństwa i duchowości. Warszawa 1960 s. 2). krótki). rozróżniając: a) zasadnicze potrzeby warstwowe. Każda warstwica rozwojowa wykazuje odrębne liczne potrzeby. aby przez ich właści- we zaspokojenie wychowanek doskonalił się progresywnie. a więc nad życiem Cz. małego wychowania. który przejawia coraz wyższe potrzeby. C z a p ó w. J. 112 S. Wychowanie uczniów w trzeźwości. np.

Wychowanie seksualne dzieci i młodzieży. J. 122 A. Psychoterapia ma za zadanie wyrobić w jednostce odporność psychiczną na frustrację i niepowodzenia. Gesundheitserziehung. Sanare . jak to wypracowała psychologia kliniczna 124 . porażeniem elektrycznym.Znów chodzi o to. Joga . A a r o n. London 1943 s. niższości. R. ogniem.ochronę wychowawczą nad działaniem etosu. rozwijać właściwe reakcje obronne i nauczyć rozwiązywania konfliktów wewnętrznych. Poza tym funkcja sanare wymaga ustrzeżenia zdrowia od chorób wenerycznych i niebezpieczeństw zboczenia seksualnego. a z warstwą duchową . 120 S. czego niektórzy teoretycy pedagogiczni ze względu na stosowaną fizjologię ruchu nie chcieli uznawać za prawdziwe wychowanie. czyli życia społecznego środowiska. New York 1964. 121 M. z ang. ponieważ w każdym wypadku kalectwa trzeba u dziecka niewidomego lub głuchoniemego kompensować zmysły i doprowadzać do wyższego poziomu rozwoju drogą rewalidacji. D e m e I. dz.opiekę nad duchowością wychowanka i skierowanie jej do ideału przez funkcję educare oraz 4° . . E n 1 e s. sporty. następnie całego programu wychowania fizycznego (gimnas119 tyka. uświadomić). w postaci dietetyki i higieny. lecz dotyczą właściwego kształtowania życia psychicznego wychowanka. Fundamentals ofSafety Education. Warszawa 1956 s. z ros. z socjologiczną .initiare. Psychologia kliniczna (tł. ma przeciwdziałać kompleksom. Właściwie jednakże potrzebny byłby jeszcze jeden termin na rozwój psychiczny. C. H e s s e n. U 9 S w a m i K u v a l a y n a n d a . pouczać. Psychoterapia w praktyce ogólnolekarskiej.). 1 2 Program bezpieczeństwa i higieny pracy jest dalszym ciągiem wychowania bezpieczeństwa. Higiena psychiczna. O wychowaniu zdrowotnym.. 123 K.) od niemowlęctwa aż do starości. Pedagogika praktyczna zaś stosuje w tej dziedzinie wychowanie zdrowotne 1 1 8 w postaci opieki i pielęgnacji fizycznej. Montreal 1963. S.gruntownie nauczać. 401^04. dlatego też obejmuje wychowanie seksualne dzieci i młodzieży z programem uświadomienia nie tylko medycznego 122 Jęcz także w zakresie rozwiązania problematyki psychologicznej. dz. W a 11 e n. którymi pokrótce się zajmiemy. na potęgowaniu jego tężyzny witalnej. utonięciem itp. W pedagogice wreszcie reedukacyjnej młodzieży wykolejonej i przestępczej funkcja sanare ma uporządkować bios jednostki przez uregulowanie wybujałych popędów i rozbudzenie wyższych potrzeb aniżeli tylko wiscerogenne i psychogenne. np. J.. M aj d a . G i 1 b e r t.znaczące w języku łacińskim uzdrowić (sanus . co nosi nazwę funkcji initiareliS. M i c h a 1 s k a. Warszawa 1964 2 . J. Związane z funkcją sanare są zadania terapeutyczne w prawidłowym rozwijaniu psychiki.funkcję sanare. Ks. s. 2° . każdy z nich ma własny zakres zagadnień. 3° . Warszawa 1964.educere i z kulturologiczną . z ang. A. Education sanitaire. określając je jako pielęgnację i higienę 120 .educare.Funkcja sanare wymaga profilakPor. joga itd. Warszawa 1968. wtedy bardziej prawidłowo dałoby się scharakteryzować znaczenie agosu dla warstwy rozwoju psychologicznego. J. jak i seksu na drodze przygotowania do małżeństwa. by zapobiegać skrzywieniom indywidualności w kierunku narcyzmu (zakochania się w sobie). H. musztra. cyt. „ Ateneum Kapłańskie" 1962 nr 318. D a j c z a k. 1 8 ' M. chorobliwego autyzmu (myślenia schizofrenicznego. z czym medycyna ma u współczesnego człowieka i młodzieży najwięcej kłopotu 1 1 7 . B i 1 i k i e w i c z. nazywając to funkcją sanare. 11-36. H u t s c h n e c k e r . 196. egocentryzmu. Warszawa 1964 rozdz. z ang. Warszawa 1964. R o s s .).jako wtajemniczenie i przygotowanie wychowanka do spotkania z losem. Groundwork of Education Theory. S. Wychowawczo funkcja sanare polega na podsycaniu energii i żywotności wychowanka. D ą b r o w s k i . 116 115 tyki. zapobiegania niebezpieczeństwom. G. zdrowia i chęci do życia. określając jako funkcję educere. S t r a s s e r. T. Wszystkie te funkcje wychowawców można powiązać z kolejnymi warstwami rozwoju człowieka. E. Nie mają one znaczenia lekarskiego. W pedagogice specjalnej funkcja sanare ma jeszcze większe zadanie do spełnienia. V i n e k a r . Stąd współczesna pedagogika rozwija dział wychowania bezpieczeństwa przed wypadkami drogowymi. K u n o w s k i . L. truciznami. jak to zaleca higiena psychiczna 123 . por. 117 A. Stuttgart 1957. J. Warszawa 1970.i zdrowiem organizmu. duchową przypadałaby w wychowaniu chrześcijańskim najdalsza i najgłębsza funkcja christianisare116. oderwanego od rzeczywistości i zależnego od stanów uczuciowych). Zdrowie psychiczne. Chęć życia (tł. R. cyt. zagrażającym zdrowiu i życiu.zdrowy) nie jest leczeniem medycznym z choroby. z warstwą biologiczną i psychologiczną . społecznej i moralnej tak erotyki. np.). Wówczas to na ostatnią warstwę światopoglądową. Uświadomienie dzieci i młodzieży w pedagogice nowoczesnej. Podstawy pedagogiki (tł. B o h n. M e i n e c k e. K. edoceo . edocere (łac.).indyjski system leczniczy (tł. 124 R. S. Niezależnie od dostosowania terminów funkcji wychowawczych do warstwie rozwojowych. Katechetyka. 12 i 13. Warszawa 1964.

