Stefan Kunowski

Wydawnictwo Salezjańskie

Podstawy współczesnej pedagogiki

STEFAN KUNOWSKI

Podstawy współczesnej pedagogiki

WYDAWNICTWO SALEZJAŃSKIE W a r s z a w a 2004

Rozdział systemów wychowawczych 70 70 73 76 19 20 21 23 25 25 29 32 35 35 37 39 42 42 44 46 49 52 55 60 63 7 10 13 15 ISBN 83-85528-61-X . . Nauki światopoglądowe w pedagogice Wskazówki bibliograficzne do części I CZĘŚĆ II. Nauki historyczne w pedagogice 2. WSTĘP DO PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Rozdz. Roman Szpakowski sdb Maria D. V Nauki współpracujące z pedagogiką 1. Rola i funkcje wychowania 3. . Humanistyczne metody badania w pedagogice Rozdz. Podstawowe terminy i nazwy zjawisk 2.Redakcja ks. Rozwój naukowy pedagogiki 2. I Geneza współczesnych systemów wychowawczych 1. Nauki empiryczne w pedagogice 3. Rozwój kapitalizmu i jego skutki 2. Wyrazy pochodne w pedagogice 3. II Pojęcie pedagogiki jako nauki 1. Ruchy społeczno-polityczne XIX wieku a kwestia robotnicza 3. Przedmiot i miejsce pedagogiki w systemie nauk © by Wydawnictwo Salezjańskie. Warszawa Rozdz. IV Metody badań pedagogicznych 1. Określenie charakteru naukowego pedagogiki Rozdz. III Budowa pedagogiki i jej miejsce w systemie nauk 1. Zjawiska przemian w wychowaniu 2. Przyrodnicze metody badania w pedagogice 3. Społeczne znaczenie wychowania Rozdz. PEDAGOGIKA PORÓWNAWCZA WSPÓŁCZESNE SYSTEMY WYCHOWANIA Rozdz. Śpiewakowska SPIS T R E Ś C I Przedmowa do wydania drugiego Przedmowa do wydania pierwszego Wprowadzenie Wskazówki bibliograficzne CZĘŚĆ I. I Znaczenie współczesne wychowania 1. Źródła pedagogiki i ich opracowanie 2. Działy współczesnej pedagogiki 3.

jak i książki rodzimych autorów. Wydawnictwa te koncentrują się na pytaniu: jak wychowywać? W przeważającej mierze odpowiedź na tę kwestię jest niepełna. IV System wychowania liberalnego 1. I Pojęcie wychowania 1. Źródła zróżnicowania systemów wychowawczych Rozdz. Pierwsza ma charakter rozliczeniowy. Stąd też niekiedy nowe rozwiązania sprowadzają się w istocie do przyjmowania i powielenia wyeksploatowanych czy też nieskrystalizowanych podstaw myślenia o pedagogice. Konieczność nowej orientacji w wychowaniu 2. Istnieje też inne niebezpieczeństwo. . 80 80 83 88 94 94 98 104 108 108 . III System chrześcijański wychowania 1. Luki tej nie wypełniają spora- . Rozwojowe formy życiowe 3. PEDAGOGIKA TEORETYCZNA PROCES WYCHOWAWCZEGO ROZWOJU CZŁOWIEKA Rozdz. Ideologia systemu liberalnego wychowania Rozdz. które występują na tym polu. na nowo opracowanego zarysu pedagogiki. Geneza i rozwój systemu 2. Ta socjotechniczna propozycja zaadresowana jest do szerokiego grona odbiorców. cel i rola nauk pedagogicznych w naszym kraju po upadku komunizmu? W dyskusji na ten temat udział biorą naukowcy-teoretycy. Czynniki rozwojowe człowieka 3.kandydatów do roli ojca czy matki. Morale sytuacji społecznych etosu . Drugi kierunek . Założenia systemu chrześcijańskiego 2 . Sytuacje wychowawcze 3. a nawet . Struktury rozwojowe człowieka Rozdz. szybki sukces praktyczny. Założenia systemu wychowania socjalistycznego 3. Widoczne są intensywne i . Doktryna wychowawcza Kościoła Rozdz. Kokietuje nauczycieli. IV Wychowanie jako wpływ sytuacji społecznych etosu 1. III Wychowanie jako rozwój biosu 1. kulturalnych czy wyznaniowych.i trójczynnikowe teorie rozwoju Rozdz. Określenie wychowania 3. Trzy możliwości w wychowaniu 2. Radami i gotowymi receptami służą w tej mierze zarówno liczne tłumaczenia obcych wydawnictw.Rozdz. Ideologia systemu wychowania socjalistycznego Wskazówki bibliograficzne do części II CZĘŚĆ III. V Wychowanie jako urabianie przez działanie agosu 1. Pojęcie nowoczesnego systemu wychowania i jego budowa 3.by tak rzec . Współpraca wychowawcza jako warunek skuteczności działania agosu Wskazówki bibliograficzne do części III . pedagogiki socjalistycznej i jej czołowych przedstawicieli. Widoczne są tu dwie główne tendencje. 164 164 166 171 181 181 185 187 194 194 203 215 228 228 237 240 245 245 253 256 260 Rozdz. dotyczy tzw. jak i rodziców. Zjawisko rozwoju wychowawczego 2. Geneza i rozwój systemu 2. . . II Istota wychowania jako wytworu 1. Zadanie to prowadzi do „pytań pierwszych": jaki jest przedmiot. neomarksizmu. . . . co gorsza .113 116 123 123 130 136 151 . Znaczenie środowiska w wychowaniu 2. Dwu. . II Charakterystyka współczesnych systemów wychowania 1. a także przedstawiciele środowisk społecznych.gorączkowe poszukiwania dróg wyjścia z istniejącej sytuacji. Jak dotąd. Ideologia współczesnego wychowania chrześcijańskiego 3. V System socjalistyczny wychowania 1. poradnikowego.opiera się na płytkiej socjotechnice. Zadania i funkcje wychowawców 2. PRZEDMOWA DO WYDANIA DRUGIEGO Polska pedagogika początku lat 90-tych znajduje się w stanie kryzysu. Zasadnicze czynności wychowawcze 3.to poszukiwanie teoretycznych i społecznych fundamentów dla „nowej pedagogiki". brak w naszej literaturze systematycznego i pełnego. Podstawy organizacyjne i zasady systemu liberalnego 3. Składniki (dynamizmy) wychowania Rozdz. Wśród różnych orientacji i poglądów. Pedagogika stoi dziś w obliczu zalewu literatury typu praktycznego. organizatorów edukacji pozaszkolnej. nowej lewicy. nie brak haseł tzw. wychowawców. pedagodzy-praktycy. Teoria warstwicowa rozwoju człowieka 2. postmodernizmu czy ruchu New Age. działaniu obliczonym na tani.

in. fragment trzeci . Podkreślić wypada także niegdysiejszą elegancję tego pisarstwa. które może być wzorem dla dzisiejszych twórców. wolność i prawa człowieka oraz demokracja. I co ważniejsze. stanowiska i teorie pedagogiczne. Wiesław Theiss . Tym bardziej niewystarczające są ciekawe skądinąd i wartościowe. wąskiej opcji teoretycznej. w charakterystyce współczesnych systemów wychowania oraz w części poświęconej pedagogice teoretycznej. miłość. nadal może i powinno pełnić to swoje zadanie. co jest. Ta podmiotowa perspektywa widoczna jest w każdej z trzech części prezentowanej książki: . Przeprowadzone analizy opierają się na głębokiej znajomości zagadnienia.we wstępie do pedagogiki. Obejmują . albo też koncentrują się na wybranym fragmencie nauki o wychowaniu. Jest to „pedagogika zaufania". Dla Stefana Kunowskiego pedagogika jest przede wszystkim nauką o człowieku. Dr hab. Stefan Kunowski w żadnym miejscu swojej publikacji nie podsuwa Czytelnikowi określonych wyborów. W parze z tym idzie zwięzłość i jasność wywodu. psychologiczną oraz teksty z zakresu historii wychowania. marksistów czy przedstawicieli pedagogiki chrześcijańskiej. Mówi o ludziach. Pierwsze dwa fragmenty książki mają charakter analityczno-sprawozdawczy.także literaturę filozoficzną. Są one. Dostrzega i dowartościowuje to. prawda. która trafnie bywa określana mianem „wychowania na rozdrożu".kierują się w stronę przyszłych wymiarów życia. Wykraczają one poza osobę wychowanka . szerokim zakresem i wyczerpującym charakterem książki oraz z jej mistrzostwem formalnym. a wychowanie . rozwija istniejące siły i możliwości.to próba autorskiej prezentacji wychowania chrześcijańskiego. nie narzuca swoich preferencji. Autor w słowach pełnych taktu i tolerancji skupia uwagę na głównych reprezentantach opisywanej problematyki.obejmują cały jego świat. ze wszech miar uzasadniona jest propozycja wznowienia znanej książki Stefana Kunowskiego Podstawy współczesnej pedagogiki. Wyrastające z tych fundamentów wychowanie stawia przed pedagogiem poważne zadania.obok prac pedagogicznych . albo wyrazem określonej. Walory te pomyślnie przeszły próbę czasu. buduje nadzieję człowieka. W tej sytuacji. Silnie wspierało niemarksistowskie przyczółki polskiej pedagogiki. ale przyczynkowe wypowiedzi o pedagogice i wychowaniu. Książka Stefana Kunowskiego Podstawy współczesnej pedagogiki prowadzi w świat takich wartości. partykularnej ideologii.wspomaganiem rozwoju osoby ludzkiej. Nie brak tu liberałów. O wysokiej wartości książki Stefana Kunowskiego wypowiadało się wielu specjalistów. Rzeczowo i precyzyjnie przedstawia wybrane idee. publikowane na łamach fachowej prasy.etycznie ukazujące się książki. Aktualność tego dzieła wiąże się głównie z prezentowanym przez Autora typem pedagogicznego myślenia. Wydawnictwo to było w swoim czasie bestselerem czytelniczym. Zajęło ważne i trwałe miejsce w procesie kształcenia pedagogów na różnych szczeblach edukacji. jak już zaznaczono. występują poza granicę dnia dzisiejszego . jak m. środowiskach i instytucjach zajmujących się nauką o wychowaniu.

. Pedagogika porównawcza w ujęciu Profesora Kunowskiego jest opracowana w oparciu o źródła poparte faktami i stanowi zwartą całość. Profesor Kunowski zakończył tę swoją pracę w roku 1972. to równocześnie zawierają informacje i materiały o charakterze historycznym. Niektórzy z nich kontynuują badania Profesora Kunowskiego. Jego ideałem jest . są punktem wyjścia do szczegółowego opracowania pedagogiki porównawczej. jakkolwiek rezygnuje z dyskusji i oceny różnych stanowisk i kierunków. Tysiące studentów słuchało jego wykładów o kierunkach pedagogiki. opracowując szczegółowo rozwój struktury światopoglądowej i podkreślając chrystocentryzm jako naczelny cel wychowania. pozwoliła mu na opracowanie obszernej monografii. Dlatego jest ona dziełem unikalnym w pedagogice. naukoznawcze i metodologiczne Autora. Przyjmuje mianowicie założenia pedagogiki katolickiej. psychologicznej. jakkolwiek treści w niej zawarte dotyczą podstaw współczesnej pedagogiki. podkreślenie współpracy wychowanka jako warunku skutecznego wychowania. Zawarte w niej omówienie genezy współczesnych systemów wychowania oraz analiza systemów chrześcijańskiego. Precyzyjne. merytoryczne bogactwo i konstruktywną analizę procesu wychowania. „Podstawy współczesnej pedagogiki" to synteza przemyśleń Profesora Stefana Kunowskiego (1909-1977) . poparta porównawczą i krytyczną analizą literatury filozoficznej. Z różnych przyczyn druk książki znacznie się opóźnił. twórcy teoretycznych koncepcji wychowania chrześcijańskiego. Czy Profesor stworzył szkołę pedagogiki katolickiej? . wzbogaconego o nową jego koncepcję. pisząc o doktrynie wychowawczej Kościoła i o systemie wychowania chrześcijańskiego. W interpretacji Autor stosuje metodę analityczno-krytyczną. Prezentuje jednak jasno swój pogląd naukowy.PRZEDMOWA DO WYDANIA PIERWSZEGO Z radością i poczuciem spełnionego obowiązku wobec niezapomnianego Profesora oddajemy do rąk czytelnika jego ostatnią książkę.losu" jako czynnika kształtującego człowieka. że może być równocześnie uznany za podręcznik akademicki o dużej wartości dydaktycznej. ojej celach i systemach. liberalnego i socjalistycznego są przykładem kompetentnego i obiektywnego prezentowania różnych założeń. logiczny i zwarty. poglądów i postaw. uzasadnione teoretycznie i płodne praktycznie poglądy Profesora. Książka „Podstawy współczesnej pedagogiki" stanowi cenny wkład do ubogiej biblioteki katolickiej pedagogiki. Stanowi ona temat drugiej części książki. Ze względu na humanizm treści. książka Profesora Kunowskiego stanowi cenny wkład w polską kulturę pedagogiczną. o strukturze procesu wychowawczego. a następnie etosu i wreszcie agosu. zasłużonego nauczyciela akademickiego. Wyjaśnia dalej . Profesor Kunowski znacznie rozbudowuje teorię warstwicową. teoria procesu wychowawczego rozwoju człowieka.rozwijając koncepcję wychowania chrześcijańskiego -jaką rolę spełniają poszczególne funkcje wychowania w perspektywie nadprzyrodzonej. dotyczącej różnych systemów wychowawczych. a równocześnie oryginalne wyjaśnienia terminologiczne. W części trzeciej swojej pracy Autor rozwija bardziej szczegółowo koncepcję wychowania chrześcijańskiego.wybitnego uczonego. Autor przez 30 lat był kierownikiem Katedry Pedagogiki na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. wielu przejęło się funkcją wychowania w rozwoju człowieka. podkreślając jej wartość moralną i społeczną. Wykład zawarty w tej monografii jest tak systematyczny.jak pisze . to oryginalne. nawiązująca do teorii warstwicowej Hessena. Punktem wyjścia jest tu oryginalna.integracja wszystkich działań wychowawczych do najwyższej funkcji Kościoła w duchu Chrystusa. Ogromna erudycja Autora. mających istotne znaczenie dla poszczególnych ideologii wychowania i systemów pedagogicznych. Stąd. w świetle skutków grzechu pierworodnego. Koncepcja wychowania jako rozwój biosu. a nade wszystko łaski. dającej wielostronny wgląd w strukturę i problemy naukowe pedagogiki. socjologicznej. wprowadzenie pojęcia . a nawet dokumentalnym.

prowadzenie. Kunowskiej-Porębnej za prace nad przygotowaniem książki do druku. mających zastosowanie w rzeczywistości. Wykład więc ograniczy się do zarysowania podstaw. antropos . Należy się szczera wdzięczność wszystkim. 4 s. dochodzi się do praktycznych działań wychowawców. zachowując swą historyczną nazwę. WPROWADZENIE Postęp w dziedzinie wiedzy pedagogicznej wymaga próby usystematyzowania jej w taki sposób. aby studiującym to zagadnienie umożliwić zorientowanie się w całokształcie problemów współczesności.człowiek.prowadzę. bo nie miał po temu warunków. .prawdziwego uczonego i chrześcijanina*. którzy przyczynili się do wydania tej pracy. by analizując je w procesie historycznego rozwoju zrozumieć ich sens i znaczenie.Formalnie nie. Tradycyjnie najłatwiej byłoby zacząć od podania określenia pedagogiki jako nauki o wychowaniu. a stają się prowadzeniem człowieka w ciągu całego jego życia do pełni rozwoju człowieczeństwa. Stąd to nowoczesna pedagogika. co się rozumie przez wychowanie. same zjawiska i przedmiot. agogija . 7-51. Jednakże skuteczność praktycznego wychowania nie zależy tylko od wychowawców. które dziś przerastają tradycyjny zakres wychowania oraz kształtowania dzieci i młodzieży. w którym działanie się odbywa. lecz pozostawił liczne grono uczniów. mających te zalecenia wykonać. którzy pamiętają postać swojego Profesora . W wykładach tych nie chodzi o zewnętrzny opis. czyli wiedzą o prowadzeniu człowieka ku jego wysokim przeznaczeniom. Dla dobrej więc roboty wychowawczej dobrze jest szerzej zrozumieć samą rzeczywistość. wywodzącą się od wychowawczego prowadzenia dziecka. a następnie sformułować. Niestety na tej dedukcyjnej drodze od przyjętego z góry i często dowolnie pojęcia wychowania do jego szczegółów. ago . w istocie swej staje się antropagogiką1. dr Zofia Sękowska * Pierwsze opracowanie dorobku dydaktycznego i naukowego Profesora wraz z bibliografią Czytelnik znajdzie w Rocznikach Filozoficznych TN KUL 27: 1979 z. rejestrujący instytucje i organizacje wychowania w poszczególnych krajach czy kontynentach świata. a zwłaszcza córce Profesora M. z których wyrasta współczesna pedagogika. będziemy się starali indukcyjnie najpierw przyjrzeć się samej rzeczywistości i zjawiskom wychowania. Szukamy Grec. Prof. lecz o wewnętrzną charakterystykę współczesnych tendencji wychowawczych. Dlatego rezygnując z definicji wychowania jako punktu wyjścia.

odbywającej się pod wpływem wychowania. Pedagogika ogólna (W:) Encyklopedia Wychowania t.. o podłoża.). 1-2 Warszawa 1950. Chmaj L. ani o problemy określonego kierunku wychowania. Współczesne prądy pedagogiczne. (red.. szczególnie zaś skupimy uwagę na podstawach naukowych. Inowrocław 1946. Elementy nauk pedagogicznych.. Podstawy współczesnej pedagogiki (tłum. z niem. Wprowadzenie do pedagogiki (tłum. z franc). t. Suchodolski B.). dr Kazimierzowi Sośnickiemu podziękowanie za życzliwe uwagi. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. Wprowadzenie do pedagogiki. Nawroczyński B. realizację praktyczną wszechstronnego rozwoju ludzi oraz trudności na drodze tej realizacji. 1 Warszawa 1933 s. Sośnicki K. Wychowanie człowieka w zmiennej społeczności. Zasadnicze zagadnienia pedagogiczne (tłum. . Pięter J. Katowice 1946.. Istota i cele wychowania.. Lublin 1923.. Na zakończenie wyjaśnień wprowadzających pragnę złożyć Prof. Zarzecki L.. na których zbudowany jest gmach nowoczesnej pedagogiki. Ziemnowicz M. dotyczące podstaw wychowania. w układzie chronologicznym: a) w języku polskim Krus F. Pedagogika (tłum. Warszawa 1964. światopoglądowych i filozoficznych. z franc). Hessen S. Warszawa 1968. Warszawa 1970. Warszawa 1962.. Mysłakowski Z. Warszawa 1967.). Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli. które przyczyniły się do udoskonalenia niniejszej pracy.. (red. z których ona wyrasta. Autor WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE Obejmują dzieła ogólne. Nie chodzi więc ani o elementy. Podoleński S. Woroniecki J.bowiem podstaw współczesnej pedagogiki. Suchodolski B. Warszawa 1962 . Warszawa 1946... O wychowaniu.. Danysz A. Kukulski Z. Mialaret G. Stąd podstawy te w całości biorąc.. z ros. Kraków 1961. Wychowanie dla przyszłości. Rowid H. Warszawa 1970. obejmują przede wszystkim charakter naukowy pedagogiki. Warszawa 1964. Podstawy i zasady wychowania. Mysłakowski Z. nasuwane przez palące problemy współczesnej sytuacji wychowawczej. Włocławek 1938.).) Pedagogika. (red. zróżnicowanie światopoglądowe jej ujęć. Lwów-Warszawa 19302. Podstawy pedagogiki (tłum. Warszawa 1927. Sośnicki K. Sośnicki K. Warszawa 1914.. z ros. Suchodolski B.....). 701-785. Warszawa 1931. Kairów I. Podręcznik pedagogiczny. Warszawa 19683. Problemy wychowania współczesnego. Kraków 1930. Lwów-Warszawa 1922. 2 Bieda W. Warszawa 1947. nowoczesną teorię rozwoju człowieka i jego uwarunkowań. Wstęp do pedagogiki. Główne momenty myśli i badań pedagogicznych. Wychowanie człowieka. zagadnienia przemiany duchowej w człowieku.. De Hovre-Tochowicz. Pedagogika ogólna. lecz o początki i podwaliny. Rozwój pedagogiki zachodniej na przełomie XIX i XX wieku.. Trzy pedagogiki. 1957.

Podstawy psychiatrii dziecięcej. Brezinka W. Kawula St. Warszawa 1986. Elementy metodyki i diagnostyki. Warszawa 1975. Wyd. Wychowanie seksualne i problemy seksuologiczne wieku rozwojowego. Socjalizacja .. Warszawa 1984. Freiburg i. Wrocław 1980. System der Pddagogik. Demel M. Wrocław 1987. Warszawa 1988. 19524.. Z zagadnień dynamiki grupowej. Teorie postaw.b) w językach obcych Willmann O.... 2 Warszawa 1987. Skład A. Flitner W. (red... London 19559.. Pedagogie generale. Introduction to Education. T. Łobocki M. Radomski J. Wilds E.. Moskwa 1969. London 1912. Dyczewski L. Leuven-Paris 1963. Nieobecne dyskursy. Dąbrowski K. An Introductory Survey. Warszawa 1978. Metody badań pedagogicznych.). Łukaszewicz R.. Crow L. Freiburg i. Warszawa 1991. Warszawa 1980. Miinchen 1927. Psychologia i dylemat ludzki. (oprać).. Kwieciński Z. Kraków 1986. Gogacz M. Barker Ph. Podstawy wychowania. Didaktik als Bildungslehre nach ihren Beziehungen zur Sozialforschung und zur Geschichte der Bildung..). Warszawa 1980. Lublin 1993. Ideał i cele wychowania... Witkowski L. Toruń 1992.). Psychologia społeczna a zagadnienia wychowania.).. Br... Warszawa 1992. Education. Toruń 1990.). Louvain 1963..wychowanie -psychoterapia. Barth P. Spór o wartości w kulturze i wychowaniu. Henz H. Warszawa 1993. Gonczarow N.). Groundwork of Educational Theory.. Harmondsworth 1957. Warszawa 1980. Łobocki M. Introduction a la Pedagogie. Zdobywanie informacji w pracy wychowawczej.. Traite de pedagogie generale. Oświata i wychowanie w okresie cywilizacyjnego przełomu. Człowiek . Kozielecki J.... Kwaśnica R..). Einfuhrung in die Erziehungswissenschaft. Potrzeby psychiczne dzieci i młodzieży.. Wychowanie w klasie szkolnej..und Unterrichtslehre.. Nalaskowski St. Warszawa 1985. Lehrbuch der systematischen Padagogik.. K. Warszawa 1974. Warszawa 1974. Kriekemens A. Wyd. Nowak S. Warszawa 1985.. Moskwa 1960. Warszawa 1989. Demel M. Wien 1963 3 . Cz.. Od filozofii sensu ku pedagogice ogólnej. Pytania o pedagogikę.. Psychoterapia w wychowaniu. Gonczarow N. Balcerek M.. Muszyński H. Warszawa 1973. (red. 2.. Lester Smith W. Jaczewski A. Brecks L. (red.. Kupisiewicz Cz. P. Educational Theories. 1960 10 . Warszawa 1981. (red. Aronson E. Warszawa 1990. Wynne J.. Zarys teorii wychowania.. Niepokalanów 1993. Wiek XX. Warszawa 1978. 1961 2 . Warszawa 1986. Paris 1937.... Socjopatologia edukacji. 2. F. 1965. Kultura polska w procesie przemian. Warszawa 1974. Schneider J. Warszawa 1980. Toruń 1991. Kwieciński Z... Osnowy kommunisticzeskogo wospitanija. Edukacja i wyzwolenie. May R. IV. Adamski F. Górski S. Br. Wrocław 1991. Ku pedagogii pogranicza. Kraków 1992.. 19603. Stuttgart 19649. Allgemeine Pddagogik. Drynda D. Świadomość teoretyczno-metodologiczna współczesnej pedagogiki polskiej (geneza i stan). New York 19662.. Rozwój opieki nad dzieckiem w Polsce w latach 1918-1939. Lublin 1993. Kamiński A. Humanizm i podmiotowość w wychowaniu.. Wychowanie moralne w zespole. Wartości w kulturze polskiej. . Materiały Zjazdu Polskiego Towarzystwa Pedagogiki. Koncepcje psychologiczne człowieka. Jaczewski A.. Rozdroża i szansę wychowania. Muszyński H.). Filipczuk H. Bluszcz K. Muszyński H. Popielarska A. Miller R. Chejnicka-Bezwińska T. W.. Leipzig 1921. Strategie wychowawcze. I... Graz 1953. Adams J. Die Elemente der Erziehungs . Erziehung als Lebenshilfe. London 1928.. Ewolucja tożsamości pedagogiki. Olsztyn 1986.. Osobowość i jej kształtowanie przez dezintegrację pozytywną. Bydgoszcz 1989. Warszawa 1982. Kuczkowski St. Rozwój i zdrowie ucznia. Piedagogika. De Hovre F.. Les maitres de la pedagogie contemporaine.. K.. Wstęp do dorosłości. Planchard E. S. Moskwa 1960... Na przykładzie szkolnych systemów wychowania w Polsce. J. Pedagogika resocjalizacyjna. 1-2.. (red.... Edukacja dialektyczna i szkoła przyszłości. Wychowanie resocjalizujące. Adams J. Warszawa 1981. Warszawa 1974. Historia wychowania. Theories of Education. Pedagogika zdrowia.istota społeczna. Miąso J. Podstawy teorii oddziaływań wychowawczych. Warszawa 1971. Warszawa 1987. Ross J. Funkcje pedagogiki społecznej.. Janowski A.... Warszawa 1980. Ideały wychowawcze Drugiej Rzeczypospolitej. Poznawanie uczniów. Braunschweig 1909. Łukaszewski W. Osobowość: Struktura i funkcje regulacyjne. (red. Warszawa 1985. Czapów Cz.. Pedagogika Drugiej Rzeczypospolitej. Crow A. 19482. Podstawy dydaktyki ogólnej. Kwieciński Z. Hubert R. Teoria wychowania fizycznego. Dyczewski L... Paris 1946. The Evolution of Educational Theory. Folkierska A. Dwie racjonalności. New York 1961 3 . W poszukiwaniu tożsamości pedagogiki.. Nowak J. Konarzewski K. (red. The Foundation of Modern Education. (red. Woprosy piedagogiki. Jedlewski S. Bołdyriew N. Korczak Z. Petzelt A. Góttler J. Czapów Cz. 1967. Katowice 1987. Korolew F. New York 1963. O. Grundlegung der Erziehung. Kraków 1991. Warszawa 1973. Wyd. Warszawa 1988... Janowski A. Araszkiewicz F. Jaczewski A. Wyd.

przygotowanie do różnych zadań. Warszawa 1986.... 4. Warszawa 1986. Zaborowski Z. (red. Warszawa 1983. Warszawa 1961. Część I WSTĘP DO PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Rozdział I ZNACZENIE WSPÓŁCZESNE WYCHOWANIA Szukając współczesnego znaczenia wychowania. Wroczyński. Suchodolski B. Warszawa 1986. Poznań 1984. Zaborowski Z. Siek S. dążenia. Alternatywna pedagogika humanistyczna.. Twórcza praca dziecka. Rusakowska D. 2. kształcenie. Warszawa 1992.działanie. Edukacja równoległa. np. szkolenie. teatr.. popierana... 2. Relaks i autosugestia. Warszawa 1990. Psychologia dążeń ludzkich. Toruń 1988. Wprowadzenie do dydaktyki ogólnej. szkoła. Warszawa 1987.. Ruciński St. Warszawa 1980. Pytanie . Szkudlarek T.. (red. Warszawa 1972. ale także zakłady społeczne. Trempała E. Wojnar I. Wyzwania pedagogiki krytycznej i anty pedagogiki.. Wychowanie na rozdrożu.).osobowość . wychowanie fizyczne.. Toruń 1993. Kraków 1991. Wrocław 1990. Wychowanie do pokoju z Bogiem i ludźmi. Dzieje oświaty polskiej 1795-1945. Główne idee współczesnej psychologii. Dlatego działanie wychowawcze zawiera w sobie opiekę. dostarczanie rozrywki i kultury. Makiełło-Jarża G. Warszawa 1982. społeczne. Problem chrześcijańskiej pedagogiki egzystencjalnej.. które przed ostatnią wojną mogły być nieznane lub mało upowszechnione.. „Znak" 1993 nr 9/460/. Od pedagogiki ku pedagogii. Próba zarysu encyklopedycznego. Warszawa 1986. uczucia. Temperament . czyli funkcje wychowania. Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. Skórny Z. jak rodzina. (red.wychowanie. (red. Warszawa 1974.Obuchowski K. wielokierunkowych działań wychowawczych. Tarnowski J. zakład pracy. Dzieje oświaty polskiej do roku 1795.. Warszawa 1980. Psychologia wychowawcza dla nauczycieli. do czego te zmiany służą i by wreszcie określić jakie społeczne znaczenie ma współcześnie wychowanie jako całokształt oddziaływań wychowawczych instytucji organizowanych przez społeczeństwo. Wroczyński R. Warszawa 1988. Antypedagogika w dialogu. Warszawa 1977. Warszawa 1985.. oddziaływanie jednych ludzi na drugich. (red. Toteż dla znalezienia sensu wyżej wymienionych. Strelau J. Wychowanie a strategia życia. estetyczne.. wychowanie. Wyd.). Trening interpersonalny..). Tomaszewski T. Wołoszyn S.. Nauki o wychowaniu w Polsce w XX wieku. Witkowski L. Warszawa 1983.. Bydgoszcz 1990. Wrocław 1986. poradnictwo. Pietrasiński Z.. Warszawa 1986. Suchodolski B. Suchodolski B. Wychowanie przez sztukę. agitację itp. Przetacznikowa M. które stają się instytucjami wychowującymi. Warszawa 1992. Schoenebeck H. Śliwierski B. . a obok tego nauczanie. Słobodzian Z. Stosunki międzyludzkie. umysłowe.).). Warszawa 1985. Wrocław 1985. by na tej drodze zarejestrowania zmian zrozumieć pojawiające się nowe role. Działanie jako droga poznania i rozwoju.dialog . kształcenie w różnych kierunkach. Wroczyński R. Tarnowski J.. Wyd. to dotykamy świeżo zachodzących zmian. Wyd. Przy tym działalność wychowawcza jest jakoś społecznie zorganizowana. Wychowanie jako wprowadzenie w życie wartościowe. popularyzację.. oświatę. Wprowadzenie w rozmyślanie antypedagogiczne. Rodziewicz E. przyjrzymy się najpierw wszystkim zjawiskom przemian zachodzących obecnie w wychowaniu. aprobowana i odbywa się przez i w ramach życia określonych grup społecznych. Psychologia rozwojowa. przysposobienie rolnicze.). oświatowe i kulturalne.. Wstęp do epistemologicznej analizy kontekstów edukacyjnych. Wychowanie mimo wszystko. moralne. Psychospołeczne problemy pracy nauczyciela. Pedagogika społeczna. Rutkowiak J. Tożsamość i zmiana. Zebrowska M. Szkoła.. Warszawa 1987. Kierowanie własnym rozwojem. Warszawa 1985. „Znak" 1991 nr 9/436/. Psychologiczna analiza trudności i niepowodzeń szkolnych. (red. Okoń W. Toruń 1991.. musimy początkowo posługiwać się potocznym rozumieniem wyrazu „wychowanie".. organizacja młodzieżowa. Spionek H.). Osobowość a społeczne zachowanie się ludzi. które w języku polskim dzisiaj oznacza wszelkie celowe oddziaływanie ludzi dojrzałych (wychowawców) przede wszystkim na dzieci i młodzież (wychowanków). muzeum itd. Nauczyciel i innowacje pedagogiczne. Warszawa 1970. (red. reklamę.. Jeśli zaś do instytucji wychowujących zaliczamy dziś nie tylko dom rodzinny i szkoły. postawy. Szczepska-Pustkowska M. ideowe. Reykowski J.. Zaborowski Z. aby w nich kształtować określone pojęcia.

Warszawa R. ponieważ dotyczą one nie tylko dzieci w domu i uczniów w szkole. dotychczas tradycyjnie niewychowawczych. G. G. Psychologia. wojsko. czy wiernych w Kościele. d) pedagogizacja wielu instytucji. Zjawiska przemian w wychowaniu O sprawach wychowania słyszy się dzisiaj wszędzie w rozmowach.Warszawa. pogotowie opiekuńcze). w pomocy szkole (komitety rodzicielskie. jaką rolę i jakie zadanie ma do spełnienia wychowanie w życiu ludzkim. opiekę nad matką. aby udoskonalić oddziaływanie religii na współczesnego człowieka. Szkice z teorii i praktyki szkolenia i wychowania żołnierzy radzieckich. przedszkole. ang. S z c z e r b a . nad dzieckiem przestępczym (izba milicyjna. poi. B a z a n o w. uniwersytety. które obecnie musi działać psychologicz2 nie i pedagogicznie na żołnierzy . opiekuńcze). telewizję. dzięki czemu na całym świecie dokonuje się „rewolucja kulturalna". jak szkoły. które specjalizują się np. magnetofony). polegająca na zbliżeniu i udostępnieniu dzieł nauki. co spowodowane jest tym. Szczecina. klasa szkolna. lecz musi się ono odbywać w zespołach (np. Trudności z dziećmi i młodzieżą uczyniły z wychowania ważny problem na całym świecie. Do najstarszych funkcji wychowawczych należą religijne. radiu. Warszawa 1960 s. a nawet narody i działa w skali światowej przez Organizację Narodów Zjednoczonych (UNESCO). dokształcającą się inteligencję twórczą. g) zastosowanie najnowocześniejszej techniki do oddziaływania masowego na ludzi przez prasę. młodzież pracującą i akademicką. moralne i społeczne cele wychowania. schronisko dla nieletnich. dorosłych. Wedy lub w mitologii greckiej. potem szkoły przy świątyniach Babilonu czy Egiptu. Wychowanie u ludów pierwotnych (tł. w którym wystawy mają wychować upodobania klienta. unowocześnione technicznie biblioteki (mikrofilmy. mikrofisze. Podręcznik sil zbrojnych Stanów Zjednoczonych (tł. 2. rodzeństwo. Katowice. do których należą: a) rozszerzanie się terenu oddziaływań wychowawczych w dół i w górę życia ludzkiego. D y b o w s k i . mikrokarty i czytniki) i muzea (obrotowe eksponaty. pogańskie stworzyły pierwszy czyn wychowawczy . że nie wystarcza wychowanie jednostek. w pracy kulturalnej i rozrywkowej (miasteczko dziecięce Podgrodzie k. prasa (unikanie demoralizacji). jak też dokształcanie duchowieństwa w naukach pedagogicznych oraz wychowawcze kształcenie kleryków w seminariach duchownych. elektronowe maszyny uczące. poprawczy). jak np. A 11. czego wyrazem jest duszpasterski charakter II Soboru Watykańskiego./. drużyna harcerska). zakład wychowawczy. związki E. domy akademickie. Moskwa 1964. 3 Z. a nawet handel. Zarys pedagogiki wojskowej. f) pedagogizacja duszpasterstwa w Kościele. Warszawa 1963. dostarczanie treści wychowawczej w „księgach świętych". c) powstawanie nowych instytucji wychowawczych. domy kultury). a nawet starców . grafikę. O wadze tych potrzeb świadczy szereg zjawisk w wychowaniu. Piedagogika. staje się wychowaniem „całożyciowym". Warszawa 1960. wśród których rozróżniamy dawniejsze i nowsze. dom młodzieży. nad dzieckiem opuszczonym (dom dziecka. . stara się wpłynąć na masy społeczne (np. np. Rola i funkcje wychowania Ażeby wyjaśnić sprawę. (tł. ale obejmują niemowlęta. b) zmiana charakteru wychowania z indywidualnego na grupowe. przygotowanie do małżeństwa i założenia rodziny. że wychowanie dziś odnosi się do całego życia ludzkiego. prasie. kino. trzeba poznać. w opiece nad małym dzieckiem (żłobek. W. 216 n. ponieważ rodziców.„inicjacje" młodzieży do wierzeń magicznych5. dlaczego wychowanie dziś stało się sprawą bardzo ważną i wywołało gwałtowne zmiany w zakresie i formach swego działania. S a l w a . pałace młodzieży . dzieciniec letni). A. Warszawa 1962. korzystających z oświaty.). plakaty.). radio. jak sądownictwo dla nieletnich 3 i prawo karne dla dorosłych . B o r i n g. wychowanie masowe żołnierzy. z niem. nauczycieli i wychowawców społecznych trzeba na podstawach naukowych psychologii wychowawczej i pedagogiki uświadomić o ich zadaniach i ulepszać ich pracę. Wychowawcza rola prawa Polski Ludowej. Warszawa 1954. Mówimy tu o funkcjach wychowania. 2 zawodowe wychowujące ludzi do pracy. Już religie pierwotne. robotników). a równocześnie stało się ono palącą potrzebą społeczną. 5 S. a przez wyobrażenia bóstwa dawały człowiekowi ideał do 4 1953. e) pedagogizacja starych instytucji wychowawczych. Problemy rewolucji kulturalnej w Polsce Ludowej.tak. Pedagogika.). sztuki i kultury masom społecznym4.

wiedza i umiejętność zawodowa. Stąd też i Polska dąży do tego. Wreszcie w XIX wieku klasowe społeczeństwo odłączyło od wychowania moralnego funkcję społeczną. upowszechnienie oświaty i szlachetność idei wychowawczych. odkryte przez medycynę. Dopiero w XVI wieku protestantyzm od funkcji religijnej wychowania oddzielił jego funkcję moralną. W tym współzawodnictwie decyduje wyższy poziom wykształcenia społeczeństwa. szlachetniejsze. politechnizacji i kształcenia zawodowego. co człowiek wewnętrznie posiada. np. że przez wychowanie. światopogląd i religijność. cybernetyki dla zautomatyzowania procesów produkcyjnych. I. A. która niezależnie od wyznania dążyła do urabiania postaw etycznych u ludzi („imperatyw kategoryczny" sumienia u Kanta). Jednakże sekret masowego uznania dla wysiłków wychowawczych wynika nie z poszczególnych zastosowań. zasady moralne i ludzkie postępowanie musi być przynajmniej w swoich początkach wypielęgnowane przez staranne wychowanie. zwarte i silniejsze.naśladowania. w czym jest niczym niezastąpionym narzędziem i jedyną drogą. g) wreszcie znaczenie polityczne. 7 E. większa efektywność kształcenia inżynierów i naukowców. kształcenie i szkolenie. Nowoczesna nauka rozpoznała jeszcze głębsze funkcje wychowawcze. S. gospodarności. 147-158. polegające na tym. by być „krajem ludzi kształcących się". zadowolenie z pracy i miłości wzajemnej. Humanizacja pracy a funkcja społeczna szkoły. N o w a c k i . Wszystko. kulturę europejską. że wyrasta ono na naczelny problem epoki. T. rozumienie świata i życia. Warszawa 1961. Między największymi potęgami świata rozgrywa się wyścig w dziedzinie opanowania kosmosu. 6 R. Wychowanie przez pracę. „Zeszyty Naukowe SGPiS" 1959 nr 15. Pedagogika gospodarcza. Leipzig 1923. Warszawa 1962. radość kulturalnego spędzania wolnego czasu. Einfuhrung in die Wirtschaftspadagogik. Społeczne znaczenie wychowania Bardziej aniżeli młodzi ludzie doceniają wartość wychowania narody i społeczeństwa. Wychowanie więc współczesne przez szczęście jednostek w wyższym jeszcze stopniu stwarza szczęście narodów. kształcenie i szkoły nie tylko następuje przekazanie dorobku kultury następnym pokoleniom. wyobraźnię. inteligencję. 3. Problemy pedagogiki pracy. W związku z tym państwo jako . co po raz pierwszy w Polsce doceniła Komisja Edukacji Narodowej (1773-1794). Współczesne więc społeczne znaczenie wychowania powoduje to. gdyż przez odpowiednie wychowanie narodu można go nastawić na agresję w stosunku do innych i imperializm lub też doprowadzić do pokojowego współżycia międzynarodowego. D ą b r o w s k i . aby szkoła wychowywała masy w duchu lojalności państwowej i zapobiegała rewolucjom. e) znaczenie patriotyczne w wychowaniu ducha miłości Ojczyzny. rozwijać wolę. by przez pedagogikę pracy 6 móc szybciej rozwijać cywilizację techniczną. szkolnictwo i uniwersytety. W. c) znaczenie biologiczne. uczucia. ponieważ złe wychowanie w najwcześniejszym dzieciństwie odbija się na stanie zdrowia i powoduje nerwice. kształtować zainteresowania i uzdolnienia. a te z kolei desakralizując się miały wpływ na kształtowanie się późniejszej etyki laickiej. N o w a c k i. Wychowanie współczesne zmierza bowiem do wszechstronnego rozwoju ludzi. Arbeitspadagogik. Chrześcijaństwo w znacznym stopniu rozwinęło oddziaływanie wychowawcze. muzyczne lub plastyczne. ale osiąga swój rozwój uzdolnień twórczych w różnych dziedzinach kultury. W ten sposób wychowanie przez wszechstronny rozwój przyczynia się do zapewnienia maksymalnych warunków uszczęśliwienia jednostek ludzkich. B u r g e r . lecz z scałkowania wszystkich znaczeń w rozwoju człowieka. K u n o w s k i . bardziej przygotowane na niespodzianki historii. uspołecznienie i patriotyzm. Szkolą a postęp techniczny. rozwijanych przez nowoczesną pedagogikę gospodarczą7. O wychowaniu przez pracę. Tak więc rozwój mowy i świadomości. rozwoju techniki. przenikając całość życia społecznego ideą religijną. D ó r s c h e l . elektroniki. f) znaczenie ekonomiczne dla wyrobienia w społeczeństwie zmysłu oszczędności. powstaje jako dzieło wychowania. wyższej wydajności pracy. które dzięki temu stają się mądrzejsze. Te liczne funkcje współczesnego wychowania dowodzą olbrzymiego znaczenia. „Ateneum Kapłańskie" 1962 nr 322 s. stwarzając narody. ilość zdobytych nagród Nobla. do których należą: a) znaczenie techniczne wychowania w zakresie przygotowania do pracy produkcyjnej. dzięki czemu można w szkole i w procesie wychowania ćwiczyć myślenie. b) znaczenie kulturotwórcze. S z a n i a w s k i . S z c z e r b a . dając im wykształcenie i przygotowanie życiowe. Berlin 1960. jakie posiada i tłumaczą zjawiska jego upowszechniania. a współcześnie realizowane jest w każdym wojsku przez specjalnych oficerów wychowawczych. d) znaczenie psychologiczne. a nawet zadatek wiecznego szczęścia. Warszawa 1966. Warszawa 1961. T.

„Tygodnik Powszechny" 1946 nr 33. radio.). Budownictwo socjalizmu i narodziny nowego człowieka (tł. naukoznawstwo określa wszelką naukę jako społecznie zorganizowaną działalność poznawczą ludzi. wysiłki wychowania nowego człowieka współczesność podejmuje się tego samego zadania w zupełnie inny sposób. Warszawa 1951. czyli terminologii jako zespołu nazw o ściśle ustalonym znaczeniu w zależności od charakteru teoretycznego.organizacja życia społecznego zmienia dziś swój charakter na całym świecie z państwa dawniej ekonomicznego. która systematycznie stawia i metodycznie. kulturę. Płock 1937. jego przemiany wymagają wszechstronnych badań i studiów przede wszystkim obecnego stanu. J.2) nie błyszczy absolutną nowością. Jednakże krytykując chrześcijaństwo za jego bezskuteczne. konstruowane modele i ideologie wychowawcze. E. z niem. Praca wychowawcza w takiego typu państwach na całym świecie odbywa się pod naczelnym hasłem: „stworzenie nowego człowieka" 8 . 3 s. Nowy człowiek . czyli wychowanie. 1 J 3. stworzonego według (wzoru) Boga w sprawiedliwości i świętości. z ros. których wyniki i wartość przyszłość najbliższa będzie mogła ocenić. które wyjaśnia co to za nauka. Podstawowe terminy i nazwy zjawisk W naukowym traktowaniu spraw wychowania stosujemy dwa podstawowe terminy: pedagogia i pedagogika. jakim jest terminologia tak podstawowa jak i dalsza oraz próby określenia jej charakteru naukowego. L'UNESCO. oświatę. /. pedagogizując w tym kierunku wszystkie swoje instytucje. czyli pedagogika. 216-217. polegającej na prawdzie" (Ef 4. którym się pedagogika zajmuje. 214-215. O wychowanie nowego człowieka. Wprawdzie samo hasło „stworzenie nowego człowieka" (patrz: Rz 8. . prawo. zanim określi się dokładniej jej przedmiot. które stara się wychować własne społeczeństwo w duchu określonej ideologii. gospodarczego i politycznego oraz przeobrażeń dokonanych w kulturze naukowej. aby przez osiągnięcie przemiany mentalności. urzędy. London 1946. La Recherche d'un homme nouveau. jaki jest jej charakter naukowy. wojsko. M. Pawła wymaga od wiernych: „odnawiać się duchem w waszym umyśle i przyoblec człowieka nowego. R a t y ń s k i . jak praktyczne (skutecznie ułatwiające działanie)9. F i e d 1 e r. Ludzkość zatem stoi w obliczu nowych prób i eksperymentów pedagogicznych. ponieważ po raz pierwszy przynosi je chrześcijaństwo. postaw życiowych i nawyków wszystkich ludzi w danym społeczeństwie utrwalić osiągnięcia rewolucyjnej przebudowy ustroju społecznego. 206.21. artystycznej i moralnej. Kraków 1935. Obydwa pochodzą od wyrazu greckiego paidagogos. „Kierunki" 1957 nr 2. H. czy praktycznego danej nauki. „Etudes" 1947 [nr] 10. H u xl e y . M. R o z d z i a ł II POJĘCIE PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Poznanie pedagogiki jako nauki o wychowaniu wymaga najpierw podejścia metodologicznego. kolonie. R o z e n t h a l . J. znaczącego niewolnika w Grecji starożyt9 S. Metodologia ogólna nauki. d e L u b a c SJ. Dlatego w metodologicznym poznaniu pedagogiki jako nauki będziemy zaczynali od jej podstawowego narzędzia. Współcześnie tylko notujemy podejmowane zamiary nowego wychowania. J. cła) na państwo wychowawcze. P i w o w a r c z y k ks. Podstawę planowania i racjonalizacji wychowawczego działania współcześnie tworzy specjalna nauka o wychowaniu.. ocenić i ulepszyć.12 szkiców na temat ducha nowego pokolenia (tł. Problematyka metodologiczna seminarium magisterskiego. jak się wydaje. ses buts et sa philosophie. by ustalić obiektywnie ich wyniki. Stawianie problemów w naukach wymaga specjalnego języka naukowego. jak prasę.). a następnie przeprowadzanych eksperymentów i reform działania różnych instytucji pedagogicznych. telewizję dla planistycznego i racjonalizatorskiego przetwarzania wszystkich swych obywateli. sytuacji wychowawczej młodzieży i społeczeństwa. 8 Wielkie zadania przebudowy natury człowieka. K u n o w s k i . Poszukiwanie nowego człowieka. które w sformułowaniu św. gdyż ma to być istotna droga do zapewnienia ludzkości lepszej przyszłości. dbającego o dobrobyt i potęgę gospodarczą (rynki zbytu. środki masowej komunikacji.23-24). szkolnictwo. planowane programy. sądy. Wychowanie nowego człowieka. część tłumaczona pt. w sposób przemyślany rozwiązuje problemy (pytania wymagające operacji poznawczych. „Dydaktyka Szkoły Wyższej": 1970 z. Ta potrzeba naukowej pomocy ze strony pedagogiki przyspiesza jej dojrzewanie metodologiczne jako nauki. zebrania materiału i jego opracowania) tak teoretyczne (pojęciowo wyjaśniające dane zjawiska).

myśl (np. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli. hebologia . Całość tych zabiegów wokół osoby chłopca poczęto nazywać paidagogija. Gdynia 1968. W pierwszym wypadku praktyczne wychowywanie graniczy ze sztuką. techniką pedagogiczną. czyli wychowanie. zadaniem paidagogosa stało się nauczanie początków pisania i czytania. pais. 15 Gr.Grenzen der Erwachsenenbildung). imiesłów agagos = prowadzący. geologia. Andragogika. płynącym z talentu wychowawcy. mówić) jak mitologia. ale także wraca do niego. K. czyli wychowawczego prowadzenia dzieci. S u c h o d o l s k i . której przedmiot stanowi sprawa praktycznej pedagogii wszelkiego rodzaju (sztuki i techniki wychowania). Refleksja ta pochodzi z potrzeb działania. a nawet staje się „sztuką sztuk". którego zadaniem było odprowadzanie chłopców wolnych obywateli greckich na miejsce ćwiczeń fizycznych. czy logika. Warszawa 1959 s.nauka o starości. A n d r a g o g i k . który przejawia dążenie do samodzielności. ) . 11 R. trzeba wymieniać hebagogi13 14 kę jako dział o wychowaniu młodzieży oraz andragogikę . chociaż etymologicznie odnosi się właściwie do wychowania dzieci. ale skuteczność rozwiązań teoretycznych wykazuje ostatecznie praktyka. B. Instytucja paidagogosów wynikała z właściwości kultu religijnego Greków. Od tego wyrażenia pochodzi w językach europejskich nazwa pedagogika na oznaczenie teoretycznej wiedzy i nauki o wychowaniu. gerontologia . w drugim natomiast jest techniką postępowania z dziećmi lub młodzieżą. U z i e m b ł o . pięciobój w skoku. A . W a r s z a w a 1965. wpojenie chłopcu zasad moralnych. biegu.nej.Móglichkeiten . Sport w starożytności.paidos = dziecko. obej15 mującą oświatę i wychowanie dorosłych wraz z gerontagogiką . 58. Pedagogika. gramatyka. młodzieńcy zaś ćwiczyli na gimnazjonach pentathlon. dopełniacz . Z rozwojem kultury. czyli współzawodnictwie w zapasach fizycznych (zwanych agone) ku czci bóstwa. 13 Gr. Stąd pedagogia może być albo twórczym działaniem na dzieci i młodzież. oznaczającym słowo. znaczyła refleksję nad działaniem w danym wypadku wychowawczym. socjologia). gdyż działa w trudnym materiale ludzkim. Kościoła. dopełniacz gerontos . Chłopcy więc pod opieką paidagogosów przygotowywali się do takich zawodów religijnych. Teoria rozwiązuje problemy dostarczone przez praktykę. Paidagogos etymologicznie oznacza „prowadzący chłopca" 1 0 . stąd też obok pedagogiki jako działu dziecięcego. Pedagogika dorosłych. szczególnie w Atenach. ponieważ ma swoje zastosowanie w działaniu. jego czynności obejmowały nie tylko opiekę fizyczną. W związku z tym w pedagogice jako nauce zachodzi ścisły związek między teorią i praktyką. ago = prowadzę. Stąd podstawowy termin pedagogia oznacza samo dzieło wychowywania. teologia. W o j c i e c h o w s k i ( r e d . recytowania wyjątków z epopei narodowych Homera Iliady i Odysei. polegającego na agonistyce.W ten sposób wychowanie fizyczne dało początek opiece pedagogicznej i wychowaniu u Greków. zespół czynności i umiejętności wychowawczych. młodzieży oraz oddziaływania na rozwój ludzi dorosłych. O . słowem wymagano jakiejś podstawowej wiedzy o wychowaniu. Paidagogos z opiekuna na boisku przemienił się w nauczyciela-wychowawcę. (Wesen . chłopiec. albo też refleksja ta może stać się bardziej praktyczna. które z czasem wiązano z wyrazem logos. którą można przekazać innym w kształceniu kandydatów na wychowawców. gdy dotyczy treści działania wychowawczego i jego metod oraz środków zapewniających jej skuteczność 12 . 12 . pedagogia domowa. jak geografia. historiografia (gr. warunkami tego rozwoju oraz celami. geron. Warszawa 1970 s. Pedagogika współczesna zatrzymuje swą historyczną nazwę. poszanowania starców.czyli Por. np. zwane palestrą. związanych z rozwojem człowieka.piszę) lecz w rzędzie takich nauk jak matematyka.starzec.nauka o młodzieży. początkowo fizycznie. Co cztery lata odbywały się ogólnogreckie zapasy olimpijskie na cześć Zeusa. hebe . 10 technice wychowywania. rzucie dyskiem i oszczepem oraz mocowaniu się1 J . Natomiast przy kupnie paidagogosa żądano od niego znajomości swego zawodu. np. które rozwój przy pomocy działań wychowawców powinien osiągnąć. Pedagogika jest więc nauką.zbierać.aner. H a n s e l m a n n . gdy rozważa całość zjawisk wychowawczych. szkolna. następnie prowadzący go moralnie i duchowo. zależnym od nabytej wprawy i rutyny. Wprawdzie w rozumieniu greckim pedagogika nie była nauką jako zbiór poglądów (gr. albo rzemieślniczym naśladowaniem wzorów postępowania.dojrzałość płciowa. co nazywano wyrażeniem paidagogike techne. Zurich 1951. 14 Gr. 112-113.mężczyzna. graf o . ale także kształcenie umysłowe i prowadzenie duchowomoralne. logia od legein . wiadomości o wskazówkach postępowania z dziećmi i o Gr. ani nie była nauką opisującą tylko. G o s t k o w s k i . E. Refleksja więc występująca w pedagogice może być bardziej teoretyczna.dopełniaczandros-mąi.

K o r n i s z e w s k i . „Kwartalnik Pedagogiczny" 1966 nr 3 s. M. uwagę. ponieważ między nimi występują liczne stosunki międzyzakresowe tych pojęć (nadrzędność i podrzędność. czyli częściowe zachodzenie na siebie wychowania i nauczania oraz stosunek krzyżowania. np. Jednakże znaczy to to samo. Warszawa 1963. młodzieży. apostolat prasy. a także dzieckiem Boga. Warszawa 1936 s. Wychowanie i wychowawca. I. co wychowanie umysłowe. że są one łatwe w użyciu praktycznym. obejmującym całość pedagogiki rozwoju człowieka i pedagogiki stosowanej w instytucjach. J. wobec tego pojęcia te nie dadzą się z uściślić jako terminy naukowe i trzeba je osobno analizować jako przedmiot pedagogiki w ramach praktycznych działań wychowawczych koniecznych dla prawidłowego rozwoju wychowanka. w nauczaniu zaś musimy się liczyć procesem uczenia się u ucznia. duchowe. Tam więc. używa się wyrazu apostolat. pierwszy na oznaczenie ludzi zawodowo zajmujących się sprawami wychowania.pedagogiką starszego wieku. dz. występuje również podstawowa terminologia. Z rozważań nad edukacją teatralną. czy chce tego. Warszawa 1964 s. Warszawa 1965. M i 1' e r . Jednakże w języku polskim jeszcze przed wojną „pedagog" miał znaczenie nieco ironiczne w stosunku do zwykłego nauczyciela lub J. Pedagogika. jak pedagogika przedszkolna. W dziedzinie praktycznego działania wychowawców. pedagogika uniwersytecka. S u c h o d o l s k i . ale trudne do zdefiniowania. R. tam próbuje się używać wyrazu edukacja. 84. Wyrazy pochodne w pedagogice W dziedzictwie po kulturze greckiej pozostały jeszcze inne wyrazy pochodne. 18 Np. W wychowaniu chrześcijańskim zaś. edukacja teatralna lub muzyczna. cyt. czy nie. a nawet pedagogika podwórkowa 1 8 . szczególnie różnych instytucji. gdy podkreśla się wpływy wychowawcze czegoś budujące duchowo wychowanków. K 1 i m a. wieloaspektowy. do czego można posłużyć się terminem. Z tego przeglądu pojęć podstawowych w pedagogice. dorosłych czy emerytów. obejmując wszechstronny rozwój człowieka i jego życie od dzieciństwa i młodości po dojrzałość i starość. Pedagogika podwórkowa.. a więc pedagogiki dzieci. jak pedagog i paideia. Okazuje się. J. teatru. L. nauczanie i kształcenie. B. W kategoriach ludzi. związanych ze specjalizacją pedagogiczną. który nigdy nie przestaje być przecież dzieckiem własnych rodziców. a obok kształcenia samokształcenie. pedagogika szkoły. ani 19 sprzeczność lub przeciwieństwo między nimi . s. Edukacja filmowa (tł. a przy tym zmieniający się rozwojowo tak. 19 F. Warszawa 1969. Stąd też dla ściślejszego określenia nauki o całkowitym rozwoju człowieka można używać terminu antropagogia i antropagogika 16 . obejmujący jakby łącznie wychowanie. Pozostawałaby na uboczu jeszcze masa oddzielnych spraw pedagogiki praktycznej. muzyki). z franc). np. gdzie chodzi o wychowanie do odbioru czegoś lub wychowanie przez przeżywanie czegoś (np. filmu. 2. Wprawdzie próbuje się na Zachodzie wprowadzić ściślejszy termin formacja. pedagogika wczasów 17 . M i r s k i [właśc. mianowicie pedagologia jako nauka o całkowitym rozwoju człowieka. jej stan oraz pilne potrzeby (W:) Pedagogika na usługach szkoły. Wychowanie na podwórku. 20 . zaszła potrzeba odróżnienia nazwowego praktyków od teoretyków. 129-148. jak to czynią dokumenty soborowe. Terminologia w pedagogice. Niewolnik-pedagog zapoczątkował nazwę praktycznych wychowawców. jak wychowanie. nauczanie i kształcenie mówiąc o formacji intelektualnej. drugi zaś wyraz znaczący całość czynności i skutków wychowawczych. własnej epoki. podprzeciwieństwo. że wychowanie nie nadaje się do prostego zdefiniowania. pedagogika rolnicza. pedagogika przemysłowa. że obok wychowania w praktyce występuje samowychowanie. Pedagogika obecnie bardzo się rozrosła. widać jak przedmiot jej badań jest złożony. dyscyplinarnej lub liturgicznej. 17 B. 76-78. Jeśli się zaś weźmie pod 16 Patrz przypis 1. objętej także przez refleksję pedagologiczną (lub pedagogiczną). chociaż w nich zachodzi) nie występuje jednak ani równoważność. wojskowa. J. edukacja filmowa20. Takie rozbicie współczesnej pedagogiki uważa się czasami za objaw jej kryzysu. lecznicza. czy z szerszych stosunków międzyludzkich pedagogika społeczna. własnego narodu. chociaż terminy te sumowałyby tylko odcinki rozwoju człowieka. posługująca się wyrazami przejętymi z języka potocznego. żąda się jej scalenia. ponieważ kształcenie jest niezależne od wychowania i nauczania. K r e t z ] . C h m i e l e ń s k a (red. pedagogika zawodowa. pedagogika pracy kulturalno-oświatowej. a dotyczących działań wychowawczych. karności lub wychowanie do liturgii czy wychowanie przez liturgię. duchowej.). P e t e r s . 118.

których np. Niemiec Fróbel. pedagogikę biblioteczną27. Poglądy pedagogiczne A. s. Warszawa 1970.. Logopedia. Do prawdziwych pedagogów zaliczano w tym czasie także wielkich wychowawców narodu. związany z typem cywilizacji. 1. Tak np. czasopismo pt. Dlatego też wyraz „pedagog" zdemokratyzował się i określa każdego praktyka nauczyciela-wychowawcę. jak np. czy łazik. związanych z wychowaniem. wychowawcę młodzieży opuszczonej i twórcę systemu salezjańskiego zwanego zapobiegawczym. Mickiewicza. a co rozwinęły dzieje kultury greckiej jako „organiczny rozwój duchowego życia narodu". Obecnie więc grecka paideia odradza się jako idea humanizmu we współczesnym wychowaniu. logos . Tamże. literatury i wychowania24. stąd pedagolog to naukowiec. szukając łacińskiego wyrazu dla greckiej paidei. Mianowicie Cycero. retoryce i dialektyce. Zagadnienia kultury żywego słowa. zajmujących się sprawami wychowania ukuto szereg wyrazów pochodnych. Paideia (tł. deklamacja) 26 . podstawowym stał się wyraz paideia. M. zawierających w swej budowie słowotwórczej rdzeń „ped". S t y c z e k. nauka) uprawiana jest przez badaczy rozwoju fizycznego i psychicznego dzieci młodszego wieku. Już proponowana pedagologia czasami oznacza uniwersytecką naukę o pedagogice. czyli towrzy tzw. J.1969 nr 8/9. że nauczyciel powinien być przede wszystkim wychowawcą. jak np. Podobnie bibliopedia stanowi dział wychowania przy pomocy książki.słowo. s. np.). św. czego program obmyślili sami sofiści.nauczyciel). Lublin 1965. posługującej się jakimiś czynnościami lub wpływami czegoś na rozwój ludzi. K a n i a . M i r s k i [właśc. lecz utarł się lepszy termin „pedeutologia" (gr. Lublin 1960 nr 1 .Paideia określa nie tylko formację duchową człowieka pod wpływem całokształtu kultury narodowej. Wreszcie w kategorii różnych czynności. Ten związek zawodu nauczycielskiego z wychowaniem próbowano przed wojną wyrazić w nazwie „pedagogik" (idąc za niemieckim wyrazem Pddagogiker22)na oznaczenie zawodowca. Jednakże na szczęście termin ten nie przyjął się ze względu na sprzeczność z duchem języka polskiego. 25 24 L. zajmującego się zagadnieniami kształcenia i dokształcania nauczycieli. czemu najwybitniejszy przedstawiciel Protagoras dał wyraz w określeniu: „Miarą wszystkich rzeczy jest człowiek". człowieczeństwo i tworzy podstawę idei humanizmu i humanitaryzmu 25 . cyt. który potrzebuje przygotowania z praktycznej znajomości pedagogiki. Wychowanie i wychowawca. Proponowano naukę specjalną o pedagogu nazywać „pedagogologia" 23 . Zarys i zadania pedagogiki bibliotecznej. W. których nazywa się pedologami. czy Polak Stanisław Konarski reformator szkoły pijarskiej i prekursor ducha Komisji Edukacji Narodowej. że miarą człowieka zaś jest Bóg (W. t. tradycji. ale poza tym tworzy swój fonetyczny skrót w wyrazie „pedia". Jan Bosko. D o b r z a ń s k i . z niem. zajmujący się teoretycznie wychowaniem w ogóle. 1964. t. J. znaczył on całość wykształcenia w gramatyce. dz. koło naukowe nazywano Studenckim Kołem Pedagogów. twórca przedszkola. Mickiewicza 21 czy Matejkę oraz wychowawców w Kościele. który tak szanowanego zawodu nie mógł ochrzcić wyrazem z nieco figlarnym przyrostkiem . Zarys logopedii. 27 L. Było to zgodne z duchem sofistów. K r e t z ]. J a e g e r . 2. wpływ wychowawczy literatury pięknej. 1962. choćby ten był przeciętnym rzemieślnikiem w swoim zawodzie czy nawet belfrem. co oznacza ludzkość. Jaeger)..honorowe dla podkreślenia godności studentów pedagogiki na uniwersytetach. co ma podkreślać. 9 1 . W a l e n t y n o w i c z . Dopiero Platon dodał. s. kształcących się do tego pięknego zawodu lub dokształcających się w nim. jak w nazwie magik. P o s a d ź y. wędrownych nauczycieli greckich na przełomie V i IV wieku przed Chr. a więc obejmuje czytelnictwo.B y k o w s k i . dlatego też wyraz pedeuto21 22 23 log dotyczy teoretyka.ik. Na serio natomiast nazwa „pedagog" odnosiła się tylko do twórców wielkich systemów pedagogicznych. paideutes . 26 Por. J. przetłumaczył ją jako humanitas. twórca szkoły ludowej. P o z n a ń 1936. K a c z m a r e k . czyli „pedologia" (gr. Warszawa 1960. który służy do określania odrębnych dziedzin pedagogiki praktycznej. S i n k o. ale zawiera w sobie najwyższy ideał humanistycznego kształcenia. I. W. Szwajcar Pestalozzi. Polska bibliografia logopedyczna. jak jąkanie (pediatria logopedyczna). Warszawa 1938. jak też przez estetyczne kształcenie kultury słowa (recytacja. Stworzony przez sofistów. Z. T o r u ń 1956. . „logopedia" dotyczy wychowawczego rozwijania mowy tak przez usuwanie wad wymowy. 82. 15. J a x a . gdy pedeutagog to praktyczny wychowawca nauczycieli. Działalność pedagogiczna bibliotekarza. Tak więc nauka o dziecku. Warszawa. L. Od filantropii do humanitaryzmu ihumanizmu. Dopiero po drugiej wojnie światowej „pedagog" znaczy powszechnie każdego praktyka nauczyciela. Na określenie zaś naukowców.

złożony ze zwyczajów i praktyk.sen). 2° . Podobnie rzecz ujmował prof. Stąd Durkheim stwarza nową naukę o wychowaniu.wykształcenie). Miinchen 1930. s.Pierwszym wyrazem tego typu była „encyklopedia" oznaczająca wydawnictwo alfabetycznego zbioru wiadomości ze wszystkich lub określonej dziedziny wiedzy (gr. co on produkuje i z jakiego materiału.. Podstawy pedagogiki (tł. 29 J. trzeba ogólnie najpierw wiedzieć. rozszerzali przedmiot pedagogiki na prafakt wzajemnego wpływu jednych ludzi na drugich oraz na wpływ rasy kształtujących ducha narodowego społeczeństwa. 3. pracy czy walki. związane z rozwojem człowieka i z pomocą wychowawczą w tej dziedzinie. czyli uczestniczące w życiu rodzinnym. np.wychowanie celowo zamierzone. czyli widział w niej naukę wyłącznie praktyczną o zawodowym wychowawstwie w szkole czy przedszkolu. Jednakże i w tej sprawie istnieje rozbieżność zdań wśród naukowców. aby móc głębiej zrozumieć pojęcie wytworzone przez doświadczenie praktyczne i naukę pedagogiczną. Z. Dziś czasami wychowanie przez pracę nazywa się ergopedią (gr. Przytoczone określenia pedagogiki jako nauki normatywnej czy opisowej. tak że w przedmiocie badań pedagogiki znalazły się wszelkie zjawiska. Zgodnie z postulatem współczesnej metodologii nauk szczegółowych nie będziemy zaczynali od przyjęcia z góry jakiejś dowolnej definicji wychowania. Education et Sociologie. 25-28. Przeciwnie dążą do syntezy. Tenże. całkowity i paideia . K r i e c k. M i r s k i [właśc. jednakże nie wykluczają się wzajemnie. Podobieństwa zaś ideałów. encyklios . ponieważ cała sprawa zależy od zrozumienia podstawowego dla danej nauki pojęcia „wychowanie". Jak widzimy na podstawie przeglądu terminologii. wykluczając tym z przedmiotu pedagogiki wychowanie „nieumiejętne" w domu lub w społeczeństwie. społecznym. 30 E. którym zależało na przekreśleniu wartości tradycyjnego wychowania zawodowego w szkole czy uniwersytecie. 26. obowiązujących przy postępowaniu rodziców z dziećmi. wszechstronnego rozwoju ludzi. podchodzących z tradycji kultury chrześcijańskiej. pedagolog polski Józef Mirski określał 29 pedagogikę jako „naukowy system wychowania umiejętnego" . terminowanie w rzemiośle.tworzący krąg. który miał oznaczać naukę we śnie. Lubin 1923 s. J. z niem. który pierwszy stwierdził. Lwów 1936. nowicjat w zakonie lub wychowanie grupowe płci . Na szczęście zdaje się. Raczej jako uogólniające całokształt przedmiotu badań pojęcie w pedagogice wypadnie wychowanie omawiać znacznie później. wychowanie rycerskie. Erziehungsphilosophie. Philosophie der Erziehung. związanej z pedagogiką. inne dla dziewcząt oraz E. 1917). Dlatego też teoretycy wychowania hitlerowskiego. Dotychczasowe stwierdzenie. że każde społeczeństwo ma własny system wychowawczy. jak tradycyjnego w rodzinie lub w społeczeństwie oraz wychowania zawodowo umiejętnego. opisującą socjologicznie narodowe systemy wychowawcze. Tenże. Jena 1930. Określenie charakteru naukowego pedagogiki Złożony przedmiot pedagogiki powoduje trudności w określeniu jej naukowego charakteru.). przez sen (gr. młodzieńca do przyszłego zawodu. Warszawa 1935 s. jak u zwierząt (zoopedagogika). K r e t z ]. Współcześnie ujmuje się te trzy rodzaje wychowania jako: 1°-wychowanie naturalne. miała badać stara pedagogika jako nauka norma- tywna. w nowoczesnym ujęciu. że pedagogika jest nauką o wychowaniu. ponieważ jak widzieliśmy. stanu. dostarczająca systemom narodowym naczelnych idei i ogólnych pojęć do kierowania wychowaniem28. po poznaniu samego warsztatu naukowego pedagogiki.inne dla chłopców. podobnie jak dla sklasyfikowania warsztatu. K u k u 1 s k i. w zbiorowej pracy lub w sytuacji kulturowej wolnego czasu. że zaginął wyraz hypnopedia. Wychowanie i wychowawca. dz. Dlatego też zaczniemy od próby scharakteryzowania rodzaju nauki. z ros. niewiele mówi. Wychowanie narodowopolityczne (tł. ergon praca). tak naturalnego. Sergiusz Hessen. czyli przygotowujące dziecko. 28 . czytanie książki lub oglądanie filmu. 81-82. przez co pedagogika stawała się filozofią wychowania30. Główne momenty myśli i badań pedagogicznych. Rosjanin pracujący w Polsce. np. Paris 1922. cyt. 31 S. D u r k h e i m.). współczesne wychowanie znacznie rozszerzyło swój zakres. wychowania. przedmiotem jej badania. H e s s e n . Spór rozpoczął socjolog francuski Emile Durkheim (zm. Stąd pedagogika naukowo interesuje się wszystkimi rodzajami wychowania. jaki tworzy pedagogika. hypnos . tworzące wielokierunkową pomoc wychowawczą dla doskonałego i pełnego. Przeciwstawiając się temu ujęciu pedagogiki jako teorii normatywnej. praktycznej lub filozoficznej są zawsze cząstkowe i jednostronne. określając pedagogikę jako stosowaną filozofię31. są wszelkie zjawiska wychowawcze zachodzące w ciągu całożyciowego rozwoju człowieka oraz różnorodne czynności opracowane teoretycznie.

Hali). Na szczęście inni oświadczają. iż współczesna pedagogika jest wszechstronną nauką o całej rzeczywistości wychowawczej. 3 2 Na tej podstawie dochodzimy do wniosku. 87. cyt. z czego wynika. K r e u t z. że pedagogika jest nauką skonstruowaną z 4 działów należących do innych nauk. s. J. Znaniecki). psychicznym i kulturalnym. że pedagogika jest częścią etyki (o. dz. uniwersytet.Dopiero naukowy charakter nadał pedagogice z początkiem XIX wieku niemiecki uczony. normatywnej czy opisowej wynikają stąd. że wychowanie jest równocześnie zjawiskiem moralnym. dotyczący naukowości pedagogiki: czy jest ona nauką samodzielną. autonomiczną33.. Arystoteles. lub częścią socjologii (F. Langensalza 1929. jej metodami badań oraz z naukami.urodzenie czy też wychowanie decyduje o rozwoju człowieka. U c k o. rozwinęło zasady wychowawcze wychodząc z podstaw wiary religijnej. która malowała utopię wychowania na łonie natury bez narzucania dziecku programu nauczania. filozofii i ideologii normujących życie społeczne? I na to pytanie odpowiada się. poważniejszy problem. publicys36 tyczny lub nawet literacki . 36 . wnosząc nowe pojęcia i wartości. Wychowanie i wychowawca. ale wytwarza przez to inny. socjologii. M i r s k i [właśc. B. czyli do pedagogiki pretensje o swój udział i uważać pedagogikę tylko za swą część35. konglomerat różnych nauk praktycznych i teoretycznych. tak sądy teoretyczne o zjawiskach rozwojowych i o celach rozwoju człowieka. religijny. stających w obronie lub krytykujących wychowanie katolickie. usystematyzował i oparł na dwu naukach pomocniczych: etyce filozoficznej. pierwszy habilitowany profesor pedagogiki w Getyndze i następca na katedrze filozoficznej po Kancie w Królewcu. Dalej nowe myśli o wychowaniu pojawiły się w XVIII wieku (Oświecenie). Emil czyli o wychowaniu (1762). cyt. 34 M. z najgłośniejszą powieścią Jean Jacąues Rousseau pt. Potem chrześcijaństwo. 35 J. jeśli nie jest biologiem . można to ukazać w pełni dopiero po zapoznaniu się z budową naukową pedagogiki. Epikur i inni) wyrażali poglądy na sprawę wychowania jako zastosowanie swych założeń filozoficznych. Spory o naukowy charakter pedagogiki przez zaliczenie jej do nauki praktycznej lub filozoficznej. Johann Friedrich Herbart (1776-1841). że w refleksji nad działaniem wychowawczym występują. społecznym. skoro zwierzęta instynktownie opiekują się potomstwem i uczą je sztuki życia. S. W sprawie podniesienia poziomu pedagogiki. seminarium duchowne itp. -Kwartalnik Pedagogiczny" 1956 nr 1/2 s. psychologii i historii" 34 .S. 150-178. „ N o w a S z k o ł a " 1959 nr 9 s. S u c h o d o l s k i . M i 11 e r. kiedy stare formy wychowania przeżywały kryzys. Ten „ojciec pedagogiki naukowej" oderwał ją od filozofii.nikt nie jest pedagogiem. Natomiast refleksja nad wychowaniem.3° . 32-41. Ist die Padagogik noch eine autonome Wissenschaft? „International Review of E d u c a t i o n U N E S C O " 1959. że sprawa jest bardziej złożona niż sugerowałyby powyższe roszczenia. K r e t z ] . w której istotę stanowi całożyciowy rozwój człowieka oraz wszelkie tak dodatnie. Woroniecki). Powieść pedagogiczna i jej znaczenie dla teorii pedagogicznej. obejmuje bowiem „pewien dział filozofii. Pedagogika. Die Autonomie der Padagogik. to tym bardziej człowiek musiał wychowywać dzieci i młodzież (inicjacja u ludów pierwotnych). wobec czego różne te nauki mogą zgłaszać do teorii wychowania. G. biologicznym. myślenie pedagogiczne zjawiało się późno w historii zawsze w czasach przełomowych. jak też dyrektywy praktyczne o metodach i środkach działania wychowawczego. G e i s s 1 e r. Tak więc myślenie pedagogiczne istniało od dawna. Zmieniały się tylko formy wychowania z rozwojem życia społecznego i kultury. J. s. 33 32 R o z d z i a ł III BUDOWA PEDAGOGIKI I JEJ MIEJSCE W SYSTEMIE NAUK 1. jak mówiliśmy. 2.. Powiązanie obydwu tych aspektów myślenia wychowawczego i ustalenie stosunku między teorią i praktyką usuwa ten spór. jak szkoła. dz. Rozwój naukowy pedagogiki Sama pedagogia istnieje od początków ludzkości. jak i ujemne wpływy jednych ludzi na drugich oraz wpływy środowiska.wychowanie organizowane programowo w specjalnych instytucjach wychowawczych. Por. biologii (homo pedagogus nisi biologus . a filzofowie greccy (Platon. czy też stanowi zlepek. ale występowało sporadycznie i miało zmienny charakter filozoficzny. Dlatego przyjmując założenie niezależności pedagogiki od innych nauk. Tak właśnie sofiści pierwsi postawili problem pedagogiczny . która miała R. Okazuje się. z którymi ona współpracuje. Z kolei protestantyzm w XVI wieku wywołał nową falę myśli pedagogicznej w postaci traktatów publicystycznych humanistów.

w którym dziecko żyje. że na drodze eksperymentu da się rozwiązać całość zagadnień praktycznych i teoretycznych wychowania wyróżnionych przez herbartystów. O s t e r l o f f ) . Współczesne prądy pedagogiczne. Grundlagen der Padagogik und Didaktik. Jednakże nie doszło do zgody między pedagogami. lecz tym. L a y. Rein) w drugiej połowie XIX wieku zacieśnili przedmiot pedagogiki tylko do praktycznych spraw szkolnego nauczania jak: program. E. z franc).Dlatego też w latach 30-tych naszego stulecia pojawiło się na podstawie fenomenologii E. Wykłady pedagogiczne w zarysie (tł. L. pedagogicznych czy artystycznych. że metoda przyrodoznawcza nie może rozstrzygnąć zagadnienia celów wychowawczych. J a x a . Kraków 1937. Pedagogika eksperymentalna (tł.). Lwów-Warszawa 1920. a neguje istnienie celów. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. Zasady pedagogiki doświadczalnej. ponieważ zajmuje się tylko związkami przyczynowymi i ustala prawa rządzące zjawiskami. 37 J. Wstęp do filozofii. dorzucił określony dorobek. Zarys dydaktyki ogólnej (tł. Jednakże uczniowie Herbarta (Ziller. zawodowych. B e h n. dlatego też traci ona swe naukowe znaczenie. N a w r o c z y ń s k i .wart coś). F. Niedługo okazało się. J. Działy współczesnej pedagogiki Każdy etap historycznego rozwoju pedagogiki. R. sądzono bowiem. Pedagogika ogólna wyprowadzona z celu wychowania (tł. Zajmując się nie tym. H e r b a r t. na którą dziś składają się wielopiętrowe działy. Leipzig 1918. I tak okres herbartowskiej technologii szkolnego nauczania obdarzył pedagogikę praktycznym działem dydaktyki i metodyki nauczania wszelkich przedmiotów ogólnokształcących. A. wyrażających się w ideach dobra. C h m a j. Wrocław 1968. Z a r z e c k i .Na podstawie aksjologii pedagogika normatywna w okresie międzywojennym starała się naukowo i filozoficznie określić ceł i ideał wychowania. z ang. rozwinął zagadnienie ideologii i światopoglądu jako podstawy celów i ideałów wychowawczych. 0 kształceniu. 39 M. Trzeci etap pedagogiki normatywnej pozostawił po sobie teorię wartości wychowawczych wraz z teorią kultury. 43 B. co jest (Sein). Filozofia wartości a zadania pedagogiki. wysunęło się zaś nowe ujęcie naukowe pedagogiki normatywnej. Miinchen 1930. K o z ł o w s k i . a nie tradycyjną metafizyką bytu. budowa lekcji. Lublin 1976 s. Warszawa 1962. Warszawa 1912. Warszawa 1901. Th. teoretycznie niezależnej od z góry przyjętej filozofii wartości. wywołał S. R e g en e r. a powstała prawdziwa „wieża Babel" sprzecznych ze sobą kierunków i prądów pedagogicznych41 .określić cele wychowania. 56-57. Warszawa 19363. gdy socjologizm kładł nacisk na uspołecznienie uczniów w szkole. Wreszcie okres pedagogiki czystej. B. Współczesna psychologia niemiecka (tł. Dydaktyka ogólna. badająca także stronę socjologiczną wpływów środowiska. S t ę p i e ń .B y k o w s k i . Po drugiej wojnie światowej pedagogika jako nauka dąży do swojej syntezy w budowie.) do badania zjawisk pedagogicznych. J a k ób i e c ) . K. aksiia . Było to zastosowanie metod przyrodniczych (pierwsze laboratorium psychologii eksperymentalnej Wundta w Lipsku 1879 r. 224. W wyniku tego rozwinęła się praktyczna dydaktyka szkoły herbartowskiej38. Warszawa 1920. T.Pod koniec XIX wieku zjawiły się dwa kierunki w szkolnej pedagogice: indywidualizm pedagogiczny starał się rozwijać jednostkę umysłowo. S t e r a ) . Leipzig 1939. Tenże. Philosophie der Werte als Grundwissenschaft der Pddagogischen Zieltheorie. Warszawa 1947 2 s. Fr. która zajęła się człowiekiem. Z pomocą przyszła tu pokantowska filozofia. 2. Lwów 1926. D a n y s z . czyli kształcenie charakteru przez nauczanie. 42 Por. Stoy. C l a p a r e d e . R u s k. dążącej do ustalenia swych podstaw naukowości. normującej cele wychowania. metoda nauczania. która filozoficznie i od strony etyki zajęła się problemem celów wychowania. 38 W. oraz na tworzonej przez siebie psychologii.czwarte ujęcie naukowe wychowania jako „pedagogika czysta". W początkach więc XX wieku nastąpił kryzys pedagogiki eksperymentalnej. R. który i obecnie nie stracił swego znaczenia w wychowaniu. R i b o t. Po pedagogice eksperymentalnej pozostała ważna dziedzina psychologii rozwojowej dzieci i młodzieży oraz psychologia wychowawcza. Warszawa 1913. 41 L. R e i n . Lwów 1918. która zwróciła się do badania praw rozwojowych człowieka 43 . Husserla (gr. piękna i świętości 40 . Psychologia dziecka 1 pedagogika eksperymentalna (tł. z franc). Sporu nie dało się rozwiązać przez samą technologię szkolną. L. prawdy. która podawała środki do osiągnięcia celów 37 . co powinno być (Solleń) filozofia ta stała się aksjologią (od gr. A. Stąd pedagogika w swej pierwszej fazie rozwoju jako nauka stała się technologią szkolnego uczenia. A. Experimentelle Padagogik. nauką o wartościach. phainomenon . co i jak dane" 4 2 .zjawisko) jako metody poznania idącej od „oglądu do opisu tego. 40 . a na to miejsce zaczyna rozwijać się nowa pedagogika eksperymentalna 39 .

zjawiskach. jak mówiliśmy. która zależy od przedmiotu badania i jego miejsca wśród innych nauk. obserwująca. opracowująca także doświadczenie dydaktyczne i metodyczne przy wszelkim nauczaniu i uczeniu się. Ta pełnia człowieczeństwa staje się więc praktycznym celem do osiągnięcia przez wychowanie. psychologicznych. mających do czynienia z dziećmi. umysłowe. nauczycieli. moralne itp. Obok tych działów występuje w pedagogice współczesnej także budowa pozioma. socjologia itp. Ale człowiekiem żywym i rozwijającym się zajmuje się wiele nauk.pedagogika opisowa lub eksperymentalna jako dział naukowo uogólniający doświadczenie i badający eksperymentalnie prawa rządzące przebiegiem zjawisk biologicznych. jakim jest doskonały stan człowieczeństwa. Należy dodać. jak też swój aspekt. typhlos = ślepy . eksperymentalny i normatywny. młodzieżą i człowiekiem dorosłym.). Dlatego też przedmiotem formalnym w pedagogice musi być dobro rozwojowe człowieka nie aktualnie pojęte. 3. obejmujący całość badanego przedmiotu. aksjologii i teorii kultury bada naturę człowieka. Wrocław 1964. pod kątem którego rozpatruje rzeczy badane.lub surdopedagogika głuchych itd. inaczej mówiąc człowiek w trakcie rozwoju. może być trudną i delikatną „sztuką sztuk". termodynamika itd. Pedagogika. socjologicznych lub kulturowych. lecz mają budowę pionową. do których należą: 1° . jak embriologia. Ponie- K. 4° . cele. jest nauką o złożonej budowie. gr. zawodową. a równocześnie normą oceniającą. lecz realizujące się w przyszłości. jak np. ideały i normy. uwikłanych i związanych z wychowaniem. że działy w pedagogice nie są poziomymi zgrupowaniami różnych zjawisk. wychowawców wszelkiego rodzaju.pedagogika teoretyczna. stąd odróżniają się one swym formalnym punktem widzenia. Każda z nauk posiada określony materialny przedmiot badania. jak wiemy. a więc metody dochodzenia do prawdy o działaniach. czyli ogólna. mającą do czynienia z człowiekiem. specjalną (tu znów występuje np.dążenie do syntezy pedagogicznej. zajmująca się wszechstronnym rozwojem ludzi. Pedagogika. do stworzenia jednolitej teorii wszechstronnego rozwoju człowieka i jego uwarunkowań. lub też może poprzestać na zwykłej technice wychowawczej. spełniając te warunki metodologiczne. w której występują obok siebie takie działy. stara się proces rozwojowy doprowadzić do jego kresu. która jako dział najwyższy. ale pedagogika. fizjologia. określa swój materialny i formalny przedmiot badania. Ta skomplikowana budowa pedagogiki jako nauki wymaga omówienia jej strony metodologicznej. Podstawowe prawidłowości pedagogiki.. czy proces rozwoju przebiega właściwie. która od najszerszej podstawy doświadczenia praktycznego wychowawców idzie w górę poprzez uogólnienia zjawisk wychowawczych i wartości aż do najogólniejszych pojęć ujmujących proces rozwojowy człowieka do jego pełni według ideału „nowego człowieka". tym aspektem. medycyna. pod kątem którego badają człowieka. 2° . 44 jakby pawilonowa. czyli działy zróżnicowane zależnie od przedmiotów wychowania i dziedzin. co nazywa się przedmiotem formalnym danej nauki. czy też odbiega od celu. dostarczany przez wcześniejsze działy pedagogicznych badań. zbierająca i badająca całość doświadczenia wychowawczego rodziców. w fizyce.. 3° .pedagogika normatywna. teorii odtwarzającej obiektywnie całą rzeczywistość wychowawczą. . K o 11 o w s k i. optyka. Materialnie tym przedmiotem pedagogiki jest wszechstronny rozwój człowieka w ciągu całego jego życia. wytwory jego kultury i na tym tle ustala wartości. lecz wymagał ciągle dalszego pogłębiania i kontynuacji. psychologia. nastawione ku przyszłości. dąży w oparciu o materiał empiryczny. tyflopedagogika niewidomych. w której tradycyjnie rozróżnia się pedagogikę ogólną. Narastający dorobek naukowy pedagogiki wprawdzie nie ogarniał nigdy całości problemów wychowawczych. jak mechanika. związanej z problemem prawidłowości wszechstronnego rozwoju człowieka 44 . dlatego też współczesna pedagogika w swojej budowie naukowej jako działalności metodycznie poznającej całą rzeczywistość zjawisk wychowawczych na podstawie doświadczenia opiera się o cztery działy. Przedmiot i miejsce pedagogiki w systemie nauk Pedagogia jako wychowanie. W działach pionowych główną rolę odgrywają sposoby uzyskiwania praw lub ich stosowania. która na podstawie filozofii człowieka (antropologia filozoficzna). wartościach lub pojęciach wychowania. którymi powinno się kierować wychowanie.pedagogika praktyczna lub empiryczna. dzięki czemu człowiek może się w pełni doskonalić i osiągnąć kres procesu rozwoju. jak wychowanie fizyczne.

Dlatego też pedagogika jest równocześnie nauką teoretyczną. Wychowanie dla przyszłości. idios . Prognozy a nauka. 219-231. mającego na oku pokierowanie rozwojem do właściwego celu. O k o ń . Ażeby jednakże dokładniej określić miejsce pedagogiki w systmie wszystkich nauk. W. R o 1 b i e c k i. Tak więc działy poznane w pedagogice powodują to. przyczynowe prawa rządzące przyrodą i stąd nazywane nomotetycznymi (gr.stawiam. demograficznego itd. które w swoich wytworach podlega ocenie aksjologicznej i wartościowaniu z punktu widzenia celów społecznych i wychowawczych. A. B. Ma to swoje konsekwencje w metodach badań pedagogicznych. a nawet konstruującą nowy świat ludzi zgodnie z wizją. dlatego pedagogika współczesna wiąże rozwój jednostek z rozwojem społeczeństwa jako całości i w związku z tym wychowanie kształtuje futurologicz45 nie dla przyszłości . Natomiast świat kultury z jego sztuką. kultury masowej. które by udoskonalały praktykę pedagogiczną.swoisty. istniejący w wychowaniu. Warszawa 1969.piszę) 50 . nomos . ulega jednakże w procesie wychowawczym humanistycznemu przeobrażeniu. 46 45 kacje nauki od Platona i Arystotelesa aż do Comte'a i Wundta 4 9 . Przewidywania przyszłości. która ulega jednak uspołecznieniu i ukulturalnieniu jako podstawie człowieczeństwa. poznają nauki humanistyczne. prawodawstwem itd. dążące do opisu przeżytych. S i c i ń s k i. Naturę badają nauki przyrodnicze. lecz także przekształcającą rzeczywistość. Lublin 1961 s.prawo. że wychowanie nie jest dziełem samej natury. 95-103. Warszawa 1970.. planowania przestrzennego. Pedagogika częściowo należy do jednych i drugich. poprzestaniemy na rozróżnieniu dwu zasadniczych przedmiotów badania w naukach szczegółowych: świata natury. tithemi . jak również nauką praktyczną. z drugiej zaś jest to nauka normatywna. czyli wyprowadzenie dziecka ze stanu natury i barbarzyństwa do stanu kultury.waż dobro rozwoju człowieka ma charakter społeczny. graf o . 49 . Z jednej strony będzie to nauka empiryczna o faktach. niezależnej od człowieka oraz świata kultury jako wytworu ludzkiego.71 n. które starają się zrozumieć w ich strukturze i ocenić aksjologicznie. lecz kultury społeczeństwa. Logiczne podstawy nauczania. niepowtarzalnych wartości jednostkowych. 20-25. Do jakiej z tych dwu grup nauk wypadnie zaliczyć pedagogikę? Miejsce pedagogiki wśród nauk przyrodniczych i humanistycznych wypada na centrum pomiędzy nimi. produkcji. lecz ma pomóc w skonstruowaniu takich modeli wychowania. jedyny. jest bowiem co do swego charakteru nauką humanistyczną z podbudową przyrodniczą. Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. W. starające się wykryć konieczne. O postępie pedagogicznym.wyprowadzam). Warszawa 1968 3 . 4 6 odgrywa obecnie w pedagogice coraz większą rolę. dlatego też nazywane naukami idiograficznymi (gr. Podbudowa przyrodnicza życia organizmu badana jest przez nauki nomotetyczne. jakie one powinny być. Dlatego też od starożytności słusznie widzi się w wychowaniu edukację (łac. futurus = przyszły) co do kierunków zmian.. dążące do zmatematyzowania swoich wyników. Lublin 1970 2 s. 47 Por. 50 K. Warszawa-Wilno 1938 s . po drugie ponieważ zagadnienie celu i wartości jest decydujące w wychowaniu. Pomijając historyczne klasyfiB. Warszawa 1970. S u c h o d o l s k i . zawsze oceniająca fakty opisane z punktu widzenia. 48 Por. Wobec takich właściwości przedmiotu badań pedagogiki jej naukowość jest złożona. Futurologia jako naukowe przewidywanie przyszłości (łac. Warszawa 1967 s. czyli trendów w dziedzinie przyszłej konsumpcji. Świat człowieka a wychowanie. S u c h o d o l s k i . moralnością. taka zaś ocena prowadzi do praktycznego działania. ustanawiam). konstatującą stan rzeczywisty. odbitka z Encyklopedii Wychowania. trzeba jeszcze zwrócić uwagę na podział nauk pod względem przedmiotów badań w ogóle. K a m i ń s k i ks. dotyczących rozwoju człowieka. W ten sposób postęp pedagogiczny48 przyczynia się do budowania rzeczywistości lepiej odpowiadającej człowiekowi. a nie jego strona przyrodnicza. Stanowi ona siłę napędową rozwoju człowieka. A j d u k i e w i c z . ex duco . organizacją społeczeństwa. Pedagogika bowiem jest nie tylko nauką stwierdzającą. S. modelem i koncepcją „nowego człowieka" 47 . że naukowy jej charakter mieszany łączy w sobie naukę empirycznonormatywną z nauką teoretycznopraktyczną. Jest ona nauką humanistyczną przede wszystkim dlatego. Dział bowiem teoretyczny w niej nie tworzy oderwanej od rzeczywistości teorii rozwoju człowieka dla samej spekulacji i wiedzy akademickiej.

wyjaśniającą całą rzeczywistość wychowawczą. odnoszące się do wychowania w postaci filozofii wartości. ale „dobrego karczma nie zepsuje.R o z d z i a ł IV METODY BADAŃ PEDAGOGICZNYCH 1. proces rozwoju człowieka i doskonałość. wytwarzają doświadczenie naukowe. podobnie nauczyciele posiadają doświadczenie zawodowe. takim się stajesz". obserwacją i badaniem zjawisk wychowawczych. zaczerpniętym z czwartego źródła. Niezależnie od rodzaju wiedzy pedagogicznej jej wartość użytkowa i prawdziwość poznawcza wynika zawsze ze sposobu opracowania materiału. wydobywanego z różnych źródeł poznania pedagogicznego przy pomocy ściśle określonych metod badania. światopoglądów. z których formułuje się stwierdzenia faktów i ustala się związki między nimi. organizacjach i instytucjach wychowawczych. związane z przeżywaniem i refleksją. socjologiczne. Źródła pedagogiki i ich opracowanie Dotarcie do materialnego przedmiotu badania w naukach nie jest bezpośrednie. dostarczanych z tego źródła pedagogice zaliczyć trzeba zwyczaje i obyczaje postępowania z wychowankami. dzienniczkach młodzieży. młodzieżą i dorosłymi. ale najczęściej ma ona charakter subiektywny. metody i techniki wychowawcze wraz z poglądami i opiniami. normatywnej i teoretycznej. Dlatego też wiedza społeczna o wychowaniu może mieć większą wartość. na skutek czego mamy: a) wiedzę praktyczną o działaniach. filozoficzne czy teologiczne. aby opracować go dla swoich działów pedagogiki praktycznej. które działają wśród rodziców. lecz korzystając także z ideologii wychowawczej musi posługiwać się materiałem. tak. która zawiera się we wspomnieniach. b) wiedzę empiryczną o zjawiskach. czyli o tym. c) wiedzę normatywną o celach. środkach wychowania i nauczania. „z kim przestajesz. lecz polega na opracowaniu materiałów. dostarczanych przez obfite źródła praktyki i empirii pedagogicznej. na którą składają się działania wychowawców. dostosowanych do właś- . Podobnie postępuje się w pedagogice. psychologiczne. którym są wszystkie teorie. z których pedagogika współczesna korzysta. Pierwsza tworzona jest przez jednostki czasem o genialnej intuicji wychowawczej. metodach. pamiętnikach. a więc znajomość tego. ideałach. Pod względem więc opracowania faktów należy odróżnić wiedzę jednostkową od społecznej oraz od wiedzy naukowej. zawarta w przysłowiach. nauczycieli i wychowawców. ponieważ wyraża pewną tradycję i doświadczenie zbiorowe. zakładach opiekuńczych. co powinno być zrealizowane we właściwie prowadzonym wychowaniu oraz d) wiedzę teoretyczną. w związku z czym każdy z ludzi wychowywany przez innych ma doświadczenie osobiste z własnego życia. Stąd też najwyższą wartość poznawczą i praktyczną posiada wiedza naukowa. Do tych licznych źródeł. ograniczony do przypadkowych i fragmentarycznych doświadczeń bezkrytycznie uogólnionych. co się dzieje w procesach rozwoju i wychowania. listach. d) natomiast teoria rozwoju człowieka nie tylko czerpie materiał z praktyki i empirii pedagogicznej. z którego wiedza ta ma powstać. związanych z wychowaniem. jak skutecznie można wychowywać. przyczynach oraz skutkach. czy idei kultury i malarstwa. ideologii i teorii o naturze i życiu człowieka. przekazywane z pokolenia na pokolenie w środowiskach rodzinnych lub lokalnych. aby z tego materiału teoretycznego zbudować zgodną z doświadczeniem i praktyką wychowawczą wiedzę o rozwoju wszechstronnym człowieka. wykonywana w domach rodzinnych. c) w dziedzinie normatywnej pedagogika współczesna musi wykorzystać jako swe trzecie źródło materiałów ideologie wszelkiego rodzaju. natury i istnienia człowieka. że do materiałów. składające się na całość empirii pedagogicznej. idei społecznopolitycznych. a złego kościół nie naprawi". bo zawsze prawie spotyka swe kontrprzysłowie. należą: a) przede wszystkim wszelkiego rodzaju praktyka wychowawcza z dziećmi. stosunki i urządzenia. b) obok czynnej praktyki wypływa jako drugie źródło materiałów pedagogicznych bierne doświadczenie empiryczne. szkołach. a jej mądrość ludowa. a badacze zjawisk. dotyczące istoty. opisowej. Każdy dział w pedagogice wytwarza właściwy sobie rodzaj wiedzy pedagogicznej. dokumentach historycznych i badawczych. Opracowywanie faktów z materiałów. jak teorie bio- logiczne. ich przebiegu. Jednakże wiedza potoczna o wychowaniu często zawiera przesądy i zabobony. np. prowadzi i w pedagogice do gromadzenia całości wiedzy o wychowaniu i rozwoju człowieka. która powstaje na drodze systematycznego i logicznie poprawnego opracowania materiału faktów. jest niepewna. która dla ustalenia faktów wychowawczych musi czerpać swój materiał z różnych źródeł. czyli o tym. jaką on ma osiągnąć. wartościach i ocenach wyników wychowania.

np. badające popularność jednostek w grupie. Podstawą każdego z nich jest wywoływanie reakcji przy pomocy bodźców w postaci dobranych zadań. ich uznanie przez kolegów lub też odrzucenie.patrzę). ekstra . wprowadza pomiar przy pomocy instrumentów. laboratoryjny i środowiskowy. szkolnego na wychowanka. Natomiast pod względem warunków. dlatego też w badaniu psychopedagogicznych zjawisk stosujemy obserwację introspekcyjną. w jakich się może eksperyment pedagogiczny odbywać. mających charakter powtarzalny. s. specto ..na zewnątrz. S1 bieg faktów bez interpretacji własnej obserwatora. a więc np. np. typowy. wprowadzenie nowej próbnej organizacji lekcji lub metody nauczania. określać jego rolę w grupie koleżeńskiej. dlatego też musi się posługiwać metodami badawczymi obydwu tych grup nauki. np. zwalczania lenistwa przez wychowanka (metoda tematyczna). zachodzące między nimi. jak np. Wszelka obserwacja pedagogiczna samego siebie. wówczas taka obserwacja grupowa może zająć się zachowaniem się kilku jednostek w zespole lub stosunkiem grupy klasowej do jednostek. Przyrodnicze metody badania w pedagogice Metoda przyrodnicza odnosi się do bezpośredniego badania jakichś zjawisk lub ich śladów. wówczas to stosuje się metody socjometryczne. Problematyka metodologiczna seminarium magisterskiego. b) Eksperymentalne metody badania w pedagogice dążą do celowego wywoływania zjawisk i zmiany ich warunków. Do każdego wypadku dobieramy inną technikę dokumentacyjną obserwacji. W naturalnym eksperymencie pedagogicznym jako przeważającej metodzie stosuje się zadania nie odbiegające od zwykłych działań w szkole. Ponieważ nauczyciel lub wychowanek mogą obserwować samych siebie w zakresie przeżyć wewnętrznych. określają postawy i potrzeby osobowości (metody projekcyjne). notujących dane i przeS. którą jako przypuszczenia należy wyodrębnić od samego opisu zdarzenia.ciwego sobie przedmiotu badanego. Przy tym największy procent tej grupy przypada na średni wzrost. dz. albo celowego wywoływania zjawiska i powtarzania go. c) Statystyczne zaś metody badania w pedagogice zmierzają do ujęcia strony ilościowej zjawisk. eksperymentalne oraz statystyczne 51 . albo zjawisk nienormalnych (metoda kliniczna). aby wykryć prawidłowości. Wszystko to zapewnia większą ścisłość wyników. Co do przedmiotu eksperymentowania może on mieć także charakter eksperymentu introspekcyjnego. ekstrospekcyjnego lub grupowego. Laboratoryjny natomiast eksperyment wymaga izolacji badanego. a nie indywidualny. klasę szkolną podczas lekcji. gdy niski i wysoki wskazuje mniejsze od- . W zbiorowościach tych występuje zróżnicowanie naturalnych cech. Najczęściej jednakże stosowane są metody obserwacji zachowania się jednostki badanej. Ponieważ pedagogika swą podbudową przyrodniczą należy częściowo tylko do nauk przyrodniczych. dążeń i wysiłków. a) Obserwacyjne metody w pedagogice dotyczą albo działań wychowawców. umożliwiającą wgląd w siebie. Zewnętrzna obserwacja może dotyczyć albo opisu wypadków jednostkowych (metoda kazuistyczna). nowej zabawy lub pracy (metoda sytuacyjna). zapisujących w sposób ciągły wszystkie możliwe szczegóły zachowania się i wypowiedzi badanych. zadanie w postaci napisania wypowiedzi na jakiś temat lub danie na piśmie odpowiedzi na pytania kwestionariusza (metoda ankietowa i testowa badania inteligencji lub wiadomości). czy to w postaci notatek obserwacyjnych. mają więc charakter masowy (prawo wielkich liczb) i odnoszą się do jednorodnych zbiorowości. zachowania się jednostki czy grupy może być dorywcza. lecz odnosi się do przebiegu zjawisk w pewien sposób zdeformowanych. 216-219. stwarza sztuczne warunki. czy w domu. a głównie do humanistycznych. czyli egzemplaryczny. systematyczna lub ciągła. ogranicza czas dawania odpowiedzi. czasem w formie systematycznie prowadzonego dziennika lub arkusza obserwacji. bądź też protokołów obserwacyjnych. bądź też poszczególnych procesów. wzrostu dzieci tego samego wieku. cyt. Mimo to eksperymenty laboratoryjne badają zainteresowania i uzdolnienia uczniów (metody psychotechniczne). Mamy stąd trzy ogólne grupy metod badania przyrodniczego: metody obserwacyjne. rozróżnia się eksperyment naturalny. Wreszcie obserwacja może obejmować zespół dzieci. protokoły lekcyjne. czyli obserwacja ekstrospekcyjna (łac. K u n o w s k i . np. Dlatego też badanie takich zjawisk także w wychowaniu i rozwoju człowieka wymaga albo przyglądania się ich przebiegowi. albo też zliczenia wypadków pojawienia się tegoż zjawiska. Wreszcie eksperyment pedagogiczny może dotyczyć wpływu środowiska. 2. albo zmian rozwojowych wychowanków w ich naturalnym przebiegu.