53. że budząca się u wychowanka zdolność poznawania obiektywnego. Initiare zaś zbliża mistycznie dziecko do Chrystusa w I Komunii Św. 128 Por. w funkcji wychowawczej jest to więc skierowanie rozwoju wychowanka ku określonemu ideało125 Z. lecz rozwijania myślenia w sposób prawidłowy zgodnie z zasadami logiki. bierzmowania i Eucharystii nazwywane są initiatio christiana121 . jak np. czyli wychowania Chrystocentrycznego. Jeszcze większe pole działania ma ta funkcja w pedagogice specjalnej chorych i inwalidów 125 oraz w pedagogice reedukacyjnej. oświecenie i poznanie naukowe ma przyczynić się do samodzielnego i mądrego szukania prawdy o całym świecie. którego siła etosu społecznego chce zasymilować i upodobnić do obowiązującego wzorca postępowania w społeczności. J. Educare zaś znaczy wyprowadzać w górę. I p. Natomiast chrześcijańska funkcja edocere przekracza naturalne podawanie informacji nawet religijnych o treści prawd Objawionych. D a j c z a k .Ogólnie biorąc funkcja wychowawcza initiare polega na wtajemniczeniu wychowanków w sprawy losu doczesnego i wiecznego człowieka. w czym wielką rolę odgrywają wzory „wielkich" ludzi. s. S ę k o w s k a. Funkcja educere polega więc na udzielaniu pomocy wychowankowi w zakresie dobrego przystosowania się (ang.Dzięki temu funkcja sanare zapewnia także zdrowy i prężny rozwój psychiczny wychowanka tak pod względem intelektualnym. Łączy się to zadanie z procesem socjalizacji. 127 . 4. znacząca wtajemniczanie. Ks. S c h e n k . potem religijne i mistagogiczne (np. adjustment) do zadań życia społecznego nie tylko pod względem moralnym. „Katecheta" 1966 nr 2 s. Funkcja edocere ma więc za zadanie wszechstronne wychowanie umysłowe. uczonych odkrywców. obiór zawodu i znalezienie sobie właściwego miejsca w społeczeństwie zgodnie ze swymi właściwościami. bohaterów narodowych. dialektyki i metodologii poznania naukowego. proces uwznioślenia i uszlachetnienia człowieka na drodze pedagogiki ideału. Wreszcie funkcja initiare. ale jako istota myśląca. dz. ogłaszającym przez swój Kościół orędzie zbawienia. w duchu Chrystusa. cz. stąd jako funkcja wychowawców dotyczy wyprowadzenia wychowanka ze stanu naturalnego do wyższego stanu moralnego i w związku z tym polega na wyzwoleniu jednostki wychowywanej z ciasnoty. wiadomości i informacji różnego rodzaju. uwalnia z poczucia winy i uzdrawia psychicznie.. Uwrażliwienie wychowanka na przeżycie wartości kulturowych ułatwia sublimację.. Sięga ona do funkcji najgłębszej sanare i przemieniając ją w sposób nadprzyrodzony zmierza do uzdrowienia przez leczące działanie łaski skażonej natury ludzkiej na skutek grzechu pierworodnego. pisarzy. a nawet chrześcijańskie sakramenty św. rozumność. Liturgia sakramentów świętych. a przez liturgię wychowuje do chrześcijańskiego spotkania losu doczesnego i życia wiecznego 128 . Katechetyka. 196-198. informowanie. która jest osobową odpowiedzią człowieka w dialogu z Bogiem. Persefony i Dionizosa). artystów i postaci świętych. o człowieku. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1964 z. Z kolei proponowana funkcja edocere w warstwie psychologicznej wiąże się z tym. okazuje się najstarszą funkcją wychowania. o źródłach bytu i o Bogu zgodnie ze światłem Logosu. religijnego. wi nowego człowieka. Ks. Miała ona zawsze znaczenie magiczne. jako cecha osobowościowa wymaga nie tylko dostarczenia wartościowego materiału poznawczego. chrztu. 126 p o r § K u n o w s k i . egoizmu przez zmianę nastawienia w kierunku altruizmu. które przez nauczanie. gdyż występuje już jako inicjacja u ludów pierwotnych (por. Formy rozwojowe w pracy katechetyczno-wychowawczej. Educare po chrześcijańsku pojęte prowadzi do naśladowania Chrystusa jako najwyższego boskiego ideału człowieka. Podobnie psycho-terapeutycznie rozwiązuje z grzechu. przenikającym całą rzeczywistość. prowadzi do Boga jako źródła wszelkiej prawdy i rozwija świadomość wiary. np. społecznego (sprawiedliwości społecznej). Psychologia rewalidacji inwalidów. cz. I rozdz. Człowiek bowiem nie tylko ma prawo do prawdziwej informacji. 1: Initiatio christiana. W. cyt. Educere znaczy etymologicznie wyciągać z czegoś i wyzwolić. uspołecznienia wychowanka. Lublin 1962. narodowego (miłość Ojczyzny). 2). Natomiast w wychowaniu chrześcijańskim następuje jeszcze integracja wszystkich funkcji wychowawców w najwyższej funkcji christianisare. jak też uczuciowym i wolitywnym. ale także życiowym i praktycznym. w misteriach eleuzyjskich tajne ceremonie ku czci Demeter. Educere w wychowaniu chrześcijańskim staje się przystosowaniem wychowanka do życia w społeczności wiernych w Kościele i włączeniem go do apostolatu świeckich. rozumna i wolna posiada także prawo do przekonania się o prawdzie i do szukania jej pełni 1 2 6 .