A. poza tym także wypowiedzi badanych. Sztuka dziecka. Tak tedy przedmiotem metody wyjaśniającej są różnego rodzaju wytwory wyrażające ręcznie lub na piśmie przeżycia.K a c z m a r s k a . to metody zaczerpnięte z nauk humanistycznych.setki. „Kwartalnik Pedagog. szkolne. J. bądź też rejestrujące fakty. A. J. Comparative Education. a nie tylko sposobem opracowania danych zebranych metodą obserwacji czy eksperymentu. dotyczących pojmowania natury i istoty człowieka. 2) dokumenty tzw. rodziców czy nauczycieli o badanych. zestawiająca rozwój zjawisk pedagogicznych w czasie i przestrzeni. wyrażane przez dzieci lub młodzież. jako metoda genetycznoporównawcza. b) Metody porównawcze zaś w pedagogice wytworzyły odrębny dział nazywany właśnie pedagogiką porównawczą. dostatecznych i miernych uczniów. jako wytworów. prace ręczne. sztuka dziecięca53. 52 . układający się w krzywą zbliżoną do krzywej dzwonowej. W tym wypadku poza zwykłą statystyką procentów promowanych i drugorocznych uczniów można badać nie tylko stopień zmienności w liczebnościach bardzo dobrych. modalna . zbierania opinii kolegów. Z tego zakresu w pedagogice spotyka się metody wyjaśniające (tzw.). zestawiająca różnice zjawisk rozwojowych w zależności od wieku i płci (psychologia rozS. Sztuka dziecka i jej naturalny rozwój. Toward a Science of Comparative Education. zwracają się do strony treściowej i jakościowej zjawisk. I. Stąd też metody statystyczne są również metodami badawczymi. ^ i 1 o c h. F.. Wychowanie przez sztukę. a) Metody eksplikacyjne ogólnie polegają na krytyce materiałów. stopni szkolnych od 5 (bardzo dobra odpowiedź) do 2 (niedostateczna). Yergleichende Pddagogik. L o n d o n 1958. T r z e ś n i o w s k i . Lam." 1960 nr 1 s. pytania wrzucane do skrzynki zapytań itp.Pomiar cech psychicznych lub wyników badań testowych wymaga ujęcia przy pomocy punktacji. ale także zależności liczbowe pomiędzy różnymi wielkościami. wieku czy orientacji politycznej przeprowadzić badanie sondażowe opinii publicznej. lekarskie itd. 54 M. istniejące w różnych państwach 54 . Wypowiedzi zaś mogą być spontaniczne lub kierowane. N a w r o c z y ń s k i .punkt największej liczebności w rozkładzie) uzyskuje wskaźniki. B. H a n s. T r o j a n o w s k a . jak np. oceniających wartość zjawisk indywidualnych i niepowtarzalnych. porównawcze i analityczne. stopnia rozwoju fizycznego chłopców czy dziewcząt 52 . Co to jest pedagogika porównawcza? (tł. Wreszcie drogą metody reprezentacyjnej można statystycznie na podstawie celowo dobranej próbki. M. R. W ten sposób metoda przeciętnych (średnia arytmetyczna. N o a h. „Kwartalnik Pedagog. Warszawa 1965. która w skali międzynarodowej bada podobieństwa i różnice w organizacji szkolnictwa. Warszawa 1927. 53 3. S z u m a n . Miinchen 1962. Miernik sprawności fizycznej uczniów i uczennic w wieku 7-19 lat. z której próbkę losowo dobrano. 29^47. M. w której średnica arytmetyczna wielkości stanowi wskaźnik statystyczny charakteryzujący daną zbiorowość. Humanistyczne metody badania w pedagogice Gdy metody statystyczne badają stronę ilościową. Warszawa 1960. E c k s t e i n . programach nauczania. odnoszące się do całej populacji. Wrocław 1970. pamiętniki i listy. które przy pomocy metody korelacji ujawniają istniejące związki funkcjonalne wśród badanych ilościowo zjawisk. osobiste. lecz ze źródeł humanistycznych. wywiadów środowiskowych. Warszawa 1970. wolne wypracowania. z f r a n c ) . uwzględniającej procentowe rozwarstwienie zbiorowości co do płci. w teoriach pedagogicznych.twórczość młodzieńcza) lub ze źródeł teoretycznych. Jednakże poza tym działem metoda porównawcza ma swoje zastosowanie w odmiennych formach jako metoda historycznoporównawcza. pochodzących nie z praktyki pedagogicznej ani z empirii zjawisk psychopedagogicznych czy socjowychowawczych. mediana . jak dzienniczki młodzieży. Wprowadzenie do pedagogiki porównawczej. metodach itp. 87-101. Badanie więc wytworów przez wyjaśnianie ich treści i wartości obejmuje: 1) spontaniczne rysunki dzieci. Dziecko i twórczość. H. D e b e s s e.. utwory literackie. 3) dokumenty oficjalne. odkrywającymi nowe fakty zależności ilościowej. Spontaniczne obejmują marzenia i projekty. Kierowane zaś wypowiedzi badanych otrzymuje się podczas rozmowy psychologicznej (indagacji). Następuje więc w zbiorowości rozsiew cech od minimalnych do maksymalnych. T. wyrażających przeżycia i zawarte w nich wartości ideowe (np. Pedagogika porównawcza. W o j n a r (red. pismo itp. które stają się normą dla określenia. H i l k e r . np. eksploracyjne). którą ustala się na podstawie skali oceny." 1962 nr 2 s.punkt wyznaczający połowę liczebności obserwacji. Warszawa 1963. London 1969. dobrych.

wojowa), środowiska itp. (psychologia wychowawcza), wreszcie jako metoda grup równoległych (kontrolnych), która weryfikuje wyniki badań, otrzymywane innymi metodami, np. testowymi lub eksperymentu naturalnego przez zestawienie grup równoważnych, ale różniących się pod jakimś względem, np. młodzieży przestępczej i młodzieży normalnej, uczniów szkoły ogólnokształcącej a szkoły zawodowej itp. c) Do metod humanistycznych, badających materiały wytworzone przez kulturę ludzką jako dokumenty, wymagające zrozumienia treści, należą jeszcze metody analityczne. Ułatwiają one głębsze ujęcie treści dokumentów i źródeł historycznych czy literackich i filozoficznych, np. przez analizę filologiczną wszelkiego rodzaju tekstów, w której etymologia, zmiany znaczeniowe wyrazów, leksykografia pomagają w krytyce i ustaleniu autentycznych brzmień. Podobną rolę odgrywa analiza logicznosemantyczna w zakresie wnioskowania przy interpretacji tekstu, znaczeń i wyrażenia, definiowania pojęć i ich klasyfikacji. Dzięki temu badanie źródeł ideologicznych i filozoficznych, teoretycznych ma naukową podstawę. Kończąc schematyczny przegląd metod badania używanych w pedagogice współczesnej należy dodać, że przez metodę naukową rozumie się ustalony sposób dochodzenia do celu poznania. Sposób ten zależy od rodzaju myślenia, wyprowadzającego indukcyjnie z doświadczenia przez obserwację lub eksperyment nowe treści albo udowadniającego dedukcyjnie ich prawdziwość. Poza tymi rodzajami myślenia występują także inne jego typy. Dlatego ta metoda naukowa „nie jest ani jedna, ani prosta". Przeciwnie tworzy różne kombinacje podstawowych operacji naukowych, które dostosowują się do przedmiotu i celu badania 55 .Stąd mogą być stosowane metody przyrodnicze w humanistyce jak obserwacja typowego zachowania się ludzi, opracowanie wskaźników społecznych lub statystyka rozsiewu cech w populacji i odwrotnie metody humanistyczne mogą wystąpić w badaniach zjawisk przyrodniczych, jak grupowanie typologiczne podobnych zjawisk, porównywanie ich różnic jednostkowych lub analiza czynnikowa elementów zjawiska. Na skutek takiego przenikania się metod następuje zbliżenie między naukami różnych typów, czasami z pozytywistyczną tendencją do zacierania się granic i ujednolicenia modelu naukowości, jak też realizuje się współpraca między nimi i korzystanie z osiągniętego dorobku.
55

Rozdział V

NAUKI WSPÓŁPRACUJĄCE Z PEDAGOGIKĄ
Metody badania, jakimi posługuje się pedagogika dla opracowania swoich problemów praktycznych, empirycznych, normatywnych i teoretycznych, związanych z wychowaniem i wszechstronnym rozwojem człowieka muszą być wychowawczo przeprowadzone z punktu widzenia dobra rozwojowego wychowanka, a nie dobra samej nauki. Dlatego też wzgląd na to, by w niczym nie zaszkodzić badanemu człowiekowi w jego dalszym rozwoju, mocno ogranicza w pedagogice użycie metod badawczych, które by pociągały za sobą cierpienie, niebezpieczeństwo dla zdrowia czy życia, deprawację moralną, zgorszenie lub sugestię zła. Taka humanizacja metod w pedagogice promieniuje dziś na wszystkie inne nauki badające człowieka, prowadząc do humanizacji nauki w ogóle, która ma pracować dla dobra a nie na szkodę ludzi (np. zbrodnie ludobójstwa). Jednakże same metody badania nie są bezpośrednio wytworem pedagogiki, lecz często są przez nią zapożyczane od innych nauk, służących wzorami i gotową wiedzą, nazywanych dawniej naukami pomocniczymi. Jak już wiemy, pierwszy Herbart wprowadził dwie nauki tego rodzaju, etykę filozoficzną oraz psychologię ogólną. Obecny rozrost zagadnień pedagogicznych spowodował znaczny rozwój ilościowy i jakościowy nauk pomocniczo współdziałających ze sobą w pedagogice współczesnej. Jedne z nich stają się zastosowaniem metod określonej nauki podstawowej do wyodrębnionej części jakichś problemów wychowania. Są to nauki pedagogiczne, jak np. historia wychowania, socjologia wychowania lub psychologia wychowania z ich działami poszczególnych nauk składowych. Nauki pedagogiczne uzupełniające w sposób specjalistyczny problemy lub aspekty istotne dla pedagogiki same muszą korzystać z dorobku wiedzy właściwych dla siebie nauk pomocniczych. I tak historia wychowania czerpie gotowe informacje z historii politycznej, z historii społecznej, gospodarczej, z historii kultury itd., a socjologia wychowania, np. z socjologii pracy, zawodów, z socjologii miast i wsi, z socjologii przemysłu lub socjologii kultury masowej. Wreszcie istnieje trzecia grupa nauk współdziałających bezpośrednio z jakimiś dziedzinami wychowania (względnie działami poziomymi pedagogiki), jak nauki formalne, np. logika użytkowania w nauczaniu (dydaktyce), cybernetyka w organizacji nau-

S. K a m i ń s k i ks., Pojęcie nauki i klasyfikacji nauk, dz. cyt., s. 164-166.

czania, prakseologia w „dobrej robocie" wychowawców, etyka w wy-j chowaniu moralnym, estetyka w wychowaniu estetycznym56, a nauki realne, jak demografia, ekonomika kształcenia i oświaty oraz higie57 na z naukami medycznymi w organizacji szkolnictwa i w polityce szkolnej państwa. Tej trzeciej grupy nie nazywa się dziś naukami pomocniczymi pedagogiki, chociaż musi ona z nich czerpać wiedzę i dyrektywy, ponieważ pedagogika jako nauka samoistna nie tylko korzysta z ich usług, ale równocześnie im służy wiedzą o człowieku, który jest w określony sposób wychowywany. Tak socjologiczna wiedza o środowisku wiele znaczy dla pedagogiki, ale pedagogiczna wiedza 0 wychowaniu ludzi wyjaśnia ich rolę w środowisku i zakres ich możliwości działania. Podobnie nie tylko psycholog mówi pedagogowi, jak funkcjonuje psychika wychowanka, ale także odwrotnie pedagog informuje psychologa, jaki był wychowywany człowiek, którego on bada 5 8 . Ta obustronna współpraca między naukami pedagogicznymi a pedagogiką, korzystającą z pomocy w różnej formie, powoduje to, że w zależności od współdziałania z daną dyscypliną naukową wyodrębnia się w pedagogice określona problematyka, rozczłonkowują się w postaci gwiazdy jej dziedziny badawcze. Rozwijający się stan nauk współpracujących z pedagogiką można uzmysłowić w następującym schemacie, w którym wycinki w kole pedagogiki oznaczone wielkimi literami przedstawiają 1° - nauki pedagogiczne, jak: H - historia wychowania, K - kulturologia wychowania {stosunek dziedziny kultury do pedagogiki), A - antropologia wychowania (nauka o istocie, naturze i egzystencji człowieka), B - biologia wychowania (nauka o podstawach biologicznych wychowania), P - psychologia wychowania (nauka o rozwoju psychicznym oraz o funkcjonowaniu psychiki w procesie wychowania 1 nauczania), S - socjologia wychowania (nauka o zjawiskach społecznych w wychowaniu), F - filozofia wychowania (wyjśniająca je na gruncie teorii rzeczywistości, bytu, filozofii człowieka i filozofii wartości) oraz T - teologia wychowania (ujmująca wychowanie w świetle Objawienia i konieczna dla pedagogiki religijnej). Natomiast pola
B. S u c h o d o l s k i (red.), Nauki filozoficzne współdziałające z pedagogiką, W a r s z a w a 1966 s. 3-318. 57 Tenże, Nauki przyrodnicze i społeczne współdziałające z pedagogiką, W a r s z a w a 1966 s. 117-262, 371-420. 58 Tenże, Pedagogika. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli, Warszawa 1970 s. 115-116.
56

narożne, graniczące z naukami zasadniczymi i ogólnymi, jak historia, biologia, socjologia itd. w ogóle i będące na styku z dziedzinami wychowania (działami pedagogiki) oznaczone cyframi reprezentują 2° - nauki współdziałające z pedagogiką tak a) nauki realne, jak 1) - higiena z naukami medycznymi, 2) - Ekonomika oświaty i kształcenia, 3) - Demografia, dalej b) nauki formalne, związane z matematyzacją, jak 4) - Cybernetyka (nauka o kierowaniu i informowaniu), 5) - Prakseologia (nauka o działaniu), 6) - Logika z metodologią nauk i naukoznawstwem, wreszcie c) nauki aksjologiczne: 7) - Estetyka (nauka o pięknie), 8) - Etyka (nauka o moralności). W końcu pasy pomiędzy naukami współdziałającymi z pedagogiką obrazują nauki podstawowe wraz 3° - z naukami pomocniczymi, z których dorobku korzystają nauki pedagogiczne.

Wśród tej masy współpracujących z pedagogiką nauk najważniejsza rola przypada naukom pedagogicznym, które należy nieco szczegółowiej omówić. Jedne z nich badają sprawy wychowania w przeszłości, inne opisują je w teraźniejszości, jeszcze inne starają się ukształtować wychowanie w nadchodzącej przyszłości. Wyodrębniamy więc trzy grupy nauk pedagogicznych jako 1° - nauki historyczne, 2° - nauki deskryptywne, czyli opisujące obserwacyjnie lub eksperymentalnie zjawiska wychowawcze oraz 3° - nauki prospektywne, sięgające w przyszłość na podstawie światopoglądowej, dlatego też inaczej nazywane naukami światopoglądowymi. Każda z tych grup nauk wypracowała swoje odrębne badania -historyczne, empiryczne lub filozoficzne, które znajdują także zastosowanie w opracowaniu problemów, stanowiących podstawę dla autonomicznej problematyki pedagogicznej. Spróbujmy krótko zapoznać się z tymi problemami i dorobkiem poszczególnych nauk pedagogicznych, bez czego trudno jest zorientować się we współczesnej pedagogice lub szerzej pedagologii. 1. Nauki historyczne w pedagogice Zadaniem nauk historyczno-pedagogicznych jest badanie początków, czyli genezy, jak też rozwoju wszelkich zagadnień praktycznych i teoretycznych wychowania od czasów najdawniejszych aż do współczesnych. Ponieważ wychowanie jako wytwór życia społecznego i kultury zależy zawsze od tych dwu zmieniających się współczynników, dlatego też wychowanie w swych dziejach ulega przeobrażeniom, które nie zawsze w sposób bezpośredni tworzą postęp pedagogiczny, lecz są wyrazem walki, rozdzierającej życie społeczeństwa i kultury. Stąd też znajomość historii pedagogicznej wprowadza do studium pedagogiki, orientuje w działających dynamizmach wychowania oraz kształtuje myślenie pedagogiczne. Wszystkie nauki historyczne w pedagogice sprowadzają się do dwu dziedzin: historii szkolnictwa i wychowania oraz historii myśli i doktryn pedagogicznych. a) Historia szkolnictwa i wychowania na tle rozwijających się potrzeb życia społecznego i kultury tak materialnej (ekonomicznej), jak i duchowej w ramach historii politycznej poszczególnych epok dziejowych bada przede wszystkim instytucje powołane do wychowywania dzieci i młodzieży, następnie stosowane przez nie programy kształcenia,

środki i metody z wyrobionymi w tym czasie zwyczajami i sposobami postępowania pedagogicznego, tworzącymi razem system pedagogii, wreszce zajmuje się zawodem nauczycielsko-wychowawczym. Instytucje wychowujące rozwijały się od „szkoły leśnej" z inicjacją u ludów pierwotnych poprzez szkoły świątynne w Babilonie i Egipcie oraz szkoły ćwiczeń fizycznych (palestry i gimnazja) u Greków starożytnych aż do organizacji szkolnictwa ogólnokształcącego, obejmującego początkową naukę czytania i pisania u gramatysty, potem naukę na poziomie średnim u retora, aż do nauki wyższej u filozofów lub prawników, jak to było u Rzymian. Średniowiecze dla celów kościelnych utworzyło szkółki parafialne, katedralne i uniwersytety. Późniejsze przejęcie przez państwo szkolnictwa we własne ręce, wytworzenie ministerstwa oświecenia publicznego (pierwsze to Komisja Edukacji Narodowej - 1773) doprowadza do powstania obowiązkowej szkoły ludowej, laicyzacji szkolnictwa, szkoły zawodowej i innych przemian szkoły współczesnej. Obok instytucji kształcących i nauczających rozwijały się instytucje tzw. wychowania w domu obcym 5 9 , jak np. atałykat u ludów kaukaskich (oddawanie dzieci książęcych na wychowanie do piastuna-mentora), wychowanie rycerskie na dworze królewskim, termin u majstra cechowego, wychowanie nowicjusza w klasztorze. Inne instytucje miały na celu opiekę nad żakami, np. bursy, internaty, domy akademickie 60 . Systemy zaś wychowawcze zmieniały się historycznie zależnie od kultury duchowej i ideologii w swoich programach nauczania i działania wychowawczego (np. higiena, ćwiczenia fizyczne, teatr szkolny, kółka młodzieżowe), w środkach i metodach (np. kary chłosty, usunięcie kar, działanie na ambicję, współzawodnictwo itp.). Wreszcie historia zawodu pedagogicznego studiuje kształtowanie się funkcji paidagogosa, wędrownego nauczyciela sofisty, nauczyciela zakonnika, klechy w średniowieczu, nauczyciela ludowego aż do współczesnego nauczyciela związkowca, uwzględniając przy tym sposoby kształcenia nauczycieli61. Historia szkolnictwa uwzględnia także dzieje oświaty dorosłych, walki z analfabetyzmem, popularyzacji nauki, zajmuje się rozwojem czytelnictwa prasy i książek aż do

J. C h a ł a s i ń s k i. Wychowanie w domu obcym jako instytucja społeczna, Poznań 1928. 60 Z. T u r s k a , O kąt dla żaka, Warszawa 1960. 61 Ł. K u r d y b a c h a , Zawód nauczyciela w ciągu wieków, Łódź 1948.

59

patrioty. waga. z ang. religijnie lub materialistycznie. życiem wewnętrznym psychiki oraz życiem społecznym w środowisku z ludzkim.współczesnych zagadnień kultury masowej. o czym szczegółowiej będzie mowa. w dziejach wychowania rozwija się wzór wychowawczy człowieka jako mędrca-retora. ruchu i snu). O s s o w s k a. B o g d a n o w i e z. 63 M. Ideologię w wychowaniu tworzą wartości. 66 . Cechy fizyczne organizmu (wzrost. H. Warszawa 1966. Właściwości rozwojowe wieku dziecięcego. Ciało (tł. postulaty i programy wychowania składają się na rozległą dziedzinę teorii pedagogicznej. z ang. jak też od stałych właściwości wewnętrznych organizmu w postaci konstytucji budowy ciała. Te ostatnie warunki prowadzą do zagadnienia dziedziczności fizycznej i psychicznej. agathos . A 11 m a n. szerzonej przez środki masowej informacji. krwionośnym. doprowadzając do współczesnego stanu systemów wychowawczych. ideału człowieka oraz teorii pedagogicznych. M a r r o u. Stress życia (tł.i. Poznań 1947. jako świętego. jak pokora. N. Warszawa 1971.dobry). Z rozwojem ideologii społeczno-wychowawczej stoi blisko w związku ideał człowieka 6 4 . kulturalnymi i umysłowymi epok badanych. kai . S e 1 y e. Idea człowieka we współczesnych prądach filozoficznych. z ang. przekazywania życia i rozrodu oraz zaznajamia z organicznymi procesami wzrostu ciała i rozwoju mięśni 66 . Począwszy od greckiego ideału kalokagatii (kalos .biologia wychowania . 67 H.czemu zapobiega życzliwość. cyt. która w powiązaniu z mądrością stworzy podstawę greckiej paidei. Nauki empiryczne w pedagogice Wychowawczy rozwój człowieka wiąże się z życiem jego organizmu. P a s t u s z k a ks. wydalniczym i mięśniowym. I. Ideologia zaś nacjonalistyczna i faszystowska doprowadzają aż do współczesnych walk światopoglądowych. światła. Moralność mieszczańska. Podstawę koordynacji fizjologicznej organizmu tworzy system hormonalny gruczołów dokrewnych.). obserwacyjnie lub eksperymentalnie przez trzy nauki pedagogiczne: biologię wychowania.nerwowy. wody. jak kino. telewizja. służba. relaks. Warszawa 1970. które pobudzają lub hamują działalność organizmu. W o 1 a ń s k i. Paris 1950. Wreszcie różne założenia. Tak więc pierwotna dzielność fizyczna staje się u Greków cnotą (arełe). Warszawa 1962 2 . a) Pierwsza z nich . dobrego obywatela aż do współczesnych ideałów „nowego człowieka". Najważniejszy przedmiot tej nauki stanowi sprawa kształtowania się ideologii wychowawczej. w której doktryny wypracowane przez twórców dają 65 obraz zawiłej mozaiki prądów i kierunków pedagogicznych . wywołuje procesy i przeżycia psychiczne. działających w koordynowanych systemach: trawiennym. koordynuje działalność całego organizmu. U podJ. S m i t h . tkanek i narządów.mówi o biologicznych podstawach życia organizmu. J. Rozwój biologiczny człowieka. 65 L. C h m a j. projektów reform zawsze w związku z postępem innych nauk oraz z prądami polityczno-społecznymi. Łódź 1956.). wprowadzając łączność ze środowiskiem. Warszawa 1970. oddechowym. wygląd) i cechy psychiczne łącznie ze sposobami reakcji wyjaśnia biologia tak zależnością od warunków środowiskowych (ilość i jakość pokarmu. jako rycerza chrześcijańskiego. Humanistyczną ideologię starożytności przewartościowała idea chrześcijańska. który przyświeca w działaniu wychowawczym. miłość. Reakcje nadnerczy.). Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. reagujący na bodźce zmysłowe odruchami rdzenia pacierzowego. dz. biologicznie lub kulturystycznie. grasicy i węzłów chłonnych na czynniki drażniące (stresory) stanowią podstawę tzw. powietrza. podobnie jak męstwo i sprawiedliwość w cnocie rzymskiej {virtus)6Z. Histoire de iEducation dans 1'Antiąuite. Drugi system . Wymienione zjawiska życiowe uwikłane w wychowaniu są opisywane i badane głównie w sposób empiryczny. dworzanina. gentelmana. związanej z układami genów w chromosomach komórek rozrodczych i prami genetyki klasycznej Mendla. realizowane w postawach wychowawczych ludzi. tezy. psychologię wychowania i socjologię wychowania. 64 J. W tym celu przedstawia strukturę i funkcjonowanie organizmu jako zespołu komórek. pomysły. pomysłów. Potem w kulturze mieszczańskiej idea pracy i oszczędności wiąże się z ustrojem kapitalistycznym63. popędami centrów podkorowych oraz świadomymi i dobrowolnymi ruchami (praksjami) kory mózgowej. Biologiczne podstawy zachowania (tł. radość. b) Historia myśli i doktryn pedagogicznych zajmuje się rozwojem refleksji nad sprawami wychowania w postaci idei. konstytucji nerwowej i konstytucji hormonalnej. radio. czyli człowieka pięknego fizycznie i szlachetnego moralnie. stresu życia jako odporności organizmu przeciw wyczerpaniu67.. A. przynosząca w kulturze nowe wartości ewangeliczne. zorientowanych indywidualistycznie lub socjologicznie. 62 2.piękny.

ani bezduszną rzeczą czy stanem przejściowym. widza w kinie. imbecylizm. wyobraźni. B. Rozwój psychiczny przechodzi określone fazy: niemowlęctwa (1 rok życia). na które składają się interesy. Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. że dziecko nie jest miniaturą dorosłego. 18-19. idealistyczny. M. inaczej upośledzenie umysłowe) 71 . Warszawa 1970. 68 subiektywnonegatywny. " 1960 nr 4. jako harcerza w drużynie itp. J. Znaczenie psychologii dla pedagogiki (W:) Nauki przyrodnicze i społeczne współdziałające z pedagogiką. anormalnych umysłowo (debilizm. S. T o m a s z e w s k i . s. Sprawa zaś dziedziczności wyjaśnia uzdolnienia lub trudności rozwojowe w postaci niedorozwoju umysłowego czy ograniczenia. T. cyt.dziś ze względów wychowawczych określane jako lekki. Psychologia rozwojowa ustaliła. J. Psychologia jako jedna z podstaw teoretycznych pedagogiki (W:) Pedagogika na usługach szkoły. F r a c z e k . Elementarne pojęcia socjologii. Socjologia. organizacje i instytucje społeczne. wiek młodzieńczy (dziewczęta 16-20.) Pedagogika na usługach szkoły. jej stan i znaczenie dla pedagogiki (W':) Pedagogika na usługach szkoły. chłopcy 18-24 r. J. L. Ż e b- S.staw zaś genicznego przekazywania cech leży działalność kwasów nukleinowych DNA (kwas dezoksyrybonukleinowy) zawartych w 23 parach chromosomów i przekazujących informacje geniczne do cytoplazmy przez RNA (kwas rybonukleinowy). i chorych psychicznie. psychopatycznych. „Kwartalnik P e d a g o g . S z c z e p a ń s k i . jak psychologia rozwojowa o rozwoju psychicznym u dzieci (pedologia) i młodzieży (hebologia) oraz dorosłych (andrologia). 72 Por. J. Psychologia rozwojowa.. Dochodzą do nich jeszcze psychologia różnicowa wraz z charakterologią i typologią oraz diagnostyką szkolną o poznaniu uczniów. Społeczeństwo. Warszawa 1968. C 1 a r k e. M. 110-135. Warszawa 1966 s. znaczny i głęboki niedorozwój umysłowy. Ważną także dla pedagoga jest psychopatologia. s. 1 A. szkolnej i społecznej. Podstawę każdej grupy społecznej stanowią wartości szanowane przez członków i tworzące wspólnotę społeczną jako dobro wspólne. z ang. obyczaje. 94-109. J. W o sk o w s k i. a wreszcie psychologia szczegółowa w postaci psychodydaktyki o procesach nauczania i psychopedagogiki o procesach zachowania się 6 8 .. Szuman. W o ł o s z y n o w a . dz. psychopatologia dziecięca i młodocianych wraz z higieną psychiczną. frustratio . J. idiotyzm . Każdy z tych okresów ma właściwe sobie cechy umyslowości. 70 Cz. życiodajną grupą społeczną bezpośredniego kontaktu jest rodzina. stosunki i oddziaływania między ludźmi. b) Drugą ważną nauką w dziale opisującym zjawiska w wychowaniu jest psychologia wychowania. A. który powoduje stałą syntezę białek w komórce. Warszawa 1966. „Psychologia Wychowawcza" 1966 nr 1. woli. poglądy.). Funkcjonowanie osobowości w warunkach stresu psychologicznego. potem naiwnorealistyczny. jako ucznia w szkole.zawód. wiek dorastania i dojrzewania płciowego (dziewczęta 12-15 r. która w wieku przedszkolnym ma charakter magiczny. Upośledzenie umysłowe (tł. dziecięctwo szkolne (do 12 r. w których specjalne znaczenie posiadają stany frustracji70 (łac. dziecięctwo przedszkolne (do 7 r.). który nie pozostawia śladu. A. dopóki postawa ta nie zharmonizuje się u człowieka dojrzałego 69 ..). Warszawa 1969 s. niepowodzenie). w którym rozwój człowieka się odbywa. Warszawa 1948 2 . c) Trzecią z kolei nauką opisującą zjawiska społeczne w wychowaniu stanowi socjologia wychowania. cyt. która swym zdrowiem.). cyt. s. Środowiska wychowawcze są polem ścierania się różnych wpływów i sił dążeniowych całego społeczeństwa72. jako zorganizowanego kompleksu grup społecznych. . nerwicowych. W i a t r . Warszawa 1966.). podstawiania nowych celów (kompensacja) itp. Na to środowisko składają się zwyczaje. P i ę t e r . Dorobek biologii wychowawczej stanowi dalej podstawę dla teorii wychowania fizycznego. 157-262. chłopcy 13-17). S. język. Rozwój psychiczny dzieci i młodzieży. R e y k o w s k i. czytelnika książek. Psychologia zaś wychowawcza studiuje procesy uczenia się dzieci i młodzieży oraz procesy zachowania się. prowadzące do reakcji obronnych w formie agresji. Warszawa 1966. Z zagadnień psychologii uczenia się (W. Wstęp do socjologii systematycznej.). cofnięcia się do pierwotnych form zachowania się jak płacz (regresja). okres poniemowlęcy (do 4 r. trwałością i miłością zapewnia najlepsze środowisko wycho69 r o w s k a (red. uczuć i światopoglądowej postawy wobec rzeczywistości. 82-93. S z u m a n. Warszawa 1960. dz. C z a p ó w . dietetyki oraz higieny rozwojowej.. C1 a r k e. Psychologia pomaga wychowaniu. Spór o pojęcie frustracji. jak psychologia wychowawcza o uwarunkowaniach psychiki dziecka w rodzinie. Podstawową. Zajmuje się ona badaniem zależności wychowania i jego wyników od środowiska społecznego. umiarkowany. Wybrane zagadnienia. jako przykre przeżycia pod wpływem zahamowania zasadniczych dążeń jednostki. dz. Modyfikacje koncepcji frustracji. B ł a c h o w s k i . Obejmuje ona szereg dyscyplin pokrewnych i graniczących ze sobą. która informuje o dzieciach trudnych.

2° . O funkcjach państwa. S u c h o d o l s k i . t. S . W a r s z a w a 1966. pierwszą tworzy proces jednoczący wszystkie grupy społeczne w jeden kulturalnie naród (w średniowieczu naród chrześcijański. Paris 1962. Studia i szkice. J. J. rozbitej. 9 . warstwy i władza. Warszawa 19582. dz. 286-309.Ponad rodzicami powstają szersze grupy społeczne pośrednich kontaktów między członkami. B r o o k o v e r . Bada ona typ rodziny (pełnej. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. 77 F. bądź z posiadania lub panowania. Z a b o r o w s k i . Kultura i naród. W i s z n i e w s k i . Wrocław 1960. Stosunki społeczne w klasie szkolnej. Rodzina a wychowanie. 80 Z. 75 P o r . 2. ważna jest socjologia wychowawcza środowisk rodzinnych 81 . Education e t sociologie. dz. Społeczeństwo i wychowanie. B y s t r o ń. R. W i d e r s z p i l . C h a ł a s i ń s k i . cyt. Pomiędzy tymi szerszymi grupami społeczeństwa istnieje rywalizacja.wprowadzenie wychowanków do świata kultury narodowej i ogólnoludzkiej poprzez kształcenie ogólne. Społeczeństwo i wychowanie. C z a p ó w. dzieje. a Poza socjologią wychowawczą szkoły i klasy szkolnej. Warszawa 1959 s. W e s o ł o w s k i . I z d e b s k a. Odział socjologii w badaniach procesów wychowawczych (W:) Nauki przyrodnicze i społeczne współpracujące z pedagogiką. W ten sposób istotą wychowania jest przystosowanie się wychowanka do żądań grup społecznych przez włączenie się do wspólnoty języka. Łódź 1957. W związku z tymi zjawiskami w każdym społeczeństwie rozwijają się stale dwie tendencje. zabytki. Warszawa 1964. rezultatem czego jest przygotowanie do życia praktycznego i produkcyjnego oraz zróżnicowanie się społeczne zależnie od wybranego zawodu. Edukacja narodu 1918-1968. B a 1 e y. C h a ł a s i ń s k i . Wprowadzenie do psychologii społecznej. literatura. władzy regulującej przy pomocy prawa i siły stosunki pomiędzy ścierającymi się grupami społecznymi. R. Poznawanie środowiska wychowawczego. od XVI wieku szlachecki. dz. proletariacka. obecnie demokratyczny). Socjalizacja wychowawcza zaś ma dwa główne zadania: 1° . Traite de psychologie sociale. d z . W . t. zreorganizowanej. D a v a 1. s. obyczaju. „Zeszyty Naukowe KUL" 1969 nr 3. Funkcjonowanie rodziny a zadanie opieki nad dzieckiem.wprowadzenie do aktualnego życia społeczeństwa przez kształcenie grupowe według płci lub kształcenie zawodowe. Cz. inteligencja. Całość zaś procesu rozwojowego polega w tym ujęciu na socjalizacji78. H.6 3 . druga tendencja życia społecznego polega na procesach różnicujących klasowo lub stanowo społeczeństwo. w której bada się socjometrycznie80 stosunki między jednostką a grupą koleżeńską. 3-96. M e n e 1 i. D u r k h e i m . 79 J. J. Wrocław 1967. O s s o w s k i. oraz na różne warstwy i stany zróżnicowane zawodowo. charakter. E . W związku z tym szkoła spełnia dwie funkcje: asymilacyjną pod względem typu kulturalnego i selekcyjną pod względem uzdolnień pracowniczych 79 . Warszawa 1968. robotnicy. J. K o w a l s k i . Grupy społeczne rywalizują ze sobą o hegemonię polityczną i kulturalną w obrębie narodu jako historycznej organizacji pewnego typu kultury narodowej 7 4 (język. Socjologia wychowania. A Sociology of Education. pogląd na świat) oraz w ramach organizacji państwa 7 5 jako suwerennej władzy nad określonym terytorium z jego skarbami naturalnymi. W a r s z a w a 1969. P i ę t e r . w XIX wieku mieszczański. zwalczających polskie wychowanie rodzinne. S. New York 1955. J.. Tak właściwie w czasie zaborów w Polsce szkoła państwowa była narzędziem germanizacji lub rusyfikacji. 74 J. rozsiane po całym kraju jak chłopi. czyli uspołecznieniu się wychowanka. Warszawa 1966. 76 S. 171-201. Społeczeństwo. czerpiące środki utrzymania bądź z pracy własnej. Warszawa 1966. zajęć itp. O z d o w s k i. cyt. W a r s z a w a 1965.. Tenże. jak rodzina wiejska. B. Klasy. Lwów 1934. poglądów. W . Z n a n i e c k i . Tak organizujące się i żyjące społeczeństwo jest nosicielem i współtwórcą kultury danego typu. Dlatego to socjologia wychowawcza określa wychowanie jako „przysposobienie wychowanka na pełnoprawnego członka grupy" {Durkheim). co doprowadza do okresowego zaostrzania się walki klas o panowanie. ponieważ od tych czynników zależy rozwój wychowawczy dzieci i młodzieży. 78 . W a r s z a w a 1970. W. Rola rodziny w wychowaniu młodzieży. M. duchowieństwo. Szkoła jako zjawisko społeczne. wynikiem czego następuje asymilacja kulturalna wychowanka do wspólnoty społecznej i upodobnienie się psychiczne. cyt. W r o c z y ń s k i . sztuka. Warszawa 1928. B . inteligencka. Poza tym społeczeństwo jest zawsze rozwarstwione ekonomicznie na klasy 76 . 81 J. dochodząca w pewnych warunkach do walki o władzę i znaczenie kulturotwórcze w całym społeczeństwie. 73 często służą za narzędzie polityczne do urabiania stosunków społecznych w interesie klas panujących. Struktura klasowa w społecznej świadomości. Zarys encyklopedii prawa. s.. Teoria klas społecznych. cyt.wawcze dzieciom 73 . 1. S. Stąd wychowanie i szkolnictwo są zakorzenione w ustroju społecznym 77 . ono też wytwarza wychowanie i szkołę. zdemoralizowanej) oraz wpływy środowiska lokalnego na rodzinę i wychowanie w niej dzieci. W a r s z a w a 1968 s. W i a t r . miejska.

Podobnie dokładna znajomość praw rozwojowych. których podstawą powinien być prawdziwy światopogląd godny człowieka. Pierwsze dostarczają surowego materiału do poznania ideałów i postaw ludzkich. Wprawdzie światopoglądy historyczne się zmieniają. Dlatego też światopoglądy szukają elementów prawdziwych i wiecznych. miłość. Pytania poznawcze wreszcie. co jest prawdziwe. ale one nie rozstrzygają normatywnie. ponieważ te stanowią miernik wartości i trwałości światopoglądów. normatywnie przynajmniej. ale wyjaśniwszy najbliższą przyczynę zjawiska pytają o przyczynę przyczyny i przyczyny dalsze. do jakiego celu pokojowego. poznanie stanu teraźniejszego w wychowaniu nic jeszcze nie mówi o celu wychowawczym. zdrowym rozsądkiem. theasis . jak też humanistycznych. czy wojennego powinno się go użyć. obejmując: a) światopogląd osobisty. ale nie dyktują. które z tych postaw powinny być realizowane w wychowaniu. piękne i godnego rozumnego człowieka. które na podstawie filozofii ogólnej. bytu i istnienia rzeczy w ogóle. że wiążą się one z własnym przeświadczeniem o ich prawdziwości (asercja). Należą do nich nauki humanistyczne. decydują najwyższe wartości i ideały. różniące się od sądów wyuczonych i zapamiętanych tym. która jest wiedzą metafizyczną o bycie i jego właściwościach. mają charakter schodkowy. Przekonania zaś są to sądy poznawcze. lecz nie mogą zdecydować. . a nie wskazuje. które jakby omawiają dokładnie cały rozkład jazdy. tak że krytyka ich podstaw powoduje upadek wielu fałszywych obrazów świata. Wszystkie więc wymienione nauki przyczyniają się swoim wkładem do rozbudowy prawdziwego światopoglądu. wyznawany przez jakąś grupę społeczeństwa jako obowiązujący jej członków. który wytwarza się w ciągu rozwoju człowieka. Światopogląd osobisty bowiem jest to zespół własnych przekonań. dobre moralnie. W wieku szkolnym pojawia się z pełnym zrozumieniem wyższy typ pytania przyczynowego. w którą stronę należy wychowanie prowadzić. Nauki światopoglądowe w pedagogice Znajomość faktów z przeszłości. rozwijają się w życiu ludzkim następująco: najwcześniej pojawiają się u dziecka przedszkolnego pytania wyjaśniające typu „co to jest?" lub „jak się coś odbywa?" Są to pytania. Nauki humanistyczne więc mówiące o życiu i czynach człowieka służą pomocą w kształceniu światopoglądu młodzieży i dorosłych. mające szczególne znaczenie dla budowy prawdziwego poglądu na świat. Wreszcie nauki teologiczne o Bogu żywym i stosunku religijnym człowieka do Boga konkretyzują ideał wychowawczy człowieka. jak bohaterstwo. dlaczego coś się dzieje? Pytania o przyczyny wychodzą z empirii. ale mimo relatywizmu każdy z nich uważa się za jedyny prawdziwy i niezmienny. by nie ulec swoim namiętnościom i przez nie nie zginąć. Cele życia. wynikające z doświadczenia i praktyki życiowej. właściwy. Ideologie grup społecznych oraz teazje filozoficznego myślenia mogą wpływać na tworzenie się światopoglądu osobistego. co nazywamy ideologią oraz c) światopogląd filozoficzny jako system poglądów jakiejś szkoły filozoficznej.pogląd). mają więc zabarwienie uczuciowe i wskutek tego stają się motywem pobudzającym wolę do działania. Poznają one wielkość siły wybuchu atomowego. na które odpowiedzi jako cząstki wiedzy dostarczają materiału przekonaniowego. zdrada. estetyka. metafizyki i epistemologii ustalają. Światopogląd nowoczesny musi być więc budowany i sprawdzalny naukowo. etyka. rozwoju i wychowania płyną z potrzeb i dążeń człowieka. Odpowiedzi na pytania 0 przyczyny ostateczne udzielić może tylko filozofia. wyrażanych w historii narodów. w jakim celu?"). mimo że historia jest nauczycielką życia. w ich sztuce i literaturze poetyckiej czy dramatycznej. który sięga ku niewiadomej przyszłości. filozoficzne i teologiczne. dającą pewność poznania oraz zaspakajającą samorzutne pytania poznawcze. ich warunków i zależności przyczynowych. Sam wyraz światopogląd jest wieloznaczny. Zagadnienie celu bowiem nie występuje na terenie nauk przyrodniczych. kryteria tego.3. jakiego człowieka mamy wychowywać. tchórzostwo. nienawiść itd. O celu więc wychowania. dlatego w takim łańcuszku pytań wybiegają aż do jakiejś przyczyny życia. nazywamy naukami światopoglądowymi. oparty o wiedzę jakiegoś rodzaju. to znaczy przenikają w głąb poznawanej rzeczy przez pytania o dalsze szczegóły zjawisk i dlatego wiedza zaspokajająca je pochodzi z nauk szczegółowych tak przyrodniczych. który musi się kierować rozumem. wyjaśnia zaledwie „genealogię współczesności". jak logika.. Czynią to dopiero nauki filozoficzne. nurtujące wszystkich normalnych ludzi. ale narzucane pod przymusem i przyjmowane bez przekonania przez wychowanków są tylko namiastką prawdziwego światopoglądu. Na koniec w okresie dorastania i w młodzieńczym pojawiają się dręczące pytania problemowe o celowości i sensie wszystkich zjawisk („po co. co nazywamy teazją (gr. b) światopogląd społeczny. Nauki.

ograniczający się tylko do nauk szczegółowych (czysto naukowy). Mannheim K. (red. Der rechte Augenblick. I ZNACZENIE WSPÓŁCZESNE WYCHOWANIA Arendt H. (red. Pfliegler M.. Dawson Chr.. Bogucki K.. Diagnostic of our Time. Keilhacker M. Wiirzburg 1951. S. Mity i rzeczywistość.. sądy motywujące je filozoficznie i sądy oceniające ideowo tworzą harmonijnie zbudowany światopogląd osobisty. Revision der Erziehung. 3 Kroch O. ale także serce ludzkie i dążenia woli do nieśmiertelności i absolutnego szczęścia. Wówczas to sądy wyjaśniające rzeczy naukowo.cel) także mają! charakter łańcuszkowy i docierają do pytań eschatologicznych o rzeczach ostatecznych. Muchow H.gr. Greenwich 1958. telos .. Kraków 1965. Dlatego też na budowę całkowitego światopoglądu składają się trzy kręgi zagadnień: a) naukowych. idei miłości. mającą zadowolić nie tylko rozum. Jugend in der Industńekultur. Brown W. Darmstadt 1952. Moysa S. Móbus G. Duchet R. Morin E. The Crisis of Western Education. (red... śmierci. pomieszanych z przesądami i zabobonami z dzieciństwa. K u n o w s k i . Paris 1960. London 1940. jaki jest sens życia... Kotłowski K. 82 Naukowe KUL" 1969 nr 1 s.). tylko do filozofii (czysto filozoficzny) lub wyłącznie do teologii (czysto religijny). 4 Pfliegler M. Wien 1956 ... Nowacki T.Pytania celowościowe (teleologiczne ... Wien 1948... Dyonisiak R. Paris 1947. Brubacher J. Die padagogische Situation. Hamburg 1946. New York 1963 3 . Wychowanie do chrześcijańskiego uniwersalizmu. Die Gegenwartige Lagę Padagogik. Pedagogizacja rodziców.. rozwiązywanych pozytywnie lub negatywnie (nawet ateistycznie). Erziehung in der Zeit. Berkeley 1958. szczęściem czy śmiercią. O pedagogicznym kształceniu rodziców. Pfliegler M. ks. Die religióse Situation. Wszystkie one dotyczą dwu zasadniczych części światopoglądu: 1° . która ma harmonijnie wyjaśnić świat przyrody i na jego tle świat człowieka. „Studia Warmińskie". Bilan de la civilisation technicienne. Stuttgart 1950. WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE DO CZĘŚCI I Wstęp do pedagogiki jako nauki Rozdz. szczęścia i cierpienia. Duch czasu (tł.).. Guardini R. Przy tym pytania te stawia się osobowo.. Erziehungsformen in ihrer Bedeutung fur die padagogische Lagę der Gegenwart. Isambert A. Blatiner F. Schleswig 19552. Das Ende der Neuzeit. Munchen 1963. ks. Warszawa 1968. Kościół w świetle Soboru. Człowiek w warunkach cywilizacji współczesnej. Warszawa 1965. Baumert G. świata. Góttingen 1958.. walki. Te dwie części powinny być zgodne ze sobą na podstawie wspólnej idei światopoglądowej. z franc).... Warszawa 1962. 1969. Keilhacker M. Heidelberg 1957 .. „Znak" 1961 nr 84. Teen-age Terror. Modern Philosophies of Education. Adult Education in Transition. przynosi przede wszystkim wiedza teologiczna. Padagogische Orientierung im Zeitalter der Technik. łącząc w sobie wiedzę naukową z filozoficzną i teologiczną według zasady jednej prawdy pochodzącej od Boga 8 2 . Stuttgart 1958. b) filozoficznych oraz c) teologicznych. Koln 1958. Natomiast światopogląd katolicki musi być uniwersalistyczny. Poręba P. Szkoła a postęp techniczny. Młodzież epoki przemian. Por.)... Weltanschauung) oraz 2° . 3-15. Clark B. Bader J.pogląd na człowieka i jego życie (niem. Jugend der Nachkriegzeit. np. Wien 1932.. London 1961.. Warszawa 1967. Poznań 1968. Pomykało W. Bornemann E.). Odpowiedź pełną na te pytania. Proces emancypacji współczesnej młodzieży. Toulouse 1955.obrazu świata i źródeł absolutnych jego bytu (niem. (red. pracy lub twórczości. W rzeczywistości natomiast często światopogląd jest zwichnięty i może stanowić niezborny konglomerat poglądów wyuczonych z książek. jak po co żyjemy. UEducation a la croisee des chemins.. Wien 1961. Kunowski S.. Warszawa 1965. interesując się własnym życiem. UEducation des parents. Jugendprobleme unserer Zeit. Jugend im Wandel. Die industrielle Revolution. ks. „Zeszyty . Bremen 1958. Pietsch M. W innym wypadku może wystąpić niepełny światopogląd. Kozakiewicz M. Maritain J. Lebensanschauung). Nowa młodzież. Die Kriese in der Erziehung.

. Znaczenie terminologii pedagogicznej (W:) Wychowanie i wychowawca. Rozdz.). Padagogische Perspektńen.. Teddy Boys. IV METODY BADAŃ PEDAGOGICZNYCH 1. Kretz J. z niem. Warszawa 19252. Obiektywizm i subiektywizm w pedagogice współczesnej. Łubnicki N.. Filozofia pedagogiki (tł. London 1967. (red. Okoń W. Russkaja piedagogiczeskaja tierminologia. „Ruch Pedagogiczny" 1959 nr 2.. Metody psychologii pedagogicznej (W:) Encyklopedia Wychowania. Warszawa 1936 s. I..Póggeler Fr... Berlin 1924. Paris 1950. 1 s.. Praca naukowa. Podstawowe prawidłowości pedagogiki. O przedmiocie i metodzie badań pedagogicznych (W:) Podstawy pedagogiki. dz. Jaroszyński T. 1971. Schneider Fr. The Concept of Education. t. s. Pięter J. Die skeptische Generation. 9-15. Louvain 1968. Dobrowolski S. 79-97.. (red. Buckingham B. M. Disciplines of Education. Lwów-Warszawa 1931. Badania psychologiczne w szkole. The American Sex Rewlution. Terminologia w pedagogice. 3 s. Okoń W. jej stan oraz pilne potrzeby (W:) Pedagogika na usługach szkoły. Sośnicki K.. II POJĘCIE PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Claparede E. Warszawa 1964. The Language of Education. Lwów-Warszawa 1922. Hónigwald R. Kerschensteiner G. London 1958.. Spranger E. Praca badawcza nauczyciela. Warszawa 1064. W. Zasady pedagogiki doświadczalnej ze szczególnym uwzględnieniem szkoły polskiej. Szkoły eksperymentalne w świecie w latach 1900-1960.. R. z franc).. peters G. Lwów 1920. Einfuhrung in die Andragogik. z ang. Warszawa 1963. Ogólna metodologia pracy naukowej. Ałlgemeine Erziehungswissenschaft.. Berlin 1888. 195-213. Wrocław 1964. Psychological Testing. [właśc. Berlin 1925. 217-258. Kretz J.). La pedagogie scolaire contemporaine. Research im Education..].. Eksperymenty pedagogiczne w Polsce w latach 1900-1939. Warszawa 1933.. Źródła pedagogiki. Warszawa 1960. Sztuka badań naukowych (tł. I.. Dielthey W. Warszawa 1966. Warszawa 1968. III BUDOWA PEDAGOGIKI I JEJ MIEJSCE W SYSTEMIE NAUKI Cellerier J. Psychologia dziecka i pedagogika eksperymentalna (tł.. 101-123. Leipzig 1927. Projekt nauki o nauczycielu (W:) Wychowanie i wychowawca. Moskwa 1969. Pedagogizm nowoczesny i jego przejawy (W:) Wychowanie i wychowawca... s.. Warszawa 1966. 1958. Warszawa 1933. Warszawa 1933 2 . Sorokin P.. Metody badania w pedagogice Anastasi A.. Geissler G. Esąuisse d'une science pedagogiąue. Ratingen 1957.. Instytucja wychowania w wielkim mieście. Wielowieyski A. Librachowa M. Okoń W.. Scheffler I. Englewood Cliffs 1959. Przecławski K. (red. dz... . Jaxa-Bykowski L. Petersen P.. Przecławski K. Ryman E. Beveridge W.). Komarowski B.. jej metody i miejsce w systemie nauk (W:) Encyklopedia Wychowania.. Studencki S. Psychologia pedagogiczna w ćwiczeniach. UNESCO. Źródła pedagogiki i ich opracowanie Rozdz.). New York 1956. Langensalza 1929. Wrocław 1967.). Zaczyński W.. Heidelberg 19627. Mirski J. Diisseldorf 19583. Sękowska Z. Wrocław 1963. Warszawa 1968. O uzasadnianiu norm pedagogicznych. [właśc.. Warszawa 1933. L'Education des adultes. cyt.. Best J. z ang. London 1969. Warszawa 1936. L. Miasto i wychowanie. Die Autonomie der Padagogik. cyt. Kraków 1968. Warszawa 1963... Praca badawcza na terenie szkoły (tł. Paris 1910. Hoene-Wroński J. Kretz J. Rozdz. [właśc. „Przegląd Filozoficzny" 1949 nr 3/4.).. Mirski J. Nawroczyński B.. Ratingen 1957. Warszawa 1971. M. Nauka poprawnego myślenia. Pedagogika. Wissenschaftsstruktur der Padagogik. Mirski J. Uber die Móglichkeit einer allgemein gultigen padagogischen Wissenschaft.. Uber die Grundlagen der Padagogik. 312-348.. B.. Nowacki T. Dusza wychowawcy i zagadnienie kształcenia nauczycieli (tł.. Pięter J. Morrish I.. Kotłowski K. Przed trzecim przyspieszeniem. 101 n.]. Szkoły eksperymentalne w Polsce w latach 1900-1964. Die zweite technische Revolution und die padagogische Theorie und \ Wirkiichkeit. New York 1954. Springield 1962. Mysłakowski Z. Szkoły eksperymentalne i wiodące. Wołoszyn S. Warszawa 1918 s. P.. B.. Wagner J. 2 Pięter J. 2. s.. pianchard E. t. Warszawa 1967. z franc). „Roczniki Humanistyczne K U L " 1954 z.. Schelsky H. Katowice 1960 . Nauka i wiedza. Jak obserwować dzieci.. Korniszewski F. Szuman S.].

Mussen B. Zarys dziejów wychowania jako funkcji społecznej. Poznawanie środowiska wychowawczego. Les Techniąues sociometriąues. Szkoła jako zjawisko społeczne. z niem. Schmid K. Konstantinow N... Busemann A. Podręcznik diagnostyki psychologicznej (tł. 4 Baley S. Warszawa 1962. Psychologische Diagnostik. Berlin 19622. P. Wołoszyn S. Die modernen padagogischen und psychologischen Forschungsmethoden. Podręcznik metod badania rozwoju dziecka (tł. Biologiczne podstawy zachowania (tł. Jarman T. Curtis S.. Biihler Ch„ Dziecięctwo i młodość (tł. Warszawa 3 1968 . t. Panorama delia pedagogia d'oggi. Suchodolski B.. Źródła do historii wychowania.. Experimental Psychology: its scope and method. A Short History of Educational Ideas.). De Landsheere G. Landmarks in the History of Education. P.. Warszawa 1959.... London 1947 .. Guilford J. Warszawa 1965-67. Warszawa 1934. Baley S. Bruxelles 1920.. An Introduction to Educational Research. Stuttgart 1884-1902.... Mialaret G. Paris 1969.. Planchard E. z ang. Berlin 1956 . Histoire de 1'Education dans l'Antiquite. 1-2.. Boyd W. Kreutz M.. z ang. Warszawa 1929-30. Rozwój historii oświaty. Testy w szkole. Współczesne metody badań psychologicznych. Suchodolski B. Lwów 19342.. Fraisse P. Butts F. Historyczne Agazzi A. Skórny Z... t. E.. Metodologia środowiskowych badań pedagogicznych. Geschichte der Erziehung von Anfang bis auf unsere Zeit. Riboulet L. „Przegląd Psychologiczny" 1959 nr 3. Paris 1948.. Skórny Z. 1-2. Obserwacja psychologiczna dziecka.. Efektywność badań naukowych. Kurdybacha Ł. I History and method (english translation). Palmade G. R. Warszawa 1960. J. (tł. Paris 1954. Choynowski M. Paris 1961 4 .. Histoire de la pedagogie. z niem.).. Berlin 1961. Nouvelle pedagogie scientifiąue. Piloch T. Podręcznik ćwiczeń z psychologii wychowawczej (tł. Warszawa J 1970. W. Grzywak-Kaczyńska M. Bogdanowicz J. Bern 1956. E.. Dzieje wychowania i myśli pedagogicznej w zarysie. z ang. Historia wychowania.)... Lublin 1957.. Empiryczne L'Adolescence... Skórny Z. Kraków 1949. Baley S. z franc). Histoire de l'education. Szkoła i społeczeństwo. London 1963 2 . J.Catell L. A. 1-2. Podstawowe metody statystyczne w psychologii i pedagogice (tł. Historie de la pedagogie. Meili R. Warszawa 1964.). A History ofthe Problems of Education. Istorija piedagogiki. Paris 1962. Warszawa 1970. J. Meili R. Rozdz.. Paris 1949. Piaget J. Historia wychowania w starożytności. Historia wychowania.. La pedagogie et les grands courants philosophiąues... 2. Marrou H. Wrocław 1966. Main Currents in the History of Education.. London 1968. Moskwa 19592. Pięter J. (red.. z niem. Lwów 1930. Warszawa 1960. V NAUKI WSPÓŁPRACUJĄCE Z PEDAGOGIKĄ 1. 12 Weimer H... Kot S. St.. M. Metody współczesnej psychologii. Elementy teorii testów psychologicznych. New York 1947. Kot S.. Warszawa 1967. Góttingen 1957. Nawroczyński B. (red. Brescia 1953. Les methodes en pedagogie. Warszawa 1969. Wroczyński R. Histoire de la pedagogie... Altman J..). interpretacje i charakterystyki psychologiczne... „Nowa Szkoła" 1948 nr 4. Wołoszyn S. Zankow L. S. A Cultural History of Western Education. Tyler L. Bastin G. Schmidt H. Warszawa 1958 . The History of Western Education.. Geschichte der Padagogik. Hubert R. Rozwój fizyczny dziecka. Warszawa j 1967.. Wrocław 1960. 1-3. D. Travers R. Warszawa 1970. Louvain 1967.. Warszawa 1966. Leipzig 1932.. Introduction a la recherche pedagogiąue.). Z.).. New York 1955. Paris 1963. Empirische Forchungsmethoden der Pddogogik. London 1948. Bystroń J.. Paris 1917 26 . Smirnow W. Gerstmann S. Fischer H. Fraisse P. Warszawa 1966. Warszawa 1965-1966.. Paris 1960. Brubacher J. O przedmiocie i metodzie badań dydaktycznych (tł. Barycz H. Zarys psychologii w związku z rozwojem psychiki dziecka. Zieleniewski J. Gal R. Polska myśl pedagogiczna. poi.). O nowy typ historii wychowania.).. 3 Bogdanowicz J. A Guide to Mental Testing. wychowania i kultury w Polsce. Kot S. (red. Rozwój metody eksperymentalnej i jej zastosowanie w dydaktyce^ Warszawa 1967. H. Geschichte der Erziehung. New York 1962. Źródła do dziejów wychowania i myśli pedagogicznej.). Padagogische Psychologie. A. Testy i pomiary w psychologii (tł. Warszawa 1961. Liege et Paris 1964. Obserwacje. Wrocław 19462. Bystroń J. Psychologia wychowawcza w zarysie. Rozmowa i wywiad w psychologii wychowawczej. St. Lwów 1938. Warszawa 1967. Power E. z ang. Warszawa 19472. Warszawa 1960 .. A. Wprowadzenie do psychologii społecznej. Histoire de la pedagogie. Warszawa 1960.). t. London 19562.... New York 19642. 4 . Warszawa 1933. Paris-Lyon 1941 1 1 . Właściwości rozwojowe wieku dziecięcego. La recherche en pedagogie... S.. Bolltwood M. 1-5 B... Compayre G. t. Collard F.. Zaczyński W.

„Siemja i Szkoła" 1951 nr 8... Socjologiczne podstawy wychowania (W:) Encyklopedia Wychowania.. Warszawa 1965..). Charakter człowieka.. Hetzer H.. Wołoszynowa L. Cathrein V.. Szuman S. Góttingen 19592..w. Znaniecki F. Pięter J. Paris 19222.). z czesk. Dziedziczność Warszawa 19622. M... Warszawa 1961. Higiena szkolna. Dybowski W.). Stress życia (tł. Hessen S...). Warszawa 1960. Społeczeństwo i wychowanie. Szuman S.. Kozakiewicz M. Warszawa 1967. SJ. Poznań (b. Szczepański J. Debesse M. odb. Warszawa 1959. Kołakowski L. Fleming C. Warszawa 1965.. z ang... Rozwój problematyki i metod.. London 1962. (red. B. „Kultura i Wychowanie" 1933/34 nr 1. Gottlieb W. Kuderowicz Z.. Wychowanie i zdrowie psychiczne (tł. Warszawa 1923.. Ideologia i wychowanie. Rozwój dziecka (tł.Clarke A. Warszawa 1970. Warszawa 1928-30. Wall W.).. Chmieleńska J. Warszawa 1962. D. Warszawa 1971. Warszawa 1965. Światopogląd i edukacja. .. Pogląd na świat a wychowanie. ks. O ideologiach polityczno-spolecznych. T. Skatkin M. Clarke A.. t. Światopogląd a życie u Diltheya.. Psychologia wychowawcza wieku dziecięcego. Warszawa 1963. Warszawa 1965. Psychologia dziecka od urodzenia do wieku młodzieńczego (tł..).. Warszawa 1946... 3. R. Warszawa 1966. Warszawa 1964. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. The Social Psycholog}' of Education. z franc). Child Psychology.. Szulc Z. Pastuszka J.. Pedagogie sociologiąue: les influences du milieu en education. Warszawa 1934. ideologie. Kształtowanie przekonań moralnych. „Euhemer" 1958 nr 5/6. Szkoła w społeczeństwie amerykańskim. Strunz K. Englewood Cliffs. Szuman S. Światopogląd katolicki. Wiatr J.. Psychologiczne podstawy kształcenia poglądu na świat dzieci i młodzieży." 1957 nr 1. z ang. Warszawa 1933. Z psychologii światopoglądu chrześcijańskiego. Psychologia pomaga wychowaniu. C. Padagogische Psychologie fur hóhere Schulen. Selye H. Munchen 1930.. J.. M. Chojnacki P. „Kultura i Wychowanie" 1934/35 nr 3. Hurlock E. Wizje ludzkiego świata. Warszawa 1955 s. Warszawa 1966.. Rowid H. t. Evans R. z ang. ks. Moreno J. Podstawy filozofii chrześcijańskiej.. z ang.. Poniatowski Z.. ks. Wiatr J.. Okoń W. Higiena dziecka w wieku szkolnym. Cambridge 1943. Hurlock E. B. Schaff A..)... Warszawa 1969. O rozwoju i kształtowaniu światopoglądu.. O światopoglądzie i wychowaniu.. Skowron S. Warszawa 1959. Kraków 1937 19382. Paris 1963. Warszawa 1958. Upośledzenie umysłowe (tł. Dąbrowski K.. Niesiołowski A. Sociometry and Education. „Kwartalnik Pedagog. Hessen S..). New York 19594. Światopogląd i życie codzienne. Istota i zadania światopoglądu. Suchodolski B. (tł. Warszawa 1961. B. Warszawa 1963.). J. Warszawa 1958 . Żebrowska M. Lwów 1938. Nowicki A.). Światopogląd jako fakt psychologiczny. Educational Psychology. L. Psychologia szkolna (tł. Bauman Z.. Higiena psychiczna. t. Szaciłło T. Psychologia społeczna a wychowanie. Skinner Ch.. (Hrsg).. Pedagogie et socjologie.. Zaburzenia psychoruchowego rozwoju dziecka. Paris 1914. M. Wroczyński R... Hornowski B. z ang. O niektórych błędach w wychowaniu postawy ideowej dzieci. Psychologia światopoglądu młodzieży. Wrocław 1968. 13—80. Warszawa 1933. Warszawa 1964. Przihoda V. Przyrodoznawstwo a światopogląd. Socjologia. Socjologiczne zagadnienia wyższego wykształcenia.. London 1957. Kopczyńska J. Green D. Livingstone R. Warszawa 1957. Rouma G. Lwów 1939 s. Philosophie der Werte als Grundwissenschaft der padagogischen Zieltheorie. Weryński H. Rozwój młodzieży (tł. Warszawa 1958. Durkheim E. Chałasiński J. Lindgren H.. Warszawa 1936.). Warszawa 1962. Kasprzak M. Munclien 1921 6 . Chojnacki P.). z franc). Lublin 1930. Education for a World Adrift. Szczepański J. Wolański N. Reykowski J. Warszawa 1968. Warszawa 1960. Fizjologiczne podstawy wychowania (W:) Encyklopedia Wychowania. Organizm a życie psychiczne. Psychologia wychowawcza wieku szkolnego. 1-2 . Warszawa 1962. Ateizm.... z ang. z „Prądu". ks. Warszawa 19622. (red. 2 Chałasiński J... Zaborowski Z.. Padogogische Psychologie. Fondements de la sociometrie. Socjologia wychowania.. Warszawa 1963. O formirowanii kommunisticzeskogo mirowozrenija. Diekalolische Wełtanschauungin ihren Grundlinien. Jersild A. ideały. Rola Kościoła w kształceniu światopoglądu. 149-194.. Przekonania. O sprzecznościach i jedności wychowania. Psychologia wychowawcza w szkole (tł. Wstęp do psychologii pedagogicznej (tł. Warszawa 1958. Czy zmierzch ery ideologii? Warszawa 1961. Warszawa 1965.. Klimke F. Warszawa 1933. Radwiłowicz R. 1. Skowron S.. E. New Jersey 19605. Miinchen 1959. Behn S. Lublin 19622.. poi. Ideologia w ujęciu Mannheima... Szuman S„ Pięter J. (red... Światopoglądowe Bauman Z. „Przewodnik Społeczny" 1934 nr 7. Rozwój biologiczny człowieka. Pastuszka J.. 1. Warszawa 1947. Psychologia pedagogiczna. Społeczna funkcja wychowania. Psychologia rozwoju dzieci i młodzieży..r. Warszawa 1960. Idee. Warszawa 1970. Spionek H.

jeszcze nie istnieje. Smith. kopalnictwo i kolejnictwo. Liczne nauki pomocnicze współdziałające z pedagogiką. Szybki rozwój kapitalizmu uzasadniała nowa nauka ekonomiki liberalnej (A. banki. Coraz liczniejsze pedagogiki światopoglądowe są wyrazem współczesnego pluralizmu społeczeństw i mimo rozwiązywania podobnych problemów i zaspokajania tych samych potrzeb wychowawczych przyczyniają się do tworzenia różnych rozwiązań i modeli. jałmużna). ukształtowany w średniowieczu jako ustrój feudalny. ponieważ poprzednie wieki zawsze wypracowywały jakąś syntezę wychowawczą swojego czasu. szczególnie technicy (technokracja) lub ostatnio naukowcy. matematyka czy fizyka. Stan tego rozbicia na przeciwstawne sobie systemy wychowania w krajach zachodnich. które wychodzą z własnych założeń ideologicznych. Rozwój przedsiębiorstwa opierał się obecnie o dwie zasady: wolnej konkurencji (czyli swobody właścicieli w walce z innymi producentami o najwyższy zysk przez zniszczenie konkurenta) oraz żelaznego prawa popytu i podaży. badające rozwój fizyczny i psychiczny dzieci. czwartym z kolei nowym stanem byli robotnicy. jak też poznające wpływy środowiska społecznego. potem Jacąuarda oraz maszyny parowej Watta już w drugiej połowie XVIII wieku zapoczątkowały pierwszą nowożytną rewolucję przemysłową2 „wieku pary i elektryczności". wschodnich czy neutralnych ukształtował się wyjątkowo w obecnym stuleciu. to. giełdy). który staje się podstawą nowego ustroju. np. które stają się powszechnie uznane. a młodzież starsza dąży do samodzielności. rozwinęły hutnictwo. który zniszczył dotychczasowy ustrój stanowy społeczeństwa. L i 11 e y. w którym odbija się i ustala związek między ustrojem społeczeństwa.C z ę ś ć II PEDAGOGIKA PORÓWNAWCZA WSPÓŁCZESNE SYSTEMY WYCHOWANIA Rozdziali GENEZA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWAWCZYCH 1. zadania stawiane wychowaniu) i działaniem zespołu instytucji oświatowo-pedagogicznych. odkrywają coraz więcej faktów pedagogicznych. Ponieważ zaś 2 B. jak np. które reguluje sezonowe ceny za towar zależnie od ilości towaru na rynku (podaż) i liczba ludzi chcących go nabyć (popyt). . Warszawa 1963. czyli ujęcia rzeczywistości w postaci zespołu określonych idei.). maszyny i historia (tł. Pedagogika światopoglądowa jest więc nauką przedstawiającą konkretny system wychowania. obowiązująca wszystkich ludzi. Pierwsze wielkie wynalazki maszyny tkackiej Cartwrighta. Rozwój kapitalizmu i jego skutki Współcześnie jednolita pedagogika naukowa. Ricardo). młodzieży oraz dorosłych. jak np. dlatego też współcześnie działają odrębne pedagogiki światopoglądowe. wsparcia ubogich. uzasadnianych filozoficznie zostały przyjęte za obowiązujące ideologie przez poszczególne wielkie grupy społeczeństw1. na której w przyszłości ukształtuje się jednolita dla wszystkich pedagogika naukowa. w wieku XX lokalnie podobną rolę odgrywało wojsko (ustrój faszystowski) lub inteligencja. w której dobro ekonomiczne przedsiębiorstwa zostało uwolnione od obowiązku stosowania się do zasad moralnych (czego wyrazem w średniowieczu było potępienie zysku za procent i walka z lichwą) oraz od ciężarów społecznych (np. cele. Te właśnie odrębne koncepcje. Ludzie. 1 jące potrzeby i stosunki oświatowo-wychowawcze przy pomocy instytucjiwychowujących w ustalony sposób. Tymczasem w sprawie celów i ideałów wychowania „nowego człowieka" istnieją wciąż zasadnicze rozbieżności. z ang. prowadzących dziś do ery atomowej. „trzeci stan" tworzyli mieszczanie. że dziecko w wieku przedszkolnym potrzebuje opowiadania mu bajek. D. stanowiące jako klasa panująca własny ustrój społeczno-ekonomiczny i porządek prawny oraz reguluGrupy te historycznie nazywano stanami. Dla uruchomienia przemysłu konieczna była koncentracja kapitału (spółki akcyjne. jego ideologią wychowawczą (idee. Najgłębszą przyczyną obecnego rozbicia systemów wychowawczych był rozwój nowego ustroju ekonomiczno-społecznego .kapitalizmu. Wynalazki te przyczyniły się do powstania wielkiego przemysłu fabrycznego. Te narastające fakty stanowią bazę.

zamykanie przedsiębiorstwa i zwalnianie robotników z pracy. Płn. która w państwach uprzemysławiających się szybko wzrasta. które utraciły swe dotychczasowe źródła utrzymania z warsztatu lub roli i szukały pracy najemnej w fabrykach. Przede wszystkim powstały spółdzielnie spożywców. proles . spowodował emigrację zarobkową. Z dawnych zaś cechów wytworzyły się najpierw na terenie Anglii związki robotnicze (tradeunions). Państwo początkowo nie wtrącało się do przebiegu walk klasowych. 2. ekonomicznej działalności nieskrępowanej przez interwencję państwa.zasadnicza wartość każdego towaru zależna jest od kosztu surowca i wynagrodzenia za pracę przy jego produkcji. nadały stopniowo formalną równość obywateli wobec prawa. które rozpoczęły walkę parlamentarną (ruch czartystów 1836-1848) o prawa 3 robotników do ograniczania czasu pracy (8 godzin). Habeas Corpus Act 1679). czyniąc to wszystko pod hasłem gospodarczego leseferyzmu (franc. sumienia. parlamentaryzm w Anglii (od 1265. Wielka Rewolucja Francuska (1789). nadały prawa wyborcze (ale tylko mężczyznom posiadającym własność). Wreszcie zaostrzająca się walka klas została około połowy XIX wieku przejęta przez ruchy społeczno-polityczne. bawiąc się nad rynsztokami. co doprowadziło do szalonej eksploatacji robotników pracujących od 12 do 14 godzin na dobę za najlichszą opłatę. zebrań. kooperatywy (pierwsza Sprawiedliwych Tkaczy w Rochdale 1844) broniące przed wyzyskiem handlu detalicznego i szerzące oświatę przez zakładane biblioteki. zorganizowaną w średniowiecznych cechach. Niesprawiedliwość społeczna wywołała rychło próby ratunku i obrony ze strony robotników. dzieci proletariackie pozbawione opieki pracującej matki spędzały czas na ulicach. Dziewczynka z zapałkami). zubożenie mas społecznych. gdy właściciele fabryk mogli stosować lokauty. które sprowadzono do roli stróża nocnego. Zjawia się masowa przestępczość nieletnich. rozszerzały prawa obywatelskie (wolności słowa. Louvain . Powstaje problem „dziecka ulicy". w przeciwieństwie do strajków „dzikich". mansard. Z a n i e w s k i . sądowniczą i wykonawczą. łamanych przy 1957 2 . do urlopu.pozwólcie działać). trzeciego stanu. Pociągnęło to skutki wychowawcze. Powstaje w związku z tym nowoczesny proletariat 3 . a) Demokratyzm nie był produktem rewolucji mieszczańskiej. obalającego monarchię absolutną i ustrój feudalny stanów uprzywilejowanych pod hasłami: wolność. Dom rodzinny stracił siłę wychowawczą. (1776) i ich Konstytucja (1787). opisywany ze współczuciem przez Dickensa czy Andersena {Dawid Cooperfield. wywołał i zaognił kwestię robotniczą. Demokratyzm więc burżuazyjny w sprawie walki klasowej przyznawał robotnikom prawa do strajku. bądź też z pozycji obrony pokrzywdzonych . potem kobiet i najtańszej siły dzieci.potomstwo). zmusił do pracy matkę rodziny i małoletnie dzieci. Ustrój kapitalistyczny wyrósł więc na krzywdzie społecznej mas pracujących. UOrigine du proletariat romain et contemporain. natomiast dziś arbitraż państwowy jest daleko posunięty w stosunku do strajków legalnych. pilnującego majątku przed złodziejami. rozdzieliły od siebie trzy władze: ustawodawczą. pozbawił praw do życia. ogłaszanych prawnie przez związki zawodowe. laisser faire . Tak organizowana produkcja fabryczna szybko eliminowała produkcję rzemieślniczą. stowarzyszeń) głównie jednakże dla właścicieli jakiegoś kapitału. ubezpieczenia od wypadków i choroby. ulżenia w pracy kobiet i dzieci. dążące do programowego rozwiązana sprawy robotniczej bądź to z pozycji ustroju kapitalistycznego z jednej strony barykady. wreszcie Kodeks Napoleoński wprowadziły stopniowo formalną równość obywateli wobec prawa. Proklamacja niepodległości Stanów Zjednoczonych Am. równość i braterstwo. wobec tego potanienie towaru celem pobicia konkurencji wymagało szukania tanich surowców (co rozpętało w XIX wieku walkę państw o kolonie i ich wyzysk ekonomiczny) oraz taniej siły roboczej najpierw niewykwalifikowanych robotników. Nastąpiła gwałtowna pauperyzacja.z drugiej. suteryn. Ruchy społeczno-polityczne XIX wieku a kwestia robotnicza W ramach rozwijającego się ustroju kapitalistycznego od końca XVIII stulecia ukształtowały się dwa ruchy społeczno-polityczne: demokratyzm i nacjonalizm. zaopatrzenia emerytalnego. ściągający masowo w poszukiwaniu zarobku do przeludnionych miast (urbanizacja). wyzyskiwany przez mieszczaństwo i kapitalistów. R. gnieżdżący się w niezdrowych warunkach nędzy mieszkaniowej. w dzielnicach slumsów. posiadający tylko dzieci na własność (łac.

W ten sposób czasowe zlikwidowanie bezrobocia przez interwencjonizm państwowy powoduje wzrost cen i odbija się niekorzystnie na najmniej zarabiających. Następnie utworzenie I Międzynarodówki (Genewa 1864) rozpoczęło historię nowoczesnego ruchu robotniczego. nawet przez Uniwersytet Berliński. czyli wzrostu cen z powodu spadku wartości pieniądza. Po pokonaniu Napoleona Prusy dążą dalej do zjednoczenia politycznego państewek Rzeszy. Z nacjonalizmem więc zawsze wiąże się to. Owen). opartego na uspołecznionej własności środków produkcji i na pracy wszystkich według ich zdolności i możliwości. Zlikwidowanie klęski bezrobocia przez inwestycje państwowe i odpowiednią politykę monetarną przyczyniło się do podreperowania kapitalizmu po drugiej wojnie światowej. żąda dla siebie przywilejów. W wyniku wzrostu potęgi militarnej i ekonomicznej w r. Jednakże pełny proces rozwoju nacjonalizmu wystąpił dopiero na terenie Niemiec. w którym wydatkowanie na nowe modele produkcji przewyższa oszczędzanie. Ogłoszony w r. Od tego czasu zaczął się potęgować imperializm niemiecki. założony w 1809 r. Pokonany traktatem wersalskim (1918) nacjonalizm niemiecki odrodził się jeszcze w postaci faszyzmu w ruchu narodowo-socjalistycznym Hitlera. przekreślając tym międzynarodową solidarność ludzi pracy. rozbijają Francję pod Sedanem (1870). szerzy nienawiść do obcych narodowości (prześladowanie i germanizacja Polaków za Bismarcka. M. Inaczej do sprawy społecznej robotników podchodził drugi ruch w społeczeństwach o ustroju kapitalistycznym . co pośrednio doprowadziło do wybuchu I wojny światowej (1914). rywalizujący na morzu z imperializmem brytyjskim. naiwnie marzący o idealnym społeczeństwie ludzi wolnych i pracujących dla siebie. Grecja. przez studenckie Tugenbundy (Związki Cnoty . zdobywający kolonie i sfery wpływów. Włochy) jako ruch wolnościowy dążący do walki o niezależność narodową. znalazły się pod ciężką okupacją francuską z wyjątkiem Prus. dążącym do zapanowania nad światem. Keynesa (1833-1946) w Ogólnej teorii zatrudnienia. 1871 kanclerz Bismarck ogłasza Cesarstwo Niemieckie. podsycany przez towarzystwa gimnastyczne przygotowujące do walki. język i kulturę niemiecką ponad wszystko.nacjonalizm. w tym celu rozwijają militaryzm. ale który w czasie I wojny światowej przeszedł przez oportunistyczny rozłam. 1848 przez Marksa i Engelsa Manifest komunistyczny pod hasłem Proletariusze wszystkich krajów łączcie się stwarza 10-punktowy program rewolucji proletariackiej obalenia ustroju kapitalistycznego i wprowadzenia dyktatury proletariatu dla budowy społeczeństwa bezklasowego. gdzie począł budzić się duch narodowego oporu. filozof Fichte w Mowach do narodu niemieckiego wynosi historię. wartości dodatkowej. Węgry. wytwarzanej przez robotników ponad to. tworzą sztab generalny.wzór Filaretów). co otrzymują jako wynagrodzenie za pracę. antysemityzm). wolności narodowej (rozbiory Polski 1772-1795) i będących pod okupacją obcej władzy (Serbia. został wyparty przez socjalizm naukowy Karola Marksa i Fryderyka Engelsa. że wynosi on własny naród ponad inne (szowinizm). Pierwszy z nich rozwinął się jako ruch proletariacki samych robotników w postaci socjalizmu i komunizmu. którzy zanalizowali ekonomikę kapitalizmu wykrywając. W sprawie robotniczej zaś nacjonalizm z motywów patriotycznych stara się zapewnić możliwy dobrobyt swoim własnym robotnikom. czy przyczynia się do okresowej utraty równowagi bilansu płatniczego i do inflacji. w wyniku czego tworzy się III Międzynarodówka komunistyczna w 1919 r..pomocy siły i prawa. b) W obronie zaś wyzyskiwanych robotników wystąpiły dwa ruchy: rewolucyjny i reformistyczny. zmuszają ją do kapitulacji i zapłacenia olbrzymiej kontrybucji wojennej. Pierwotny socjalizm utopijny (Saint-Simon. które po bitwie z Napoleonem pod Jena w 1808 r. uzyskując to kosztem wyzysku kolonii lub robotników w krajach gospodarczo zależnych. którego pierwszy rektor. Ten interwencjonizm państwowy we współczesnym kapitalizmie był opracowany przez angielskiego ekonomistę J. którą obrócono na rozwój zagłębia przemysłowego Ruhry. Nacjonalizm zaczął więc wychowywać społeczeństwo w duchu patriotyzmu. internacjonalizm starały się rewolucyjnie usunąć wyzysk kapitalis- . ale wytworzyło społeczeństwo konsumpcyjne. 1971. że źródłem wyzysku jest przywłaszczanie przez kapitalistę tzw. Kształtował się on początkowo od końca XVIII wieku w krajach pozbawionych niepodległości. Wyrazem tych zjawisk społeczeństwa konsumpcyjnego stał się kryzys dolarowy z r. przeprowadzają wojny z Danią i Austrią. który podczas II Międzynarodówki (Paryż 1889) proklamował dzień 1 maja jako święto międzynarodowego proletariatu walczącego z kapitalizmem. procentu i pieniądza (1936) w celu przezwyciężenia stagnacji i kryzysu ekonomicznego. Socjalizm naukowy i komunizm w oparciu o solidarność klasową. Fourier.

Dalszy rozwój ruchu przyniósł drugą encyklikę społeczną Piusa XI Quadragesimo anno (1931). akcjonariat pracy. wprowadzenia swej dyktatury. komunistyczne.Centrum katolickie w Niemczech od 1870 r. polegający na łączeniu się w korporacjach zawodowych wszystkich pracujących w danym zawodzie tak robotników. czyli większości). Mussolini stworzył partię faszystowską. Rozdział systemów wychowawczych Walka o sprawiedliwość społeczną dla klas uciskanych (robotników i chłopów) pomiędzy czterema ruchami społeczno-politycznymi począt- kowo rozgrywała się na płaszczyźnie ustawodawczej. Był to początek czwartego w XIX w. Na drodze upowszechniania się prawa wyborczego posłów w parlamentach powstawały coraz liczniejsze partie polityczne. rozpędzenia parlamentu i zniszczenia partii opozycyjnych. który przemieniał się w państwo wychowawcze. przeprowadziła w Rosji rewolucję październikową (7 XI 1917 r.tyczny człowieka przez człowieka i wprowadzić nową sprawiedliwość społeczną dla ludzi pracy. po wielkim kryzysie ekonomicznym kapitalizmu (od 1929 r. pod wodzą Lenina. według nowego kalendarza). domagał się płacy sprawiedliwej. W wyniku wojny na tle wrzenia społecznego wytworzyły się partie nowego typu. nienawiści i zemsty za krzywdy oraz w duchu bojowości rewolucyjnej. tj.). W odpowiedzi na hitleryzm we Francji dochodzi do stworzenia Frontu Ludowego pod wodzą Leona Bluma. działająca od 1905 r. Podobnie nacjonalistyczna partia Narodowego Socjalizmu Hitlera dochodzi w Niemczech do władzy w 1932 r. opieka nad robotnikami przekształca się w program korporacjonizmu. która od 1922 r. wystarczającej na utrzymanie całej rodziny robotnika i robienie oszczędności. Na terenie Włoch od 1919 r. Początkowy paternalizm. tj.). zakończonej klęską cesarskich Niemiec i Austrii. kasy zapomogowe i pożyczkowe. miłości Boga i bliźniego. czyli tzw. które zależnie od programu podzieliły się na prawicowe (nacjonalistyczne i demokratyczne. chłopskie) oraz na centrowe (chrześcijańskie . prawicowego socjalisty (od 1936 r. opanowując swą doktryną całe społeczeństwo. Ruch społeczno-katolicki miał charakter reformistyczny i przeciwstawiał się tak kapitalistycznemu liberalizmowi. wprowadza autarkię (samowystarczalność) gospodarczą i przygotowuje wojnę w odwet za traktat wersalski. wprowadził udział robotników w zyskach przedsiębiorstwa. których rywalizacja o imperium światowe Niemiec i Anglii doprowadziła do wybuchu I wojny światowej (1914-1918). która odnowę ustroju społecznego opierała na prawie miłości i sprawiedliwości społecznej. jak i socjalistycznej rewolucji. ruchu społecznego . Rozproszkowanie stronnictw nie dawało żadnej partii opozycyjnej przewagi w stosunku do nacjonalizmu lub liberalizmu burżuazyjnego. Dalsze pogłębianie ruchu nastąpiło po drugiej wojnie światowej. który w pierwszej encyklice społecznej Leona XIII Rerum novarum (1891) zalecał rozszerzenie własności prywatnej na możliwie największą ilość ludzi. W tym samym roku Wiosny Ludów 1848 w Kolonii został zwołany przez późniejszego biskupa Moguncji. Inne natomiast o charakterze faszystowsko-socjalistycznym dążyły do opanowania władzy na drodze zamachu w państwie. wywołującym olbrzymią klęskę bezrobocia.katolickiego. c) Natomiast ruch reformistyczny ukształtował się wśród katolików. Emanuela Kettelera. W Polsce natomiast po odzyskaniu niepodległości i uwolnieniu się od zaborców w 1918 r. który rozwinął chrześcijańskie związki zawodowe. liberalne) i lewicowe (socjalistyczne. Pierwszą z nich była Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji (bolszewików. następnie starały się o wprowadzenie swej ideologii w całym kraju. ustanowiła dykataturę proletariatu i utworzyła pierwsze państwo socjalistyczne. wprowadziła dyktaturę wojskową. po raz pierwszy poza murami kościoła wiec robotników chrześcijańskich dla zorganizowania środków poprawy sytuacji gospodarczej w duchu miłości i sprawiedliwości ewangelicznej. przyznawał robotnikom prawo do zrzeszania się i głosił zasadę ograniczonej interwencji państwa w sprawy społeczne. . W tym celu rozwijano oświatę i wychowanie mas robotniczych w duchu świadomości klasowej. zainicjował ubezpieczenia społeczne i prawodawstwo pracy. Praktyczne zdobycze ruchu społeczno-katolickiego znalazły potwierdzenie w dokumentach Kościoła. jak inżynierów i kierowników oraz właścicieli przedsiębiorstw. 3. dzięki czemu demokratyzm francuski dąży do stworzenia własnego państwa wychowawczego. wychowując masy społeczne w duchu moralności chrześcijańskiej. początkowy okres sejmokracji kończy się dyktaturą Józefa Piłsudskiego (od 1926-1935) i wzrostem faszyzującej polityki mocarstwowej sanacji z programem „wychowania państwowego" wszystkich obywateli razem z wieloma mniejszościami narodowościowymi.).

czyniąc początkowo sprawę robotniczą kwestią moralną. 3-13. 20-47. chorych. w wyniku której siłami koalicyjnymi demokracji burżuazyjnej i demokracji radzieckiej został rozbity faszyzm. psychicznie upośledzonych. kultury. płci lub religii. lecz dążył do chrystianizacji świata przez „odnowienie wszystkiego w Chrystusie" (instaurare omnia in Christo .in. Populorum progressio Pawła VI z 1967 r. wywołanej emigracją zarobkową. T u r o w s k i . „Tygodnik Powszechny" 1971 nr 24 s. Pacem in terris Jana XXIII z 1963 r.) oraz Salazara w Portugalii. jak pokój między narodami (enc. Węgry. Katolicka nauka społeczna akcentowała wyzwolenie proletariatu na drodze uwłaszczenia oraz postulowała ustrój samorządu społeczno-gospodarczego według zasady pomocniczości ogłoszonej przez Piusa XI w encyklice Quadragesimo anno (1931 r. M a j k a . Warszawa 1962 s.Dziecko w systemie hitlerowskim. Czechosłowacja. co pokój" (enc. NRD i Chińska Republika Ludowa). Chrześcijanie wobec nowych problemów społecznych. Jedynie ruch społeczno-katolicki nie miał celów politycznych. W. J. jak spychanie na margines społeczny nowej kategorii ludzi „biednych" (starych.). a od 1949 r. a po soborze Watykańskim II (1962-1965) unowocześnił się przez włączenie do programu chrześcijańskiego działania wszystkich wyłaniających się problemów społecznych współczesnego świata dla ich rozwiązania w duchu pokoju. społecznie niedostosowanych itp. „Zeszyty Naukowe KUL" 1971 nr 2 s. 2° . 4 cie współczesnym {Gaudium et spes 1965) nowych problemów społecznych. jak skutki urbanizacji.wychowania socjalistycznego w Związku Radzieckim i w krajach demokracji ludowej (od 1945 r.Tak więc w okresie międzywojennym nacjonalizm wytworzył faszystowskie państwo wychowawcze {Erziehungsstaat). Pius X. gdyż „rozwój oznacza to samo. tj.wychowania chrześcijańskiego. Francja i inne kraje Zachodu) oraz 3° . Idea korporacjonizmu chrześcijańskiego natomiast została poza Włochami Mussoliniego przejęta przez gen. Dalsze zaś encykliki społeczne ukazywały cele nowoczesnego świata. Mater et Magistra Jana XXIII wyszła poza sprawę robotniczą i objęła zasadami ewangelicznymi problemy ludności wiejskiej. Polska. ale uległa wypaczeniu przez wojskową dyktaturę faszystowską. postępu gospodarczo-społecznego narodów dla wzrostu dobrobytu zamiast wydatków na zbrojenia4. Kongresów Eucharystycznych.) zajął się rozwiązywaniem w duchu Konstytucji soborowej o Kościele w świeK. zmieniających się problemów współczesnego świata i człowieka. Po drugiej wojnie światowej więc od 1946 r. Tymczasem w okresie międzywojennym wychowanie prowadzone w duchu militaryzmu. odwetu i imperializmu w państwach faszystowskich przyspieszyło wybuch II wojny światowej (1939-1945). 1903-1914). rozwinął się w kierunku odnowy całego ustroju społecznogospodarczego na zasadach ewangelicznych sprawiedliwości i miłości społecznej. Nastąpiło więc po I wojnie światowej ożywienie katolicyzmu w postaci ruchu misyjnego. 6 K. 1.św. jak przejawy krzywdy społecznej spowodowanej dyskryminacją za różnice rasy. Czwarty zaś system Ks. Brytania. Od encykliki Rerum novarum do Mater et Magistra. obowiązku współpracy i pomocy międzynarodowej. S o s n o w s k i . pochodzenia. Rumunia. Ohne Mitleid. nie tworzył swego państwa. odrodzenia literatury i sztuki katolickiej. 4-5.) oraz rozwój wszystkich narodów łącznie z zacofanymi na drodze rozwijania każdego człowieka przez wychowanie.wychowania liberalnego w demokracjach państw kapitalistycznych (USA. komunizm doprowadził do powstania radzieckiego państwa socjalistycznego. demokratyzm zaś bronił ustroju kapitalistycznego i posiadanych kolonii. W ten sposób ruch społeczno-katolicki. postęp kulturalny i rozwój gospodarczy narodów jako jedynego sposobu dojścia do pokoju. rozwoju gospodarczego zróżnicowanych regionów w kraju. Franco w Hiszpanii (od 1938 r. a hitlerowski system wychowania 6 nacjonalistycznego potępiony jako nieludzki przez Trybunał Międzynarodowy w Norymberdze. prowadzonego przez Kościół katolicki w dostosowaniu się do aktualnych. nauki i uniwersytetów katolickich (wyrazem tego stał się m.). rozpoczęła się rywalizacja pokojowa na skalę światową trzech pozostałych systemów wychowania. Po drugiej wojnie światowej kwestia społeczna w enc. uzależnieniem państw od międzynarodowych przedsiębiorstw5. Prowadziło to do przebudowy ustroju społecznego i jego odnowy na zasadzie sprawiedliwości i miłości społecznej. Bułgaria i Jugosławia. Katolicki Uniwersytet Lubelski). Akcji Katolickiej jako apostolstwa świeckich pod przewodnictwem hierarchii (Pius XI1922). sprawiedliwości i miłości. 5 . Wreszcie list apostolski Octoąesima adveniens Pawła VI (1971 r. dla których nie ma miejsca w społeczeństwie uprzemysłowionym. 1° . nadużywaniem środków masowego przekazu. od 1918 r. niedorozwojem gospodarczym młodych narodów.). których ofiarami są buntująca się młodzież oraz kobiety. sądzący zbrodniarzy wojennych.

analfabetyzmem) stanowi podstawową ideę współczesnego humanizmu. B e r e z o w s k i . do których należą: 1) ochrona przed wojną. . co współcześnie nazywa się personalizmem (łac. Wreszcie piąty kierunek wychowania UNESCO zaleca. 2) wiara w prawa zasadnicze człowieka. w Egipcie. Ghana . Warszawa 1963. Veronese był dyrektorem naczelnym UNESCO. Dała temu wyraz deklaracja UNESCO. głoszonego przez II Sobór Watykański. Tak tedy wychowanie poczucia ludzkości {humanitas) wobec innych ludzi w celu społecznego niesienia im pomocy wszelkiego rodzaju także pomocy przez rozpowszechnianie oświaty i kultury wraz z troską o zaspokojenie ludzkich potrzeb fizycznych i duchowych (np. Algeria . a przywrócenie „zasad godności. która głosi: „Celem organizacji jest przyczynić się do utrzymania pokoju i bezpieczeństwa przez pogłębienie . głoszącej nierówność ludzi i ras. Organizacja Narodów Zjednoczonych. walka z nędzą. głodem. Rywalizacja kulturalna wszystkich współczesnych systemów wychowania rozwija się od 1945 w ramach UNESCO . zabezpieczenia pokoju i realizacji celów ONZ 8 .współpracy narodów dla zapewnienia ogólnego poszanowania sprawiedliwości. mowy lub religii". do czego zmierzają prowadzone w różnych krajach eksperymentalne szkoły UNESCO. W związku z tymi celami Statut UNESCO ustawia jakby pięć drogowskazów dla wychowania współczesnych ludzi. Warszawa 1962. chorobami. a także Międzynarodowy Katolicki Komitet Koordynacyjny. równości i wzajemnego szacunku ludzi". nauki i kultury . stąd też naczelny kierunek nowej orientacji w wychowaniu wskazuje idea pokoju międzynarodowego jako konieczność wychowania w ideologii pacyfizmu lub irenizmu. Tworzy to postulat wychowania w poczuciu poszanowania praw należnych człowiekowi jako osobie. praworządności oraz praw człowieka i podstawowych swobód. w której bierze udział tak blok państw kapitalistycznych. rezultaty których poszerzają pole badania pedagogiki porównawczej.Organizacja Narodów Zjednoczonych dla Spraw Wychowania.za pomocą wychowania. w równe prawa płci i wielkich czy też małych narodów. C . wolności i pokoju". który wszystkie narody muszą wypełnić w duchu wzajemnej pomocy i troski".1957. przystąpił Związek Radziecki) i neutralnych.1962). Nauki i Kultury (z siedzibą w Paryżu). które Karta Narodów Zjednoczonych przyznaje wszystkim narodom świata bez różnicy rasy. która w zagadnieniach religijnych staje się też ideologią ekumenizmu. Drugi kierunek dotyczy wzajemnej znajomości dążeń i życia narodów celem usunięcia różnic między nimi jako źródła podejrzliwości i nieufności.osoba). by pokój nie 8 I s o c o i I c i r o H a t a n o . Czwarty kierunek nakazuje „szerokie rozpowszechnianie kultury i wychowania ludzkości" jako „święty obowiązek. 7. Trzeci kierunek wskazań to obalenie doktryny rasizmu. krajach arabskich oraz w obozie państw neutralnych wyzwolonych z ucisku kolonialnego (India 1947.wychowania nacjonalistycznego zaczął się odradzać od 1949 w RFN. pojednania religijnego. Jest to kierunek wychowania moralnego ludzkości w „duchu sprawiedliwości. 3) ustalenie warunków sprawiedliwości i poszanowania umów międzynarodowych. w godność i wartość jednostki. 9 E. Wychowanie narodów w powiązaniu z rozwojem wiedzy naukowej i kultury stało się 7 więc tu środkiem naprawy. Dziecko Hirosimy (tł. jak socjalistycznych (od 1954 r. Ciekawa historia ONZ. O s m a ń c z y k . a po wojnie sueskiej od 1956 r. z franc). więc i ochrona pokoju w umysłach ludzi musi być zbudowana". Konieczność nowej orientacji w wychowaniu Tragedia II wojny powszechnej zakończona atomową zagładą Hirosimy i Nagasaki 7 podyktowała konieczność zapobieżenia przyszłej katastrofie całej ludzkości. R o z d z i a ł II CHARAKTERYSTYKA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWANIA 1. rozdział i rozbicie ideowe współczesnych systemów wychowawczych nie wyklucza możliwości porozumienia i współpracy na terenie przyjaźni i zbliżenia między narodami. Pierwszy z nich brzmi: „Ponieważ wojny biorą początek w umysłach ludzi. z ramienia którego w latach 1959-1961 przewodniczący Akcji Katolickiej we Włoszech D. 4) popieranie postępu i lepszego poziomu życiowego z uwzględnieniem większej wolności9. Jak widzimy. persona . Lublin 1946 s.

małżeństw na próbę jako należnego jej prawa moralnego. która stała się elitą społeczeństwa i tworzyła grupy nacisku. W takich warunkach dyskryminacji i nieludzkiego bytu gromadziły się siły rozpaczy i nienawiści. Szukając przyczyn takiej właśnie nowej orientacji wychowania w świecie powojennym.opierał się wyłącznie na politycznych i ekonomicznych układach rządów. małżeństw koleżeńskich. Wyraziło się to dobitnie nawet w klasowości szkoły wyższej i średniej. zewnętrznie pozornie solidnej i wypłacalnej. pogardy dla człowieka i nierówności stanowych jako winnych współczynników katastrofy wojennej zmusiła do zmiany orientacji wychowania we współczesnych systemach wychowawczych. okupacje i nędza. Miejsce dawnej arystokracji rodowej w tym ustroju zajęła plutokracja. różnicowało społeczeństwo. Konieczność więc wyeliminowania rozkładu moralnego. przyczynił się również ewolucjonizm. Do zmian ocen w kategoriach norm światopoglądowo-moralnych XIX stulecia. pochodzących z lumpenproletariatu. Zdechrystianizowana moralność mieszczańska11. ale także w tzw. Pojęcie nowoczesnego systemu wychowania i jego budowa Poznany statut UNESCO. że pierwsza i druga wojna światowa były nie tylko spowodowane przyczynami spoleczno-politycznymi. która walcząc z filisterstwem dorosłych dążyła do usankcjonowania. Wandervogel 12 ). skoro człowiek miał być tylko wyższym rozwojowo gatunkiem zoologicznym jako produkt ewolucji kierowanej prawem walki o byt. a masy pozostające w nędzy pozbawiało prawa do życia. Łódź 1956. byle bez wywoływania skandalu. np. odpowiedzialnej za zobowiązania firmy. a odejście od tradycyjnej moralności chrześcijańskiej nie było równoznaczne z wpojeniem społecznie skutecznych motywów laickiej etyki. miała być z natury rasą panów. Przeniesione na człowieka prawa walki podbudowały teorię rasizmu. rozdzielało ludzi od siebie dystansem nie do pokonania. podwójnej moralności. O s s o w s k a . homoseksualizm w organizacji młodzieży niemieckiej np. Został on wykorzystany przez ideologię faszystowsko-nacjonalistyczną do stworzenia m. Majdanek. 83-84. w narkomanii morfinizmu czy alkoholizmu. G. lecz „musi opierać się o intelektualną i moralną solidarność 10 ludzkości" . którzy powinni inne „podłe" rasy wytępić (prawodawstwo antysemickie) lub uczynić niewolnikami. Treblinka i wiele innych). trzeba zwrócić uwagę na to. W takich warunkach szczególnie młodzież deprawowała się. przeznaczonej dla młodzieży warstw uprzywilejowanych i dobrze sytuowanych. co wyraziło się nie tylko we wzroście w krajach cywilizowanych XIX wieku przestępczości nieletnich. Przede wszystkim rozwój kapitalizmu z jego niesprawiedliwością społeczną przyczynił się do demoralizacji społeczeństw. a przymusowości szkoły elementarnej i prywatnej zawodowej dla ludu i drobnomieszczaństwa. S. kierujące polityką i życiem. który podzielił społeczeństwa na klasy oświecone i wyższe. UNESCO . Najwyższa rasa biała. Moralność mieszczańska. Zapolskiej: Moralność pani Dulskiej). w których piece krematoryjne kończyły naukowo opracowany proces wyniszczenia ludności okupowanej. Wreszcie poza przyczynami moralnymi i światopoglądowymi do upadku kultury europejskiej przyczynił się sam ustrój klasowy. „Nowa Szkoła" 1946 nr 6-9 s. wewnętrznie zaś i po cichu. „Znak" 1961 nr 84 2. 774.Statut. które łatwo było skierować do bratobójczej walki i rewolty przeciwko ustalonemu „nieporządkowi". w epidemii samobójstw. władza finansjery. Posiadanie więc bogactwa stało się miernikiem wartości ludzi. zgniłej i niemoralnej (Por. s. w perwersji płciowej (np. w gangach chuligańskich. spekulacje i migracje. „czasach pogardy" hitleryzm podeptał wartość i godność osoby ludzkiej i doprowadził w czasie wojny do zbrodni ludobójstwa w obozach zagłady (Oświęcim. według której ludzie nie są sobie równi. panujące oraz klasy pariasów społecznych i nowoczesnego niewolnictwa pracy.in. ustalający kierunki działania wychowawczego dla utrzymania pokoju na przyszłość jest wyznaniem wiary . Demoralizacja młodzieży warstw wyższych społecznie przejawiła się w seksualizmie. Proces emancypacji młodzieży współczesnej. typu nordyckiego długogłowych blondynów. buncie obyczajowym młodzieży najpierw amerykańskiej po I wojnie. ale także postawami moralno-światopoglądowymi ludzi. K u n o w s k i. teorii rasizmu. Z kolei falę rozkładu moralnego społeczeństw i ich młodzieży spotęgowały wojny. oparta na sile pieniądza i na przewadze prawnej mężczyzny nad kobietą doprowadziła do tzw. W okresie międzywojennym w tzw. Interpretowany przez nią ewolucjonizm zatarł zasadni10 11 12 czą różnicę między człowiekiem a zwierzęciem. M.

wiedzy i przekonań społeczeństwa danego czasu. samorząd szkolny.. wychowania organizacyjnego w instytucjach (np. społecznym i kulturalno-oświatowym do praktycznej realizacji. Żeby zapewnić zgodność harmonijnego a nie konkurencyjnego działania tych składowych systemu oświatowego muszą być one osadzone jakby na tej samej osi i funkcjonować zgodnie z ideami systemu wychowawczego. dostosowanego do zagadnień rozwijania i wychowywania ludzi. które tworzą określony system pedagogiczny. który powinien wskazywać drogę i przyświecać w realizacji praktycznej każdego systemu państwowego w dziedzinie publicznej oświaty i wychowania. jak internaty. wychowawczych. W związku z tym należy odróżniać pojęcie systemu oświatowego od systemu wychowawczego w danym państwie. służących do realizacji wychowania. które płynie z instytucji oświatowych pozaszkolnych jak biblioteka. oświaty powszechnej i kultury masowej. Każda z tych czterech składowych instytucji szkolnych. radio. brak równości i wolności wśród ludzi. oświatowych i kulturalnych w systemie oświatowym ma własne treści i programy oddziaływania na wychowanków młodocianych i dorosłych.). cele wychowania w instytucjach pomocniczych. nauczania i przekazywania kultury. stając się systemami szkolno-oświatowymi. którzy mają osiągnąć wyznaczone cele. pomocniczymi. który uzasadnia i ustala cele nauczania systematycznego w szkole. W o ł o s z y n . aby zapobiec takim przyczynom wojen. studia podyplomowe).w skuteczność wychowania w określonym duchu. które z jednej strony obejmują wychowanie instytucjonalne zawarte w całokształcie organizacji szkolnictwa ogólnokształcącego (szkoła podstawowa. opracowane naukowo i ze znawstwem przez właściwą pedagogikę światopoglądową. klub sportowy. zasad i norm postępowania wychowawców regulujących działanie systemu oświatowego nie powstaje przypadkowo. System oświatowy tworzy całość szkolnictwa od przedszkola do uniwersytetu oraz wszelkich innych instytucji oświatowo-wychowawczych. domy młodzieżowe lub akademickie. Współcześnie systemy oświatowe bardzo się skomplikowały. organizacje młodzieży. 292. które znów powinny działać i praktycznie realizować się w treściach i programach systemu oświatowego. Warszawa 1962 2 t. teorii i praktyki wychowawczej dla skutecznego oddziaływania wszystkich instytucji szkolno-wychowawczych i oświatowo-kulturalnych nie odbywa się wprost przez zazębianie się i ścieranie jakby trzech trybów. Pojęcie systemu oświatowego (W:) Zasady pedagogiki. stanowiących system oświatowy wraz z ich pedagogizacją.ideologii pedagogicznej danego społeczeństwa z powiązaniem jej z systemem wychowawczym celów za pomocą zasad polityki oświatowo-wychowawczej oraz 2° . jak upadek moralności. oraz cele kształcenia przez kulturę masową. zakłady poprawcze itp. sanatoria. lecz pochodzą właśnie z przyjętej ideologii pedagogicznej. z drugiej zaś strony tzw. oraz z kultury masowej za pośrednictwem środków społecznego przekazywania myśli jak: prasa. przy tym całość taka jest zorganizowana jednolicie na zasadach polityki oświatowej określonego państwa 1 3 . toteż jak gdyby pasem transmisyjnym są tutaj zasady polityki oświatowej i wychowawczej. średnia i wyższa. Kształtująca się więc ideologia pedagogiczna daje napęd. Jednakże zasady te w nowoczesnym państwie wychowawczym nie wynikają już z aktualnie układających się konfiguracji społecznych i gry sił politycznych. przychodnie. jak i dorosłych obywateli. Dlatego też pedagogika światopoglądowa w całości systemu współczesnego wychowania od- . 1 s. muzeum. to znaczy wyznawanego przez państwo światopoglądu. porusza system wychowawczy idei i celów. W postulatach wychowawczych więc UNESCO zawarte są podstawowe idee. za pośrednictwem pedagogizacji tych instytucji. nieposzanowania praw człowieka. lecz kształtowany jest pod wpływem potrzeb. S. a więc szkolnictwa. szkoła przyzakładowa) i szkolnictwa specjalnego wraz z instytucjami wychowującymi. wychowanie równoległe. doświadczenia. bursy. Stąd zadaniem takiej pedagogiki światopoglądowej staje się ukazanie: 1° . co razem wytwarza ideologię pedagogiczną przyjętą przez przodującą grupę społeczeństwa za obowiązującą normę życia.zespołu instytucji wychowujących. która jest przekazywaniem całego dorobku pedagogiki światopoglądowo zorientowanej wychowawcom szkolnym. lecz wymaga inspiracji światopoglądowej i transmisji ruchu danego przez napęd ideologiczny. telewizja. które założenia ideologii pedagogicznej przenoszą dla uruchomienia systemu wychowawczego celów. internat. czyli kształcenia tak młodych. harcerstwo itp. cele oświaty pozaszkolnej 13 Por. Oczywiście system wychowawczy jako zespół idei i celów wychowawczych. film. organizacja młodzieżowa. dom kultury itd. Współdziałanie ze sobą tych trzech elementów współczesnego wychowania: ideologii. technikum. by te właściwie funkcjonowały w instytucjach systemu szkolno-oświatowego. zawodowego (zasadnicza szkoła zawodowa.