b) Druga dziedzina pomocy wychowawczej dotyczy potrzeb rozwojowych wychowanka, które występują w postaci jego aktywności własnej, początkowo jako zabawa, potem dociekanie, praca, twórczość i w końcu jako modlitewne przeżycie światopoglądowe. Ponieważ, jak już wiemy w wymienionych formach rozwojowych życia manifestują się czynniki osobowościowe duchowości ludzkiej (por. cz. III rozdz. II p. 2), wobec tego rola wychowawców wobec nich polega przede wszystkim na kierowaniu zabawą, dociekaniem, pracą, twórczością i przeżyciami światopoglądowymi wychowanka tak, by przez selekcję przedmiotów aktywności, przez poradnictwo psychologiczne i kierownictwo duchowne coraz bardziej wydobywać i utożsamiać pierwiastki duchowości. Tak więc kierowanie zabawą dziecka przedszkolnego powinno zmierzać do kształtowania podstawowych zdolności wartościujących i do tworzenia dziecięcych ideałów zgodnie z ideałem człowieka (nie wolno dopuścić, by dzieci bawiły się dziko). Kierowanie dociekaniem ma się przyczynić do rozwijania rozumności wychowanka, by jego zainteresowania poznawcze nie poszły w kierunku tylko ciekawości sensacyjnej czy seksualnej. Praca wychowawcza pokierowana dąży do rozwijania siły woli wychowanka i jego zdolności wolnego wyboru dobra oraz brania odpowiedzialności moralnej. Twórczość z kolei pokierowana właściwie przez wychowawców powinna ukształtować talenty i uzdolnienia wychowanków w kierunku humanistycznym, tzn. pod kątem dobra ludzi, a nie z ich szkodą. Wreszcie głębsze przeżycie światopoglądowe pozostając pod kierownictwem duchownym ma wtajemniczyć wychowanka w losy ludzkie i doprowadzić do prawdziwego światopoglądu i doskonałości religijno-moralnej poprzez różne formy inicjacji chrześcijańskiej dostosowane warstwowo do wieku, od inicjacji przeżyciowej u małego dziecka, przez inicjację uświadamiającą treści wiary w wieku szkolnym, przez inicjację działaniową w okresie dorastania, inicjację wartościującą kulturalnie w wieku młodzieńczym aż do całkującej inicjacji światopoglądowej w warstwie ostatniej, dającej zrozumienie sensu życia, losu, szczęścia, śmierci, wieczności129. Wychowawcy wprawdzie nie biorą bezpośrednio udziału w procesie jakościowego dojrzewania struktur postępowania, jak charakter, osobowość lub światopogląd, jednakże to przede wszystkim oni swą pracą, pomocą i kierownictwem dostarczają i gromadzą materiał do budowy struktur rozwojowych i są odpowiedzialni za wykonanie
129

swych zadań, wszystkich funkcji od sanare do initiare, dostosowanych do sytuacji wewnętrznej wychowanka i związanych z tym potrzebnych czynności wychowawczych. 2. Zasadnicze czynności wychowawcze Poznanie funkcji wychowawczych jako podstawowych zadań wychowawców prowadzi do dalszego problemu, w jaki sposób, dzięki jakim działaniom czy czynnościom są one wykonywane w procesie rozwojowym wychowania tworząc siłę agosu. Teoria czynności wychowawczych zaczęła się kształtować pod wpływem nauki Herbarta, który wyróżnił trzy ich rodzaje Regierung, Unterricht und Zucht, czyli kierowanie polegające nawet na karceniu i karaniu młodszych dzieci; nauczanie wychowujące uczniów starszych i obyczajność młodzieży. Był to początek dostosowania czynności wychowawcy do etapów rozwoju wychowanków. W okresie międzywojennym także rozróżniano trzy rzeczy: nauczanie, wychowanie i kształcenie, to ostatnie wprowadzone przez Kerschensteinera jako skrzyżowanie nauczania z wychowaniem, prowadzące do wyższego celu przeżywania wartości kulturowych130. Współczesne zaś operowanie funkcjami wychowawczymi wymaga podporządkowania im właściwych czynności. W tym celu rozporządzamy szeregiem pojęć historycznych, jak dozór, pielęgnacja, karność, kierowanie, a pomijając najbardziej upowszechnione wychowanie, nauczanie i kształcenie, zauważamy, że ostatnio dochodzi jeszcze nowy termin - spotkanie (por. cz. III rozdz. I p. 3d). Nie wszystkie z nich mają jednakową wartość poznawczą. Tak np. karność jest celem działania, ale nie czynnością wychowawców, podobnie dozór stanowi wytwór czynności dozorowania, pilnowania lub pielęgnacji. Wychowanie zaś ma co prawda właściwe znaczenie działania wychowawców, lecz jako wyraz wieloznaczny (por. cz. III rozdz. I p. 1) domaga się rozwiniętej synonimiki. Po tych uwagach wstępnych trzeba jeszcze zaznaczyć, że logiczne powiązania ze sobą pojęć wychowania, nauczania i kształcenia są tak skomplikowane i splątane, iż terminologiczne ich rozgraniczenie nie jest w pedagogice zadowalające131.
B. N a w r o c z y ń s k i , Zasady nauczania, Wrocław 1957 2 s. 15-16. F. K o r n i s z e w s k i , Terminologia w pedagogice, jej stan oraz pilne potrzeby (W:) Pedagogika na usługach szkoły, Warszawa 1964 s. 75-80.
131 130