jak i całości systemu wychowania. System wychowawczy bowiem jako układ ideowy ukierunkowuje i kształtuje pozostałe układy (teoretyczny i praktyczny) danego sposobu wychowania w społeczeństwie i państwie. przekształcająca funkcja nauki pedagogicznej występuje szczególnie wyraźnie. Z tego ostatniego stwierdzenia wynika. służące dydaktycznie do uzmysłowienia czegoś lub jako pomoc przy poznawaniu zjawisk (np.grywa podwójną rolę: po pierwsze . gdy jest ona powołana do opracowania raportu o stanie oświaty dla władz państwowych. chociaż tworzy wzór idealny do naśladowania. Dzięki temu każdy współczesny system wychowania jest idealnym modelem i prototypowym wzorem do urzeczywistnienia w życiu społecznym. W związku z tym system wychowawczy konstruuje ideał człowieka doskonałego jako cel realizacyjny wychowania oraz określa 14 15 Por. modeluje futurologicznie konstrukcje. która naukowo bada i opisuje całość systemu. Por. to przecież sam nie naśladuje i nie odtwarza istniejącej rzeczywistości.kontrolną. a więc wydajność i jakość wyników wychowawczych. który to system uruchamia jak gdyby drugi system oświatowy wszelkich instytucji wychowujących dzieci. teoretycznych i praktycznych. że celem charakterystyki porównawczej współczesnych systemów wychowania można się ograniczyć do analizy głównie zespołu idei wychowawczych nie wchodząc głębiej w system oświatowy czy tezy pedagogiki światopoglądowej. a więc zespół całego szkolnictwa. lecz oceniając funkcjonowanie systemu i jego efektywność przyczynia się do wykrycia błędów i usterek.interpretacji całej rzeczywistości.odwzorowania. młodzież i dorosłych danego społeczeństwa. lecz tę rzeczywistość wychowawczą konstruuje. Trzeci układ teoretyczny tworzy pedagogika światopoglądowa całego systemu wychowania. jak to się stało u nas w Polsce w latach 1971-1972. W związku z tym twórcze modele-konstrukcje mogą kontrolować prawidłowość ich od15 wzorowywania jako prototypu .wzory wychowawcze dane do naśladowania (np. 3° . stając się czynnikiem usprawniającym i doskonalącym. który jako zasadniczy plan działania wychowawców ma być realizowany przez system oświatowy i jako kryterium oceny użyty przez pedagogikę światopoglądową dla określenia efektywności i wyników wychowania. 21-31.badawczą. Współczesna nauka o modelach (modelistyka) rozróżnia kilka ich typów: a) modele . Otóż każdy nowoczesny system wychowania jest takim twórczym modelem-konstrukcją. stwierdzającą naukowo strukturę i stan tak części składowych. nie deklaratywno-werbalny). jak np. Toruń 1962 s. wynikające z układu stosunków logicznych odwzorowanych w teoriach poszczególnych struktur rzeczywistości.koncepcji człowieka. że głowicą wyróżniającą dla określonego systemu współczesnego wychowania jest jego system wychowawczy idei i celów. A. Ta tworząca. Przy tym miernikiem oceny są założenia ideologii pedagogicznej danego systemu wychowawczego. 14—18. Taka decydująca funkcja systemu wychowawczego idei i celów powoduje to. Układ ideowy tworzy pierwszy system wychowawczy idei i celów wychowania wraz z zasadami polityki oświatowo-wychowawczej. O systemie wychowania. Dlatego też w istocie system wychowania jest zespołem idei. Modele takie. pedagogika światopoglądowa odbija tylko stan faktyczny. Ale poza tym są c) modele jako idealne konstrukcje. Warszawa 1970 s. jak i funkcjonowanie całości. Dwa studia z teorii naukowego poznania. W całości biorąc pojęcie współczesnego systemu wychowania w określonym światopoglądzie jest złożone. system wychowawczy celów oraz istniejący system oświatowy instytucji pracujących w danym systemie współczesnego wychowania. 2° . tym samym włącza się jako ważne ogniwo pośrednie w całość systemu wychowania. a po drugie . który ma być odtworzony i powielony w systemie oświatowym państwa. oceniającą prawidłowość działania systemu i jego efektywność. ale także ocenia. model mędrca lub świętego) oraz b) modele . Przy tym system wychowania. miniatura wieży Eiffla lub model maszyny parowej). oświatowych i kulturalnych ośrodków masowego przekazu. począwszy od skali narodowej a kończąc na lokalnych systemach wychowania pojedynczych placówek szkolnych lub oświatowo-wychowawczych14. I. L e w i n. które powinny realizować założenia światopoglądowe danej ideologii pedagogicznej. kontroluje i udoskonala tak strukturę. .koncepcji życia moralnego ludzi oraz 4° . które dotyczą: 1° . modele atomu Bohra mają w nowoczesnej nauce charakter odkrywczy i uzasadniający. instytucji społeczno-wychowawczych. Jako nauka konstatująca i przedstawiająca rzeczywisty stan (tzw. których pedagogika światopoglądowa zmieniać nie może. W jego budowie należy wyróżnić trzy układy elementów: ideowych. stają się bowiem punktem wyjścia do hipotezy teoretycznej a następnie konkretnego planu złożonego działania.koncepcji życia społecznego. stawia wnioski i postulaty. D ą b s k a.

z ang. Dlatego też jako wielokształtne źródła inspiracji celów społecznych. C h a b a 1. zróżnicowały się w kulturze europejskiej w trzech kierunkach: miłości. celu i ideału człowieka) oraz w rozwiązywaniu takich samych problemów w odmienny sposób płyną z dwu źródeł: z założeń światopoglądowych oraz z założeń filozoficznych. Tak właśnie poznany statut UNESCO zawiera w sobie ogólny model problemów współczesnego wychowania. a) Idee światopoglądowe. najpierw przyjrzymy się tym źródłom. W tej ostatniej zasadniczą rolę odgrywa nauka o dobrym moralnie postępowaniu i życiu człowieka. Dlatego też ideał „nowego człowieka" w wychowaniu katolickim stanowi doskonały chrześcijanin.1 J 4.8). naśladujący Chrystusa 18 .idea kierownicza humanizmu. L o c h .). gdyż można było je rozumieć w sensie religijnym lub tylko świeckim. W.idea nowego człowieka. miłością życzliwości i przyjaźni . wolności i walki. Vers une anthropologie philosophiąue. politycznych. 66-67. wobec tego zawiera w sobie wszelkie zastosowanie konkretne. P i u s XI. z których wypływają zasadnicze różnice w interpetacji tych samych problemów do rozwiązania w nowoczesnym wychowaniu. Die anthropologische Dimension der Padagogik. Kim jestem ja . vol. W ten sposób powstawały hasła. dobra i zła. która zabarwia całość systemu jakby na jednolity kolor. Idee te tworzą syntezę. czyli człowiek święty życiem. 3° . którego należy wychować. „równość" jako cel walki lub „niepodległość" jako konkretyzacja wolności. Dlatego też zanim zanalizujemy właściwości każdego z nich. ujmująca człowieka jako osobę wraz z należnymi jej prawami oraz 4° . Zanim jednak przejdziemy do scharakteryzowania tych trzech idei naczelnych w poszczególnych światopoglądach. określająca społeczną realizację zaspokojenia podstawowych potrzeb człowieka. składający się z pięciu postulatów. ujmujących świat i rzeczywistość w jednolitą całość oraz pochodzący z danych wiedzy naukowej o człowieku tzw.miłość. Pierwsze 16 W. z franc). „braterstwo" zamiast miłości. ukierunkowujących działanie pedagogiczne. Taka miłość ma charakter duchowy i osobowy. dotyczą naczelnej idei określonego poglądu na świat. R. Warszawa 1971. Miłość przetwarzająca. Miłość ta jednoczy społecznie i daje pokój. W oparciu o te teorie elementów wychowawczej rzeczywistości w każdym współczesnym systemie wychowania tworzy się: 1° . jak wiemy z historii. ujmującej ostateczne źródła rzeczywistości (bytu) jako Absolut. Paris 1964. Paris 1968. z łac). ujmujących podstawowe aspekty rzeczywistości na podstawie zracjonalizowanego i uogólnionego doświadczenia. Drugie zaś założenia filozoficzne mają charakter zintelektualizowanych twierdzeń. 1-2. Essen 1963. a równocześnie nie da się przez nie wyczerpać i zastąpić.człowiek? Zarys antropologu chrześcijańskiej (tł. nauka o istocie człowieka jako osobie ludzkiej oraz nauka o prawdziwie ludzkich stosunkach między ludźmi. Miłość ta rozlewa się na cały świat. jest miłością darzącą 17 i tworzącą dobro. 2° . służących do urzeczywistnienia celu. nawet nieprzyjaciela. a pochodzą z najgłębszej intuicji poznawczej. że próbowano konkretyzować ich cele. Le T r o c ą u e r . pomijając jako mniej wykształcony system wychowania nacjonalistycznego. antropologii filozoficznej16. że hasła te są lepsze. Kielce 1947 s. Każdy z tych systemów tworzy odrębny model wychowania „nowego człowieka". liberalny i socjalistyczny. Jednakże realizacja problemów wychowania obecnie na świecie nie jest jednolita. szczyt doskonałości i najwyższy cel dążeń i duchowych pragnień ludzi. trzeba podkreślić ich wielokształtność. wolność i walka dały podstawy różnym światopoglądom. jest więc wyższa ponad miłość cielesnego upodobania i pożądania. G r a n a t . . Pierwsze chrześcijaństwo głosi Boga miłości („Bóg jest miłością" . normę i typ określonego poglądu na świat. Miłość chrześcijańska wzoruje się na Miłości najwyższej.idea kierownicza personalizmu. Źródła zróżnicowania systemów wychowawczych Różnice w ujęciu tych samych elementów konstrukcyjnych w modelach wychowania (np. a równocześnie człowiek o postawie otwartej 17 18 Ks. zawiera się w miłości Boga i bliźniego.zespół warunków. A. a wynikających z założeń światopoglądowych i uzasadnień filozoficznych.idea kierownicza moralizmu. praktyczniejsze. C. dotycząca pojmowania moralności. Rozumienie każdego z nich było tak różnorodne. lecz rozbita światopoglądowo na 3 zasadnicze systemy wychowania: chrześcijański. Antropologia filozoficzna (tł. Miłość ta jest zawsze gotowa do ofiary ze siebie na rzecz dobra innych. 3. według prawa Bożego. „Znak" 1951 nr 30. V a n P e u r s e n . wychowawczych . R. Tymczasem naczelna idea światopoglądu tworzy ideał. Sądzono przy tym. Encyklika o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży (tł. jak np.

20 Por. walka klasowa . R. albo z wiary w nieograniczony postęp kulturalny wolnej twórczości. Konstytucje. energię. co nie jest łatwe i musi być przez człowieka wywalczone w samym sobie. Absolut pojęty jako duch obiektywny. Nawet w świecie atomów panuje indeterminizm i zasada nieokreśloności {Heisenberg).powiada św. który w sposób wolny daje odpowiedź swoją miłością na miłość Bożą i wyraża ją w miłości bliźnich.wobec współczesnego świata. Miłość. jej nowość i oryginalność. który dokonuje się ewolucyjnie. G a r a u d y . ludzi. jako świadomość. a Chrystus zaś zapowiedział: „Nie sądźcie. rozlany jest w całej naturze. dotyczących całej rzeczywistości: a więc albo z wiary religijnej w Boga. chociaż istotę wolności rozumie jako „uleganie konieczności" (Fr. P.zarys filozofii kultury. lecz. stanowi zewnętrzne ograniczenie wolności. Wreszcie socjalizm postawił ideę walki na szczycie swego poglądu na świat. Ideał szczerego demokraty-liberała tolerancyjnego wobec wszystkich. Niech nikt nie szuka własnego dobra.12). Paweł (Ef6. Stąd „nowy człowiek" socjalizmu to indywidualność świadoma klasowo 2 ^poświęcająca swe życie dziełu rewolucji. że mimo ekskluzywności w naczelnej pozycji idei światopoglądowych istnieje między nimi konieczne współwystępowanie. obejmująca całą rzeczywistość. reprodukcji. Ideałem wychowania jest Por. działającej w liberalizmie (łac. Warszawa 1947. dającej w nim świadectwo o Chrystusie. a także jako popęd do samoodtwarzania się. Marksizm a osobowość (tl. a więc walka życia ze śmiercią. wolność indywidualizmu. powszechnych zasad moralności czy religii. nowego ze starym. uzupełnianie się. Różnice światopoglądowe więc między nowoczesnymi systemami wychowawczymi wynikają z odmiennych koncepcji. zwalczającego tylko przymus. ponieważ duch ten to siła twórcza. 313-324. B. lecz walka zorganizowanych mas. wreszcie jako całe życie duchowe tworzące wszystkie dzieła kultury 2 0 . Nie jest to walka wszystkich przeciwko wszystkim. gwałt. Leipzig . lecz dobra bliźniego" . do działania i twórczości. nawet nieprzyjaźnie nastawionych. Poznań 1968 s. Życie duchowe . tworzy prawa (emergencja). Równocześnie miłość bliźniego wymusza nałożenie ograniczeń swojej wolności. aktywna i samodzielna. w których występuje idea naczelna. wolność i walka nie wykluczają się całkowicie. a równocześnie wolna od wszelkich więzów tradycji. ale w postaci zinterpretowanej przez ideę naczelną. „Wszystko wolno. istot. ale nie wszystko buduje. dekrety. albo też z wiary w człowieka i konieczność światowej rewolucji dla jego dobra. przeciw pierwiastkom duchowym zła w niebieskich przestworzach" . walka rewolucyjna o sprawiedliwość społeczną. którzy nie są twórczy i aktywni w kulturze. W człowieku zaś występuje jako duch subiektywny. kierowanych przez przodującą klasę robotniczą (dyktatura proletariatu). dzięki czemu taki człowiek ofiarnie współtworzy dobro z Bogiem 19 i doskonali dzieło Stworzenia zgodnie ze swymi talentami . Nie przyszedłem przynieść pokoju ale miecz" (Mt 10. N a w r o c z y ń s k i . liber . F re y e r. pewna komplementarność. totalitaryzm stanowi tu najwyższy cel wychowania. którzy są tej samej ideologii. P o r ę b a . która wyłania z siebie materię. Podobnie w liberalizmie wolność jako idea naczelna dopuszcza dyskryminację i zwalczanie innych. deklaracje. który powołuje ludzi do budowania swego Królestwa. dopuszczając ich do braterstwa i równości. „Ateneum K a p ł a ń s k i e " 1968 nr 359 s. Tylko masa podobnych atomów. Najbardziej widoczne jest to w uniwersalistycznym światopoglądzie chrześcijaństwa. Inny ideał „nowego człowieka" płynie z naczelnej idei wolności. których chce wyzwolić z niesprawiedliwości społecznej. powszechne formy. choćby to był kicz lub pornografia. Engels). Naczelna idea miłości Boga i bliźniego jako duchowa i nadprzyrodzona wymaga wolności osobowej człowieka. ani walka przeciwko wszelkiej władzy (anarchizm). Walka sprzeczności leży u podstaw wszelkich rzeczy. Warszawa 1950. że przyszedłem pokój przynieść na ziemię. Wreszcie miłość chrześcijańska jest bezkompromisowa i nakazuje walkę z grzechem: „Nie toczymy bowiem walki przeciw krwi i ciału. Warunkiem takiego wylewu twórczości ducha jest absolutna wolność. 406-413.oto podstawowe.poucza św. które by ograniczały twórczość kulturalną. z franc). Tekst polski.. walczący razem z całą klasą robotniczą o zniesienie ucisku przyrody i jej niszczycielskich żywiołów dla powszechnego dobrobytu. całą przyrodę. Głosi więc także wolność od ucisku. Należy przy tym zaznaczyć.. Deklaracja o wychowaniu chrześcijańskim. Sobór Watykański II. H. Theorie des objektiven Geistes. Tak samo idea walki rewolucyjnej rezerwuje miłość dla współwalczących i dla sprzymierzeńców. 19 tu płomienny i nieugięty rewolucjonista.34).wolny).Berlin 1923. Dlatego „nowy człowiek" w liberalizmie to jednostka twórcza. Ideał wychowawczy w Deklaracji. Paweł (1 Kor 10. ks.23-24). W ten sposób zawsze z naczelną ideą światopoglądu występują pozostałe dwie. 21 Por. Dlatego też z założeniami świa- . lecz są sobie podporządkowane i ograniczają się. zdarzeń. co też zacieśnia miłość tylko do tych ludzi.

różnice istotne filozoficznie między systemami współczesnego wychowania sprowadzają się do ograniczania jednych do kultury. albo też przeciwnie polegają na uniwersalnym ogarnięciu całej natury i kultury przez nadnaturę. Drugi natomiast typ myślenia materialistycznego utrzymuje przeciwnie do idealizmu. Jednakże od Kartezjusza (XVII w. Takie wyłącznie materialne pojmowanie bytu. które powodują odmienną interpretację tych samych problemów wychowawczych we wszystkich systemach współczesnego wychowania. Dla wychowania socjalistycznego bazą wyjściową jest materialna natura. a także dąży do przezwyciężenia materii przez anihilację jej i przez antymaterię. że byt składa się z atomów i jest wyłącznie materialny (Demokryt). przyjmuje się także dualizm niezależnych od siebie materii i ducha. sed safoat. Łaska bowiem nie niszczy natury człowieka. równolegle działających na siebie. Krańcowe przeciwieństwa idealizmu i materializmu stara się pogodzić trzeci typ filozofowania realistycznego. lecz przeciwnie uzupełnia ją i doskonali zgodnie z adagium teologicznym: Gratia non tollit naturam. Od głębokiej starożytności począwszy występują dwa przeciwstawne sobie typy myślenia idealistycznego i materialistycznego. Pierwszy typ zakłada istnienie świata duchowego idei. Natomiast bazą dla wychowania chrześcijańskiego zgodnie z realizmem filozoficznym staje się nadnatura. w ten sposób interakcja powoduje wpływ ciała na duszę i odwrotnie. jak sformułował G. Zdając zaś sobie sprawę z istnienia tych różnic. stanowiący więzienie dla ducha (Platon). W związku z omówionymi różnicami myśli filozoficznej kształtują się odmiene bazy każdego z systemów wychowania. czyli stwarzać zjawiska nie istniejące normalnie w przyrodzie ziemskiej.). S. elevat eam. a nawet myśl naukowa szuka obecnie drogi do przezwyciężenia siły grawitacji przez wynalezienie pola antygrawitacyjnego dla dalszych podbojów kosmosu. b) Natomiast założenia filozoficzne jako drugie źródło różnic we współczesnych systemach wychowania polegają na racjonalizacji podstawowej intuicji ideowej miłości. . Myślenie realistyczne zgodnie ze zdrowym rozsądkiem i poczuciem rzeczywistości stwierdza w bycie podwójność. czyli monizm materialistyczny sprowadza świat duchowy do działania materii. aby zdobyć jeszcze większe zasoby energii. tj. to też wytwarza myślenie i świadomość jako funkcję mózgu. Wychowanie zaś liberalne opiera się na kulturze jako wytworach duchowej energii i twórczości wynalazczej człowieka. Kultura właśnie w swoim dorobku nauki. które muszą być ujarzmione i opanowane zespołowo przez pracę produkcyjną i przez myśl naukową dla dobra ludzi. tworzący formę ciała (Arystoteles). który jest jedynie czynny i wyłania ze siebie bierny świat materii. czyli życie nadprzyrodzone w Bogu. czyli monizm idealistyczny sprowadza cały świat zewnętrzny do treści świadomości ludzkiej.topoglądowymi występują zasady interpretacji mające charakter filozoficzny. paralelnie. W y s z y ń s k i . Berkeley). rozumowy. jak i życia społecznego. twierdząc czasami nawet. Ponieważ zaś materia jest jedynie czynna. utrwalony w dziełach kulturalnych przeciwstawia się naturze i przewyższa ją. wolności lub walki oraz dążą do rozumowego uzasadnienia podstaw danego światopoglądu. powodując przy tym przemianę wewnętrzną człowieka i jego uświęcenie jako dziecka Bożego 22 . W realizmie filozoficznym przeważa pogląd. przetwarzającej i uszlachetniającej przyrodę i materię. jak i materia. dlatego też ma wyższość nad nią (spirytualizm tomistyczny). Różnice w tym zakresie wynikają z odmiennego myślenia filozoficznego. tak w postaci przyrody. Poznań 1958 2 . Takie jedynie duchowe pojmowanie bytu. które opiera się na naturze i kulturze ludzkiej. prawa nimi rządzące oraz ich harmonia. Jak widzimy. perfecit. drugich do natury zawsze jednak z wykluczaniem nadprzyrodzoności. że istnieć to znaczy być postrzeganym (esse = percipi. obok czynnika biernego materii istnieje czynnik twórczy ducha. Duch pracy ludzkiej. że pierwiastek duchowy formy organizuje bierną materię. wyzwalać energię atomu. od którego pochodzi tak duch. techniki i sztuki jako duch zobiektywizowany. 22 Kard. produkować sztuczne tworzywa. Realizm filozoficzny przenosi dualizm na stosunek świata stworzonego do Boga Stwórcy. skoro dziś już potrafi wywołać wybuchy jądrowe. dopiero teraz można przystąpić do omówienia szczegółów w ramach charakterystyki tych systemów. a nie intuicyjny jak idee naczelne. czyli dualizm pierwiastków.

dlaczego jest często atakowane przez inne systemy. od24 kupienia i uświęcenia . skłócenie jej namiętności. sa Pedagogie. wśród których naczelne miejsce zajmuje nauka o istnieniu i życiu Boga Trójosobowego. świat i człowieka jako wyraz swej Mądrości. Maryi (fiat .. Dogmat o grzechu pierworodnym uzasadnia bliżej ten cel..14) swoją Wszechmocą i Wolą stworzył z nicości (ex nihilo) aniołów. przez Jego Syna Chrystusa świat zbawił. Bruxellees 1930 s. d e H o v r e. oparte na tych dogmatach wychowanie chrześcijańskie-ma charakter teo. stało się aż do czasów nowożytnych podstawą tradycji wychowania europejskiego w ogóle. a) Podstawę światopoglądową jego tworzy religia objawiona przez Jezusa Chrystusa.Chrysto. K r a k ó w 1970. przywracając mu dziecięctwo Boże. 420-423.Osią centralną jest tu łaska Boża. s. Założenia systemu chrześcijańskiego Wychowanie chrześcijańskie rozwijające się w ciągu prawie 2000 lat. istniejącego świata mówi o darach stwórczych. że Chrystus Zmartwychwstały zesłał Ducha Św. Le Catholicisme. W i t k o w i a k. pionowej. stąd treść dogmatyczną wiary. 25 Por. który w jedności Trójcy Św. Tak z dogmatu trynitarnego wynikają dalsze dogmaty podstawowe dla wychowania chrześcijańskiego. P o z n a ń 1959. aby móc zrozumieć. 26 P i u s XI.niech się stanie). J. przez Boga Ojca świat stworzył. utracił łaskę Bożą i stan nadprzyrodzonej szczęśliwości. Dogmat o uświęceniu wreszcie wskazuje na to. wysłużona przez Chrystusa i udzielana przez Ducha Św. osłabienie rozumu i skłonność do F r. da się w skrócie przedstawić w tradycyjnym języku teologicznym. Teologia posoborowa stara się przybliżyć ludziom współczesnym głębsze rozumienie prawd wiary. a przez teologię usystematyzowane w postaci dogmatów wiary. czyli konieczną pomoc Bożą do zbawienia udzieloną przez 7 Sakramentów św. który w Kościele jako jego Dusza działa uświęcająco przez łaskę. Prawdy objawione przez Chrystusa i przekazane przez Kolegium apostołów Kościołowi jako wybranemu Ludowi Bożemu zostały ujęte w symbol apostolski Credo („Wierzę" 23 ). który jestem" . a potem sąd" . dokonał drogą Ofiary krzyżowej odkupienia ludzkości z grzechu pierworodnego. Jednakże próby nowego ujęcia nie są jeszcze ustalone.Wj 3. 23 24 Dogmat o stworzeniu głosi. w tym także o darach uświęcających człowieka. ale odchodząc od sformułowań scholastycznych nie może naruszyć zespołu prawd Credo. cyt. poziomej.. posiadającą rozum i wolną wolą.) jest współdziałanie człowieka z łaską nad urobieniem doskonałego chrześcijanina jako człowieka nadprzyrodzonego naśladującego Chrystusa i żyjącego Jego mocą sakramentalną 26 . że Syn Boży przez Wcielenie w naturę ludzką za przyzwoleniem swej Matki. I tak w płaszczyźnie horyzontalnej. Wiara zaś jest ufnością i wiernością Bogu objawionemu jako dobrowolna odpowiedź człowieka na nadprzyrodzone wezwanie Boże. którą ma nowa teologia bez uszczerbku ująć. regulująca stosunek osobowy człowieka do Boga na podstawie wiary jako rozumnego posłuszeństwa prawdom ogłoszonym przez Boga (teizm). Ponieważ dramat życia ludzkiego kończy się śmiercią („A jak postanowione ludziom raz umrzeć. Człowiek stworzony na „obraz i podobieństwo" Boże został obdarzony duszą. . Dobroci i Miłości. nadprzyrodzonego życia Bożego łaski o darach zbawczych. A.. R a t z i n g e r . Jednakże pierwszy człowiek zgrzeszył nie usłuchawszy nakazu Bożego.i eklezjocentryczny25. a mianowicie: dogmat stworzenia. wskazując na istniejące rozdarcie w naturze ludzkiej. Encyklika III dz. o zmartwychwstaniu ciał i życiu wiecznym w szczęściu lub w odrzuceniu od Boga stwarzają ważne motywy dla kształtowania życia i moralnego postępowania chrześcijańskiego. W całości biorąc. dlatego też musi być poznane na początku.Hbr 9. polegająca na dopuszczeniu człowieka do udziału w życiu nadprzyrodzonym. Dlatego używa nowych określeń dla treści dogmatycznych. Propedeutyka teologii katolickiej. a w płaszczyźnie wertykalnej.R o z d z i a ł III SYSTEM CHRZEŚCIJAŃSKI WYCHOWANIA 1. toteż pozostałe dogmaty eschatologiczne o rzeczach ostatecznych: o sądzie za dobre lub złe życie. ses Pedagogues. Ks. Stąd też celem całego wychowania chrześcijańskiego według encykliki Piusa XI (Divini Illius Magistri z 1929 r. a przez Ducha Świętego świat uświęca. Dogmat o odkupieniu mówi. odpowiadających potrzebom rozwojowym człowieka. że odwiecznie istniejący Bóg („Jestem. 66 n. przebłagał gniew Boży i pojednał człowieka z Bogiem.27). Wprowadzenie w chrześcijaństwo.

zależny składa się z organicznie powiązanej materii z formą. czyli odkrywania cech istotnych dla tworzenia pojęć. materii obdarzonej czuciem zmysłowym u zwierząt. do którego urzeczywistnienia rzecz zdąża. morfe . zachodzące w wychowaniu człowieka. B o c h e ń s k i OP. aż do całkowitego rozwoju jego natury. Problem dynamicznego rozwoju i postępu w związku z historią zbawienia więc musi być włączony do filozoficznej syntezy w światopoglądzie chrześcijańskim współczesności. a nie całość jego poglądów. Teilharda de Chardin (1881-1955) jezuity francuskiego. 35. Uwagi św. co pozwala rozumieć głębiej procesy rozwojowe. W zastosowaniu do wychowania tezy filozofii tomistycznej ujmują je dynamicznie jako proces rozwojowy coraz pełniejszego stawania się człowiekiem. Tomasz z Akwinu pierwszy określił proces wychowania jako dzieło natury. s. ABC tomizmu. materii ożywionej roślin. Th.odróżnienie w rzeczywistości dwu porządków: istoty rzeczy i ich istnienia. czystych inteligencji zależnie od coraz wyższego stopnia dusz. niezależnie od ich pochodzenia. lecz także do jego rozwoju i postępu aż do stanu doskonałego człowieczeństwa. W tym procesie rozwoju cielesnego i postępu Por. który to stan jest stanem cnoty 2 9 . Uniwersalizm Tomaszowy dąży do stworzenia jednolitej syntezy prawd o rzeczywistości. Wyrazem zastosowania zasad filozofii Akwinaty jest opracowywanie. Ponieważ jest wielość form. Filozofia wieczysta jest więc otwarta na wszelkie prawdziwe stwierdzenia i nie może kostnieć w zamkniętym kręgu terminologii. por. zapoczątkowane przez E.jako pełnia natury przysługującej danej rzeczy . która dąży nie tylko do wydania na świat potomstwa. której podstawowe założenia już są nam znane. p. lecz jest dynamiczna w procesie stawania się. Każda forma kształtuje sobie w krótszym lub dłuższym procesie przyporządkowaną materię. ponieważ każdy byt stworzony przechodzi od swojej potencji. F. Encyklika.ideał. dz. B e d n a r s k i OP. Obecnie musi więc uwzględnić dorobek. 29 28 M. Metafizyka. Podstawą tego stosunku istnienia (egzystencji) do istoty rzeczy (esencji) w tomizmie jest teza. Stąd św. stanowi bowiem podstawę do odrodzenia wewnętrznego (mełanoia). przez które rzecz w procesie rozwojowym przechodzi aż do osiągnięcia pełni swej natury jako celu (entelechia). zmierzającą do „punktu Omega". III q 41. czyli egzystencjalny tworzy stan rzeczywistego istnienia. Tomasza z Akwinu o młodzieży i jej wychowaniu. jak też czynnej formy substancjalnej. Poznań 1966 s.tworzywo. tomizmu egzystencjalnego. natomiast porządek istnieniowy. 416-448. łaska więc Chrystusa leczy zranioną naturę człowieka. która jest czystą możnością. począwszy od królestwa materii nieożywionej minerałów. który ujmuje rzeczywistość jako istnienie lub teilhardyzm. K r ą p i e c OP. tj. Dualizm. cyt. głoszący ewolucję kosmiczną (kosmogeneza) przez powstanie życia (biogeneza) i pojawienie się świadomości refleksyjnej człowieka (noogeneza). I. a 1. materii ożywionej duszą rozumną człowieka aż do królestwa duchów. że każdy byt pochodny. który jest „ruchem nieporuszonym" i Stwórcą wszechrzeczy z niczego 28 . czyli swojej realizacji. Gilsona.złego. co wyjaśnia proces nauczania konieczny dła rozwijania rozumu człowieka oraz 2° . wyznaczający przez swoje Wcielenie kierunek historii. hile . głoszącego. „Zeszyty Naukowe KUL" nr 3 s. toteż cała rzeczywistość tworzy pluralizm bytów. S. czystej możności bycia do aktu. w którym dostrzega się realną różnicę w bytach przygodnych między 27 ich istotą i istnieniem .realistyczna teoria poznania i możliwości u człowieka obiektywnego i prawdziwego poznawania całego świata na drodze wrażeń zmysłowych i abstrakcji umysłowej. . Współcześnie szczególne znaczenie mają właśnie zasady filozofii św. b) Rozumowe wyjaśnienie celów religijnych wychowania chrześcijańskiego oraz procesu rozwoju człowieka pochodzą z filozofii wieczystej {philosophia perennis) arystotelesowsko-tomistycznej. że rzeczywistość nie jest czymś statycznym i gotowym. a konieczna współpraca z łaską uświęca i udoskonala człowieka jako istotę upadłą. Pius XI. czyli duszy jakiegoś rodzaju kształtującej materię. 86-93.kształt). „ Z n a k " 1950 nr 23. stworzonych przez czysto duchowy Byt sam w sobie istniejący. A. Tomasza z Akwinu (1225-1274). ustopniowanych hierarchicznie (gradualizm) w odręb27 ne królestwa. 43. którym jest Chrystus. Z założeń filozoficznych tomizmu najważniejsze dla wychowania w systemie chrześcijańskim są: 1° . pogląd P. W tym gradualizmie tkwi podstawa celowej ewolucji stwórczej jak to ujmuje teilhardyzm. o czym należy jeszcze dopowiedzieć w odpowiednim tematycznie miejscu. Suppl. Boga-Absolutu. filozofii egzystencjalizmu. np. czyli esencjalny stanowi . tj.. przy czym porządek istotowy. ale odkupioną przez Chrystusa. podkreślający istnienie tak pierwiastka biernej materii. prowadzi do poglądu hilemorfizmu (gr.

na czym wychowanie chrześcijańskie polega. Na podstawie teologii moralnej zaczerpniętej z Pisma św. b) Druga idea kierownicza moralizmu chrześcijańskiego w wychowaniu wynika z nauki Chrystusa. J u n g m a n n. powtórnego narodzenia przez chrzest i działania Ducha Świętego. a w innym liście wyjaśniał.27). model konstruujący wychowanie chrześcijańskie. który żąda dobrych owoców życia i dobrych uczynków zasługujących na zbawienie „Nie każdy. Warszawa 1956 s. Razem działanie wymienionych przyczyn stanowi metodologię chrześcijańską naukowego badania procesu rozwoju wychowanka od strony filozoficznej bytu człowieka. co św. Jak widzimy. A. iż „jeden jest tylko wasz Mistrz . ale we wszystkich elementach składowych religii chrześcijańskiej. Paweł nazwał metanoią (gr. jest dość złożony. Wszystkie te idee kierownicze występują w wychowaniu katolickim w postaci Chrystocentryzmu. który pomija pośrednictwo zbawcze Chrystusa i zamyka się 31 w Nim jako celu . On dał wzniosłą naukę moralną i zostawił przykłady stosunku do godności człowieka oraz do potrzeb ludzkich. że tym nowym człowiekiem jest Chrystus: „Bo wy wszyscy. aby mógł dokładnie wyjaśnić. czyli podłoże cielesnoduchowe zmian samego wychowania. że każdy współczesny system wychowania stoi przed takimi samymi problemami wychowawczymi epoki. jako nauka filozoficzna o moralnym postępowaniu człowieka.Chrystus" (Mt 23. który też rzekł o sobie „Ja jestem Droga i Prawda i Życie" (J 14.przyczyna materialna. rozwinęła się w tomizmie etyka normatywna. To właśnie Chrystus Pan objawił najgłębsze prawdy o Bogu jako Jego Syn. praktyki kultowe (liturgia). J. 3° . duch. który jest w niebie" (Mt 7. z którego wynikają moralizm. umysłowemu. Christus als Mittelpunkt religibser Erziehung. 2° . społecznemu. Chrystocentryzm w wychowaniu opiera się na stwierdzeniu w Ewangelii.22-24). 30 J. wynikający z założeń teologicznych i filozoficznych. 30. jeśli się ktoś nie narodzi powtórnie. Jednakże w praktycznym działaniu to skomplikowanie wychowania wymaga określenia zasad wychowawczych. zaprawdę powiadam ci.przyczyna sprawcza powodująca przez działanie wychowawców stawanie się rozwoju wychowanka oraz 5° . która przez stawianie przykładów dobrych i wzorów doskonałych. a) Urobienie doskonałego chrześcijanina naśladującego Chrystusa wymaga nastawienia całej swej orientacji w działaniu wychowawczym ku Chrystusowi. gdy pisał „Trzeba porzucić dawnego człowieka.6).10). nadająca treść wychowawczą rozwojowi fizycznemu. Etyka ta ma charakter teleologiczny (gr. „Trzeba wam się powtórnie narodzić" (J 3. Katechetik.myśl. Zasady takie w postaci kierowniczych idei opracowuje odrębny dział ideologii jako nauki o ideach. meta . Panie. Chrystocentryzm więc oznacza drogę chrześcijanina przez Chrystusa za pośrednictwem Jego Matki i świętych do Boga. personalizm i humanizm chrześcijański. Ideologia współczesnego wychowania chrześcijańskiego Pamiętamy (cz. moralnemu. 117 przyp. Chrzest więc zapoczątkowuje pod wpływem współdziałania człowieka z łaską Chrystusową proces wychowawczy odrodzenia się wewnętrznego począwszy od zmiany sposobu myślenia i przemiany stylu życia na nowy. a odnawiać się duchem w waszym umyśle i przyoblec człowieka nowego" (Ef 4. Freiburg 1939. c) moralności i d) ludzkości. świętych ludzi dopomaga w naśladowaniu Chrystusa i Boga. A. teolos 31 2. ks.przyczyna celowa wytyczająca kierunek rozwoju. wejdzie do królestwa niebieskiego. którzy zostaliście ochrzczeni w Chrystusie. który mi mówi: Panie. 2). których rozwiązanie wyczerpują: a) ideał nowego człowieka.poznanie). jeśli się ktoś nie narodzi z wody i z Ducha. lecz ten.3-7). II rozdz. II p. J. Katechetyka.prze-/miana/.przyczyna wzorcza. co obecnie nazywane jest Chrystocentryzmem i stano30 wi punkt przebudowy nie tylko w katechetyce .duchowego współdziała ze sobą 5 przyczyn: 1° . 4° . zaprawdę mówię Tobie. nie może ujrzeć Królestwa Bożego" i wyjaśnił „Zaprawdę. wyznawanych przez społeczeństwo wiernych. neosis . rozum. b) określenie jego osoby. natomiast nie może być pojmowany jako panchrystyzm występujący w protestantyzmie.przyczyna formalna. J u n g m a n n . On też wezwał wszystkich do odrodzenia wewnętrznego. noos . jak wierzenia (dogmat). który ulega zepsuciu na skutek żądz polegających na fałszu. nie może wejść do Królestwa Bożego". Wien 1955 s. duchowemu. D a j c z a k . gdy rzekł do Nikodema „Zaprawdę. moralność (etyka) czy przynależność do wspólnoty Kościoła (eklezjologia). . które by naprowadziły na skuteczną drogę realizacji celu wychowania.21). wypływający z istoty natury ludzkiej. 196-198. kto spełnia wolę mojego Ojca. przyoblekliście się w Chrystusa" (Gal 3.

jak w wieku XIX. ale realizują się w dążeniu woli do dobra pod wskazaniami i kierownictwem rozumu. 29. rozsądku). określający człowieka jako osobę (persona). łamiącej przeszkody w wykonaniu dobrego czynu). czyli głosi. niepowtarzalne człowiekowi. Na tej podstawie rozwinął się personalizm chrześcijański. odwrócenie się od Boga. Takie usprawnienie duchowe władz człowieka pod kierunkiem rozumu tworzy 4 cnoty kardynalne. a na swej duszy szkodę poniósł? Albo co da człowiek w zamian za swoją duszę?" (Mt 16. zawierającego w sobie „obraz i podobieństwo Boże" i określił osobę jako „indywidualną substancję rozumną" (persona est rationalis naturae individua substantia). Malewską w powieści pt. Określenie to przyjął św. Etyka katolicka jest z gruntu religijna. a nie wyłącznie przy kształceniu duchowym powołania kapłańskiego czy zakonnego. . jednakże jest realistyczna i wymaga moralnie dobrych czynów. stanowi grzech. które wynikają z całej natury człowieka. b) dobrowolny a nie przymuszony oraz c) zgodny z prawem moralnym jako prawem naturalnym. ale i kobiety. Zespół tych cnót kardynalnych tworzy naturalną podstawę charakteru chrześcijańskiego. Boecjusz w VI wieku po Chr. ciało daje cechy indywidualne.. a to: roztropności (usprawnienie rozumu praktycznego. ale istotę osoby ludzkiej stanowi substancjalna dusza z jej rozumnością.Znak" 1950 nr 26. W dobie posoborowej moralizm chrześcijański staje się jeszcze bardziej aktywny jako zastosowanie Chrystocentryzmu.23). Współczesne wychowanie moralne w systemie chrześcijańskim kładzie nacisk na kształtowanie cnót i charakteru chrześcijanina w każdym wychowanku. Dopiero w XIX wieku pogłębiono naukę o osobie ludzkiej. sam człowiek w 32 Przyjaciel Kassjodora ministra Teodoryka Wielkiego opisany na tle swej epoki przez H. Th.S. 3 2 pierwszy przeniósł pojęcie osoby z Osób Boskich Trójcy Św. którym jest Dobro Nieskończone.3). co najdoskonalsze wśród wszystkich rzeczy stworzonych {persona significat id ąuod est perfectissimum in tota natura . przeciwnie dziś ma charakter pozytywny i maksymalistyczny. wymaga od wiernych udziału w budowaniu dobra wspólnego razem z innymi w społeczności i wyraża się w apostolacie świeckich przez przekształcanie świata na bardziej ludzki. w którym istotne są rozwijające się na gruncie natury ludzkiej cnoty teologiczne.cel). chociaż liczy się z dobrą intencją. która przewyższa wszelkie skarby: „Bo cóż za korzyść odniesie człowiek. Osoba człowieka jest poza naturą ludzką. Grundlage und Ausbildung des Charakters nach dem hl. czyli bojowej. Etyka więc katolicka. umiarkowania (dotyczącego władzy pożądawczej) oraz męstwa (w zakresie władzy popędliwej. ponieważ etykę indywidualną uzupełnia nastawieniem społecznym. pisał: „Natura jest tym. 33 J. Thomas von Aąuin. że istnieje cel ostateczny życia ludzkiego. czyli główne. zawartego w dekalogu. Celowi temu podporządkowane są cele doczesne życia i kultury. S. dziecka. co się czyni niezgodnie z przekonaniem. 1.26). nadziei i miłości. co mamy. czym jesteśmy. kaleki czy upośledzonego ze względu na cenę duszy ludzkiej. inaczej prawości (usprawnienie woli). M a u s b a c h. Definicja ta podkreślała. opiera się na religii i na prawie natury wspólnym wszystkim ludziom i dostępnym w ich głosie sumienia. szczególnie moralnie ważnym. Cele te człowiek osiąga świadomie i dobrowolnie.. nie tylko dorosłego mężczyzny. jedynie do minimalnego programu walki z grzechem w konfesjonale lub na ambonie. gdy nikt tego nie widzi i nie dowie się o sprawcy. choćby wszystek świat pozyskał. Tomasz z Akwinu i włączył do swej syntezy filozoficznej podkreślając. Ś w i e ż a w s k i . Personalizm ten polega na podkreślaniu wielkiej godności i wartości każdego człowieka jako osoby. czyli z natury istoty rozumnej i wolnej. gdy czyn ma być spełniony wtedy. Pierwszy o. na człowieka. osoba jest tym. że człowiek jest złożonością (compositum) duszy i ciała. czyli wlane: wiary. a mianowicie jest trwaniem rozumnej natury 3 3 . c) Trzecia idea kierownicza personalizmu jako podstawa moralności i wychowania chrześcijańskiego wywodzi się także z Ewangelii i opiera się na przykładach stosunku Chrystusa do osoby człowieka. założyciel zakonu polskich Zmartwychwstańców. to jego »ja«. Piotr Semeneńko. Przemija postać świata. że osoba jest tym. Czyn moralnie dobry musi być więc: a) rozumny i świadomy. Freiburg 1920. jest grzechem" (Rz 14. istniejącym w człowieku w postaci głosu sumienia. Świadome i dobrowolne więc naruszenie prawa Bożego. . Osoba ludzka -jej natura i zadania. sprawiedliwości. kiedy Kościół był w defensywie i cofał się z życia do zakrystii. Pawła: „Wszystko bowiem. Współczesny moralizm katolicki nie ogranicza się. który jest subiektywnym kryterium moralnym według określenia św. Wymaga od wiernych ciągłego doskonalenia się moralnego przez usprawnianie władz duchowych rozumu i woli oraz władz zmysłowych pożądania i popędliwości do łatwego i przyjemnego spełniania uczynków moralnie dobrych.

swobodna twórczość artystyczna).Seneka). miłości Boga i ludzi aż do mistycznego zjednoczenia z Bogiem w Trójcy Św. s. że osoba posiada trzy wymiary: w dół . jak Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (1948). Kraków 1963 s. a równocześnie wspólnotowy charakter nosi personalizm słynnego filozofa francuskiego J.modlić się za żywych i umarłych) jak też co do ciała (nakarmić głodnych . 38-56. K a ł u ż a i W..grzebać umarłych). Ku zmartwychwstaniu. toteż w społeczności osoba ma swoje prawa i obowiązki i nie może być traktowana jako środek do osiągnięcia nawet najwyższych celów. wypoczynek. Dlatego też miłość chrześcijańska . Pacem in terris (tł. ale wtedy niebezpiecznie zagraża innym ludziom. Personalizm chrześcijański przyniósł więc owoce praktyczne. Najbardziej rozwiniętą naukę o prawach osoby ludzkiej podał papież Jan XXIII w swych encyklikach społecznych: Mater et Magistra (1961) oraz Pacem Ks. dziecku i młodzieży. jest humanizmem miłości i ofiary ogólnoludzkiej. Osoba jest więc jednością i obecnością jej w nas. Maritaina 3 6 .powołanie duchowe do wyższych X7£. 30-48.prawa obywatelskie do zrzeszania się. T.. d) Idea humanizmu chrześcijańskiego.cierpliwie znosić krzywdy .caritas . kobiecie.przyodziać nagich . człowiekowi pracy. Chicago 1921. aby odkupić świat z grzechu. Z a b ł o c k i.zaangażowanie się w aktualnej społeczności. 5° . Religia objawiona jest więc dla dobra ludzi. która szuka samej siebie i wyraziła się w faszystowskiej idei wodzostwa 35 . 1950).dobrze radzić wątpiącym . 3° . z łac).27). 2° . Głosił.pocieszać strapionych . Podobnie antyindywidualistyczny. Maritain w związku z tym opracował prawa należne osobie ludzkiej. w górę .problemy pedagogiczne. mieszkanie.napoić spragnionych .prawo do oddawania czci Bogu prywatnie i publicznie zgodnie z wymaganiami prawego sumienia.. obejmującej wszystkich. 37 J a n XXIII. z prawami osoby ludzkiej.przyjąć do domu podróżujących . Albowiem „Tak [. odzież. przede wszystkim twórca ruchu personalistycznego Emanuel Mounier (zm. 36 Z. Jacąues Maritain w Polsce.chętnie darować urazy .prawa w dziedzinie gospodarczej do odpowiedniej pracy zarobkowej. dobra opinia.pocieszać więźniów . a w dalszej historii Kościoła wyraziła się dziełami charytatywnymi nawet specjalnych zgromadzeń zakonnych dla realizacji siedmiu uczynków miłosiernych co do duszy (upominać grzeszących . dobra i piękna. Z u 1 i ń s k a. W wieku XX filozofię osoby rozwinęli praktycznie katolicy francuscy. B. Ks. 4° . .prawo do życia i środków na poziomie godnym człowieka (żywność.] Bóg umiłował świat. jak i pojęciu osobowości. ściśle związana z moralizmem i personalizmem. Warszawa 1964. wypowiadania poglądów. nie zginął. Podstawowe prawa osoby ludzkiej jako istoty obdarzonej rozumem i wolną wolą zbiera nauka Kościoła w 6-ciu grupach: 1° .sobie" 3 4 . 34 in terris (1963). T k a c z u k. 9-13. „Więź" 1963 nr 3 s. wolność poszukiwania prawdy. ażeby każdy. a nie człowiek dla szabatu" (Mk 2. gdyż „Szabat ustanowiony został dla człowieka. Sformułowania te zostały wykorzystane przez ONZ w ogłoszonych dokumentach międzynarodowych. opieka zdrowotna i ubezpieczenia społeczne). Personalizm mounierowski a polski . a najbardziej potrzebujących.odwiedzać chorych . asceta i mistyk. S m o l i k o w s k i . może się stać albo wybitną indywidualnością jak Luter.wcielenie się w organizm ludzki.pouczać nieumiejętnych . Piotr Semeneńko jako filozof. że Syna swego Jednorodzonego dał.prawo do korzystania z wartości moralnych i kulturalnych (jak szacunek. do migracji.odniosła praktyczne zwycięstwo nad deklaracjami humanitarnymi starożytnej kultury {sacra res miser . Personalizm Maritaina i współczesna myśl katolicka. który przyszedł na ziemię dla dobra ludzi. „Więź" 1963 nr 2 s. Stąd humanizm chrześcijański jest humanizmem Wcielenia i Krzyża. także bezpośrednio pochodzi od Chrystusa. 193. Osoba ludzka więc w ujęciu tomistycznym Maritaina ma naturę rozumną i społeczną zarazem. kto w niego wierzy. udziału w życiu publicznym i do ochrony swych praw 3 7 . a szczególnie przez szerokie zaangażowanie się społeczne. albo też rozwinie się jako prawdziwa osobowość na drodze coraz pełniejszego poznania całego bytu oraz na drodze miłości poznanej prawdy. do działalności gospodarczej wraz z posiadaniem na własność dóbr i środków ich wytwarzania oraz 6° . powinna przeto rozwijać się równocześnie we wszystkich trzech wymiarach. nędznych i upośledzonych przez los. Osoba ludzka w rozwoju według Maritaina ma dwie drogi przed sobą.katolicyzm otwarty".cx-y oraz wymiary wszerz . Deklaracja praw dziecka (1959). 35 J.prawo do wolnego wyboru stanu i do swobody życia rodzinnego wraz z wychowaniem dzieci. M r ó w c z y ń s k i . ale miał życie wieczne" (J 3. Osoba u Mouniera przeciwstawia się tak indywidualności. T o r o n t o 1950 s.16).

jeśli rodzice żyją i mogą odpowiedzialnie sprawować opiekę nad dziećmi. poradnictwo psychologiczne itp. Wspaniałym dokumentem humanizmu chrześcijańskiego jest Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes. Ukonkretnienie tych prac przynosi list apostolski Pawła VI Octogesima adveniens. Zwraca ona uwagę na to. jak też zła fizycznego (choroby. małżeństwa i rodziny oraz kultury. Państwo natomiast posiada prawa wychowawcze wobec swych obywateli z tytułu dobra wspólnego. które powinno rodzinie pomóc w jej zadaniach.. prawu naturalnemu i boskiemu. •. przez które każdy wychowanek przechodzi.. zorganizowanym jako państwo. ale nie może jej zastępować. wojskowego i prawo do własnej polityki kulturalno-oświatowej. Równocześnie humanizm chrześcijański dostosowuje się do aktualnych potrzeb epoki. wspólnoty ludzkiej. mające na celu odnowę chrześcijaństwa i lepsze przystosowanie duszpasterskie do warunków współczesnego świata. ale potrzebna jest jeszcze organizacja działania wychowawczego. która włącza Kościół do pracy nad rozwiązaniem palących problemów współczesności. Prawo to ma charakter społeczny. ale także problemów życia gospodarczego. W całości biorąc. pokoju i współpracy międzynarodowej. przygotowania religijnego i moralnego. szkołami. nędzy.. ideologia wychowania chrześcijańskiego wprowadza w kształtowaniu i rozwijaniu ludzi ducha Chrystusowego. tak to Pius XII w swoich pouczeniach obejmował wszystkie potrzeby i bolączki człowieka upośledzonego. Człowiek rodzi się najpierw w rodzinie. bezbolesne porody. byle nie sprzecznych z prawem naturalnym. szacunek dla człowieka oraz apostolską aktywność wraz z czynnym miłosierdziem i współczuciem dla ludzkich potrzeb. miłość dobra w powiązaniu ze wstrętem do zła. nie tylko problemów naruszenia godności człowieka. W związku z tymi faktami potrzebne są koniecznie trzy społeczności w wychowaniu. zleconej przez 3. Pawła: „Żyjąc prawdziwie w miłości" (Ef 4. lecz także rozwijania fizycznego. Prawo rodziców do stanowienia o dziecku trwa do czasu osiągnięcia samodzielności życiowej i społecznej dzieci i nie może być despotyczne. Równocześnie państwo ma prawo wymagać od obywateli określonego stopnia kultury i poziomu wykształcenia przez obowiązkowość szkoły ogólnokształcącej i zawodowej. obywatelskiego. obowiązane do realizacji całej koncepcji. czyli doktryna wychowawcza Kościoła. opuszczenia itd. dlatego też polega na obowiązku pomocy rodzicom wielodzietnym. aby móc rozwinąć się wszechstronnie pod względem fizycznym. Humanizm chrześcijański współcześnie jest społeczną realizacją dobra i zaspokajania wszelkich potrzeb ludzkich z miłości Boga i bliźniego. a nie jednostki. Tymi społecznościami są rodzina. ani prawami wychowawczymi rodziny i Kościoła. ciwą dla tego celu orientację i skuteczność wychowania. Wychowanie takie przeobraża naturalnie egoistycznego człowieka i rozwija najlepsze strony jego istoty wewnętrznej. do zastąpienia rodziny w razie potrzeby. prawo to jest wcześniejsze od prawa państwa. a do życia nadnaturalnego rodzi się przez chrzest w Kościele.). sierocińcami i różnymi zakładami charytatywnymi. umysłowym i duchowym. Rodzina ma prawo naturalne do wychowania dzieci. Kościół bowiem ma prawa nadprzyrodzone do wychowywania swych wiernych z dwu tytułów: 1° . Wyrazem wymownym humanizmu była stała opieka Kościoła nad szpitalami. która określa instytucje. której podstawy nakreśliła encyklika Piusa XI o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży.misji nauczycielskiej. odpowiedniego wykształcenia umysłowego. ideologia zapewnia właś- . dlatego też dąży do stworzenia wszelkiego dobra i wybawienia ludzi od każdego zła tak duchowego (grzechu). że wychowanie jest dziełem społecznym. państwo i Kościół jako odrębne władze wychowawcze.Program humanizmu chrześcijańskiego stanowi realizację hasła św. wspólnoty politycznej. które nie pochodzą z ustanowienia społecznego. by razem przepajać wszystkie dokumenty soborowe. następnie wzrasta i znajduje swe miejsce w społeczeństwie. z alkoholizmem. Zajmuje się tą stroną organizacyjną specjalna nauka. Obowiązki rodziców w związku z daniem życia dziecku dotyczą nie tylko pielęgnacji. jak humanizm chrześcijański wypływa z Chrystocentryzmu i ściśle wiąże się z moralizmem i personalizmem.15).. walka z rakiem i chorobami społecznymi. Doktryna wychowawcza kościoła Założenia światopoglądowe i filozoficzne konstruują zaledwie model teoretyczny wychowania chrześcijanina. prowadzenia wychowania patriotycznego. Równocześnie widzimy. walka z hałasem wielkich miast. walka z wypadkami drogowymi. jak np. gdyż jest podporządkowane celowi ostatecznemu życia ludzkiego. słusznie nazywana jego kartą konstytucyjną.

pijarzy św. Jan Bosko stworzył więc przez wniknięcie w mądrość wychowawczą Kościoła oryginalny system prewencyjny wychowania. gdyż „Kto uwierzy i przyjmie chrzest. dostarczających siły do wytrwania w dobrym... jej cywilizacji technicznej i kultury masowej. co wam przekazałem" (A/7 28. Uzupełnia go przede wszystkim szkoła. kultury i tradycji ojczystych (n. czyli macierzyństwa duchowego. do czego jedynie Kościół posiada nadprzyrodzone środki. nauczyciele i różnego rodzaju organizacje społeczne (n. a przede wszystkim przez kierowanie jej samowychowaniem przy pomocy łaski sakramentalnej na co dzień (wbrew panującym tendencjom jansenistycznym. hippiesi). Powołaniem nauczycielstwa i szkoły jest pomaganie rodzicom i zastępowanie społeczności w wypełnianiu ich obowiązków przez podejmowanie zadań wychowawczych: kształcenia umysłowego młodzieży..prawa ochrzczonych jako „nowego stworzenia dzięki odrodzeniu z wody i z Ducha Święte- . Ponieważ nie ma obiektywnych sprzeczności między nimi. a kto nie uwierzy. w soborowej Deklaracji o wychowaniu chrześcijańskim Gravissimum educationis (1965) uzyskała miejsce centralne. czyli jego nauczanie jest nieomylne w zakresie prawd objawionych oraz praw moralności.).misji zbawiania dusz. spsychologizował je. rozciąga się na całą ludzkość i nadaje Mu prawo misyjnego działania i rozkrzewiania wiary Chrystusowej tak. Obecnie wychowanie chrześcijańskie. którą Kościół katolicki obejmuje w jej pełni. dlatego też dla dobra wychowywanych ludzi powinny one współpracować harmonijnie ze sobą. Magisterium Kościoła. wyrasta z wielowiekowego doświadczenia i mądrości. W ten sposób społeczeństwo obywatelskie przez swoje organizacje bierze udział w modelu instytucji wychowawczych. dostosowując do psychiki dziecka i jej potrzeb radości. które kształtowały się w szeregu koncepcji wychowawczych do dziś żywotnych w Kościele. Jana Bosko unowocześnił wychowanie chrześcijańskie. Obowiązek nauczania daje Kościołowi prawo zakładania szkół i uniwersytetów katolickich wraz z koniecznością oceny wszelkiej nauki ludzkiej co do zgodności jej z prawdami wiary. uczcie je zachowywać wszystko. ruchu. śpiewu. Józefa Kalasantego (XVII w. nowego wychowania. 1) oraz 2° .16). samodzielności i zespołowego życia. To apostolskie zadanie szkoły katolickiej wypływa z rozróżnienia przez Deklarację 1° . w którego wysiłkach biorą udział rodziny. wychowania moralnego. W związku z tym model trzech instytucji wychowania chrześcijańskiego . Jana Bosko (XIX w.. czyli macierzyństwo duchowe. Jana De la Salle (XVII w.prawa powszechnego wszystkich ludzi obdarzonych godnością osoby do prawdziwego wychowania jako pełnego rozwijania osobowości zgodnie z ich cechami indywidualnymi.). co dziś stało się powszechną plagą na całym świecie (chuligani. jak asystencję.Chrystusa w słowach: „Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody udzielając im chrztu w imię Ojca i Syna. średniego czy wyższego. wycieczek. Św. przez organizację ich pracy i wypoczynku. zawodowego i społecznego. bracia szkół chrześcijańskich św. łaski w sakramentach św. Szczególnie genialny pedagog św.rodziny. będzie potępiony" (Mk 16.19) oraz 2° . będzie zbawiony. a nawet przyczynia się do samowoli. Zbawienie zaś dusz przez Kościół. Doktryna wychowawcza Kościoła.) czy salezjanie św. czyli stałe przebywanie i współżycie z wychowankami. stała się pewnym centrum. szkole i w Kościele i do wykolejenia młodzieży. Ignacego Loyoli (XVI w. która niezależnie od stopnia podstawowego. przez rozwijanie jej aktywności. przez kształcenie zawodowe lub ogólne dostosowane do zainteresowań młodzieży. a prowadzonych przez znane zakony wychowujące. rozproszone po całej kuli ziemskiej. i Ducha Świętego. w czym na wiele lat wyprzedził znacznie późniejszych nowatorów i twórców tzw. Kościoła . Nie powinno więc być kolizji i walki pomiędzy nimi. kulturalnego. państwo i Kościół ma według encykliki Piusa XI swój własny teren działania i obowiązków. by Ewangelia była znana na całym świecie. przy dobrej woli wszystkich władz harmonia współdziałania może być osiągnięta. przedwczesnej emancypacji spod autorytetu wychowawców w domu. Każda z omówionych władz wychowawczych: rodzina. które zalecały adorowanie Eucharystii z daleka bez komunikowania) przez ułatwienie spowiedzi i Komunii św. 5).został rozszerzony i rozbudowany. gdyż prowadzi to do dezorientacji wychowanków.). 8). żądająca harmonijnej współpracy wszystkich instytucji zainteresowanych wychowaniem ludzi. państwa. jak jezuici św. którą ponadto w atmosferze ewangelicznego ducha wolności i miłości uczy skutecznego pomnażania dobra ogólnego i przygotowuje do apostolskiej służby w rozszerzaniu Królestwa Bożego (n. czyli system zapobiegania złu przez szereg środków naturalnych. różnicą płci.) dostosowuje się do problemów współczesności. w wyniku obrad i uchwał II Soboru Watykańskiego (od 1965 r. Szkoła katolicka zaś prowadzona pod kierownictwem Kościoła także ma cele kulturalne i dąży do prawdziwie ludzkiej formacji młodzieży ochrzczonej. zabawy.

Całość połączonych ze sobą mas apercepcyjnych stanowiła treść charakteru moralnego. Berlin-Schónenberg 1912. Te właśnie ukazane dwa zadania: pełne rozwijanie osobowości wychowanka jako człowieka i apostolskie dawanie świadectwa chrześcijańskiego w rodzinie 38 . R. 41 Ks. J a x a . Uczenie się na pamięć niezrozumiałych treści.B y k o w s k i . L'Educazione dei giovani alla luce del Concilio Yaticano II. w seminariach duchownych 40 . I rozdz. przestarzałej szkole herbartowskiej XIX wieku (patrz cz. Roma 1970. G r a n a t . w domu A. Wspomnienia niebieskiego mundurka. kretynów. Taki program encyklopedyzmu. L'Education chretienne dans la lumiere du Concile. 2). nauka przed i po południu. O z d o w s k i. klęczenie na grochu itp. Warszawa 1937. Dusza ludzka według Herbarta składa się z atomów psychicznych wyobrażeń. pomagać w chrześcijańskim kształtowaniu świata przez przyczynianie się do dobra całej społeczności (n. Podstawę szkoły starej stanowiło wyłącznie nauczanie przez podawanie masy wiadomości do wykucia na pamięć. Erlebnisse und Urteile namhafter Zeitgenossen. W. zwany także materializmem dydaktycznym. III p. Dzięki temu 38 J. „Kwartalnik Psychologiczny" 1933. ale osiągalnym tylko przez zapamiętywanie szkolnych wiadomości.go". Zdarzali się nauczyciele sadyści. niemiecki nauczyciel Haberle w swoim pamiętniku wyliczył. Początkiem jego realizacji była reforma szkoły pod głośną nazwą „szkoły nowej" lub „nowego wychowania". 409. t. czyli licząc w bilansie kar szkolnych około 13 tysięcy dni nauki (po 250 rocznie) przeciętnie wypada 178 kar dziennie! Gdy tak surowo karano w szkole. staną się ludźmi doskonałymi. masy apercepcyjne tych wyobrażeń zdolne do przyswajania (apercepcji) sobie nowych wiadomości. wynikał z założeń atomistycznych herbartyzmu. 3/4 s. wreszcie apostolsko będą dawać świadectwo Chrystusowi. program nauczania i podręcznik lub erudycja nauczyciela były jej ośrodkiem. W. opisywanej potem w pamiętnikach. kojarzeniu (asocjacji) powstają w psychice tzw. K i p 1 i n g. St. wyrazem czego były słynne „psie figle" uczniów43. 39 Msgr A. w szkołach katolickich 39 . lubujący się w zadawaniu kar. surowość nauczycieli-dziwaków. Stalky i S-ka. nieliczenie się z zainteresowaniami uczniów. G r a f . // decreto sulla formazione sacerdotale. byli całkowicie unieruchomieni i bierni. prowadzącej często do samobójstw szkolnych. 40 S. Figle i psoty młodzieży szkolnej. A . Elementy pedagogiczne teorii seminarium duchownego jako instytucji wychowawczej. A n c e l . idiotów. Uczenie się więc polega na włączaniu nowych idei-wyobrażeń w system starych idei. że w ciągu 51 lat i 7 miesięcy szkolnego żywota wymierzył 1 175 250 uderzeń kijem. 211-241. 1). L. Schulerjahre. rózgą. 3 s. a nawet w uniwersytetach katolickich41R o z d z i a ł IV SYSTEM WYCHOWANIA LIBERALNEGO 1. B e d n a r s k i O P . nauczą się chwalić Boga liturgicznie. a) Była to reakcja przeciwko dotychczasowej. Uniwersytet katolicki w świetle uchwal Soboru Watykańskiego II. F . Torino 1967. a więc jako dzieci Bożych nie tylko do pełnego rozwoju osoby ludzkiej. 17-32. karcerem) lub wymyślano specjalne kary szkolne (jak przepisywanie setki razy sentencji umoralniających. ale także do wychowania chrześcijańskiego. w którym zdobędą świadomość wiary. 42 . Dlatego też szkoła XIX wieku stała się szkołą książkową. W klasie wszystko było urządzone do słuchania. Rola rodziny w wychowaniu młodzieży. bez ruchu. atmosferę nudy i cichej walki z dokuczliwymi belframi 42 . rózgą. „Zeszyty Naukowe KUL" 1968 z. zaprawią się do moralnego życia. moc ćwiczeń. liniałem i ręką. nieznajomość ich psychiki -wszystko to stwarzało atmosferę udręki. Uciekano się do kar fizycznych (kijem. 18 200 policzków i wytargania za uszy oraz 8 082 kary klęczenia lub trzymania pręta w podniesionych rękach 4 4 . 43 Por. sankcjami i karami. „La D o c u m e n t a t i o n C a t o l i ą u e " 1969 n r 1550 s . kozą. Łempickiego. 9 7 6 . który był celem nauczania.9 8 6 . Geneza i rozwój systemu Znacznie młodszy od chrześcijańskiego system liberalny wychowania rodzi się na przełomie XIX i XX stulecia. z założonymi w tył lub wyłożonymi przed sobą rękami. 29-41.). K u n o w s k i. nie mówiąc już o pospolitych wyzwiskach od dardanelskich osłów. Uczniowie w rzędach ciasnych ławek siedzieli sztywno. 44 Encyklopedia Wychowania pod red. . 1 115 800 uderzeń po głowie nawet przy pomocy Biblii i katechizmu. „Colloąuium Salutis" 1970 s. „Zeszyty Naukowe K U L " 1969 z. które przyciągają się i kojarzą.Posłuszeństwo stara szkoła starała się osiągnąć zaostrzającymi się ciągle nakazami. 3 s. ponieważ jedynym ich zadaniem było słuchać. G o m u 1 i c k i. co nauczyciel mówi i trwale zapamiętać. jak np.

Pragmatyzm głosił. a nawet była prowadzona przez ojców buchalteria za 45 odrobione dodatkowo zadania i potrącanie z należności za złe stopnie . Warszawa (brw. Zmienił on pogląd tradycyjny na człowieka. z niem. potem kino). które stale się porusza.człowiek rzemieślnik Bergsona). jak utrzymywali starożytni i chrześcijaństwo. który nie tylko jest istotą myślącą (homo sapiens . N o w a k o w s k i . D e w e y . opinia publiczna zaczęła potępiać szkoły. a nie rozmyślająca. pragma . Stanowisko Deweya wynikało z nowej filozofii amerykańskiej pragmatyzmu Jamesa (gr. czyli znajomości jedynie słów (łac. Wkuwanie na pamięć prowadziło do werbalizmu.). z ang. Jak myślimy (tł. W trakcie pracy ręcznej równocześnie uczeń rozwijał swój charakter moralny przez wyrobienie w sobie szacunku dla pracy fizycznej. Ani lęk przed karą. poczęto szukać drogi reformy. Jako istota działająca człowiek według pragmatyzmu nie poznaje umysłem prawdy o rzeczach istniejących poza nim obiektywnie. w którym chodziło o swobodny rozwój osobowości dziecka jako przeciwwagę dla biernego nauczania innych przedmiotów szkolnych. hedone . W ten sposób coraz bardziej pogłębiał się rozdział między szkołą a życiem. c) Podobne tendencje reformatorskie pojawiły się pod koniec XIX w.) s. Warszawa 1957. . aby myśleć. wzruszył ziemię". dokład- 45 46 47 Por. metryka). oszustwach. 25-65. hazardzie. Szkolą i charakter (tł. 1935). szkła w warsztatach szkolnych uczynił on podstawą nauczania i wychowania.). by lepiej żyć. Instrumentalizm głosi więc. objaśniane na drodze samodzielnego poszukiwania wiadomości pod kierunkiem nauczyciela. by uczeń zużytkowywał nabyte umiejętności przy wykonywaniu modeli i pomocy poglądowych dla wszystkich innych przedmiotów nauki dla uzmysłowienia i ilustracji wiadomości. ani hedonizm pedagogiczny w domu (gr. lecz subiektywnie jest twórcą prawdy przez swe skuteczne działanie. Dawniej ogniskiem centralnym był nauczyciel i program nauczania.człowiek mądry). 1952) wystąpił z artykułem o wysiłku woli. 2. co jest użyteczne i skuteczne w działaniu. nabyta zaś wiedza była nieprzydatna w życiu (np. W Hamburgu nauczyciele zwrócili uwagę na znaczenie samorzutnej twórczości dzieci w dziedzinie rysunku. Nauka powinna opierać się na zainteresowaniu dziecka. Szkoła bowiem ma być dalszym ciągiem nabywania doświadczeń z własnego zainteresowania dziecka przez działanie. podobnie i przewrót Deweya polega na przemieszczeniu centrów nauczania w szkole. lecz przeciwnie myślimy po to. jest czynne i aktywnie się bawi. najłatwiej jest na małym dziecku.przyjemność) nie pobudzają woli w sposób właściwy. verbum . ile istotą działającą (homofaber . F o e r s t e r . Pracę rzemieślniczą obróbki drewna. Stąd też Dewey rozwinął pogląd instrumentalizmu. że myślenie stanowi pomocnicze narzędzie działania i gdy działanie człowieka natrafia na trudności. Wyniki takiej szkoły były ze wszech miar opłakane. gramatyka łacińska. ponieważ ono dopiero dopinguje wolę do największego nawet wysiłku. a rozwiązanie umysłowe problemu przez postawiene trafnej hipotezy 47 roboczej pomaga w usunięciu praktycznych trudności w działaniu . Ukształtował się z tego kierunek zwany „wychowaniem przez sztukę". wówczas to w umyśle pojawia się problem. że człowiek to przede wszystkim istota działająca. manipuluje przedmiotami i na skutek tego samodzielnie nabywa doświadczenia. Tak jak Kopernik „wstrzymał słońce. że nie żyjemy po to. Nauka pracy ręcznej w zakresie robót praktycznych stała się w „szkole pracy" Kerschensteinera nowym przedmiotem nauczania po to. działanie). modelowania i lepienia dla ich rozwoju. J. Zmianę tę nazwał Dewey „kopernikańską rewolucją" w szkole. a dziecko jako satelita musiało się dostosować do wymagań szkolnych. Kierunek ten rozwinął w „szkołę pracy" znany pedagog niemiecki Georg Kerschensteiner (zm. spacer. Udowodnić tezę. i na terenie Europy. brak wreszcie kształcenia woli i charakteru powodował demoralizację młodzieży w rozpowszechnionym kłamstwie szkolnym.czyny. obecnie zaś centrum zawierało się w swobodnym rozwoju zainteresowań dziecka. F.natomiast zachęcano do nauki przyjemnostkami (łakocie. b) W r. że ani rygoryzm w szkole. W latach 1896-1903 Dewey prowadził uniwersytecką Eksperymentalną Szkołę Ćwiczeń w Chicago. ukształtowanie cech sumienności. Przylądek Dobrej Nadziei. w której opracował nowy sposób nauczania nie przez podawanie wiadomości. W. Zamiast więc szkoły biernej i pamięciowej herbatyzmu powstała nowa szkoła oparta na aktywności i samodzielności dziecka. wykazał. że prawdziwe jest tylko to. metalu. alkoholizmie i seksualizmie46. ani pogoń za przyjemnostkami nie są dobrymi motywami uczenia się. lecz przez samo działanie dziecka (learning by doing). twierdzący. do czego wychowawca w swej pomocy ma się przystosować.słowo) bez zrozumienia rzeczy. 1895 psycholog amerykański John Dewey (zm.

np. Okazało się wkrótce. np. Zamiast tradycyjnych zabawek. by znieść tradycyjne klasy szkolne. z których bawiące się dziecko miało złożyć całość lub też w postaci obrazkowych kart do gry. „dary natury" Fróbla) zastosowała tzw. którą zamierzał wykonać. Dziecko w systemie hitlerowskim. tonów czy ciężaru (program zaostrzenia zmysłów dziecka). pajdokracji. Z czasem doprowadziło to do wzmożenia objawów samowoli młodzieży tzw. który był już całkowitym zaprzeczeniem szkoły tradycyjnej. którą ma samodzielnie wykonać przy pewnej pomocy ze strony nauczyciela. Niedługo też „wiek dziecka" ukazał dno niedoli. Był to nowy kierunek pedagogiczny pajdocentryzmu. W r. Fróbla od 1839) były ochronkami dla dzieci. Postanowiono na nim zorganizować towarzystwo dla przeprowadzenia reformy szkolnictwa. wprowadziła niskie mebelki dostosowane do wzrostu i sił małych dzieci. materiał dydaktyczny. 1900 pisarka szwedzka Ellen Key powitała nadchodzące XX stulecie pod hasłem „wieku dziecka". przyznając mu najskrajniejszą swobodę w rozwoju. rozwijały spostrzegawczość i uwagę. Niemczech). przygotowanych zawodowo do życia społecznego. Warszawa 1962. następnie samodzielnie realizował zatwierdzony projekt i wreszcie samodzielnie oceniał swoje wykonanie. 2. wychowującymi je fizycznie. pojawiła się nowa nauka o dziecku. ażeby nie rozwijać fantazji dziecięcej i nie wypaczać zmyśleniami poglądów na rzeczywistość. czyli pedagogiki wychodzącej „od dziecka". siedmiobarwną piłkę jako ptaszkiem latającym oraz przez opowiadanie bajek. Zakazała natomiast bawienia się dzieci lalkami i opowiadania bajek. a przez obserwację i doświadczenia przygotowywało się do przyszłej poważnej pracy i do nauki szkolnej czytania i pisania. że uczeń zaczynał pracę od samodzielnego projektu. Nauczycielka amerykańska Helena Parkhurst w miasteczku Dalton (USA) stanęła przed trudnym zadaniem. bajek i fantazji dziecka przedszkolnego było u Montessori programem zbyt pozytywistycznym i sztucznym. „Szkoła pracy" po klęsce I wojny światowej miała wychowywać Niemców na pożytecznych obywateli. o jego rozwoju fizycznym i psychicznym (pedologia). czyli rządów i górowania dziecka nad dorosłymi. ale od tego czasu idea istotna samodzielności małego dziecka utrzymała się we współczesnym przedszkolu. Wojna przeszkodziła wyznaczo- 48 K. wprowadzając poprawki. miała uczyć wielką gromadę dzieci bez żadnej pomocy. podział godzin. wytrwałości. Pod wpływem Deweya Kerschensteiner wprowadził do swego systemu ideę samodzielności w ten sposób. który wprowadził do zajęć gry wychowawcze. 1907 w osiedlu robotniczym Turynu lekarka włoska dr Maria Montessori urządziła po raz pierwszy prawdziwy „Dom Dziecka" (Casa dei bambini). Francji. cymbałki.ności. pracownie. lekcje. do której dziecko w przedszkolu ma się przygotować. toteż wpadła na pomysł. zaopatrzyła w małe narzędzia pracy. a przede wszystkim ćwiczyły inteligencję. umysłowo i moralnie głównie przez fantazyjne zabawy dzieci. jak lalka i klocków w formie brył geometrycznych (tzw. a wprowadzić gabinety przedmiotowe. w których dziecko ma zgromadzone pomoce i lekturę. Zasada aktywizmu i samodzielności została wkrótce przeniesiona na teren szkoły średniej. W związku z tym ruchem w r. Pomysły nowatorskie „nowego wychowania" zaczęły się mnożyć (np. dzwoneczki. dostaje zadanie miesięczne i zaopatrzone we wskazówki pracy. że rugowanie naturalnej zabawy. wiejskie szkoły internatowe w Anglii. dzwonki. ciężarki. Inny system tego wychowania stworzył lekarz belgijski Owidiusz Decroly. . a nie jak dotąd skierowanej „na dziecko" celem jego urobienia do posłuszeństwa wobec autorytetu wychowawców. Najliczniej pojawiły się reformy na polu wychowania przedszkolnego. a nawet prawo dobierania sobie rodziców. planu i kosztorysu rzeczy. zwany inaczej planem pracy laboratoryjnej. Podstawy organizacyjne i zasady systemu liberalnego Mnożące się strumyki reform i nowych pomysłów połączyły się w jeden nurt „nowego wychowania" na zjeździe pedagogów w Hadze w 1912 r. by dziecko ćwiczyło się w odróżnianiu odcieni barw. w postaci kolorowych obrazków pociętych na części. a potem zaliczyć przez zdanie sprawy z wykonania i egzamin z nabytych wiadomości. S o s n o w s k i. Dotychczasowe freblówki („ogródki dziecięce" F. W swej egzaltowanej książce rozwinęła prawdziwy kult dziecka. Zabawy takie żywo zajmowały i interesowały dzieci. by dzieci same mogły się obsługiwać i mogły pracować w ogródku przy hodowli kwiatów i królików. jaką w faszyzmie cierpiały eksterminowane dzieci żydowskie i polskie 48 . W ten sposób powstał głośny plan daltoński. jak kolorowe włóczki.

dokąd przeniesiono Międzynarodowe Biuro Nowego Wychowania.nauczania opartego na wrodzonych. by dziecko samoopanowywało się moralnie przy pomocy jedynie samorządu szkolnego jako instytucji demokratycznej bez potrzeby poznawania zasad etycznych i uznawania autorytetu wychowawczego. chociaż teoretycznie herbartyści (W. o charakterze metapsychicznym. a nie nauczać. które deklarowały wprowadzenie w swoim kraju reformy szkoły według określonego programu. Warszawa 1913. Utworzono wówczas Międzynarodową Ligę Nowego Wychowania pod egidą Ligi Narodów w Genewie. Les Principles de 1'Education Nouwlle. czyli wychowawczego zrównania płci. co pozwalało na odrzucenie wszelkiego z góry ustalonego programu i planu nauczania. 7° .mądrość) Heleny Bławatskiej i antropozofię (gr. Piageta i inne) nieco inny charakter. Program Międzynarodowy Ligi Nowego Wychowania wymagał.indywidualizować według właściwej każdemu dziecku miary. jasnowidzenie. Koedukcację uzupełniał postulat. umysłowej. dopóki Niemcy nie zostały przyjęte do Ligi Narodów.bóg. jak i psychicznych. Działał w tym programie ezoteryczny mistycyzm propagowany przez teozofię (gr.stwarzać z klasy społeczność dziecięcą. przyjmujących za podstawę laickiej moralności i etyki naukę jogów hinduskich w opanowaniu ciała przez spotęgowaną ćwiczeniami świadomość jaźni i siłę woli 5 0 . 3° -pobudzać i rozwijać je.uwzględniać głębsze zainteresowania dziecka. teos .zastąpienie współzawodnictwa między uczniami współpracą indywidualności na usługach zbiorowości. by 1° . telepatia. Całość więc była wyrazem mistycznego idealizmu. Określenie to nie było rozumiane tradycyjnie jako rozwijanie i ćwiczenie sił intelektualnych i moralnych dziecka. Claparede'a. sofia . 5 0 A t h a r v a n . 6° . dopiero kryzys ekonomiczny kapitalizmu i faszyzacja Europy położyła kres jej żywotności i ekspansji.wymagał koniecznie koedukacji jako wspólnego nauczania i wychowania obu płci. Rein) byli za „impresją" 51 J. 5° . Istotą więc systemu liberalnego wychowania. Równocześnie zasady przybrały pod wpływem rozwijającej się nauki (psychologia funkcjonalna E. 5° . metoda kliniczna poznawania dziecka przedszkolnego J. nie tylko przez wspólną naukę. U podstaw zaś całości programu leżała utopijna wiara w spontaniczną wrodzoną popędowość zainteresowań twórczych wszystkich dzieci. . A. Liga Nowego Wychowania poza twórcami systemów pedagogicznych obejmowała jako zasadniczych członków rządy państw. raczej pedologiczny aniżeli teozoficzny. objawianych w pracy ręcznej. lecz pojmowano pod tym wydobywanie specjalnych sił duchowych. aby oswobodzić wewnętrzne siły dziecka. spontanicznych zainteresowaniach.człowiek) Rudolfa Steinera jako światopogląd towarzystw masońskich. by umożliwić im wzajemne wywieranie wpływów „niezmiernie pożądanych".. Liga Nowego Wychowania działała w duchu pacyfizmu i rozwijała się bez przeszkód do 1932 r. by 1° . Polska świeżo po odzyskaniu niepodległości stała się członkiem Ligi i początkowo miała pewne sukcesy propagandowe szczególnie w dziedzinie samorządu szkolnego. antropos . jak siła nadzwyczajna woli. który odbył się dopiero w 1921 r.zastępować karność zewnętrzną wolnością wewnętrzną51. jak wskazuje nazwa. Po drugiej wojnie powszechnej Liga Nowego Wychowania weszła w skład UNESCO jako jeden z członków. organizacyjnemu zjazdowi. organizując światowe zjazdy co dwa lata. Międzynarodowa Liga Nowego Wychowania. żądają bowiem. 8° . hipnotyzerstwo. 49 W ten sposób Międzynarodowa Liga Nowego Wychowania jako ekspozytura masonerii wprowadzała. mediumizm i okultyzm. chodziło bowiem w pierwszym rzędzie o „oswobodzenie wewnętrznych sił dziecka" 4 9 . Teozofia a wychowanie. w Calais. 4° . indywidualizmu i liberalizmu.poszanowanie indywidualności. „Ruch Pedagogiczny" 1926 nr 3 s. artystycznej i społecznej. uzasadniana teorią ekspresji i przeciwstawiana praktyce represyjnej starej szkoły. walcząc z chrześcijaństwem. 65-66. 6° . 2° -mobilizować aktywność dziecka. wschodni mistyczny pogląd na świat jako podstawę reformy wychowania.zaprowadzenie samoopanowania i samorządu jako postaw karności.patrzeć właściwie na dziecko jako na istotę odrębną i bogatą (szacunek dla dziecięctwa). C h a t e l a i n .rozwijać zdolności twórcze.celem wychowania było zachowanie i potęgowanie sił duchowych dziecka. wciąż pozostaje ta sama swoboda dziecka. ale także wychowanie prowadzące teraz do maskulinizacji dziewcząt i odwrotnie do feminizacji chłopców jako wpływów „niezmiernie pożądanych". O d e r f e l d ó w n a . będące centralą na skalę światową.nemu na 1914 r. Paris 1951. 2° . 4° . 3° . 9° .łączyć aktywność ręczną z pracą umysłową. Z nowych założeń wypływał program sprzecznej z tradycją europejską koedukacji. Obowiązywało tu bezwzględne odrzucenie wszelkich kar tak fizycznych. 10° .angażować je do pełnego życia.

o zdrowej z natury moralności. co wychodzi z rąk Stwórcy natury jest dobre. Przeciwieństwa te pomiędzy wolnością a autorytetem ujęto jako postęp wychowawczy w r. pisania. 3. gdy odczuje potrzebę korespondowania z rodzicami.rozwijanie własnego doświadczenia dziecka . wolność społeczno-polityczna obywatela od władzy pochodzącej od Boga (rewolucja francuska). głoszącej wolność rozumienia Pisma św. wreszcie wolność pedagogiczna oswobodziła dziecko od kontroli i autorytetu wychowawców. . jedynie cywilizacja wielkomiejska i kultura dworska deprawują go moralnie. który pierwszy głosił konieczność samorzutnego rozwijania się dziecka. np. co w XVI w. którą trzeba bliżej wyjaśnić. zm. gdy dziecko samo czymś się zainteresuje i będzie zapytywało. imprimere . 1762 Rousseau wyszedł z założenia. jak sam to określa. a zakończyło się zasadą podporządkowania religii władzy państwowej według hasła: cuius regio.Gal 5. Tak więc pomimo pewnej ewolucji widocznej w orientacji światopoglądowej od teozofii poprzez pedologię do teorii twórczej ekspresji. co przyniosło nędzę i wyzysk proletariatu. . naciskać) i stali daleko od późniejszego impresjonizmu pedagogicznego zadowalającego się w swobodnej czynności ucznia wrażeniami i nastrojami jak w wychowaniu estetycznym (F. a prawda was wyzwoli" . J. 1925 na terenie Ameryki następująco: .1) została wyizolowana i oderwana od swej pełni duchowej.dyscyplinowanie dzieci przez pozwalanie na działanie tego.a nie przekazywanie dotychczasowego dorobku kultury. Scharrelmann. niezależnej od władzy nauczającej Kościoła. „Ku wolności wyswobodził nas Chrystus" . Rousseau (1712-1778). 30-31. . wolność ekonomiczna od wszelkich zasad moralno-społecznych (kapitalizm). natomiast psuje się w rękach człowieka.angażowanie się dziecka w czynnościach spontanicznych . wyraziło się w reformacji protestanckiej. M. Padagogischer Impressionismus. a zastosowana częściowo najpierw do wolności 52 53 religijnej. 1950. .a nie narzucanie karności zewnętrznej 53 . Przy tym Emilowi należy zostawić swobodę ruchu i rozwoju.zaspakajanie potrzeb i zainteresowań dziecka dla obecnego życia . New York 1963 s.a nie zmuszanie do metodycznego opanowania programu nauki.tłoczyć. W dalszych wiekach triumfalny pochód idei wolności negatywnej z programem uwalniania zawsze od czegoś obejmował coraz dalsze dziedziny życia.a nie przystosowywanie dziecka do niego. eius religio oraz przymusem wyznaniowym poddanych. zasadą naczelną pozostaje idea wolności dziecka. A s c h a f f e n b u r g 1913. . Rousseau głosi więc hasła wychowania negatywnego. a więc w XVII wieku wolność nauki (Galileusz) i systemu filozoficznego (Kartezjusz) od związku światopoglądowego z prawdą religijną. trzeba trzymać je zdała od cywilizacji. czyli powieści o wychowaniu z r. Theories of Education. Ideologia systemu liberalnego wychowania Stwierdziliśmy.a nie przyswajanie podawanego mu materiału.jako stopniowym wtłaczaniem wiadomości (łac.a nie przygotowywanie go do życia dorosłych w przyszłości. jak się komu podoba. zm.32. jako realizacji „powrotu do natury". że wszystko. J. w XIX w. Idea wolności.budzenie niezadowolenia z istniejącego porządku społecznego .umożliwienie spotanicznego wyrażania siebie . w XX w. H. Idea swobody rozwoju dziecka bez kierowania nim przez władzę wychowawczą była nawiązaniem do idei J. Rousseau więc przeciwstawia się dogmatowi grzechu pierworodnego. by po II wojnie światowej dojść ostatecznie do całkowitej wolności moralnej od wszelkich zasad ogólnoludzkiej etyki w głoszonej tzw. 1940)52. Gansberg. pisząc: tajemnicę J. w XVIII w. by się dowiedzieć czegoś lub gdy zapragnie uczyć się. by stać się pomocnikiem dopiero wtedy. P. Człowiek z natury jest dobry i szlachetny. etyce sytuacyjnej egzystencjalizmu Sartre'a. w Emilu. W y n n e. . Ażeby więc rozwinąć naturalną świętość dziecka. a wychowawca Emila ma być tylko obserwatorem psychiki dziecka.rozwijanie dziecka od wewnątrz . .a nie formowanie go od zewnątrz. iż istotą systemu liberalnego jest zastosowanie idei wolności w dziedzinie nauczania i wychowania. co im się podoba ./ 8. przyniesiona w kulturze europejskiej przez chrześcijaństwo pierwotne („I poznacie prawdę. człowiek według niego nie rodzi się ze skłonnościami do zła i nie potrzebuje nawrócenia do Boga. B e c k e r. wychowywać na łonie natury nieskażonej kulturą i w otoczeniu ludzi wiejskich. gdyż wychodzi z rąk Stworzyciela jako natura pełna szlachetności i ulega zepsuciu dopiero pod wpływem ludzi.

K. który także może ulec w niekorzystnym środowisku zahamowaniu. opracował program sublimacji instynktu walki u chłopców. do S. na drodze kompensacji Napoleon. u chłopców tworzy się kompleks Edypa jako zazdrość o matkę wobec ojca. stosunku wolności dziecka do moralności. gdy żyje zgodnie ze swymi popędami. gdy energia popędowa wiąże się z wyższymi celami kulturalnymi. a nie wyładowuje się wprost w celach biologicznych.wychowania jest nie wychowywać. przez zastąpienie pierwotnego celu dążenia do mocy nowymi wartościowymi celami. na przykład zachęciła matki do karmienia niemowląt własną piersią. u dziewcząt zaś kompleks Elektry jako zawiść o ojca wobec wobec matki.Ego) w postaci zasad etycznych sumienia jako nadjaźni (Uber . austriacki psychiatra Alfred Adler (zm. Rzeczywiście omówiony proces sublimacji działa w rozwoju człowie54 ka i jest znany nawet już św. gdyż jest moralnie obojętny. gdy natura sama ukarze dziecko konsekwencją dokonanego czynu. a wolę ku dobremu. 1939) stała się naukową podbudową moralności liberalnej. a nawet odstraszyć karą od istniejącego zagrożenia. jak mawiał św. postępować inaczej niż zwykle. a więc postępuje moralnie tylko wtedy. La sublimation thomiste. W związku z tym Piotr Bovet. Uczeń Freuda. w której występuje szczyt sublimacji w postaci platonizacji instynktu. a każda „brzydula" może szukać kompensacji bądź to w intelektualizmie bądź w dobroci serca. np. gdyż wymagała jeszcze rozwiązania wielu problemów. Tak więc proces sublimacji lub kompensacji stał się w psychologii głębi podstawą moralności. tworząc kompleks niższości lub poczucia małowartościowości. M i c h a 1 s k i. 1/2. co nastąpiło dopiero pod koniec XIX w. W końcu XIX stulecia psychoanaliza Z. Jednakże praktyczna realizacja idei Rousseau długo nie dochodziła do skutku. a nie przez narzucanie siłą czegoś co dziecka nie interesuje. w której powstaje kompleks. Utopijność idei Rousseau najbardziej uwidacznia się w teorii kary naturalnej. Freuda religię.Super Ego). lecz szlachetnieje sam człowiek jako osoba. np. Th. twórca psychologii indywidualnej. Wówczas to libido zostaje zepchnięte do podświadomości. dziś powiedzielibyśmy frustracji.. „Angelicum" 1937 fasc. Tak np. lecz doprowadzić instynkty do sublimacji i uszlachetniania przez wyładowanie czynne popędu.a praktykowany przez świętych („do wyższych rzeczy jestem stworzony". Zygmunt Freud na podstawie obserwacji osób nerwowych doszedł do przekonania. 54 . Kompleks taki da się usunąć tylko na drodze kompensacji. ks. jako wiązka skojarzonych wyobrażeń. może popędy zużytkować dla dobrego lub złego celu. moralność. odrzucił wprawdzie panseksualizm libido jako jedyne źródło psychiki. kiedy to ukształtowały się liberalne zasady moralizmu. Lekarz austriacki. a przynajmniej w kibicowaniu zawodom lub też w walce szachowej. skierowane na cele kulturalne. w walce sportowej z naturą lub ze sobą. czyli wywołuje proces sublimacji instynktu. Nie dochodzi do powstania kompleksu tylko wtedy. utopieniem się w studni. nie tworzyć kompleksów przez kolizję działania z zasadami etyki. że człowiek jest z natury dobry. zabarwionych uczuciowo nienawiścią i powodujących zaburzenia nerwicowe. np. czyli pojmowanie moralności w liberalizmie wywodzi się z założenia Rousseau'a. ale przyjął działanie instynktu mocy lub postawienia się. a) Moralizm idealistyczny. która polega na tym. 1937). kapral małego wzrostu. sztukę i wszelkie dzieła kultury w ogóle. tzn. 28. 4. którą trzeba umiejętnie pokierować przez porozumienie i współdziałanie z dzieckiem. Tak np. Takie przekierunkowanie energii popędowej powoduje uszlachetnienie jej. Idea Rousseau zawiera w sobie także racjonalne jądro poszanowania wolności dziecka. którzy zamiast krwawych bójek pomiędzy sobą znajdą upust energii w alpinizmie.dzieci arystokracji oddawano do odchowania mamkom. ale natrafia na cenzurę świadomości jaźni (Ich . Jedynie dopuszczalną karą u Rousseau jest kara naturalna. by nie tłumić popędów. którą rozwijając rozum ku prawdzie. a przede wszystkim nie narzucać z góry określonego celu i programu nauczania oraz nie stosować kar. stał się genialnym wodzem. Freuda (zm.ich . personalizmu i humanizmu. Tomaszowi z Akwinu . Idea Rousseau przyniosła wiele dobrego.. psychoanalityk szwajcarski. do sprawy samowoli dziecka itp. co w kulturze dworskiej Oświecenia uchodziło za prostackie i wstydliwe . I—II. jak np. iż popęd seksualny (libido) stanowi jedyne źródło życia psychicznego i kieruje postępowaniem człowieka. ale w ujęciu chrześcijańskim nie instynkt samorzutnie się uwzniośla. Stanisław Kostka). krótkowidz Matejko wielkim malarzem narodowym. tworzący zdaniem. Popęd ten rozwija się w dziecku od niemowlęctwa jako sfera nieświadomego Ono (Es lub w łacinie Id). gdyż nie można absolutnie czekać do chwili aż natura-matka surowo ukarze dziecko. z powodu kalectwa lub brzydoty. trzeba bowiem dziecko uchronić od wypadku.

Stern chciał się odciąć od tradycyjnego pojmowania osoby. jak rodzina. 4. generała sprawującego władzę w państwie oraz 6. Dusza wychowawcy i zagadnienie kształcenia nauczycieli (tł. narodu. osoba zaś także składa się z części (np. Pod kształceniem rozumie on samodzielne dorabianie się przez wychowanka własnej struktury duchowej osobowości drogą przeżywania wartości. czyli władczą. które razem tworzą hierarchiczne układy w kulturze. autos. nie ma charakteru ani fizycznego. Stern wskazuje trzy drogi rozwoju osobowości: autotelia. niemieckiego psychologa i pedagoga. rodziny. Williama Sterna (zm. Przy tym według Sterna jedność w osobie nie jest substancją jednoczącą. czyli aksjologii (patrz rozdz. obejmująca coraz szersze kręgi jako wynik złego przystosowania (maladjustment). Takie krytyczne pojęcie osoby uległo znacznemu rozszerzeniu. III pkt. kapłana rozpatrującego życie w związku z Bogiem. roślina.). K e r s c h e n s t e i n e r . która wiąże postawę społeczną z innymi typami zależnie od specjalności nauczania. Dlatego też należało wprowadzić pojęcie różniące człowieka od innych osób. socjonomiki. a u polonisty z estetyczną. bakteria. która wybitnie rozwinęła się wśród młodzieży współczesnej pod wpływem teorii psychoanalitycznych. Teorię osobowości pogłębił następnie twórca pedagogiki kultury. miłości lub walki i nienawiści). Piękna i Świętości. Kerschensteiner. poety realizujących piękno. heteros . która wyraża się na zewnątrz w postaci celowego dążenia.małżeństwa lub do wolnej miłości. 5. stół). cele sympatii. W tym celu przeciwstawił dwa pojęcia: rzeczy i osoby. estetyczną. 1938). Typ osobowości powstaje więc w kontakcie z określoną sferą wartości nauki. która pochodzi z połączenia teoretycznej i społecznej oraz osobowość pedagogiczną.obcy) stanowi przejęcie celów obcych od osób nadrzędnych za własne (np. np. która umożliwia dobre przystosowanie się wychowanka do wzorców społecznych postępowania. b) Personalizm w systemie liberalnym wychowania nosi nazwę krytycznego. łączącą w sobie orientację teoretyczną i ekonomiczną równocześnie. W związku z tym G. z niem. 1). Mimo to idealizm w systemie liberalnym każe widzieć moralność jako samorozwinięcie się wrodzonej szlachetności natury człowieka przez swobodne działanie popędów drogą samorzutnej ich sublimacji. 16. eidos . np. ale jest ich jednością i całością. lecz jest „neutralna psychofizycznie". lekarza społecznika kierującego się ku dobru społecznemu zdrowia ludzi. Dobra. nadaną mu przez twórcę. kształt) to droga rozwoju osobowości przez realizację najwyższych idei ludzkości. Oprócz typów czystych Spranger wymienił trzy typy mieszane osobowości: osobowość techniczną. czy duszą. np.cel) to realizacja celów własnych osoby w stosunku do osób równorzędnych (np. skoro zamiast przystosowania (adjustment) pojawia się chuligaństwo i przestępczość nieletnich. . ponieważ jednością celowo działającą jest nie tylko człowiek. Osoba to unitas multiplex. jak idea Prawdy. a także osoby zbiorowe. Rozwinął on typologię osobowości. 55 G. Autotelia (gr. Proces przejęcia celów obcych za własne nazywa Stern introcepcją celów i uważa go za podstawę wszelkiego wychowania. która dąży do maksymalnego samorozwoju. u matematyka z teoretyczną. w którym dokonuje się skrzyżowanie nauczania z wychowaniem. estetyki. ekonomiczną. przeniesiona z poezji niemieckiej (Goethe) i filozofii (Kant). bliżej określił samo pojęcie wychowania następująco: „Świadome urzeczywistnianie wartości w kimś jest wychowywaniem innych" 5 S oraz przedstawił drogę tworzenia się typu osobowości jako proces kształcenia. naukowca dążącego do wartości prawdy. człowiek). ekonomiki. dotyczących warunków dobrego rozwoju osobowości. 3. np. Osoba rośliny czy zwierzęcia. Heterotelia (gr. Natomiast człowiek zmierza do celów wyższych i dlatego może stać się osobowością. heterotelia i ideotelia. jakie miało chrześcijaństwo. czyli jedność wielości (wielojednia). wyróżniając 6 czystych typów: 1. partii. Eduard Spranger (ur. 2. państwa). czym zajęła się idea personalizmu. np. Jednakże w masach młodzieży samodzielna sublimacja nie daje spodziewanych wyników.sam. wyjaśnia Stern. dąży tylko do celów minimalnych . Ideotelia zaś (gr. polityczną. osobowość teoretyczna. społeczną. telos . osobowość prawniczą. ani psychicznego. muzyka. ludzkość.samoutrzymania się przy życiu oraz utrzymania gatunku. Warszawa 1936 s. a tworzy całość w sensie logicznym. słowem każda istota żywa. pochodzącego od wewnątrz tej całości. gdy w drugiej fazie swej twórczości włączył się do pedagogiki kultury. polityki czy religii. Rzecz każda jest sumą części składowych (np. 1882) na podstawie filozofii wartości. Pojęciem tym stała się osobowość (Persónlichkeit). np. ale i zwierzę. Osobowość jest to więc taka osoba. np. naród. przemysłowca kierującego się zyskiem. które również tworzą pewną całość i dążą do jakichś celów. Moralizm liberalny przeto i mało skuteczna teoria sublimacji wymagają dalszych wyjaśnień.idea. osobowość religijną. to znaczy.