S. K u n o w s k i. Formy rozwojowe, dz. cyt., nr 3 s. 99-100.

W celu jednoznacznego określenia tych terminów nie należy brać za podstawę tylko stosunków logicznych, ujmowanych przez szersze lub węższe znaczenie tych wyrazów, lecz rodzaj procesu, jaki dana czynność wychowawcza wywołuje w powiązaniu z funkcjami, które ma zrealizować. Tak więc funkcja sanare wymaga czynności, którą ogólnie nazywamy dozorowaniem. Polega ona na ochronie rozwoju organizmu, jego zdrowia i bezpieczeństwa, na pilnowaniu koniecznego porządku czy regulaminu, na pielęgnacji zdrowego i moralnego rozwoju wychowanka, na profilaktyce oraz prewencji, czyli zapobieganiu wpływom wszelkiego zła fizycznego czy moralnego. W zakresie rozwoju psychicznego występująca funkcja edocere jest mniej teoretycznie opracowana, niemniej w praktyce postuluje szczególne ćwiczenia rozwijające myślenie, co nazywamy nauczaniem formalnym, obok dostarczania wiadomości i pojęć jako treści nauczania materialnego, wreszcie wymaga powiązania, integrowania rozwiniętych funkcji poznawczych z uczuciowymi i dążeniowymi w psychice i osobowości wychowanka, co razem stanowi tzw. nauczanie wychowujące. Nauczanie więc jako całość jest to złożona czynność wychowawcza, zmierzająca do formowania świadomości przedmiotowej wychowanka w trakcie poznawania otaczającej rzeczywistości. Ponieważ zaś świadomość rozwija się w łączności z całą psychiką razem z jej podświadomością nie tylko od strony emocjonalno-wolitywnej, ale także od strony motoryczno-działaniowej mięśni i rąk, dlatego też funkcja wychowawcza edocere wymaga zatrudnienia naszego układu psycho-motorycznego w zakresie działania muskułów lokomocyjnych i manipulacyjnych, myślenia, całego umysłu i psychiki. Na tym tle zatrudniania w psychoterapii specjalnej stosuje się terapię zabawową, zajęciową (amatorstwo), wysiłkową (przez pracę) 132 .Obydwa te rodzaje czynności: zatrudnienie i nauczanie podlegają kierownictwu wychowawczemu, dążącemu do realizacji celu w wychowaniu rozwojowym człowieka, dlatego też chodzi tu o nauczanie wychowujące oraz o zatrudnienie wychowawcze, a nie o obowiązkową bądź to zarobkową pracę. W trzeciej funkcji wychowawczej educere, w której celem staje się przystosowanie psychiczne, moralne i społeczne wychowanka do życia w społeczeństwie, szczególnego znaczenia nabiera czynność wychowa132 J. Do ro s z e w s k a , szawa 1963 s. 95-100.

nia w znaczeniu ściślejszym. Wychowanie takie zmierza do formowania strony przekonaniowej wychowanków poprzez wzbudzenie w nich przeżyć uczuciowych, nastrojów, postaw dążeniowych oraz chcenia woli. Przedmiotem wychowania wąsko pojętego jest więc tworzenie przekonań osobistych wychowania tak, by treści poznawcze, pochodzące z nauczania w szkole zabarwiały się przeżyciem uczuciowym i stawały się motywem działania praktycznego woli (por. cz. I rozdz. V p. 3). Wynikiem takich własnych przekonań w wychowanku tworzą się najpierw zasady moralne dobrego postępowania, a następnie z rosnącą siłą woli wyrabia się struktura charakteru (por. cz. III rozdz. III p. 3e). Stąd nauczanie wychowujące zostaje uzupełnione wychowaniem węziej pojętym jako wychowaniem społeczno-moralnym i wychowaniem życiowo-praktycznym, przygotowującym do realnych zadań życia, co dopiero w całości zapewnia osiągnięcie dobrego przystosowania się {adjustment) wychowanka do społeczeństwa, jak to zakłada funkcja wychowawcze educere. Z kolei kierowanie wychowanka do ideału nowego człowieka w funkcji educare w trakcie rozwoju warstwy kulturologicznej posługuje się inną czynnością, przerastającą dozorowanie, nauczanie i wychowanie, a którą nazywamy kształceniem. Jak pamiętamy, według określenia G. Kerschensteinera (por. cz. II rozdz. IV p. 3b) kształcenie jest już najbardziej samodzielnym dorabianiem się przez wychowanka własnej struktury duchowej, którą może być zarówno wcześniej charakter moralny, jak też później swoisty typ osobowości twórczej czy wreszcie struktury światopoglądowej. Kształcenie jednakże w dalszym ciągu tworzy syntezę nauczania i wychowania, dlatego też, chociaż polega na samodzielności samego wychowanka, nie usuwa całkowicie potrzeby wychowawcy i jego działania. Wychowawca teraz przygotowuje wychowanka do kształcenia, staje się jego kierownikiem, doradcą, krytykiem w procesie twórczym, a nawet może być przewodnikiem po ścieżkach twórczości, przekształca się więc w psychologa. Pozostaje jeszcze do omówienia najgłębsza funkcja wychowawcza initiare, wprowadzająca wychowanka w tajemnice życia i losu ludzkiego. Czynnością zasadniczą w tej dziedzinie rozwoju czysto duchowego w warstwie piątej zaczyna być we współczesnej teorii pedagogicznej spotkanie (Begegnung), które ma mieć równorzędne znaczenie jak poprzednio poznane czynności nauczania, wychowania i kształcenia (por. cz. III rozdz. I p. 3d). Spotkania z ciekawym człowiekiem w czasie