Personalizm więc wymaga swego uzupełnienia w idei humanizmu. wojennego i atomowego (technokracja). opartej o władzę pieniądza. chorobami. ale wyzwolenie się polityczne spod panowania kolonializmu ludów kolorowych Afryki i Azji wymusza na UNESCO. koncertu muzycznego czy pomnika architektury jest przyswajaniem ich wartości. jak np. Tenże. by rozszerzyło program swego humanizmu stworzenia dobrobytu na podstawach nowoczesnej nauki i techniki na wszystkie narody świata i oczyściło się z resztek rasowego anty humanizmu. Geneza i rozwój systemu Ruch robotniczy w drugiej połowie XIX wieku rozwinął prace oświatowe dla podniesienia poziomu kultury mas robotników oraz dla przygotowania przywódców partyjnych.. c) Humanizm w systemie liberalnym także nosi na sobie piętno idealizmu i występuje jako humanizm naukowy i technokratyczny. W takim ujęciu założona z góry struktura duchowa jednostki byłaby wrodzonym warunkiem.zawartych jako energię rozwojowe w dziełach kulturowych 56 . 1946 z programem humanizmu ewolucyjnego czyli naukowego 58 .drogą wyboru -jakiegoś systemu wartości nad innymi systemami. London 1946. 1866 Marks w opracowanej instrukcji dla delegatów na Tenże. Das Grundaxiom des Bildungsprozesses.. Przy tym kształcenie odbywa się według podstawowego aksjomatu Kerschensteinera tylko wtedy. które rozwijają umysł. Humanizm rządów nauki i techniki nad ludzkością. To właśnie zrozumienie sensu obrazu. dopóki nie zaktywizowały się w nim inne humanizmy. Berlin 1917. gdy między duchową strukturą dobra kulturalnego a wewnętrzną strukturą jednostki zachodzi całkowita lub częściowa zgodność 57 . Taka jednakże oświata i nauka stępiały ostrą świadomość klasową i hamowały bojowość rewolucyjną. Leipzig 1926. głównie socjalistyczny i chrześcijański. ses buts et sa philosophie. J. analfabetyzmem i. W rzeczywistości natomiast osoba ludzka. biolog angielski Julian Huxley wystąpił w r. staje się przez przewagę . gdzie w 1836 r. rozprawy. nadmierną płodnością ras kolorowych. Początek tego rodzaju dążeń wystąpił w Anglii. w stosunku do których. kiedy to znana nam Międzynarodowa Liga Nowego Wychowania wystąpiła z ideą powrotu do humanizmu europejskiego jako idei pacyfistycznej i broniącej wartości nauki. Dlatego też Karol Marks z Fryderykiem Engelsem już w Manifeście Komunistycznym (1848) przeciwstawili ruch proletariacki społeczeństwu burżuazyjnemu kapitalizmu i drobnomieszczaństwa oraz jego zakłamanej moralności. poematu. nastawioną na walkę z głodem. walka rasistów w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej przeciw równouprawnieniu Murzynów w latach 1963-64). powstał nowy typ uniwersytetu w postaci zjednoczonego Uniwersytetu Londyńskiego o celach oświatowo-społecznych. Tak właśnie Ruskin College było kolegium przygotowującym robotników ze związków zawodowych do egzaminów. zwykle jest bogato wyposażona w zadatki odczuwania wszystkich zasadniczych wartości. Zawiera on w sobie wizję wszechświatowego rządu dla uzyskania pokoju między narodami w oparciu o spotęgowaną na drodze ewolucji biologicznej twórczość naukową i techniczną. sztuki i kultury przed narastającym faszyzmem i jego barbarzyństwem. predystynującym do rozwoju określonego typu osobowości. Theorie der Bildung. H u x 1 e y. Stąd konkretna osobowość zawsze pod wpływem warunków zewnętrznych środowiska społecznego tworzy się. uczucia i postawy dążeniowe człowieka. ale są konieczne do wszechstronnego rozwoju jako zasadniczej potrzeby i dobra człowieka. który pierwszy umożliwiał uzyskiwanie stopni naukowych poza przygotowaniem w uczelni. był długi czas oficjalnym programem UNESCO. Po drugiej wojnie światowej pierwszy dyrektor generalny UNESCO. L'UNESCO. szczególnie zaś kierowników wielkiego przemysłu zautomatyzowanego. Początki tego humanizmu sięgają okresu międzywojennego. W r. stąd też nie rezygnuje łatwo z przywilejów historycznych białego człowieka (np. . potrzebnych naturze człowieka. pomijając możliwe nienormalności. nędzą. Rozdział V SYSTEM SOCJALISTYCZNY WYCHOWANIA 1. w Japonii zastosowano 56 57 58 biologiczną kontrolę urodzeń. przeciwstawiające się dyskryminacji rasowej. wskazującej na to. jakie dobra ma system wychowania liberalnego zrealizować. które mogą mniejszą odgrywać rolę. Mimo to idealizm w systemie liberalnym wychowania szuka wciąż radykalnych rozwiązań kwestii przeludnienia świata.

czego w starej szkole zupełnie nie znano.tworzyć kulturę proletariacką jako dalsze rozwinięcie zasobów wiedzy. 60 K. Ł. dbałość o higienę osiedli itp. 59 1° . Historia wychowawania. lecz w praktyce życiowej przez realizację zadań partyjnych. W. technikę i elektryczność. 4° . egzaminy wstępne i końcowe. J. E n g e l s . 2. takie. Warszawa 1962.). W celu zbudowania nowego społeczeństwa komunistycznego cała młodzież związkowa dostała wytyczone następujące zadania: I. Marks tu pisał: „Pod wychowaniem rozumiemy trzy rzeczy: 1. lecz jako jedyną metodę wytwarzania wszechstronnie rozwiniętych ludzi" 6 0 . naukę i wychowanie ze wspólną pracą proletariatu 6 1 .wychowywać się na komunistów. w oparciu o naukę. które ludzkość wytworzyła. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1965 nr 2 s. S z a n i a w s k i . 284-285.Punkty wniosły do programu nauczania dwie rzeczy zupełnie nowe. z ros. na połączeniu półpracy i półszkoły) kiełkuje zarodek wychowania przyszłości. (bezpłatna nauka w języku ojczystym. Warszawa 1967 t. 2° .uczyć się komunizmu nie z broszurek. nie tylko jako metodę zwiększania produkcji społecznej. 62 61 . co było jarzmem dla ucznia. maturę. Lenin a wychowanie. „Problemy" 1955 nr 2. a bardziej wszechstronnym wychowaniem człowieka dla celów klasy robotniczej. który nie tylko opracował program oświatowy w 1903 r. przyjmowano nowinki pedagogiczne z Ameryki. a nie pamięć znajomością wszystkich faktów.). 3° -uczyć się. L e n i n . co nagromadziła wiedza ludzka. obowiązkowe wykształcenie wszystkich dzieci obojga płci do lat 16. 5° . wychowanie fizyczne.odrzucić wszystko to ze szkoły. które zaznajamia z podstawowymi zasadami wszelkich procesów wytwórczych i jednocześnie wdraża dzieci i młodzież do posługiwania się najprostszymi narzędziami wszelkiej wytwórczości" 59 . M a r k s . ale nakreślił podstawy systemu wychowawczego na III Zjeździe Związku Młodzieży Komunistycznej (Komsomoł) z 1920 r. O młodzieży. Wrocław 1965 s. które wiąże nauczanie z wychowaniem moralnym .stosować zdobytą wiedzę w pracy nad rozwijaniem przemysłu i rolnictwa na nowoczesnej podstawie technicznej. K w i a t e k . F r. N a w r o c z y ń s k i . I. jak zwalczanie analfabetyzmu.krytycznie opanować wiedzę tak. by wzbogacić umysł. z ros. których moralność jest podporządkowana interesom walki klasowej.). Z kolei lata 1920 do 1930 były okresem eksperymentatorskim.pomijając podkreślenie wychowania umysłowego. b a c h a (red.). które są potrzebne dla wykształcenia człowieka. Tuż po zwycięstwie nad caratem i kapitalizmem w okresie wojny domowej i interwencji mocarstw 1918-1920 z radosnym entuzjazmem zniesiono w szkole wszystko to. zideologizował wykształcenie. nauczanie politechniczne i technologiczne.wiązać swoje wykształcenie. Tymczasem na terenie szkoły radzieckiej działo się nieco inaczej niż postulował przywódca rewolucji. 438^440. 7° . zaproszono go z wizytą do szkół radzieckich w 1928 r. K u r d y . 6° . 8° . Ten zalążek politechnizacji nauczania rozwinął się już w Kapitale Marksa. zakaz pracy do lat 16. 3. John Dewey w ZSRR i USA. nadał przy tym związkowi młodzieży nowy charakter awangardowy i szturmowy w walce o cele partii robotniczej 62 . oceny. 2 s. K. 49-62. a więc stopnie. Najbardziej posunął naprzód rozwój systemu wychowania socjalistycznego twórca rewolucji Włodzimierz I. zacieśnionym do przygotowania młodzieży do określonych funkcji zawodowych przy minimum oświaty ogólnej w interesie ustroju kapitalistycznego. wychowanie umysłowe. Lenin. O oświacie i wychowaniu. określił wartości światopoglądowe wykształcenia ogólnego. Wprowadzono za to rady uczniowskie przy kierowaniu szkolą. 522. wychowania moralnego i walki z religijnymi przeżytkami. ale 63 po uwagach krytycznych zmieniono radykalnie stosunek do niego .wychowanie fizyczne oraz nauczanie praktyczne. „ R u c h Pedagogiczny" 1960 nr 5. tj.kongres genewski głębiej ukazał przeciwieństwo między dotychczasowym wychowaniem mieszczańskim. Wybór pism. pierwsze mające dać tężyznę. powiązał wychowanie z polityką. sformułował teorię rewolucji kulturalnej. zorganizowanie żłobków przyfabrycznych itp. a mianowicie . co było klasowe i służyło interesom burżuazji.. drugie przygotowanie do pracy produkcyjnej. kształcenia politechnicznego. 63 B. 1 s. O wychowaniu. Warszawa 1955. Tenże. jakie dają szkoły gimnastyczne i ćwiczenia wojskowe. Lenin więc rozwinął dalej teorię klasowości szkoły.. Zadania związków młodzieży (tł. Warszawa 1951 t. M a r k s . Tenże. Por. jak u Owena. by przyswoić wszystko to. Warszawa 1949. łączącego dla wszystkich dzieci powyżej pewnego wieku pracę produkcyjną z nauką i gimnastyką. rozwijano inicjatywę i samodzielność uczniów. Kształcenie politechniczne wobec zasady poglądowości. podręczniki i systematyczną naukę według programu. wycieczki i prace pozaszkolne. Kapitał (tł. stypendia państwowe dla uczniów. stosowano pomysły Deweya. który pisał: „W systemie fabrycznym (polegającym. uprawa ogródków. rozdział cerkwi od państwa i szkoły.

która na podstawie obserwacji swobodnego rozwoju dzieci oraz selekcji ich poziomu inteligencji przy pomocy testów starała się zorganizować życie odnowionej szkoły. miasta. Podstawę naukową tego stanu rzeczy tworzyły dwie teorie pedagogiczne. Tymczasem w r. który wespół z wychowawcą urabiał członków w poczuciu odpowiedzialności za pracę. Przyczyną tego powrotu do systematycznej nauki klasowo-lekcyjnej w szkole była pierwsza pięciolatka stalinowska (1929-1932). czyli wzorowanie się na wojsku w tym systemie. W r. czyli pedolog.Zamiast stałego programu nauczania wprowadzono w tym czasie tzw. Obydwie przeto te teorie zostały potępione przez Komitet Centralny Partii jako lewackie. który od 1920 r. zapewniającego także dziecku wyzwolenie spod wyzysku kapitalistycznego. wychowanie natomiast będzie polegało na uczestnictwie dzieci w życiu społecznym. Wybór tekstów {M. Druga zaś teoria „szkoły pracy produkcyjnej" Pawła Błońskiego wskazywała. jak też żądał Lenin. rozwijano organizację pionierską. honoru w powiązaniu z zasadą pracy produkcyjnej. następnie w ramach 10-klasowej szkoły odbudowano szkołę średnią (1931). czyli pedologii. wypracował w Kolonii im. do którego trzeba było wykształcić ludzi politechnicznie i ogólnie przez opanowanie naukowych podstaw produkcji. Nauczanie systematyczne jako zbyt oderwane od praktyki stawało się więc zbędne. Zespołowość. wyrabianie tradycji. naukę kompleksową praktycznego poznawania środowisk przyrody. wsi. W ten sposób pedologia wprowadzona do szkoły jeszcze bardziej pogłębiła chaos w systemie szkolnym. 1936 jako pseudonauka i oportunistyczne odchylenie prawicowe od marksizmu-leninizmu64. która rzuciła hasło „technika decyduje o wszystkim" i szybko rozbudowała nowoczesny przemysł. W związku z tym stanowisko pedologiczne władz przyczyniło się do usunięcia z pracy kierownika zakładu wychowawczego najwybitniejszego pedagoga młodzieży bezdomnej i wykolejonej Antona Siemionowicza Makarenki. 1943 zaostrzono dyscyplinę szkolną. która miała się zasadniczo różnić od skautingu (Nadieżda Krupskaja). brał górę nad pedagogiem w szkole. N. a wiadomości i umiejętności miały dzieci nabywać podczas zajęć w produkcji. aby zajęła się stroną naukową i popularyzatorską rozbudowy konsekwentnego systemu wychowania socjalistycznego. do dymisji w 1928 r. Oparł go o zasadę kolektywu wychowawczego. Warszawa 1954 s. prowadzić poradnictwo zawodowe. 1941 i wojna narodowa przerwały chwilowo dalszy proces przemiany szkoły. Pierwsza z nich tzw. że w trakcie rozwoju społeczeństwa bezklasowego szkoła jako narzędzie ucisku kapitalistycznego będzie zanikała aż obumrze całkowicie. . ustalać przyczyny braków postępu w nauce. systemem oddziałów i dowódców oraz z perspektywicznością celów sięgających aż do włączenia życia wychowanka w życie społeczeństwa radzieckiego. wojennizacja. zbyt odchylone na lewo i antyleninowskie w r. 1931. stopniowo przywrócono jednolite podręczniki (1932) oraz program nauczania (1933). Po klęsce zadanej Niemcom pod Stalingradem rozpoczęła się dalsza praca wychowawcza nad odbudową autorytetu pedagogicznego nauczyciela i szkoły. 1930 nastąpił zwrot w polityce szkolnej. że tego rodzaju eksperymenty nie dawały ludzi prawdziwie wykształconych. Toteż rozporządzenie władz oświatowych „o organizacji pedologicznej pracy w republice" z 1931 r. wydano Przepisy uczniowskie. ujętego w podręcz64 50 lat walki KPZR o oświatę. W Moskwie zaś utworzono Akademię Nauk Pedagogicznych (1944 r. wskutek czego została także odrzucona przez partię w r. Gorkiego pod Charkowem swój oryginalny system wychowania komunistycznego. że nauczanie i wychowanie najlepiej realizuje się w praktyce lub na roli przy bezpośredniej pracy produkcyjnej. wszystko to razem zaprzeczało nastawieniu pedagogicznemu i doprowadziło do potępienia działalności Makarenki jako niezgodnej z duchem komunizmu. produkcyjnym i kulturalnym. Odbudowa szkoły programowej dała zwycięstwo nad teorią obumierania szkoły i teorią szkoły pracy produkcyjnej nauce o fizycznym i psychicznym rozwoju dziecka. a wydany opis jego w Poemacie pedagogicznym (1933-1935) wzbudził powszechne uznanie. Napad Hitlera na Związek Radziecki w r. Okazało się jednakże wkrótce.) odrębną od Akademii Nauk. Szulgina głosiła. oceniać nauczanie.). niedorozwinięte itd. Na skutek tego w tym okresie badacz dziecka. zdyscyplinowanie. wprowadzono legitymację szkolną ucznia. selekcjonować dzieci trudne.Od tego czasu nastąpiła rehabilitacja systemu Makarenki jako wychowania prawdziwie komunistycznego. teoria obumierania szkoły W. uchwała partii wprowadziła powszechny obowiązek nauczania w zakresie 7-letniej szkoły początkowej. z czasem przywrócono maturę i egzaminy nie tylko wstępne. uporządkowanie zajęć. obowiązku dyscypliny. nakazywało pedologom przy pomocy testowania dobierać klasy. przenikniętej ideologią czystego marksizmu. ale i promocyjne z klasy do klasy. zroś. 126-131.

niku uniwersyteckim pod redakcją Iwana Kairowa (1948 r.) jako prezesa Akademii Nauk Pedagogicznych. Podręcznik ten stał się wzorem dla organizacji wychowania i szkolnictwa w krajach demokracji ludowej po zakończonej w 1945 r. wojnie. Równocześnie zadaniem Akademii Nauk Pedagogicznych w Moskwie była krytyka i ocena przez tę centralę wszystkich teorii pedagogicznych zachodniego świata. Po śmierci Stalina (1953) okazało się także, że czasy „kultu jednostki" doprowadziły do przeintelektualizowania szkoły radzieckiej tak, że nawet politechnizacji uczono tylko teoretycznie, a brak potępionej psychologii wychowawczej oraz pedologii spowodował całkowitą nieznajomość dzieci i młodzieży, na skutek tego nastąpiło oderwanie się szkoły od życia społecznego, a szkoła stała się „bezdzietną", pozbawioną znajomości psychiki dziecka. Krytyka tego stanu wyraziła się w uchwale „o zacieśnieniu więzi szkoły z życiem" (1958) i w zapowiedzi premiera Nikity Chruszczowa o przebudowie ustroju szkoły w kierunku powiązania nauki z pracą. W wyniku eksperymentów, przeprowadzonych w latach 1958-1961, dotychczasową szkołę średnią ogólnokształcącą zmieniono w „średnią ogólnokształcącą politechniczną szkołę pracy z nauczaniem produkcyjnym". Od klasy IX do XI młodzież dwa dni w tygodniu uczyła się pracy produkcyjnej w fabrykach lub gospodarstwach rolnych. W ten sposób szkoła zyskała nachylenie politechniczne i zawodowe, a teoria pracy produkcyjnej Błońskiego zaktualizowała się w postaci łączącej naukę systematyczną z pracą uprodukcyjnioną65. Wreszcie czwarta zasadnicza reforma szkolna nastąpiła w 1970 r. na podstawie Statutu ogólnokształcącej szkoły średniej. Szkoła w ZSRR jest 10-letnią jednolitą, politechniczną szkołą pracy. Jednolitość zapewniają zasady pracy dydaktyczno-wychowawczej jak powszechność nauczania wszystkich dzieci w wieku szkolnym, bezpłatność nauki w języku ojczystym, koedukacyjność i wolność szkoły od wpływów religijnych. Politechniczność zaś i przygotowanie do pracy realizuje się w procesie nauczania i w społecznie użytecznej pracy uczniów. Osobno są prowadzone szkoły z nauczaniem produkcyjnym oraz szkoły z pogłębionym poznawaniem przedmiotów nauczania. W ten sposób szkoła radziecka wyzbywa się sztywnej 66 jednolitości i dostosowuje się do potrzeb i możliwości dzieci i młodzieży .
W. Ł u b n i e w s k i, Błoński i jego szkoła pracy, Warszawa 1965, s. 190-196. I. S z a n i a w s k i, Wprowadzenie do nowego statutu radzieckiej szkoły ogólnokształcącej, „Ruch Pedagogiczny" 1971 nr 1 s. 31-45.
66 65

Ostatecznie więc zostały zrealizowane podstawowe zasady systemu wychowawczego: 1° - komunistyczna partyjność w nauce, kulturze, wychowaniu i moralności, 2° - zasada powiązania szkoły i wychowania z ideologią naukowego poglądu na świat (marksizmu-leninizmu), 3° - zasada powiązania teorii z praktyką na drodze wychowania przez pracę społecznie użyteczną, 4° - zasada wychowania w kolektywie i przez kolektyw (Makarenko), 5° - zasada wszechstronnego rozwoju ucznia zgodnie z jego indywidualnymi cechami i właściwościami wieku rozwojowego67. Mają one zastosowanie w treści i programach wszystkich instytucji szkolnych i przedszkolnych systemu oświatowego, którego organizacja rządzi się własnymi zasadami, jak 1° - zasada jednolitości (jednakowe kształcenie dziewcząt i chłopców - koedukacja oraz zrównanie szkoły wiejskiej i miejskiej), 2° - zasada powszechności (obowiązkowość, bezpłatność nauczania i dostępność szkoły średniej i wyższej dla opanowujących program wiedzy), 3° - zasada autonomii kulturalnej i regionalizmu (nauczanie podstawowe w języku ojczystym, rozwijanie rodzinnej kultury przez likwidację różnic i adoptowanie dorobku kultury światowej), 4° - zasada związku szkoły z życiem kraju (wychowanie obywatelskie, praca społecznie użyteczna, politechnizacja)68 oraz 5° - zasada nauczania świeckiego (oddzielenie szkoły od Kościoła i pozbawienie religii jakiegokolwiek wpływu na wychowanie i kształcenie młodego pokolenia, ponieważ nauczanie opiera się na materialistycznych podstawach na69 ukowych) . Zasady te wynikają z określonych założeń światopoglądowych i filozoficznych, opierają się o nauczanie szkolne jako proces naukowego poznania świata, co stanowi o naukowości tego światopoglądu. Zasada naukowości nauczania zaś oznacza, że uczniom podaje się do przyswojenia wiadomości dokładnie ustalone przez współczesną naukę, że nauczanie wymaga ścisłego stosowania terminów przyjętych w nauce i że zaznajamia uczniów z ważniejszymi teoriami naukowymi, ze współczesnymi poglądami nauki i techPor. S. W o ł o s z y n, Rozwój pedagogiki socjalistycznej w Związku Radzieckim (W:) Zarys pedagogiki, Warszawa 1962, t. 1 s. 251-253. 68 J. T. W i 1 o c h. Radziecki system oświatowo-wychowawczy. Warszawa 1962 s. 22-91. 69 I. O g o r o d n i k o w , P. S z i m b i r i o w , Pedagogika (tł. z ros.), Warszawa 1953 s. 72.
61

niki, ponieważ naukowe teorie doprowadzają uczniów do światopoglądu dialektyczno-materialistycznego7 °.

2. Założenia systemu wychowania socjalistycznego Jak pamiętamy, podstawy światopoglądowe stanowi tu idea walki rewolucyjnej (patrz cz. II rozdz. VII p. 3 c), dążącej do obalenia ustroju klasowego w kapitalizmie wraz z jego imperalizmem, kolonializmem czy neokolonializmem oraz do zbudowania społeczeństwa bezklasowego ludzi pracujących nad opanowaniem przyrody i stworzeniem postępu i dobrobytu („raj na ziemi"). Rewolucja więc obejmuje wszystko, jest rewolucją polityczną, społeczną i kulturalną, wnoszącą nowe treści wychowawcze i moralne. Stąd najdalszym, ideowym celem wychowania socjalistycznego jest „przygotowanie dorastających pokoleń do aktywnego udziału w budowie społeczeństwa komunistycznego i obronie państwa radzieckiego, budującego to społeczeństwo"71.Późniejsze sformułowania celów wychowania są rozbudowane pod względem zadań szkoły, ale koncentrują się wokół wychowania budowniczych społeczeństwa komunistycznego, stąd ostateczne wskazanie brzmi: „Szkoła wiąże pracę dydaktyczno-wychowawczą z praktyką komunistycznego budownictwa i prowadzi moralne wychowanie uczniów w duchu wymagań kodeksu moralnego budowniczego komunizmu" 7 2 . Szczegóły tego kodeksu moralnego będą wyjaśnione niżej, ponieważ przedtem trzeba zarysować koncepcję społeczeństwa budującego komunizm. Otóż model społeczeństwa i człowieka nowego, którego narzędzie realizacji stanowi wychowanie socjalistyczne, stworzony jest przez całość założeń marksizmu-leninizmu, na którą składają się: 1° - materializm dialektyczny i historyczny, 2° - ekonomia polityczna (społeczeństwa opartego o pracę i własność społeczną środków produkcji) oraz 3° - strategia i taktyka rewolucji (historia ruchów robotniczych i zwycięstwa proletariatu). Dla zrozumienia systemu wychowawczego socjalizmu największe znaczenie posiada filozofia materializmu dialektycznego i historyczM. D a n i ł o w i B. J e s i p o w, Dydaktyka (tł. z ros.), Warszawa 1962 s. 142-144. 71 I. K a i r ó w (red.), Pedagogika (tł. z ros.), Warszawa 1950 t. 1, s. 23. 72 Ustaw średniej obszczeobrazowatelnoj szkoły, „Uczitielskaja Gazieta" 1970 nr 110.
70

nego, składająca się z trzech części: materializmu, dialektyki i teorii rozwoju społeczeństwa. Części te są ściśle związane w system, dlatego nie wolno ich rozdzielać, jak to czyniła interpretacja stalinowska 73 ,na skutek czego w podręcznikach diamatu (filozofii dialektycznego materializmu) starego typu 7 4 pojawiły się różne ujęcia bardziej dotyczące bytu materialnego, czyli „ontologiczne" lub bardziej zagadnień dialektycznego poznania, czyli „gnozeologiczne". Stąd też w latach sześćdziesiątych pojawiły się przedstawienia szerokie marksizmu, rozwijające filozofię materializmu dialektycznego i historycznego na tle współczesnych nauk, nowoczesnych problemów cywilizacji oraz krytyki współczesnych kierunków filozofii niemarksistowskiej75. Pomimo rozwinięcia i pogłębienia problemów rozwiązanie pozostaje zgodne z rdzeniem filozofii materializmu dialektycznego i historycznego, które w skrócie należy przypomnieć. a) Materializm filozoficzny zakłada, że istnieje tylko odwieczna materia, będąca w nieustannym ruchu, na skutek czego stale się rozwija w coraz subtelniej sze stany materialne aż do świadomości i duchowości człowieka. Zjawiska duchowe więc istnieją, ale są materialne, ponieważ wiążą się z funkcjonalnymi stanami najwyżej zorganizowanej materii mózgowej w wyższych ośrodkach systemu nerwowego. Świadomość ludzka zdolna jest do odbicia w sobie rzeczywistości, czyli według teorii odbicia, stworzonej przez Lenina, świadomość może poznać obiektywną rzeczywistość przez jej odzwierciedlenie we wrażeniach zmysłowych, wyobrażeniach, pojęciach i teoriach. Jednakże nie zawsze odbicie w świadomości jest prawdziwe, czyli zgodne z istniejącym obiektywnie stanem rzeczy. Przeto warunki prawdy w poznaniu stanowią: 1° - związek myślenia z działalnością praktyczną, gdyż w przeciwnym razie odbicie w świadomości staje się abstraktem oderwanym od prak73

J. S t a l i n , O materializmie dialektycznym i historycznym (tł. z ros.), Warszawa

1946.

N p . A. S c h a f f, Wstęp do teorii marksizmu. Wyd. 5 p o p r a w i o n e i uzupełnione, Warszawa 1950; Podstawy filozofii marksistowskiej, Warszawa 1960; Główne zagadnienia i kierunki filozofii. Cz. I: A. S c h a f f , Teoria poznania, Warszawa 1966 7 ; Cz. II: 7 W . K r a j e w s k i , Ontologia, Warszawa 1966 . 75 J. L e g o w i c z (red.) Propedeutyka filozofii, Warszawa 1965; Z. C a c k o w4 s k i , Główne zagadnienia i kierunki filozofii, Warszawa 1970 ; K. K a s p r z y k , A. W ę g r z e c k i , Wprowadzenie do filozofii. Warszawa 1970; Filozofia marksistowska. Podręcznik akademicki, Warszawa 1970.

74

tyki, która jest nie tylko źródłem poznania, ale i kryterium, miernikiem jego prawdziwości oraz 2° - łączność człowieka poznającego z innymi ludźmi prawidłowo odbijającymi rzeczywistość, czyli łączność z klasą pracującą i jej celami rewolucyjnymi, w przeciwnym bowiem wypadku myślenie pozostające w służbie klasy kapitalistycznej ulega deformacji, złudzeniom i mistyfikacji. Tak więc materializm marksistowski ma swą odrębną teorię poznania, która wytycza drogi myślenia, nauce i nauczaniu, a równocześnie się sama pogłębia 76 . b) Dialektyka zaś tworzy w materializmie marksistowskim metodę obiektywnego poznania przyrody bez wszelkich dodatków interpretacyjnych i klasowej mistyfikacji. Opiera się ona o cztery prawa: 1° - prawo wszechzwiązku zjawisk i jedności przyrody głosi, że cała natura i kosmos, składają się z tych samych pierwiastków chemicznych, w tej samej materii, w związku z czym wszystkie zjawiska jako materialne wiążą się ze sobą i wzajemnie na siebie wpływają. Stąd badając zjawiska wychowania, trzeba brać pod uwagę wpływ kultury, ustroju społecznego, gospodarki, ich powiązania i oddziaływania na psychikę wychowywanego człowieka; 2° - prawo ruchu i zmian stwierdza, że wszystkie zjawiska są w ciągłym, różnopostaciowym ruchu i podlegają zmianom. Wszystko więc przechodzi z jednych stanów w drugie, przez to ulega rozwojowi lub rozkładowi i śmierci. Tak tedy w wychowaniu i kulturze ruchy postępowe przyczyniają się do rozwijania i doskonalenia, natomiast ruchy wsteczne, konserwatywne stanowią warunek upadku i zacofania. Wszystkie zjawiska, a więc i wychowawcze, należy z punktu widzenia metodologii dialektycznej rozpatrywać w ruchu i oceniać zmiany ze względu na postęp społeczny w kierunku demokratyzacji (np. oświaty) lub uwstecznienie; 3° - prawo przechodzenia ilości w jakość w sposób skokowy wyjaśnia dokładniej proces rozwoju, który od drobnych zmian ilościowych (jak stopniowe podgrzewanie wody), w sposób nagły, skokowo zmienia swój charakter w zjawiska nowej jakości (wrzenie wody przy 100°C). Tak samo przez drobne zmiany ilościowe pod wpływem nauczania wiadomości i wychowania nawyków w świadomości ludzkiej wytwarza się nowa jakość, która wyraża się w światopoglądzie naukowym jednostki i zbiorowości.
W. K r a j e w s k i , O wieczności materii i jej ruchu, Warszawa 1956; Z. C a c k o w s k i , O teorii poznania i poznawania, Warszawa 1968; A. K o r s z u n o w , Od wrażenia do poznania naukowego (tł. z ros.), Warszawa 1969.
76

Przy tym nie chodzi o stopniowe zmiany ewolucyjne o charakterze ilościowym, lecz o nowe jakości tworzące się skokowo, czyli rewolucyjnie; 4° - prawo jedności i walki przeciwieństw wreszcie tłumaczy proces rozwoju tym, że tkwiące u podstaw każdego zjawiska przeciwieństwa zwalczają się, tworząc motor rozwoju, przebiegającego przez tezę, antytezę, syntezę i odnawiającego się dalej na coraz wyższym poziomie 7 7 . W dziedzinie wychowania decydujące znaczenie ma według marksizmu walka klasowa, która doprowadza do uwydatnienia sprzeczności antagonistycznych, tkwiących w wychowaniu, np. między indywidualnością i społecznością, między umysłem a wolą, wolnością a przymusem, a dopiero przez postęp sprowadza je do jedności i syntezy w postaci wszechstronnego rozwoju jednostki wychowywanej w łączności kolektywnej z całym postępowym społeczeństwem, budującym ustrój bezklasowy. Rozwój dialektyczny i walka sprzeczności odbywa się zawsze w konkretnej przestrzeni i w czasie, czyli podlega procesowi historycznemu, którego teorię wypracowała trzecia część materializmu marksistowskiego. c) Materializm historyczny stanowi teorię rozwoju społeczeństwa ludzkiego, zbudowaną na podstawie materializmu filozoficznego i dialektyki. Zasada podstawowa materializmu historycznego głosi, że „byt społeczny określa świadomość", czyli treści świadomości, nazywane tu „nadbudową ideologiczną", zależne są od bytu społecznego, tzn. sytuacji społeczno-ekonomicznej jednostek, jak też całej klasy, co w terminolgii ściślejszej nazywa się „bazą ekonomiczną". Bazę ekonomiczną tworzy każdorazowy sposób produkcji dóbr materialnych, który zależy od: a) sił wytwórczych, jakie stanowią narzędzia i ludzie posługujący się nimi oraz b) stosunków produkcji, czyli stosunków własnościowych, które określają, do kogo będą należały wytwory produkcji - do właścicieli narzędzi, czy też do ludzi pracujących tymi narzędziami. Najbardziej zmiennym elementem w materializmie historycznym są narzędzia wytwórcze, jako to wynalazki maszyn, materiałów i źródeł energii, które z kolei powodują zmiany w stosunkach społecznych własności. Tak np. wprowadzenie koła wodnego zamiast żarn obPor. J. F. A l e k s a n d r ó w (red.), Materializm dialektyczny (tł. z ros.), Warszawa 1956; M. C o m f o r t h, Materializm dialektyczny (tł. z ang.), t. 1 Warszawa 1964; J. Ł a d o s z , Materializm dialektyczny. Warszawa 1969.
77

aby być człowiekiem prawdziwie wykształconym. L i 11 e y. jak tego domagał się Lenin. dz. jak mitologicznych i religioznawczych. związane także z problemami wychowania dzieci. że historia społeczeństwa ludzkiego to przede wszystkim historia rozwoju produkcji. czy też na naukę. W. filozoficzne. podział dochodu wedle potrzeb) 7 9 .sługiwanych pracą ręczną niewolników przyczyniło się do powstania indywidualnej własności młynarza. ale także nadbudowa. Charakteryzując system wychowania socjalistycznego. jej treści są aktywne i mogą przyczyniać się do przyśpieszenia. zastosowanie zaś później maszyny parowej do napędu spowodowało wzrost stosunków kapitalistycznej własności na rzecz właścicieli maszyny. J. czyli dwustronny. J. wyjaśniający mechanicznie procesy zmian w jednokierunkowym działaniu określonej przyczyny materialnej. Mogą w świadomości działać tzw. do nadbudowy ideologicznej nie należy sam system językowy. zostaje z czasem obalona poprzednia nadbudowa ideologiczna. niewolnictwo (podział na ludzi wolnych i pracujących fizycznie niewolników). która dziś w dobie rewolucji naukowo-technicznej przechodzi jak gdyby do bazy i swoim poziomem oraz ilością twórczych naukowców decyduje o warunkach życia społeczeństwa. przeżytki w postaci przesądów czy zabobonów nie koniecznie religijnych. wywołującej określony skutek. Zarys marksistowskiej teorii społeczeństwa. dzieł sztuki antycznej i romantycznej. jak tego chciał tzw. 78 . S z o 1 g i n i a. Społeczeństwo. przy pomocy tabliczki mnożenia. językową czy nawet ogólnoludzką zasadę moralną chce się zaliczyć do nadbudowy ideologicznej i potraktować jako przeżytek przeszłych epok i baz ekonomicznych w świadomości ludzi. społeczne. Studia o marksistowskiej teorii społeczeństwa. Warszawa 1961. głosi materializm historyczny. Stąd też obecnie w materializmie historycznym nie liczy się na automatycznie zachodzące zmiany w świadomości ludzkiej pod wpływem zmian rewolucyjnych w bazie ekonomicznej. Są to wspólnota pierwotna (wspólne narzędzia i praca w myślistwie i pasterstwie). Nie tylko zmiany bazy ekonomicznej powodują przekształcenie w nadbudowie ideologicznej. W i a t r . W problemach tych decydującą rolę odgrywały zmieniające się zależnie od formacji społeczno-ekonomicznych poglądy na moralność. Całość historii społeczeństwa ludzkiego dzieli materializm historyczny na pięć okresów. religijne. lecz przywiązuje się wielkie znaczenie do walki ideologicznej nad usuwaniem przeżytków i przekształcaniem świadomości w kierunku naukowego poglądu na świat. Warszawa 1963. ponieważ nie są całkowicie zmieniane po obaleniu bazy dotychczasowej. Tak więc. gdy jakąś zasadę logiczną. jak to ujmuje marksizm-leninizm jako filozofia klasy robotniczej. Warszawa 1964. 79 Por. Tak więc i w socjalizmie trzeba uczyć się i opanowywać podstawy kultury przy pomocy języka narodowego i obcych. chociaż nadbudowa nie wyczerpuje całej kultury ludzkiej.. dorobek sztuki czy wiedza naukowa. prawne. zajmiemy się już tylko ideami pedagogicznymi tego okresu. przy pomocy pojęć tak filozoficznych. związanych z odrębnymi formacjami społeczno-ekonomicznymi. w bazie ekonomicznej. maszyny i historia. Z. Warszawa 1964. Związek więc między bazą ekonomiczną i nadbudową ideologiczną nie jest nigdy jednostronny. na człowieka oraz na życie w społeczeństwie. Przekształcenia więc świadomości społecznej opóźniają się w stosunku do zaszłych przemian w bycie społecznym. naukowe. ze zmianą bazy ekonomicznej zmienia się także treść świadomości. Ludzie. Tak np. Por. uproszczony. kapitalizm (prywatne środki produkcji i wyzyskiwana wolna siła najemna) oraz ustrój bezklasowy na niższym etapie socjalizmu (podział dochodu narodowego wedle pracy) oraz na wyższym . H o c h f e 1 d. feudalizm (użytkowanie ziemi przez chłopów poddańczo zależnych od panów). stąd też bardzo łatwo tu o omyłkę. J. w której odkrycia i wynalazki grają pierwszoplanową rolę 7 8 oraz związana z nią historia mas pracujących i ich rozwijającej się walki klasowej z właścicielami coraz potężniejszych środków produkcji. lecz rozwijają się w dalszym ciągu i muszą być jako trwały dorobek ludzkości dziedziczone i opanowywane przez ludzi w zmienionej bazie ekonomicznej i przekształconej świadomości. cyt. materializm wulgarny. umożliwiających dziś całkowitą automatyzację i pozbawiających ludzi zwykłej pracy. Przeciwnie związek bazy i nadbudowy w materializmie historycznym jest dialektyczny. S. do której wchodzą wszelkie poglądy i teorie polityczne. B a u m a n . logarytmów i całek. estetyczne. W ramach tej periodyzacji ustrojowej rozwijały się treści nadbudowy. a to dlatego. Cuda techniki na przestrzeni dziejów.komunizmu (obfitość produkcji. ułamków. Pomimo wielkiej ważności walki ideologicznej materializm historyczny utrzymuje. albo też do zahamowania zmian zachodzących w bazie. młodzieży i dorosłych. a nie pracujących przy niej młynarzy.

Warszawa 1949 s. jak wiemy. ani objawiona przez Boga. 80 W związku z tym ogłoszeniem relatywizmu zasad moralnych długo sądzono. które w zetknięciu z potrzebami wychowania przybierają postać kierowniczych idei pedagogicznych. określając ją jako „jedną z form świadomości społecznej. 81 F. S.. Warszawa 1957. ale w pewnym stopniu problematykę moralną przedstawiano uczniom w ujęciu teoretycznym. E n g e l s . że „cała dotychczasowa teoria moralności jest . czy ta nauka dawała wyniki dodatnie. stwierdzono. osoby człowieka i stosunków międzyludzkich w myśl założeń światopoglądowych marksizmu-leninizmu80.w ostatniej instancji . która by go wykładała lub której obowiązkiem byłoby zaznajamianie dzieci z zagadnieniami tej moralności według pewnego programu.3. wobec tego moralność komunistyczna nosi cechę partyjności. II rozdz. zawierającej zasady lub normy postępowania ludzi. Toteż obecnie istnieją w uniwersytecie katedry etyki marksistowskiej. E. wzajemna pomoc i współpraca. W swojej praktyce doszedłem do przekonania. A l e k s a n d r ó w . 82 .]: Dzieła.. służąca do przyśpieszenia walki o przebudowę ustroju w kierunku bezklasowości i opanowanie produkcyjne przyrody. z niem. Warszawa 1950 s. rozwijała się historycznie i ulegała rozbiciu klasowemu. Także w systemie wychowania socjalistycznego pomimo początkowych oporów i trudności pryncypialnych rozwój dziejowy musiał doprowadzić do procesów wyrównawczych. Oblicze moralne człowieka radzieckiego (tł. niezmiennego odtąd prawa moralnego" twierdzi. które w interesie burżuazji podbudowano mistyfikacją metafizyczną i religijną. 83 A.w chrześcijaństwie człowieka chrystocentrycznie budującego Królestwo Boże) na czoło wysunęły się trzy palące sprawy formułujące tego nowego człowieka. M a k a r e n k o . M o s k w a 1947. 81 moralność była zawsze moralnością klasową" . że również nam są bezwzględnie potrzebne wykłady z teorii moralności" 8 2 . a mianowicie: 1° . równocześnie bronili się przed zarzutem amoralności. Anty-During (tł. w którym jego twórcy. 15. ostatecznego. t. chociaż Makarenko pierwszy dopominał się o teorię moralną dla ułatwienia wychowania pisząc: „W naszej szkole nie ma teorii moralności. atakując moralność mieszczańską.). czy też nie.poszanowanie osoby ludzkiej (idea personalizmu) oraz 3° . Problem wychowania w szkole radzieckiej. 2° .realizacja właściwych ludzkich stosunków (idea humanizmu). 130-131. że socjalizm nie potrzebuje opracowania systemu swojej etyki. z ros. W dawnej szkole uczono religii. Ponieważ o walce rewolucyjnej decyduje polityka partii komunistycznej. analogicznie . 7. Jeden z pierwszych etyków marksizmu Aleksandrów powiązał moralność z nadbudową ideologiczną. M i e d y n s k i j . Berlin 1960. Dlatego też wyjaśniano dalej. wierność towarzyszom itp. toteż nią się nie zajmowano. zrodziła się w procesie współpracy produkcyjnej. Warszawa 1964 s. s. Istoryja piedagogiki. Inna kwestia. że moralność nie jest ani wrodzona. Stąd rozwojowo najwyższą formą moralności jest moralność komunistyczna jako świadomość społeczna. W o ło s z y n . polega na posłuszeństwie i oddaniu się partii. [W tegoż aut. VII p. Ogólnie więc biorąc. Geschichte der Erźiehung.). W praktyce zaś ruchów robotniczych zaczęły się tworzyć nowe. ani osoby. ma więc charakter zjawiska społecznego. 1) wiemy. lecz jest tworzona przez ludzi dla ich interesów. 93. Dzieje wychowania i myśli pedagogicznej w zarysie. 5. Dobro jest więc tym.wytworem każdorazowej sytuacji ekonomicznej społeczeństwa. które opracowują jej problemy teoretyczne. że pomijając naczelną sprawę modelu „nowego człowieka" (w socjalizmie budowniczego nowego ustroju według nauki Marksa i Lenina. które wytworzyły się w społeczeństwie ludzkim na tym czy innym etapie rozwoju historycznego i są charakterystyczne dla danej klasy społecznej" 83 . N. Ideologia systemu wychowania socjalistycznego Z założeń światopoglądowych i filozoficznych płyną. co pomaga sprawie rewolucji. zło zaś jej przeszkadza lub hamuje. które wprowadziły powszechnie występujące problemy wychowania i skłoniły do szukania rozwiązań problemu moralności. Stąd Engels odrzucając wszelką dogmatykę moralną „w chrakterze wiecznego. że także moralność socjalistyczna jest moralnością histoA. Z analizy sytuacji wychowawczej po II wojnie światowej (patrz cz. określone idee.konieczność wychowania moralnego dla odnowy moralności publicznej (idea moralizmu). dostosowanych do problemów epoki i społeczeństwa. nie ma ani takiego przedmiotu. obowiązujące normy moralne postępowania jak solidarność. A że społeczeństwo rozwijało się dotąd poprzez przeciwieństwa klasowe. a) Moralizm socjalistyczny kształtował się od wystąpienia Marksa i Engelsa w Manifeście komunistycznym.

Zasady wychowania moralnego. b) „Personalizm" socjalistyczny jako rozwinięta teoria jeszcze nie istnieje. 97 A. Marksa. H . 20. w strajku) i w pracy produkcyjnej razem z innymi pod wodzą klasy robotniczej (np.. cyt. M. G r a m s c i . ppłk mgr M. 92 2 Por. niespłacanie rat za meble itp. traktowane dotychczas jako sprawy ściśle prywatne. postawy ideowej. Szkice z etyki. K o w a l e w s k a (red.). Etyka zawodowa. Warszawa 1961 t. F r i t z h a n d . J u r e k . wreszcie c) przez szukanie naukowej motywacji dla etyki laickiej88. Po roku 1956 w Polsce Ludowej rozwinęła się dyskusja na tematy etyczne. 88 B. „Trybuna L u d u " z dnia 8 sierpnia 1971 r. dane przez K. chociaż treść związana z godnością człowieka jako osoby występuje pod nazwą „antropologii filozoficznej". 27-^1. Gramsci pisząc: „stworzyć własną osobowość znaczy . R. B l o n d . M i c h a 1 i k. Warszawa 1971. 95 R. niepłacenie alimentów na dzieci pozamałżeńskie. która jest wychowawcą młodzieży wojskowej i ma dać przykład ofiarnej i wiernej służby narodowi 9 0 . to ogół aktywnych stosunków. społeczną (dotyczy norm postępowania wobec zbiorowości). Warszawa 1958.. z franc). partyjną (uzgodnioną z linią polityczną) i laicką (bez uzasadnień metafizycznych i religijnych)84. s.).skoro sama zasada partyjnego posłuszeństwa okazała się niewystarczająca. Żołnierski kodeks obyczajowy. stały się plagami społecznymi. S t ę p n i o w s k i. W ten sposób ostatnio proces rozwijania etyki socjalistycznej wkroczył na nowe tory wynalezienia świeckich uzasadnień dla znanych powszechnie zasad moralnych. 89 „Żołnierz Wolności" z dnia 20 lipca 1971 r. Dokumenty te podejmują problemy wychowania społecznego. Warszawa 1950 s. z włos. trzeba zdobyć świadomość tych stosunków" 9 5 . Warszawa 1948. z ros. dz. 94 N. Obyczaje i zwyczaje kadry Ludowego Woj69 ska Polskiego oraz Ceremoniał wojskowy. to na to. ponieważ znęcanie się pijaków nad rodzinami. Por. Stąd wnioskuje Garaudy: „jeżeli indywidualność. 330 n. H.. S a r a p a t a (red. Marksizm a osobowość (tł. 86 M. dz. . b) rozciągnięciem zasad etyki społecznej na etykę prywatną. metod i podstaw teoretycznych wychowania moralnego w szkole socjalistycznej94.uświadomić sobie swoje sto stosunki. wyrażonych w obyczajach społecznych lub zwyczajowych ceremoniach. co zmienić całokształt tych stosunków" . Uczynił to pierwszy francuski filozof-marksista Roger Garaudy. Za punkt wyjściowy posłużyło mu określenie człowieka. Moralność i wychowanie. Komunizm i moralność (tł. 85 A. moralno-etycznej i obywatelskiej. Warszawa 1960 2 . H. Teoretyczne problemy wychowania moralnego. Warszawa 1965. a pojęcie „osobowości" człowieka zostało już wprowadzone.ryczną (zmienną zależnie od potrzeb epoki). dyskusja nad dalszym uzupełnieniem pt. Warszawa 1961. cyt.). które brzmi: „Istota ludzka nie jest żadną abstrakcją tkwiącą w poszczególnej jednostce. M. Garaudy. Warszawa 1969. łączących jednostkę z innymi ludźmi i z przyrodą. Pisma wybrane (tł. Świadomość tę zdobywa się. G a r a u d y . Płk mgr Fr. S c h a f f . Równocześnie odbywa się praca nad określeniem zasad. 40-41. Podobnie określał osobowość w marksizmie włoski komunista A. 96 Tamże s. Praca wychowawcy klasowego nad kształtowaniem komunistycznej moralności uczniów (tł. stając się osobowością komunistyczną. Natomiast w etologii marksistowskiej91 dyskusja nad problemami moralnymi społeczeństwa socjalistycznego w walce z etyką religijną92 szuka drogi do sformułowań etyki zawodowej.. O programie świeckiego wychowania moralnego. 93 A . mające znaczenie ogólnospołeczne dla wszystkich obywateli jak też znaczenie dla kadry zawodowej. żeby stać się osobowością. 1 s. cyt. S o k o ł o w s k a. klasową (służy dobru klas społecznych). 91 N p . Warszawa 1965 .). Marksizm a moralność (W:) Moralność i wychowanie. dotyczące okresu błędów i wypaczeń ideologicznych85. J a n k o w s k i . Nauczyciele o etyce swojego zawodu. w walce politycznej (np. 87 J. Wyrazem tej potrzeby moralizmu socjalistycznego jest kodeks wojskowy pt. zasada „szanuj ojca i matkę" 8 6 . demoralizowanie dzieci przez rodziców 87 . Moralność socjalistyczna. J e z i e r s k i . 24-42. O przyczynach demoralizacji młodzieży (W:) Moralność i wychowanie. Jest ona w swojej rzeczywistości całokształtem stosunków społecznych" (6 teza o Feuerbachu). 90 84 R. Warszawa 1955. Warszawa 1971. Spór o zagadnienie moralności. a zmienić swą 97 osobowość to tyle. B o ł d y r i e w. A. która podobnie jak język nie wchodzi w całości do nadbudowy i może być przyjęta nawet przez klasy antagonistyczne (jak np. a w ten sposób wielkość i godność człowieka nie potrzebuje uzasadnień metafizycznych i religijnych96. s. K r a w c z y k . z franc). M u s z y ń s k i . w tym także etyki nauczycielskiej93. Poznań 1965. w wyniku której sformułowano postulaty uzupełnienia etyki marksistowskiej: a) zasadami moralności ogólnoludzkiej. S u c h o d o l s k i . Klasowy charakter moralności. Zasady etyki kadry Ludowego Wojska Polskiego. dz. w związku zawodowym).

ale nie zawsze historia liczy się z godnością człowieka. Pierwszy Hegel w swej filozofii dialektycznej zwrócił uwagę na to. dzięki któremu człowiek pozostawałby w przymierzu z zasadniczym nurtem dziejowym rozwoju cywilizacji. bądź też w warunkach ustroju B. która w etyce i antropologii marksistowskiej nie zostały jeszcze ze względu na relatywizm historyczny zdecydowane i zamknięte. pragnienia. Marks zaś w pierwszych latach swej twórczości. który staje się tylko środkiem marnej egzystencji. ale tworzy potrzeby. głosząc. filozofii wartości.Słowem będzie to pożytkiem dla rozwoju osobowości przez uniknięcie tak krótkowzrocznego oportunizmu.. lecz daje szansę wyboru i zmusza ludzi do decyzji. z czym walczyć nie trzeba" 10 ". W ten sposób własność prywatna 1 pieniądz alienują człowieka. Suchodolski tworzy własną tzw. cyt. Jednakże w warunkach kapitalistycznych następuje alienacja pracy przez to. wyznaczające dziejowy rozwój narodu i świata przez układające się sytuacje i warunki materialne. Jednakże są to już zasadnicze sprawy aksjologii. Wprawdzie przystosowanie się do właściwego nurtu historii ułatwia orientację. aby tworzyć. Wówczas to „gdy wieje wiatr historii ludziom. Marks głosi. czyli odczłowieczają. 192. czyli wyobcowania się człowieka. lecz także przekształca człowieka. S u c h o d o l s k i . pomimo nawet trafnego wyboru historycznego. kłamstwo i brzydota. 99 98 kapitalistycznego. prawda i piękno lub też nienawidzone jako zło. alienus . Według Marksa praca ludzka nie tylko przetwarza świat zewnętrzny. czemu ulegać nie należy i od błędów walki z tym. co powinno być miłowane jako dobro. że człowiek wytwarzając rzeczy staje się im obcy. do którego trzeba się dostosować. dlatego też dowolne tworzenie swej osobowości przez samo uświadomienie stosunków klasowych. jak to zobrazował Konstanty Ildefons Gałczyński. jak też donkiszoterii. dziś nazywane alienacją.staje się obcy własnej istocie człowieczeństwa.obcy). społeczne i polityczne. a „rzeka historii" przepływa przez wnętrze ludzkie. natomiast trzęsą się portki pętakom". „Tylko w ten sposób decyzje będą słuszne. Jednakże „wyrok historii" nie dyktuje fatalistycznie drogi życia.Wprawdzie K. B. jak było w ruchach oporu nie zawsze zwycięskiego (powstanie warszawskie). „Historyczna teoria osobowości wskazuje więc. 192. K. ale zawsze w pracy i kolektywie. że 1° . posiadanie pieniędzy lub ich brak nie tylko warunkuje życie. Warszawa 1959. Tak np. gdyż zrywa z nimi ideową łączność i przeciwstawia się tym. 100 Tamże s. lecz poprzez własną próbę tworzenia antyhistorii. co mu zaprzecza. historyczną teorię osobowości 98 . 2° . gdyż rzeczy wytworzone zaczynają się przeciwstawiać człowiekowi i to zjawisko nazwał Entfremdung (wyobcowanie). Wychowanie dla przyszłości. dz. upodobania i ocenę świata. Tenże. za cenę ofiar w tej walce ponoszonej" 9 9 .wyobcowuje się w stosunku do samego procesu pracy. bądź też zmienianie jej przez zmianę stosunków może budzić poważne wątpliwości. iż rozwój osobowości przebiega zawsze w konkretnych warunkach historycznych i polega w gruncie rzeczy na takim wyborze drogi życia. kształtując życie i formę osoby. że osobowość ludzi jest kształtowana przez czynniki historyczne. która żyje po to. które nie należą do niego. krytykując idealizm Hegla. depersonalizują i dehumanizują go. jak to było w czasach pogardy za faszyzmu. a nie przyjemności twórczej. Zniesienie więc własności prywatnej według Marksa przezwycięży alienację człowieka i umożliwi mu powrót do samego siebie jako człowieka społecznego i człowieka ludzkiego zara- . gdyż można dobro uznać za zło i odwrotnie. Tak więc w teorii historycznej wychowania osobowości ostateczną rolę gra nie obiektywne rozpoznawanie zasadniczego w przyszłości zwycięskiego nurtu dziejowego. Problem wychowania osobowości w społeczeństwie socjalistycznym (W:) Moralność i wychowanie.wreszcie człowiek pracujący staje się obcy innym ludziom. 4° . choćby nawet za cenę walki z istniejącymi »faktami dokonanymi«. tworzy materialistyczne pojęcie Entfremdung. lecz sama ocena wartości nurtów ze względu na to. jak pięknym ptakom. Marksistowska „antropologia filozoficzna" jako nauka 0 całym człowieku zna przecież możliwość alienacji (łac. będą wolne od błędów ulegania temu. Kształcenie osobowości wobec tego polegałoby na przygotowaniu do rozumnego wyboru drogi życiowej przez uzasadnione rozeznanie w każdej sytuacji zasadniczego nurtu rozwoju i tego. rosną skrzydła.człowiek staje się obcy wytworom własnej pracy. wybierającej życiowe rozwiązania sytuacji. Wówczas to prawdziwa osobowość człowieka nie jest tworzona przez historię. Dlatego też u nas prof. którzy korzystają z jego pracy. Rozwój osobowości człowieka nie zawsze jest pozytywny. tu natomiast praca jest środkiem zarobku. Stąd też „historyczny kostium" ludzi staje się ich naturą. że „ludzie tworzą sami swoją historię". ale do fabrykanta. 3° . by żyć i rozwijać się.