Nauczyciel-wychowawca w zakresie leczniczym, War-

rozmowy, z interesującą wystawą czy książką, z wydarzeniami życia i historii, wreszcie spotkania z Bogiem, nie tylko w modlitwie, tworzą w rozwoju człowieka ważny element wychowania przez zdarzenia bądź to losowe, bądź też wywoływane przez wychowawców w sytuacjach pedagogicznych jako celowo programowanych. Spotkania więc zaczynają się pojawiać w nauczaniu i wychowaniu, ale potęgują wpływ w kształceniu, stają się wreszcie regułą w warstwie czysto duchowej, która w głębszym przeżyciu światopoglądowym dąży do spotkania człowieka z Absolutem, następnie w modlitwie do spotkania z Bogiem żywym i prawdziwym (por. cz. III rozdz. III p. 2e). Pedagogika chrześcijańska szczególnie w wychowaniu liturgicznym docenia znaczenie pedagogicznego doprowadzenia wychowanków i wiernych do spotkania z Chrystusem, zgodnie z zasadą Chrystocentryzmu (por. cz. II rozdz. III p. 2a), w Piśmie św., w kazaniu, w uczestnictwie we Mszy św., w komunii, sakramencie pokuty, w modlitwie. Kierownictwo duszpasterskie polega więc na wychowawczym przygotowaniu „świadomych, czynnych i owocnych" 1 "spotkań wiernych z Chrystusem tak, by wiara ich stała się żywa, prawdziwa i ofiarna. W innych światopoglądach aranżowanie spotkań, np. z działaczami, bohaterami rewolucji, z pisarzami, uczonymi i przywódcami politycznymi ma także analogiczne znaczenie dla głębszych przeżyć światopoglądowych.

wiemy, że stanowi cel ostateczny wychowania (por. cz. III rozdz. II p. 2). Rosnąca samodzielność ruchowa, dążeniowa, uczuciowa, wolitywna i umysłowa wychowanka pozostaje pod wpływem rozwijających się czynników osobowościowych duchowości ludzkiej i wyraża się przede wszystkim we własnej aktywności dziecka i młodocianego najpierw w postaci zabawy, potem dociekania, z kolei pracy, twórczości i głębszego przeżycia światopoglądowego. Każda z tych rozwojowych form życiowych (por. cz. III rozdz. III p. 2) z jednej strony podlega kierowaniu przez wychowawców przy pomocy ich czynności dozorowania, wychowania, kształcenia i spotkania, a równocześnie z drugiej strony, subiektywnej, stanowi naturalny teren, na którym wzrasta coraz potężniej udział duchowej samodzielności wychowanka i dochodzi do skutku konieczne współdziałanie wychowywanego młodego człowieka z wychowawcami. Zasadnicza przemiana w tym procesie rozwojowym dotyczy stopniowego zanikania autorytatywnego działania wychowawców na rzecz wzrastającego udziału samodzielności wychowanka i jego coraz pełniejszej wolności wewnętrznej. Przebieg tego procesu przemiany charakteru działania wychowawców i wychowanka obrazuje poniższy schemat, w którym poglądowo widzi się jak sfera kierownictwa agosu (celowego działania wychowawców) zanika, a rozszerza się sfera

3. Współpraca wychowawcza jako warunek skuteczności działania agosu Z przeglądu czynności wychowawców wynika, co łatwo zauważyć, że w procesie rozwojowym zachodzi w nich stopniowa zmiana od dozorowania przez nauczanie i wychowanie do kształcenia i spotkania duchowego. Gdy początkowo dozorowanie jest wybitnie autorytatywne i wymaga wysiłku samego wychowawcy, to później jego rola w kształceniu i w spotkaniu duchowym schodzi na drugi plan, sprowadza się do pomocy w zakresie przygotowania i kierowania, natomiast wykonanie wówczas staje się samodzielnym działaniem wychowanka. Mamy w tym procesie zjawisko potęgującej się samodzielności wychowanka, o której
Por. Konstytucja o liturgii świętej (W:) Sobór Watykański II. Konstytucje, dekrety, deklaracje. Tekst polski, Poznań 1968 s. 44-^15.
133

ale nie tej zwyrodniałej w samowoli i w zachciankach. to już są dalsze problemy. aby nie zostało powalone przez burzę. lecz musi być koniecznie kierowaniem i urabianiem wychowanka przez odpowiednio dostosowane działanie agosu wychowawców. jak jego rozumność. czyli psychicznego związania nawet dorosłego człowieka z matką jako punktem oparcia. jednakże kosztem złamania w wychowanku pędu do samodzielności i wolności wewnętrznej brania na siebie odpowiedzialności. . drugim zaś zapewniając satysfakcję skuteczności i owocności działania. pierwszemu dając kierunek i oparcie. W wypadku zaś tresury albo następuje wykolejenie wychowawcze w postaci buntu przeciwko autorytetom wychowawców. nadanego przez wychowawców ich siłą agosu. automatycznych nawyków i dobrych przyzwyczajeń. którzy niosąc różną pomoc w procesie wychowawczego rozwoju. pełniąc rolę palika. że wychowanie nie może być tylko swobodnym wzrostem biosu wychowanka. powinni pamiętać o podstawowym warunku właściwego wychowania. normatywną i praktyczną. Pod koniec wychowania autorytatywnego współpraca przekształca się w dążenie samowychowawcze wychowanka. którym jest zawsze coraz bardziej dobrowolna i świadoma współpraca wychowanka z wychowawcami w dążeniu do tego samego celu jako ideału nowego człowieka. twórczość i otwartość metafizyczno-religijna na Boga umożliwiają wydobycie z głębin natury całej duchowości duszy ludzkiej i zapanowanie jej nad zmysłowością i cielesnością popędów II nurtu życiowego. 1). a zmienia się tylko w tresurę. w wyrabianie przy pomocy lęku i kar. przyjacielem. doradcą. dochodząca do pełnej wolności wewnętrznej. lecz zorientowanej w tym samym kierunku doskonalenia rozwojowego. Jakie rządzą w tej dziedzinie prawidłowości i jakie występują mechanizmy praktycznej realizacji wychowania. W całości bowiem wychowania chodzi przecież o wszechstronne rozwinięcie osobowości człowieka aż do pełni jego człowieczeństwa. ale wzrasta w nadawaniu kierunku tak. ani też osiadaniem się wpływów środowiskowych etosu społeczeństwa. w którym prawidłowo ukształtowane przez wychowawców czynniki osobowościowe wychowanka. progresji (por. cz. Współpraca wychowanka z wychowawcami jest ważna dla obu stron. Rola wychowawcy z czasem coraz bardziej maleje w tym samym działaniu. III rozdz. że w dalszych etapach rozwoju wychowawca staje się kierownikiem. wolność woli. II p. wartościowanie. zmierzającej do tego samego celu wychowawczego. jakim jest współpraca z wychowankiem nad formowaniem w nim pełnego i prawdziwego człowieka. zapewniając tym wejście wychowanka w sferę wolności duchowej. podejmowane przez pedagogikę analityczną. W wychowaniu musi się więc stale rozszerzać sfera samodzielności wychowanka. Funkcjonalna równowaga sił autorytetu wychowawczego i samodzielności wychowanka umożliwia prawidłowy przebieg procesu wychowania i stwarza zasadniczy kierunek skuteczności działania wychowawców.samodzielności wychowanka. Z przeglądu możliwości zaburzeń rozwojowych widzimy jasno. wskazanego przez wychowawców. Natomiast bez tego porozumienia z wychowankiem i współdziałania z jego strony. do którego przywiązuje się młode drzewko. działanie przestaje być wychowaniem. albo też powstaje okaleczenie psychiczne przez po- zbawienie samodzielności i dążności samowychowawczej w postaci zahamowania rozwoju na poziomie infantylizmu.

b.. OP.mistrz). Wychowanie i wychowawca. „Die Erziehung" 1935.. Warszawa 1964. z ang. Allgemeine Padagogik. Ratingen 1964. Warszawa 1948. Pięter J. London 1956. Maestro e scolaro. Sozialpsychologie in der Erziehung. Skowron S.. Warszawa 1934. Osobowość nauczyciela.. Warszawa 1952. Malinowski E. Spionek H. Ueducation et l'action educatrice.. A g o s ( w y c h o w a w c y ) Casotti M. t.. Munchen 1949. Paris 1940. Szuman S..nauczyciel . P. Nohl H. Sośnicki K.. E t o s ( ś r o d o w i s k o ) Durkheim E. Einfuhrung in die Erziehungswissenschaft... Leipzig 1931.. Wychowanie i wychowawca (rodzic . Danysz A. Millot A. Rozdz. Ratingen 1964. Genetyka. Wrocław 1961. Higiena psychiczna. Wrocław 1956.. 1 cz.. Okoń W. Mysłakowski Z.. Warszawa 1930. Warszawa 1963. Móglichkeiten und Grenzen der Padagogik. Pedagogika ogólna (W:) Encyklopedia Wychowania. Warszawa 1964. Der Geist der Erziehung. Dziedziczność (tł. Mysłakowski Z. Willmann O. J.. Lorenzen H.. Ruppert J.. Zagadnienia dynamiki rozwoju człowieka... Wien 1961. ks. Charakter und Schicksal. Inowrocław 1946. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. Znaniecki F. Góttler J.. London 1952. Milano 1930. Weinheim 1952. Prohaśka L.. Kempten-Miinchen 19122... Warszawa 1934. O czynnikach kształtujących psychikę dziecka w wieku przedszkolnym. M. Michalski K. Socjologia wychowania. Dópp-Vorwald H. B i o s ( d z i e d z i c z n o ś ć ) Bonner D.. Heidelberg 1958. Wychowanie człowieka. Ullmann J. Der geborene Erzieher.. Schneider F. Wychowanie i wychowawca. J. Flitner W. Dobrowolski S. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1938 nr 1/2. Organizm a życie psychiczne. Newcomb T. Der christliche Erzieher. Paris 1964. Oxford 1960. Haeberlin P. O dezyntegracji pozytywnej. Social Psychologie. Pedagogika społeczna.. The Process of Education. Berlin 1919.. Trudności wychowawcze i przestępczość młodzieży. Zjawisko rozwoju wychowawczego 2. Pojęcie „losu" we współczesnej pedagogice. Stuttgart 19574. Cohn J.. Modern Education. Das Ziel der Erziehung. Szuman S.. Składniki wychowania a. Kalmus H. Określenie wychowania Bruner J. Podstawy wychowania państwowego. Skowron S. [właśc. Die Fundamentalbegriffe der Erziehungswissenschaft.... Kraków 1961. O wychowaniu. Frankfurt 1947. [właśc. Warszawa 1936. Padagogik der Begegnung..).. Paris 1922. Miinchen 196010. La naturę de 1'education. Raymont T. Warszawa 1962. Warszawa 1936. Kretz]. Sośnicki K. Woroniecki J. Wrocław 1960. J.). II ISTOTA WYCHOWANIA JAKO WYTWORU Dąbrowski K. WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE DO CZĘŚCI III Pedagogika teoretyczna Rozdz. Dziedziczność. Spranger E.. Istota i cele wychowania. Kraków 1949.. Hale 19252. Krawczyk M. Guardini R.. Warszawa 1962. Radlińska H. Mirski J. Kretz].. Graz-Wien 19603.. d... Warszawa 1959. Lwów 1933.. . Schneider F. Wychowawca i wychowanek. Gnade und Schicksal. Pedagogika ogólna. L o s w w y c h o w a n i u Flitner W. Warszawa 1962. Grundfragen der Erziehungswissenschaft. Warszawa 1966. System der Padagogik.. Lwów-Warszawa 19252. Warszawa 1960. 3.. Warszawa 1964. Poznawanie środowiska wychowawczego. Die Lehre von Schicksal und Aufgabe des Menschen. Sośnicki K. its Aime and Methods. Litt T. Mirski J. Wien-Paderborn 1928. Wychowanie człowieka. Graz-Wien 1947. Education et Sociologie. Między heroizmem a bestialstwem. Schneider F. Sośnicki K.... Warszawa 1964. I POJĘCIE WYCHOWANIA /.. c. ' Dąbrowski K. Zmienność i dziedziczność (tł. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1959 nr 4. Wroczyński R. z ang. ks. Freiheit.. Der Auftrag der Erziehung. 2. Erziehung und Lehrer.

Warszawa 1927. Warszawa 1963. Ziirich-Stuttgart 19562. Warszawa 1958. Poznań 19202. Religia a kształcenie charakteru (tł. O poznawaniu temperamentów dzieci.. Padernborn 1907. Neuchatel-Paris 1959. 3. ks.. Prace psychologów radzieckich. Die Schichttheorie. b.. Struktury rozwojowe człowieka a. Creativity and its cułthation... Systematische Pddagogik. M e d y t a c j a Anderson H. b. Breslau 1933. O wychowawczym znaczeniu zabawy. Kunowski S. Trudowaja szkoła.. Zagadnienia twórczości naukowej. Szkoła i charakter (tł. O temperamentach. Pojęcie szkoły pracy (tł. T w ó r c z o ś ć e. Znajomość ludzi czyli nauka o temperamentach. [i in. Stern W. Berlin 1944 1 8 . I n d y w i d u a l n o ś ć Pastuszka J. Lwów 1928. M. Poznań 1937. Mieszkowski W. Błoński P. z niem. Gerstman S. Lissa Z. Zabawa dziecka (W:) Psychologia dziecka pod red. New York 1959. Warszawa 1965. Tiibingen 1927. Strzeszewski Cz. Trzebinia . Psychologia lekarska (tł. Poznań 1909. Lublin 1946. Warszawa 1864. Szuman S.. Warszawa 1950. Stuttgart 1935. List o wychowaniu. Die Schichten der Persónlichkeit. Hellwig F. Warszawa 1958.. Okoń W. Poznań 1930. Warszawa 1967. kard. Kunowski S. Hoffmann H.. c. Bilczewski J. Toruń 1961.... 2.. O charakterze i jego kształceniu.. Warszawa 1969. Leipzig 1921. Debesse. Muszyński F. Naksianowicz-Gołaszewska M. Teoria warstwicowa rozwoju człowieka Flitner W. O teologię pracy (tł. P r a c a c. Nowacki T. Sztuka dziecka i jej naturalny rozwój. W. „Miesięcznik Pedagogiczny" 1933.).. Lwów 1939. Kraków 1874. Psychologia twórczości rysunkowej dziecka. Tiepłow B. Hessen S. Stuttgart 19573. Sztuka dziecka... a. M... Wychowanie przez pracę. Comprehension de fart enfantin.Rozdz. Trojanowska-Kaczmarska A. Wie wir lernen. Kórperbau und Charakter. z franc)... Stern W. Strelau J. O zabawach dzieci. Kretschmer S.. Strelau J. Warszawa 1966. Z a b a w a Chateau J. O pracy. Coleman S. Warszawa 1933. Zagadnienia psychologii różnic indywidualnych. Foerster F. Groos K.. Wyszyński S. Berdiajew N. Warszawa 1971... Dziecko i twórczość. O sprzecznościach i jedności wychowania.. Die Temperamente.. Cechy temperamentu i ich zmienność u dzieci. Praca.). Creathe Musie for Children. Stern A.. C h a r a k t e r Baumgarten F. H. Warszawa 1961. . Wybór tekstów. (tł.. Chenu M. Warszawa 1938.. Kierowanie zabawą dziecka w przedszkolu... III WYCHOWANIE JAKO ROZWÓJ BIOSU 1. Guyer W. Rozwój kolorystyki w sztuce dziecka.. Falkiewicz L. Rozwój nauki o temperamentach. Kretschmer E. Definicja pracy ludzkiej. Charakterologie.. Poznań 1927. Religia w wychowaniu człowieka. Duch pracy ludzkiej. Mac Auliff.. z niem. London 1924. Struve H.. O temperamencie i jego poznawaniu. Inteligencja dzieci i młodzieży (tł. Amsterdam 1940. Der Sinn der Schaffen. Kerschensteiner G. Warszawa 1963. Psychologia indywidualna.).. Les temperaments. Kunowski S. „Ateneum Kapłańskie" 1958 nr 297..).. tł. Warszawa 1927..).. d... Moskwa 1961. Differencielłe Psychologie. Osmólski W. Foerster F. Twórczość muzyczna dziecka... . „Zeszyty Naukowe K U L " 1958 nr 1. Lwów-Warszawa 1926.. abp. Huizinga J. F. z niem. Strzałecki A.. „Nauka Polska" 1928. Zagadnienie zabawy w przedszkolu. Pedagogiczne problemy pracy w cywilizacji technicznej. Problemy indiwidualnych razliczij. D o c i e k a n i a Barankiewicz H. Zamoyska J. Lublin 1958. W. Homo ludens. Szuman S. Paris 1921. Bukowska-Jóźwicka A. z niem.. Twórczość a osobowość twórcy.. Wrocław 1971. Waszek W. poi.. Warszawa 1932. z franc). Jena 1899. Zarys psychologii pracy.. Temperament Dryjski A. Warszawa 19662. Lam W.. Praca a kształtowanie osobowości ucznia. D. „Katecheta" 1959 nr 4... Topińska Z. Rozwojowe formy życiowe Błachowski S. Poznań 1957.. Warszawa 1960.]. Rothacken E. Lublin 1938. Proces wychowawczy i jego struktury.. Zagadnienia typów indywidualności. Dyner K. Charakter. Warszawa 1963. Leipzig 19473. Das System der Spiele. z niem. Warszawa 1971. Biegeleisen-Żelazowski B. Moskwa 1919. 19463.. Wybrane zagadnienia psychologii twórczości..

Warszawa 1915. Wrocław 1956. London 19523. Persónlichkeit. Osoba ludzka -próba definicji.. S. Salamucha J. z ros.... Zarzecki L. z niem. Lwów 1938. „Kultura i Wychowanie'" 1935. Gabriel L. Hali Calvin S. 1932. Eggersdorfer F.. ks. ks. Meisenheim 19592. Warszawa 1951. Kształcenie woli i charakteru (tł. Rozdz... Bildung und Weltanschauung. . Warszawa 1947.. Osobowość chrześcijańska.. Struktura katolickiego poglądu na świat. Lindzey G. Charakter człowieka. Die Hauptprobleme der Weltanschauung.). d. Piwowarczyk W.... Pastuszka J. Theorie der Bildung. Handbuch der padagogischen Milieukunde. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości.. ks.. Guardini R„ Bollnow O„ Begegnung und Bildung. Warszawa-Lwów 1933. Kreutz M..... charakter i wychowanie. Wrocław 1961. Tournais-Paris 1952.. „Tygodnik Powszechny" 1946 nr 46. Warszawa 1932. Pogląd na świat a pedagogika. Miinchen 1962. Wrocław 1960. Didaktik als Bildungslehre. Ś w i a t o p o g l ą d Chojnacki P... Wrocław 1959. Lwów 1939. O s o b o w o ś ć Allport G. Spranger E. Kreutz M... Jugendbildung.. Roback A. (tl.. Warszawa 19462. Warszawa 1949. Górski K.. Zagadnienie osobowości w świetle psychologii marksistowskiej. Osobowość nauczyciela-wychowawcy. Sawicki F. Granat W. Dewey J. Jugenderziehung. Warszawa 1931.Kerschensteiner G. O rozwoju i kształtowaniu światopoglądu.. Pogląd na świat a wychowanie. ks.. The Psychology of Charakter. Korniłow K. Popp W. Charakter.. London 1955 9 . Leipzig 1925. Was ist Charakter? 1953. Pięter J„ Weryński H„ Psychologia światopoglądu młodzieży. Theories of Personalny.. Wagner J. Friescheisen-Kóhler M. Remplein H. Charlottenburg 1921. Graz 1949. Radlińska H. Grundlegung der Biłdungsarbeit. New York 1925. Pogląd na świat młodzieży licealnej. Pięter J. Sandomierz 1961. Poznań 1936... Kształcenie charakteru. Zasady nauczania. Charakter jako wyższa forma przystosowania się do rzeczywistości. Henry V. Rodzina wiejska jako środowisko wychowawcze. Radwiłowicz R. Szuman S. „Kultura i Wychowanie" 1933.. Poznawanie środowiska wychowawczego. A. X. Lwów 1939. Psychologiczne podstawy kształtowania poglądu na świat dzieci i młodzieży. Warszawa 1947... Światopogląd.. Lehmann H. V WYCHOWANIE JAKO URABIANIE PRZEZ DZIAŁANIE AGOSU Eggersdorfer F... Zagadnienie charakteru a higiena psychiczna. Erziehung und Unterricht. ks.).. Warszawa 1971. Das padagogische Milieu. Halle am Saale 1925 5 . Berlin 19122. 2 Klimke F.. Lwów 1938. Baley S„ Osobowość. Miinchen 19303. Wychowanie personalistyczne. New York 1957. Halle a. Rein W. Kempten-Miinchen 1914 .. Sośnicki K. Democracy and Education. Hessen S. Kraków 1947. Lebensformen. Nawroczyriski B. Papee S. Das Bildungsproblem. jego pojęcie i wychowanie.. Hornowski B. ks. Lublin 19622. e. Kowalski S. Langensalza 1928.. Kerschensteiner G. Szuman S. Istota i znaczenie poglądu na świat. Klimke F. Wiirzburg 1956.. Istota i zadanie światopoglądu. Hessen S. Rozdz. Poznań 1959... Dydaktyka ogólna. Braunschweig 19235. Les Theories des milieux et la pedagogie mesologiąue.. Jeleńska L„ Sztuka wychowania. Miiller-Freisenfels F„ Persónlichkeit und Weltanschauung. Charakter. Padagogik in systematischer Darstellung.. Warszawa 1930. Leipzig 1923. X. Logik der Weltanschauung. Pedagogika społeczna. Lwów-Warszawa 1935.. ks.. Willmann O. Kielce 1938. jego istota. Pięter J. Ross J„ Grounwork of Educational Theory. Leipzig 1926. O charakterze ze stanowiska wychowawczego. Zaniewski R. Wrocław 19572. IV WYCHOWANIE JAKO WPŁYW SYTUACJI SPOŁECZNYCH ETOSU Busemann A. Znaniecki F. Langensalza 1912. Leipzig 1926. Szuman S. Mysłakowski Z. „Kultura i Wychowanie" 1934.

Kawęczyńska 53 Skład: «Iskra». Warszawa Druk i opawa: DRUK-INTRO SA. Inowrocław .2004 ' Wydawnictwo Salezjańskie 03-775 Warszawa. ul.

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->