Warszawa 1970. 101 P. w filozofii J. w której subiektywnie odbija się świat zewnętrzny i ku któremu osobowość dynamicznie wychodzi w procesie życiowym. Poza tym chrześcijaństwo pierwsze zwróciło uwagę na alienację pieniądza i pracy. Ten skomplikowany model rozwoju osobowości 103 T.zem101. feudalizmu. humanizm renesansu. która obejmuje całe życie ludzkie i szybko rozwija organizacje i planową instytucjonalizację wychowania 105 . 100-109. która od antyku poprzez chrześcijaństwo. a w socjalizmie już ma być wyeliminowane. s. Osobowość i własność. aż do psychoanalizy i egzystencjalizmu odpowiadała na pytanie. Ogólnie biorąc.Pedagogika więc socjalistyczna rozbudowując własny system oświatowy powszechnego kształcenia integruje w sobie dialektycznie tak wszechstronny rozwój osobowości. w encyklikach społecznych.Alienacja pracy i pieniądza ma więc. jak czynił to opętany z Gerazy (Mk 5. S u c h o d o l s k i . Warszawa 1965. Warszawa 1970 s. że historycznie wytworzyły się trzy nurty w pedagogice. s.).przeciwstawiając się także strukturalizmowi i egzystencjalizmowi. „poznawanie znaków czasu" (Mt 16. wskazująca co ma robić człowiek w swej rzeczywistości i świecie oraz 3° . zasadnicze znaczenie dla wyzwolenia człowieka. która nie istnieje. Osobowość i wspólnota. jednakże przezwyciężenie alienacji według Marksa nie dokonuje się przez filozoficzną krytykę. Trzy pedagogiki.pedagogika przygotowania do życia społecznego starożytności. w której „dialektyczny stosunek między światem osobowym a społecznością" postuluje. „czas nawiedzenia". jakich sytuacja historyczna w teraźniejszości dostarcza jako „możliwość ku przyszłości". jak i przygotowanie do życia społecznego. ideologia marksizmu omija termin „personalizm". innych ludzi oraz Boga. ujmującej walkę ciritas Dei z civitas terrena (św. czyli tymi możliwościami rozwoju struktury osobowości. by w społeczeństwie przyszłości „dążenie do wszechstronnego rozwoju osobowości zharmonizowane byłoby z uspołecznieniem postaw jednostek. W związku z tym prof. E. co współcześnie odbija się w rozwoju nowej teologii historii. ale przez otwarcie możliwości dalszego świadomego rozwoju osobowości 1 0 2 . a to jako 1 ° . 44.426 r. 102 Tamże.28). Warszawa 1957 s. Augustyna De civitate Dei . J a r o s z e w s k i. Jak więc widzimy. 291-578. a rozgoryczenie i zniechęcenie do życia przez uciążliwą pracę („Pójdźcie do mnie wszyscy. który nienawidzi sam siebie. demokracji lub nacjonalizmu.Mt 19. 2° . Wykazuje to próba rozumienia osobowości jako struktury jednostki wytworzonej przez historię życia i historię pokolenia.pedagogika kształcenia osobowości.2-15). S u c h o d o l s k i . nie odbywa się więc przez powrót do stałej treści istoty ludzkiej.pedagogika kształtowania systemu powszechnego w naszym wieku. które powstało w warunkach ustroju kapitalistycznego. Warszawa 1970 s. Mouniera oraz za uświęcanie rzeczywistości ziemskich u B. Suchodolski głosi. 104 Tenże. Maritaina. s. i przemiany ich świadomości. . J. Alienacja zaś w ujęciu socjalistycznym jest wyłącznie zjawiskiem historycznym i społecznym. ideologia wychowania socjalistycznego pogłębia znacznie zagadnienie wpływu historii na rozwój osobowości ludzi i jej alienację. 31-34. 135-137. jakim ma być człowiek. Ja was pokrzepię" . U podstaw materialisty'cznej teorii wychowania. Osobowość i wspólnota. z zakorzenieniem ich w życiu autentycznej wspólnoty" 1 0 4 . jak też przebudowuje teologię pastoralną w kierunku badania historii urzeczywistniania się Kościoła z uwzględnieniem jego reakcji na sytuacje historyczne. W Nowym Testamencie bowiem występuje pojęcie „pełni czasu" (kajros). którzy utrudzeni i obciążeni jesteście. powodującą deprawację moralną człowieka przez siłę rozkładową bogactwa („Łatwiej jest wielbłądowi przejść przez ucho igielne. chociaż same problemy w zasadzie są znane kulturze chrześcijańskiej. ale ulega przekształceniu w swej strukturze i nie zawsze zgodnie z ideałem wychowawczym. naturalizm i idealizm XIX w. Stąd alienacja wyraża się w wynaturzeniu człowieka.Mt 11. B. Opracowanie teoretyczne tego procesu rozwijania się i dorastania osobowości do świata współczesnego zgodnie z założeniami Marksa jest jeszcze trudne. 13-80. Tenże. Historyczne zaś przekształcenie życia społecznego w socjalizmie wymaga od rozwijającej się osobowości odpowiedniego dorastania do zadań wynikających z sytuacji społecznych. chociaż notuje się trudności w procesie formowania się współczesnej młodzieży. lecz wymaga równoczesnej przemiany warunków życia i ludzi.24). 105 B. Teilharda de Chardin103. jako problem humanistyczny i pedagogiczny. Przeciwnie wysuwa własną materialistyczną koncepcję osobowości dynamicznej. niż bogatemu wejść do królestwa niebieskiego" . który gwałtownie krytykuje za chrześcijańskie ujęcie osobowości w tomizmie.4). Gilsona i E.

odwaga). Dlatego też początkowo treść humanizmu socjalistycznego określano w kategoriach psychologicznych jako „najwyższe poszanowanie osobowości każdego pracownika.. jak też kwestii.) jedynie wówczas. K . 109 108 H. ponieważ tworzy tu najwyższą normę moralności. c) Idea humanizmu socjalistycznego staje się przeto ideą naczelną całego systemu wychowania. wyzwalającą się z alienacji rewolucyjnie w procesie powrotu do siebie. narodu i wszystkich pracujących na świecie. literatury pięknej i filmu). t. W ten sposób humanizm socjalistyczny zyskał charakter społeczny. 59. W praktyce natomiast troska o ludzi pracy i ich potrzeby wyraziła się w postanowieniach Konstytucji w postaci prawa obywateli radzieckich do pracy. Humanizm socjalistyczny rozwinął się w okresie drugiej pięciolatki radzieckiej (1933-1937). Warszawa 1964 s.). Warszawa 1950 s. Ważnym wydarzeniem dla rozwoju wychowania socjalistycznego był XXII Zjazd KPZR w r. A.S.stanowi drogę wychowania osobowości i charakteru człowieka socjalizmu. W tej „burzy" słów pozostają w dalszym ciągu niedomówienia w sprawie. posiadających moc przeobrażającą wobec struktury" 1 0 6 . Woli ona szerzej traktować człowieka niejako osobę z natury. kolektywizm. O programmie kommunisticzeskoj Partii Sowietskiego Sojuza. leniwej. jak patriotyzm z internacjonalizmem. do swego człowieczeństwa. w ich siły twórcze" 1 0 8 . do wypoczynku.kształcenie politechniczne (znajomość podstaw produkcji i opanowanie narzędzi). w którym humanizm ma decydujące znaczenie. który uchwalił program przejścia do wyższego etapu budowy podstaw komunizmu w Związku Radzieckim.wychowanie moralne (wyrabianie cech charakteru takich. S. ujmowane w permanentnie kształtującej się i zanikającej treściowo kategorii braku i przeniknięte dynamiczną emocją. dla dobra człowieka" 110 . B. Osobowość jako problem pedagogiki. cyt. Będzie możliwa (ona. Pedagogika. w którym załamują się podmiotowo zdeformowane układy świata przedmiotowego. Wychowanie takie ma przebudować naturę człowieka. 1 s. Istota i cele wychowania.). C h r u s z c z o w . dz. S o ś n i c k i .Ten szacunek dla człowieka pracy począł tworzyć troskę o ludzi i ich potrzeby. czynną miłość do ludzi.Sformułowano tu cel noweI. Wrocław 1970 s. do nauki i do kultury. . 219-220. inicjatywa. do ochrony zdrowia. T i e p ł o w. 106 107 Chodziło więc nie tylko o szybkie wykształcenie. szacunek dla mas. 422. dlaczego moc świata przeobrażająca strukturę osobowości nie zawsze realizuje ideał wychowawczy i osobowość nie korzysta z możliwości najlepszego dorastania do zadań epoki? W sprawę więc rozwoju osobowości wchodzi rozumienie subiektywne dobra jako potrzeby człowieka. z ros. gdy proces życia rozumieć będziemy jako twórczą realizację wewnętrznej struktury sensów. skąd bierze się subiektywność odbicia świata w osobowości z jego poczuciem braku i emocji niepokoju. świadoma dyscyplina pracy.ujmuje się w następującą formułę „będziemy traktować osobowość jako mikrokosmos. miłość do dzieci. 4° .to brzmi dumnie". kolektywistycznie zwracał się do mas ludowych. regulującą stosunek do najbliższego otoczenia 107 . 22. Moskwa 1961 s. rozwijanie myślenia i wykształcenie światopoglądu naukowego). 1961. a więc w procesie humanizacji. w prawie zaś wszystkich do nauki zapewnił wszechstronny rozwój dzieci i młodzieży w 5 dziedzinach jako: 1° . K a i r ó w (red. wyzyskującej innych. Ś w i d a. Tym właśnie niedostatkiem wiedzy możemy tłumaczyć. która równocześnie jest wyjściem ku światu i włączeniem dzięki temu nowych treści. Psychologia (tł. ale i o powiększenie kadr wykwalifikowanych fachowców do prowadzenia nowoczesnego przemysłu.wychowanie umysłowe (danie podstaw wiedzy. o którym się mówi w tekście. wreszcie jest regulatorem stosunków międzyludzkich. Hasło humanizmu socjalistycznego pojawiło się w twórczości Maksyma Gorkiego. siła woli. 3° .wychowanie fizyczne (zdrowie i tężyzna dla wydajności pracy i obrony państwa) oraz 5° . który sformułował piękne zdanie: „Człowiek . 2° . ukształtowaną przez ustrój kapitalistyczny jako istoty egoistycznej. oraz w sprawie zmienności losu w procesie życia. bezgraniczna wiara w ich olbrzymią rolę i znaczenie. lecz jako istotę świadomie przekształcającą świat i siebie. 110 N. socjalistyczny stosunek do obowiązku pracy i własności społecznej. dlaczego ideologia marksizmu unika terminu „personalizm" i nie uznała jeszcze żadnej teorii osobowości za własną i wystarczającą. K. narodu czy szczęśliwej przyszłości 109 . Zjazd ten odbył się pod znamiennym hasłem humanizmu „wszystko w imię człowieka. a przed pomyłkami w tej dziedzinie powinni ostrzegać wychowawcy.wychowanie estetyczne (przetwarzanie świadomości w oparciu o dzieła sztuki. 210-212. której naczelna dewiza po zbudowaniu wielkiego przemysłu głosiła: „Kadry decydują o wszystkim". ale zawsze w połączeniu z nienawiścią do wrogów klasowych ludzi pracy.

czystość moralna. (tł. Tenże. 114 113 Programma kommunisticzeskoj Partii Sowietskogo Sojuza. miłość do socjalistycznej Ojczyzny.to bezklasowy ustrój społeczny z jedyną ogólnonarodową własnością dla rozwoju wytwórczości. niewłaściwego stosunku do kobiety i in.) w następujących słowach: „Wychowanie nowego człowieka to proces skomplikowany i długotrwały. w którym utrwali się społeczna samorządność.przyjaciel. nieprzejednanie dla narodowościowej i rasowej wrogości. technologiczne i produkcyjne. Komunistyczne wychowanie zakłada wyzwolenie świadomości z religijnych przesądów i zabobonów. walki z możliwością recydywy wielkomocarstwowego szowinizmu i lokalnego nacjonalizmu. Warszawa 1964. chemii tworzyw sztucznych oraz agrotechniki 115 . . W związku z wyłożonym programem wychowawczym i treść kształcenia dostosowana do ery sputników (od r. s.. poi. e) wszechstronny i harmonijny rozwój osobowości. f) przezwyciężenie przeżytków kapitalistycznych w świadomości i postępowaniu ludzi. do krajów socjalizmu. politechniczne. pijaństwo i chuligaństwo. b) wychowanie przez pracę. który obejmowałby wszystkie warstwy i grupy ludności i zapobiegał rozpowszech114 nianiu się poglądów religijnych. troska o wychowanie dzieci. Programma. ze wszystkimi narodami 1 1 3 . nieprzejednanie wobec naruszania społecznych interesów.. 63. .nieprzejednany stosunek do wrogów komunizmu. Uzasadnienie całości programu dał komentarz premiera Związku Radzieckiego Nikity Chruszczowa (zm. Konieczne jest wprowadzenie przemyślanego i harmonijnego systemu wychowania naukowo-ateistycznego. jw. kosmonautyki. . 2-6.uczciwość i szczerość. . Moskwa 1961 s. jak próżniactwo i pasożytnictwo. wszyscy za jednego. . Warszawa 1962. . . zwłaszcza wśród dzieci i młodzieży" . obejmując kształcenie naukowo-ateistyczne. cybernetyki. 118-123.nieprzejednany stosunek do niesprawiedliwości. Szkoła a postęp techniczny. „Glos Nauczycielski" 1961 nr 44. każdemu . g) demaskowanie burżuazyjnej ideologii 112 ..według potrzeb". 115 T.).humanitarne stosunki i wzajemny szacunek między ludźmi: człowiek człowiekowi . które ciągle jeszcze nie pozwalają poszczególnym obywatelom radzieckim na przejawianie w całej pełni ich sił twórczych. szachrajstwo i zachłanność.przyjaźń i braterstwo wszystkich narodów ZSRR. biurokratyzmu.wysoka świadomość społecznej powinności. a w wychowaniu umysłowym wchłaniając podstawy nukleoniki.kolektywizm i obywatelska pomoc wzajemna: jeden za wszystkich. c) utwierdzenie komunistycznej moralności. elektroniki. Na obecnym etapie budownictwa komunistycznego jest rzeczą konieczną prowadzenie jeszcze bardziej zdecydowanej walki z takimi przeżytkami kapitalizmu. To wydobycie humanizmu jako idei naczelnej wychowania socjalistycznego miało ważne konsekwencje. 1957) i pierwszych kosmonautów (Jurij Gagarin .troska każdego o zachowanie i pomnożenie społecznego dorobku. d) rozwój proletariackiego internacjonalizmu i socjalistycznego patriotyzmu.wzajemny szacunek w rodzinie. automatyki.1961. . 1971 r. z pełną społeczną równością wszystkich członków społeczeństwa. . . towarzysz i brat.braterska solidarność z pracującymi. Zaś „komunizm . . . Walentyna Tiereszkowa . a możliwości każdego będą się rozwijać z największą korzyścią dla narodu" 1 1 1 . nieuczciwości. prostota i skromność w życiu społecznym i osobistym.oddanie sprawie komunizmu. praca dla dobra społeczeństwa stanie się dla wszystkich pierwszą życiową potrzebą. ten nie je... sprawy pokoju i wolności narodów.rzetelna praca dla dobra społeczeństwa: kto nie pracuje. w którym z wszechstronnym rozwijaniem ludzi rosną i siły produkcyjne na podstawie wciąż rozwijającej się nauki i techniki. karierowiczostwa.według możności. pasożytnictwa. W związku z tym rozszerzyły się zadania z zakresu wychowania komunistycznej świadomości przez: a) kształtowanie naukowego światopoglądu. Komunizm to wysoko zorganizowane społeczeństwo wolnych i świadomych pracowników. Najbardziej rozwinięto kodeks moralny budowniczego komunizmu. świadomą koniecznością. zawierający następujące zasady moralności: . Wychowanie a cywilizacja techniczna.1963) rozszerzyła się znacznie. 111 112 . „Ruch Pedagogiczny" 1961 nr 5 s.go wychowania komunistycznego jako tworzenie budowniczych komunizmu przez włączenie w nurt jego budowy. N o w a c k i . wszystkie czynniki społecznego bogactwa wleją się pełnym potokiem i urzeczywistni się wielka zasada „od każdego . Przede wszystkim rozbudowało Programma jw.

118 Z. dz.Moskwa 1969s. wychowywania uczniów w duchu wysokiego patriotyzmu radzieckiego .mają charakter klasowy i proletariacki i zwracają się z krytyką ideowej obojętności ludzi. socjologii i innych nauk 1 2 3 . przygotowanie uczniów do życia. cyt. K r z y s z t o s z e k . W wyniku opracowywania teoretycznego tych różnic w pedagogice socjalistycznej pojawiły się także i u nas dzieła z zakresu metodologii 118 pedagogicznej . 119 Ustawa o rozwoju systemu oświaty i wychowania. idącego swoistymi drogami tradycji krajowych do realizacji podstawowej. jak również specyficzne dla pedagogiki socjalistycznej . zmierzając tym samym do unaukowienia pedagogiki 124 . 623-624. 120 . 33. 123 H. O radzieckich podręcznikach pedagogiki. a zadania szkoły ujęła w trzy grupy: a) nauczania ogólnego („wyposażenie uczniów w średnie wykształcenie ogólne. uściślić problemy. że światopoglądowa pedagogika specjalistyczna wprowadza przyszłego nauczyciela w krąg podstawowych problemów wychowawczych. s. ustanowić cele. wskazując jak są one rozwiązywane na gruncie pedagogiki radzieckiej. Wrocław 1967. F. K a i r ó w . W krajach demokracji ludowej. „Ruch Pedagogiczny" 1970 nr 5 s. Oczy wiście szablonowej jednolitości między nimi nie ma. wspólne dla całej pedagogiki 126 światowej. Metodologiczne podstawy pedagogiki marksistowskiej. Piedagogika. 121 Z. Drugi zaś kierunek metodologiczny stara się usystematyzować naukowe twierdzenia pedagogiki. Mimo więc podziału metodologów pedagogiki socjalistycznej na „scientystów" inaczej „instrumentalistów" lub „antropologów" i „filozofów" ze względu na różną interpretację marksizmu 125 . 128. moralnego. 126 Por. M u s z y ń s k i . by uczniowie zdobyli trwałą znajomość podstaw nauk wraz z umiejętnością samodzielnego jej uzupełniania"). równocześnie wyrabia pogląd na różne zjawiska pedagogiczne. jak się wyraził A.humanizm socjalistyczny dopuszcza ścieranie się różnych koncepcji naukowych oraz krytyczne zużytkowanie literatury naukowej krajów kapitalistycznych. tej samej dla wszystkich ideologii marksizmu-leninizmu. jak też bezklasowego społeczeństwa i nowoczesnego świata człowieka 120 . H .olbrzymi problem badawczy pedagogiki radzieckiej116. Schaff „solidnie »naumieli się« marksizmu" 1 2 2 . Obszcze osnowy piedagogiki. harmonijnego rozwoju. 99-101. 122 Tamże s. b) wychowania ideowego („kształtowanie w młodym pokoleniu światopoglądu marksistowsko-leninowskiego. musiała wystąpić różnica w pedagogice tak systemów szkolnooświatowych. Dalszą konsekwencją wyższego etapu rozwoju pedagogiki radzieckiej było odejście od jednolitego modelu pedagogiki socjalistycznej. 116 wychowawczego i z jego złożonymi celami humanistycznymi tak wszechstronnego rozwoju osobowości. dz. Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego oraz w duchu gotowości do obrony socjalistycznej Ojczyzny") oraz c) kształcenie wszechstronnego rozwoju („zapewnienie uczniom wszechstronnego. dążących dopiero do zbudowania podstaw socjalizmu. aktywnej działalności zawodowej i społecznej") 117 .). odpowiadające wymaganiom współczesnego postępu społecznego i naukowo-technicznego oraz dążenie. Ta ostatnia współpraca i dialog naukowy powoduje to.). 55. Wstęp do metodologii pedagogiki. jak też systemu wychowawczego. choćby dlatego. K r z y s z t o s z e k . Moskwal967. Wstęp do metodologii pedagogiki. M u s z y ń s k i (red. K o r o l e w i W. sytuacje życiowe ludzi (a więc byt.25-26.. Metodologiczne problemy pedagogiki. 125 Por. 124 Tamże s. z ros. który określa świadomość) oraz dodają zasady kierowania własnymi możliwościami człowieka121. hipotezy badawczej i strategie badań w pedagogice i to głównie przy pomocy języka psychologii. Nowy program KPZR a zadania pedagogiki (tł. K. „Człowiek i Światopogląd" 1971 nr 5 s. Pierwsze z nich za podstawowe czynniki wychowania szkolno-oświatowego uważają rozwój stosunków produkcji i walkę klas (tj. poglądy ideologiczne panujące w społeczeństwie (czyli nadbudowę). B a n a s i e w i c z . swego narodu. Tenże. I l j i n a . Metodologiczne podstawy. cyt. Warszawa 1967. prawidłowe ujęcie nauczania pracy.Na skutek tego pedagogika socjalistyczna nie dąży do izolacji. politechnicznego. s.w wyniku którego ustawa o szkole średniej ogólnokształcącej odstąpiła od schematu pięciu kierunków wychowania (umysłowego. 108-122. 11-12. że jedne z nich dotyczą przede wszystkim systemu szkolno-oświatowego i ideologii socjalizmu 119 . fizycznego i estetycznego) we wszechstronnym rozwijaniu ucznia. A. F.. Wrocław 1964. S u c h o d o 1 s k i. Warszawa 1967. Tenże. Podstawy wychowania socjalistycznego. „Ruch Pedagogiczny" 1971 nr 1 s. 117 Status ogólnokształcącej szkoły średniej. Warszawa 1971. 13-129. Warszawa 1961. H. którzy. Jedność nauczania i wychowania. W. T r o j n a r s k a . T . Rola wychowania w społeczeństwie socjalistycznym. świadomego wyboru zawodu. lecz pragnie B. drugie zaś systemu I. bazę).miłości Ojczyzny. wychowanie fizyczne i estetyczne. G m u r m a n. A . Materiały z dyskusji sejmowej. Warszawa 1965 s. wzmocnienie ich zdrowia. ideał i normy telogii wychowania.

). Kuczyński J. Kapitał und Arbeit und die Reorganisation der Gesellschaft. Łódź 1956. Wiek dziewiętnasty (tł. z ang. Der Ausgang des Kapitalismus. 1-2. polityczną. z niem. Ludzie. Sombart W.. Rousseau F.. Howell G. Warszawa 1946. Dzieje ludu angielskiego (tł.). Ossowska M. bierze górę nad humanizmem czystej psychologii czy antropologii... Początki kapitalizmu amerykańskiego (tł. Warszawa 1951. A History of Economic Thought. Krzyżanowski A. Perspektywy przemysłowej cywilizacji (tł. z franc).Synteza humanizmu socjalistycznego jednakże będzie „ocaleniem tego. Kuczyński J. Warszawa 1948.. Kraków 1949. Historia doktryn ekonomicznych (tł. I GENEZA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWAWCZYCH /. Humanizm skrępowany. Les Bourgeois conąuerants XIX siecle. Rozwój kapitalizmu i jego skutki J. Jostock P. Poznań 1909. z niem. Der modernę Kapitalismus. zachowując jednakże czystość ideologiczną i krytycyzm szczególnie pod adresem 127 humanizmu chrześcijańskiego jako idei skrępowanej przez religię . Przeobrażenia społeczne w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej na tle urbanizacji. J. Paris 1957.. Gide K. K u c z y ń s k i . Przejdziemy więc do nauki o procesie rozwoju wychowawczego człowieka jako ważnego elementu każdego humanizmu. Warszawa 1916. Histoire des Techniąues.. Rochester A. Social Ideals and Economic Theories from Quesnay to Keynes. Warszawa 1963. z ang.zniesie wszelką alienację ekonomiczną.. Engels F. Jednakże w nowych warunkach cywilizacji technicznej mimo trudności i pokusy żaden z systemów wychowania nie może zaniedbać sprawy wszechstronnego rozwoju człowieka i procesu jego wychowania.). . której wciąż grozi zagłada nuklearna. K u c z y ń s k a .). 129 Tamże s. Paris 1956... Położenie robotników w Anglii (tł. Berlin 1880. t. 89-276. Le travail et les ąuestions ouvrieres. Warszawa 1951.). Gide K. Warszawa 1954. Warszawa 1936. z ang. Warszawa 1963. maszyny i historia (tł. Kula W. WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE DO CZĘŚCI II Pedagogika porównawcza Rozdz. z niem. Russel B.). Humanizm socjalistyczny..... Początki klasy robotniczej.. Warszawa 1910. z ang.. Położenie robotników w Stanach Zjednoczonych (tł. New York 1960. twórczego i społecznego. Kwestia robotnicza i dążności do jej rozwiązania (tł. z niem. Warszawa 1950. Miinchen 1924-1927. Colson C. Tylor O. Rist K. Paris 1917. z ang.nic co ludzkie nie może mu być obce . Rozwój instytucji społecznych w ciągu XIX stulecia (tł..). gdy humanizm socjalistyczny będzie syntezą wszelkich wartości i prawd . H. Lilley S. 128 127 Assorodobraj N.). L. 1-2.). szturmującego w ruchu robotniczym umierający stary świat 128 . Russell B. z ang. obiecując na przyszłość zlikwidowanie wszelkiego zła i obumarcie złych mocy w człowieku. 1928.. Warszawa 1966 s. Warszawa 1952.). K o s s a k . co w nim najlepsze" 129 . Wiek XIX...włączyć się do ogólnoludzkiej pedagogiki naukowej. Warszawa 1948. Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów (tł. Warszawa 1933. z franc).. ideologiczną i religijną oraz spowoduje nieustanne odradzanie się człowieka poznającego istnienie. aby zdobycze cywilizacji nie obróciły się przeciwko ludzkości. Związki zawodowe robotników angielskich (tł.. Historia gospodarcza Polski 1864-1918. t. 1-3. Rychliński S.. A.. Moralność mieszczańska. Hitze W. Warszawa 1937.). Położenie klasy robotniczej w Anglii (tł. Morton A. 190. Moraze Ch. Tak więc i w socjalizmie humanizm techniczny i naukowy nazywany scientystycznym. Hitze W.. Smith A. z ang. Warszawa [przed 1936] t.

Jena 1924.. Leipzig 1928.Webb S. Myśli nowoczesnego Polaka. Egoizm narodowy wobec etyki. z franc). Warszawa 1911. Gladbach.. Gedanken uber sozialistische Erziehung. Etudes de Criminołogie juveniłe. Ketteler. Warszawa 1945. Francja 1968. Sojusz kommunistow. ks. Historia doktryn poityczno-prawnych XIX wieku. Tworzenie państwa i konstytucji. Geneza partii katolickiej w Niemczech. z niem. Rozkład w życiu i literaturze. Michajłow M. Mantuszewski S. z niem. Czapów Cz. Szymański A. Lublin 19342. Warszawa 1958.. 1-2. Warszawa 1961.). Bunt młodzieży (tł. P.. Warszawa 1938... Liberalizm i kapitalizm. B. Vaussard M. ks. Foerster F. Z zagadnień bezrobocia. Moskwa 1960. Warszawa 1931. Theories of Education. Lwów 1937. Poglądy demokracji chrześcijańskiej we Francji. Warszawa.. „Widnokręgi" 1956 nr 11. New York 1953. Laski H. Pouthas Ch. Kapitalizm i niewolnictwo (tł.. Dzieje organizacji zawodowej w Anglii (tł... Munchen 1961... I. Marks i Engels. Der soziale Katholizismus in Deutschland bis zum Tode Kettelers.. Histoire de la democratie chretienne. Jeske-Choiński T. Vigener F..). z ang. Warszawa 1936. Piwowarczyk J.. S o c j a l i z m i k o m u n i z m Adler M. UEurope du XX-e siecle et ł'idee la nationalite. Wołgin W. Warszawa 1960. Warszawa 1970. Paris 1956. Proces emancypacji młodzieży współczesnej „Znak" 1961 nr 84. Democratie et liberation. Zaniewski R. z niem.. Kraków 1901.. „Nowa Szkoła" 1947 nr 4.. Chemia F. Marks K. Kooperacja w rozwoju historycznym. Rebelie studenckie na Zachodzie. Dmowski R. Katolicyzm i liberalizm w Niemczech XIX wieku... Hertz A. 1-2.. B.. Schaff A.). et Niederhoffer A... Williams E. Łempicki S. Polskie tradycje wychowawcze. 12... z niem. ks..). Roszkowski A.. Współczesne kierunki społeczne. Ein deutsches Bischofsleben des 19 Jahrhunderts. Piwowarczyk J.). Dziecko w systemie hitlerowskim. Warszawa 1923. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. Stany Zjednoczone Północnej Ameryki USA. kierunek chrześcijańsko-społeczny. Poznań 1956.). Wynne J. 1957 nr 1. Praca najemna i kapitał (tł.). Warszawa 1945. London 1947. Leipzig 1932. organizatorzy Związku Komunistów (tł. Warszawa 1938. Weill G. Ruchy spoleczno-polityczne c.. Zmierzch czy odrodzenie liberalizmu (tł... Les bandes d'adolesenis (trąd. Poprzednicy naukowego socjalizmu (tł. Kraków 1927. Ketteler et la ąuestion ouyriere. Londyn 19422. Wojciechowski S. Konieczność nowej orientacji w wychowaniu Bloch H. II CHARAKTERYSTYKA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWANIA 1.). Narodziny i rozwój filozofii marksistowskiej. Rozwój socjalizmu od utopii do nauki (tł. 2. Początki katolicyzmu społecznego we Francji (tł. Sośnicki K. W. Gortais A. Zarys katolickiej syntezy społecznej. Kraków 1929. Kunowski S. t. Nationalpolitische Erziehung. ks. „Przegląd Powszechny" 1948 nr 5. Engels F. Th.. Girard de E. Lwów 1934. M.. Louvain 19572. Seksualna etyka i pedagogika (tł.. Warszawa 1935..). Młodociani przestępcy. z niem.. Lindsey B. Znaniecki F. D e m o k r a t y z m i n a c j o n a l i z m Balicki Z. ks. z ang. Democraties et capitalisme. Krasuski J. Warszawa 1895. L'Origine du proletariat romain et contemporain. Młodzież a przestępstwa.. Chazal J. socjalizm. Kulturkampf. Manifest komunistyczny (tł. Warszawa 1969. Berlin 1924. z franc). Lublin 1937. Stern W. i B. ks. 2. Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Mussolini i korporacyjna przebudowa Włoch. Fróhner R.. Neue Menschen.. Munchen 1924.. Rozsprzężenie obyczajów (tł. Warszawa 1954. Paris 1963. Szelągowski A. Marks K. Warszawa 1962.. . „Twórczość" 1946 nr 6. Bureau P. Warszawa 1963. Kodeks społeczny. Rozkład kultury mieszczańskiej. Engels F.. Górski K. ks. Główne kierunki spoleczno-polityczne a ruch oświatowy. Niebezpieczne ulice. Paris 1938. Poznań 1932.. z ros... Franz A. Liberalizm ekonomiczny.. z ang. P. J. Bonicki S.. Wie stark sind Halbstarken. Paris 1948. Kierunki pedagogiczne w początkach XX wieku i ich aspekt polityczny. B. Caro L. J. Kandel E.. Maneli M. Sittlichkeitsvergehen an hóheren Schule undihre discipłinare Behandlung. Bielefeld 1956. Warszawa 1902. Warszawa 1962. 1914. Katolicyzm społeczny. C. Warszawa 1964.. Berne 1896.. Kołodziejczyk H. Teorie współczesnego kryzysu.). Rozdz. Warszawa 1929.). HofTmann W. Korporacjonizm i jego problematyka.. Warszawa 1945. Chrześcijański ustrój społeczny.. Szymański A. Poznań 1910. Giinter K. Jezierski H..). Zweig F. (red. Stefanowicz J.. 1-2. The Rise of European Liberalism. Krieck E. Sombart W. Feldman J. K a t o l i c y z m s p o ł e c z n y Duroselle J. Paris 1952. z ang. Protest der Jungen. Warszawa 1902...... Krasuski J. Paris 1947. b. Sosnowski K. Warszawa 1938. Chrześcijańska demokracja. cz. Janicki J.. Poznań 1963. Warszawa 1950. Oblicze studenckiego buntu. Piwowarczyk J. Der proletarische Sozializmus (Marxismus). New York 1963. a. cz.. Czapów Cz. U źródeł chuligaństwa...

V. Życie duchowe. La crise du capitalismus. Kraków 1964. Osobowość... Bohlen A.. New York 1944. Osoba i czyn. Różne koncepcje wolności w rozwoju historycznym. Rybicki W.. Le Drame de 1'Humanisme athee. Czarnowski S.... La recherche d'un homme noweau. ks. Piron G. Warszawa 1970. Kłoskowska A.. Schriften zu Theologie B.. Freiburg 1948.]. Explorations in Personality. Lublin 1938. Piwowarczyk J. Rowid H. VI". Mc Donald D. Critiąue des systemes de morale contemporaines. Die freie deutsche Jugendbewegung (. z ang. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1963 z. Evans W.). Szymański A.). Maritain J.. Zepsucie dzisiejszej młodzieży gimnazjalnej i środki zaradcze.. 3. ks. SJ. Socjologia moralności. Lwów 1933. Warszawa 1970. Leclercą J. świat i życie.. Spengler O.NeueMensch". Rozental M..). 1959. Łódź 1954. Filozoficzne i empiryczne pojęcie osoby ludzkiej. Młodzież współczesna w świetle własnej opinii. Russell B.. Sandomierz 1961. Chicago 19474.). Krawczyński Z. Rahner K.. ks. Poznań 1921. Hartman A. Fiedler E. Kraków 1933. z ang. Hessen S. SJ. z ros.. [i in.).. 3. TJ. Wolfe B. Rozwój moralności. Freedom and CMlisation. Rozwój moralności w świecie starożytnym od Homera do czasów Chrystusa. „Gesamelte Schriften B. Leipzig 1923. ks. Veillard-Cybulsky M.próba definicji. Warszawa 1912. Heidelberg 1956. z franc). SJ. Drogi do wolności (tł.. Warszawa 1963. Kryzys spoleczno-gospodarczy w świetle katolickich zasad. Biblioteka naukowa „Po prostu" nr 4. Sośnicki K. Podstawy wychowania państwowego.. z franc). Znaniecki F. Znaniecki F. „Etudes" X.Ihr Verlauf von 1913 bis 1919").. 1947. The Hippies. Sinko T. Paris 1947.. ks. Warszawa 1949. Lublin 1939. Od filantropii do humanitaryzmu i humanizmu. Warszawa 1935. Warszawa 1932. Kraków 1936. Kultura. Przesilenie gospodarcze świata i w Polsce.. Z rozważań nad wychowaniem nowego człowieka. Litt T. Fouillee A. O wielości cywilizacji. Mazanowski A. Zarys zagadnień. Na przełomie dwóch epok.. Das Christentumsundder ... Untergang des Abendlandes.. kard.. Kultur und Erziehung. M.. Gerstmann S.. Lwów 1939.. Gaudig H. Pastuszka J. Thrasher F.. Źródła zróżnicowania systemów wychowawczych Adamski W. Granat W.... S.. Wojtyła K.. z franc). Nieletni przestępcy w świecie (tł. Kultura i jej dziedziny. Murray H. Miinchen 1920-1922... Małżeństwa koleżeńskie (tł. Płock 1937. Struktura osobowości (tł. Leipzig 1925. Ossowska M.. Kraków 1932. Dilthey W.. Warszawa 1935. Problem humanizmu. Liberalizm. A psychological Interpretation. De la personne. Lipka M..Lindsey B. z franc). London 1938. True Humanism. Die menschliche Person. Das Problem des Geisligen Seins. A.. Kraków 1911. Binder H. Budownictwo socjalizmu i narodziny nowego człowieka (tł. Warszawa 1970.. Kraków 1947. 2. Kraków 1935. Hartmann N. ks. Malinowski B.. Spranger F... Paris 1934.. Einsiedeln 1962. Maritain J.. „Kultura i Wychowanie" 1938 nr 3. Lublin 1931. W. Gigon H. Warszawa 1938. Kałwa P. Nawroczyński B. Baley S. Zarys filozofii kultury. New York 1957. Theories of Personality.. Przestępczość nieletnich w Polsce. Warszawa 1935. t. M. Moderner Humanismus. Suchodolski B. Marks a idea wolności (tł. The Gang. M. Ossowska M. Warszawa 1971. Lersch Ph. Gołembski W.. Warszawa 1931. Lagensalse 19203. Nuttin J. Kultura masowa. Studia z filozofii kultury. Warszawa 1935. Michalski J. z franc). Religia a kultura (tł. Messer A.. Warszawa 1968. Wychowanie moralno-społeczne. ks. Lefebvre H. Glencoe 111. z niem.. Toleranz und christlicher Glaube. Kraków 1969. Katolicy i wolność myśli (tł. Poznań 1938. New York 1968. V... Wstęp do teorii osobowości (tł.. Osobowość. Paris 1907. Ratyński J. Die geistige Welt... Śliwiński A.. Stuttgart 1963. Warszawa 1936. Rola wolności w postępie kulturalnym. Piwowarczyk J.. Die Kultur der Gegenwart. Chałasiński J. Wychowanie nowego człowieka. Zieliński T.. Miinchen 1952. Noew York 1938. Nowy człowiek . O wychowaniu nowego człowieka. ks. Warszawa 1931. New York 1938. Berlin 1933. Humanizm i poznanie. Leipzig 1934. Alain (Chartier E.). Paris 19453. Koneczny F. Lindsey G. . Haal C.. Kultura i osobowość. Upadek cywilizacji zachodniej. i H. „Tygodnik Powszechny" 1946 nr 33.. Osoba ludzka .. Socjologia rozwodów. Suchodolski B. Warszawa 1964. 4. Die Idee der Persónlichkeit wid ihre Bedeutungfur die Padagogik. Aufbau der Person.. Zawadzki B. Kraków 1927. Lubac de H.. Personality. Pojęcie nowoczesnego systemu wychowania Allport G. Warszawa 1968..1 2 szkiców na temat ducha nowego pokolenia (tł. Lubac de H.. z ang. Warszawa 1968. Leipzig 1924. A Theory of Mass Culture (W:) Mass Culture... Humanites. Normy moralne -próba systematyzacji. Poznań 1937. Lwów 1939. Koneczny F.

Jungmann J. (red. Paris 1947. Sobalkowski S. Dogmatyka w zarysie. c. Chrześcijańska koncepcja człowieka (tł. Poznań 1936.... Gmurowski A. Poznań 1966.). Christus als Mittelpunkt religióser Erziehung. Bogacki H.).). 437^*55. Versuche zur christlichen Lehre vom Menschen. Maritain J. ks. Sawicki F. z ang. ks. ks. OP.). z włos. Personalismo educatiw.. ks. 1939. ks. Jaeger W.. Guardini R. ks. Tomizm (tł. Romaniuk K. Szymusiak J. ks. Paris 1969. (red. Rogalski A. Elementy filozofii chrześcijańskiej (tł. ks.. z franc). Historia Kościoła. Warszawa 1955. Warszawa 1960.. TJ. t. Lubac de H. ks. z niem. Tekst polski. ks. Pisma wybrane... Poznań 1959. Umiński J. Lublin 1961. 69-80. Tomasza z Akwinu. Kościół w świetle Soboru. Freiburg im. z ang.. . Heidelberg 1950. Poznań 1936. Zuberbier A. z franc). Paris 1933.. z niem.es Jahrbuch" 1962 s. Warszawa 1965.). „Theologiscb. Wprowadzenie metodologiczne do Nowego Testamentu. Welt und Person. Katechetyka.. Poznań 1966.. M. Du regime temporel et de la liberte. Ideologia współczesnego wychowania chrześcijańskiego a. Cnoty nabyte i wlane. ks. ks.. Synteza. Kim jestem ja .. (red. Christozentrik in der Verkiindigung. Katolicka etyka wychowawcza. appendix do książki Dybowski M. Witkowiak A. ks.. bp. Nosengo G. Maritain J. Paris 1948. Gillet M. Orientacje Soboru (tł. z niem.). „Lumen Vitae" 1961 s. Warszawa 1962. Poznań 1955. ks. Warszawa 1956.. Maryja (tł. III WYCHOWANIE CHRZEŚCIJAŃSKIE 1.).Rozdz. A. Ray H. Opole 19594. Piwowarczyk W.. „Życie i Myśl" 1950 nr 7/9. P e r s o n a l i z m Górski K. Wychowanie personalistyczne.. Sobór Watykański II. Kraków 1966.. Garonne G. Liturgika. Lublin 1967. Propedeutyka teologii katolickiej. Niesiołowski A.człowiek? Zarys antropologii chrześcijańskiej (tł. 196-198. 265-330. Kaczmarek Cz. Warszawa 1957. Moysa S. L..C h r y s t o c e n t r y z m Dajczak J. Społeczne aspekty dogmatu. Warszawa 1947.. H u m a n i z m Hermans F. b. List o wychowaniu. b.. Zarys etyki i ascetyki katolickiej. Kraków 1961 s. Roma 1955. Warszawa 1956 s. Warszawa 1956. ABC tomizmu. A. kard.). Pastuszka J.. Charakter. Założenia a. Poznań 19202. z franc). ks. Psychologia. Chojnacki P. Bielski T.. Kielce 1939. Pascher J. Życie Jezusa Chrystusa (tł. Wurzburg 1939. Teologia moralna i jej stanowisko chrystocentryczne w całości nauk teologicznych. Paris 1968. Osobowość chrześcijańska. Gniezno 1935. Warszawa 1971. Radoński K. Chrystocentryczne nauczanie i wychowanie w seminariach duchownych. Katolicyzm. ks... Granat W. jego istota wg św.. abp. Maritain J. Gilson E. Milano 1942. 2. Ricciotti G. Van Peursen C.). Gilson E.... Poznań 1965 s.. Kraków 1961. Kraków 1947. Wychowanie człowieka. ks. ks... Jaworski M. Charakter. Kraków 1948.). Breviarium fidei. Warszawa 1955.. Winkowski J. Trocąuer Le R. Wprowadzenie w chrześcijaństwo (tł. z franc). Krąpiec M. Guitton J... OP. z franc). 1-2. Kowalski-Wierusz J. Synopsa tekstów Soboru Watykańskiego II.. Konstytucje. Jakubiec C. ks. z ang. Kraków 1947. Mała dogmatyka dla świeckich (tł. Christlicher Humanismus. „Znak" 1950 nr 23.. Biblia dzisiaj. Personalizm katolicki... Ratzinger J. ks. ks. Histoire doctrinale de 1'humanisme chretien. Formazione cristocentrica. S. O typach motywacji. Kodeks doktrynalnych wypowiedzi Kościoła. Warszawa 1938. Les \aleurs et le moralisme pedagogiąue. Br. 100 n. Poznań 1968. t. Ratzinger J. Lublin 1962. Wierzę. Poznań 1947. T e o l o g i c z n e Bardecki A. „Ateneum Kapłańskie" 1946 nr 250. Struktura osobowości chrześcijańskiej w zjednoczeniu z Bogiem (tł. „Ateneum Kapłańskie" 1948 nr 269. Podstawy filozofii chrześcijańskiej. Dogmatyka katolicka.. Metafizyka. F i l o z o f i c z n e Bocheński J. Personalizm i jego perspektywy. La Personne et le bien commun. Stefanini L. Byt. Deklaracje. Poznań 1968. OP. ks. Mascall E. Antropologia filozoficzna (tł.. Poznań 1964. Rudloff L. M o r a 1 i z m Bilczewski J. Wstęp ogólny do Pisma św. A.. Kościół epoki dialogu.. d. Katowice 1969. M.. Kudasiewicz J. Humanizm i teologia (tł. Dekrety. 1-2.. ks.. Świeżawski S. Woroniecki J. Święci i błogosławieni Kościoła katolickiego.... OP. Woroniecki J. Kraków 1970. ks. Kraków 1969.. z franc). Poznań 1970.. Kształtowanie charakteru (tł..

Lwów (b. z franc). Le Catholicisme. System der Pddagogik im Umriss. Paris 1951.).). Psychologie du scoutisme. M. ze szw. Warszawa 1957.. Lyon-Paris 1941. Riboulet L. z ang.). Instynkt walki (tł. z niem. UEducation chretienne dans la lumiere du Concile.. Wien 1930.. Katowice 1939. Wider das Schulelend. Warszawa 1928.. Montessori M.. z ang.. Abendidndlicher Humanismus und katholische Theologie.. Woroniecki J. Stulecie dziecka (tł. z niem. Metoda pedagogiki naukowej stosowana w wychowaniu najmłodszych dzieci (tł.. Ostwald. Rozdz. Kraków 1929. Spranger E. Lebensformen. Dewey J.. Wells H. Auffray A. Maritain J..). . Warszawa 1928. UEducation a la Croisee des Chemins. Program integralnej pedagogiki katolickiej. L'Humanisme chretien. A. . „La Documentation Catholiąue" 1969 nr 1550 s. 3. W. K r y t y k a szkoły starej •••. Warszawa 1931. Podstawy organizacyjne Baden-Powell R. Warszawa 1934. Die menschliche Personlichkeit. Hovre de F. 1948. Theorie der Bildung... Encyklika o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży (tł. z ros. Leipzig 1926.). stosowana w wychowaniu najmłodszych dzieci (tł. Podstawy współczesnej pedagogiki. Tochowicz F. Szkoła na miarę (tł. Paris 1945. Bruxelles 1930. Warszawa 1913. Warszawa 1926. z ang. Freinet C. Leipzig 19192.). Freud S.). Geschichte des christlichen Humanismus. Kraków 1937.. SJ. Claparede E. ks. Herbart J. Pedagogie chretienne. Podstawy pedagogiki (tł. Lwów 1926. Parkhurst H. Rowid H. z ang.).). 2.). OP. Pedagogika ogólna wyprowadzona z celu wychowania (tł.). z ang. Warszawa 1968. 19584.. Domy dziecięce.. Kielce 1947. Warszawa 1932. Bouchet H. Szkoła twórcza. Miinchen 1927. Kerschensteiner G. sa Pedagogie. z wł. Halle 19276. Paris 1947. Warszawa 1912.. z niem. Foerster F. Warszawa 19552. K... Paris 1946. Warszawa 1927. Wstęp do psychoanalizy (tł. Psychoanaliza na usługach wychowania (tł.). Personalizm krytyczny Sterna a pedagogika. Włocławek 1947. Miinchen 1948. Lwów 1930. z ang. Pojęcie szkoły pracy (tł. z niem.. Warszawa 1931. z łac). Pius XI. z niem. Boyer M. Warszawa 1928. z niem. Stern W. Monchamp E.Maritain J.). Paris 1936. Metoda projektów w nauczaniu (tł. z franc). UEducatione dei giovani alla luce del Concilio Yaticano II. Rahner H. Szkoła i charakter (tł. Góttler J. F. z niem. Cannes 1935. Problemy wychowania współczesnego. b.. Bednarski F. Szkoła i dziecko (tł. Einfuhrung in die Psychoanalyse fur Padagogen.. z franc). z niem. Geneza i rozwój systemu a. Humanisme integrale. Freud A. Pfister O... Odrzywolski M... Psychoanaliza w szkole (tł.. Der didaktische Materialismus. Domy dziecięce.i. z franc). Wykształcenie według planu daltońskiego (tł. W. ses Pedagogues. Zmierzch psychoanalizy. Giiterloh 1886.. Llmprimerie d 1'ecole.. Cousinet R.. Histoire de la pedagogie.. Paris 1945. Innsbruck 1946. Skauting dla młodzieży (tł. M o r a l i z m i d e a l i s t y c z n y Adler A. Green G. z ang.. L'Educateur proletarien..). Stevenson J.. msgr. Washburne D.: Montessori M. C.. Moje pedagogiczne credo. z franc). Hovre F. Psychologia indywidualna w wychowaniu (tł. Roma 1956. Masure E. Paedagogiae christianae elementa. Warszawa 1934. Sellmair J. Paris 1937. Gólz B..r. Gry wychowawcze jako środek wdrożenia dziecka do czynności umysłowych i ruchowych (tł. Les Principes de 1'Education Nouvelle. Warszawa 1933. P e r s o n a l i z m Hessen S. .) Warszawa 1928. F. Warszawa 1913.. A...).. Warszawa 1909. Geisteswissenschaftliche Psychologie und Ethik der Persónlichkeit.. Leipzig 19222. Metoda Decroly (tł. Warszawa 1913.. N o w a szkoła Dewey J. Włocławek 1938. 976-986. 3. Wykłady pedagogiczne w zarysie (tł. Herbart J. Hamaide A.. Bovet P. Roma 1970. Ideologia systemu liberalnego wychowania a. Od Freuda do Fromma (tł. Persónlichkeitpadagogik.).).. Linde E. Ziemnowicz M. Pedagogia świętego (św. Kraków 1934. IV SYSTEM WYCHOWANIA LIBERALNEGO 1.). Kerschensteiner G.. Chatelain F.. Key E. Przystosowanie szkoły do dziecka (tł.. b. Leipzig 1909. Jana Bosco). Doktryna wychowawcza kościoła Ancel A.. Une methode de travail librę par groupes. Metoda pedagogiki naukowej. Decroly O. Humanitas Christiana. Szkoła a społeczeństwo (tł. Dórpfeld F..

Paris 1946.). 1-7.). Warszawa 1961.. Konstantinow F. Humanizm Dubarle A. Warszawa 1969. W. Mój nauczyciel A. 3. W kręgu etyki marksistowskiej.. O moralności komunistycznej. Engels F. H. Warszawa 1952. Warszawa 1954. Makarenko A..). Frietzhand M.. Lewin A. b.. . z ros. London 1924. t. O materializmie historycznym (tł. Wychowanie w rodzinie (tł. Warszawa 1955-1957. Marks K. M o r a 1 i z m Aleksandrów A. Die Arbeitschule (z ros. Warszawa 1959. O oświacie ludowej.. Miedynski J. I. Huxley J. Co śmiem myśleć (tł. Warszawa 1945.). Problemy wychowania kolektywnego. T. Paris 1954. Filozofia marksistowska.). Marksizm a moralność (W:) Moralność i wychowanie.. Materializm dialektyczny.. Praca i wychowanie (Oświata ludowa i demokracja) (tł. Makarenko w Polsce. Książka dla rodziców (tł. Warszawa 1950.. Woprosy wospitanija kommunisticzeskoj morali. Warszawa 1965. z ros. z franc). Engels F. Moralnyj oblik stroitela kommunizma. Myśl etyczna młodego Marksa. z ros. Robinson J. OP. Moskwa 1958. Oczerk żizni i tworczestwa... Frietzhand M.). Paris 1953. Problemy wychowania w szkole radzieckiej (tł. Warszawa 1968. Oblicze moralne człowieka radzieckiego (tł.. W.. Lenin W. Gmurman W. Z. z ros. Muszyński H. Suchodolski B..). Wstęp do teorii marksizmu.c. Fere M. Makarenki.. Krupska N.). Lenin W.. M a k a r e n k o Makarenko A.. z ros.).. Warszawa 1962. Zasady komunizmu (tł.. z niem. Warszawa 1970. Trzy rozprawy o Makarence (tł. (red. Warszawa 1961. Wybór pism (tł. Krupska N.). London 1946.. S.). O wychowaniu (tł. Moskwa 1951. Kołbanowski W. z niem. Warszawa 1964. Z mojej praktyki pedagogicznej (tł.). Warszawa 1966.. z ros. The Humanizing of Knowledge. Warszawa 1955. Warszawa (b.. z ros. Warszawa 1954... G. Zbiór artykułów (tł.). Szackij S.. Lenin W. O oświacie i wychowaniu. z niem. Teoretyczne problemy wychowania moralnego. K.). Makarenko.).. Podręcznik akademicki. Warszawa 1956... z ros. Ładosz J. Komunizm i moralność (tł... Warszawa 1950. Makarenko A.. I n n i pedagogowie Błonskij P.). Warszawa S. Spirkin A. Warszawa 1955 3 .). z ros.). Makarenko A. Humanismus und Jugend. Marks K.. Charków 1935.). Warszawa 1953. P. Izbrannyje piedagogiczeskije soczinenija. Wybór pism pedagogicznych (tł. Wybór pism (tł..). z ros. Makarenko A. Lezine I. Rozdz. F.). Engels F. Lenin W. Garaudy R. z ros. Geneza i rozwój systemu a. z ros.. Warszawa 1956. P. Bołdyrew N. Warszawa 1961. z ros. Lewin A. Makarenko A. (red. Zarys życia i twórczości. z ros. Engels F. O materializmie dialektycznym i historycznym (tł.).. Konfrontacje pedagogiczne.. Warszawa 1959. S. V SYSTEM SOCJALISTYCZNY WYCHOWANIA 1. z ros. Moskwa 1953. Wychowanie moralne w zespole.). Makarenko (tł.). Kalinin M. z ros. Warszawa 1970. Warszawa 1946...). Warszawa 1960. Warszawa 1950. Berlin 1921. Warszawa 1949. O p r a c o w a n i a Balabanowicz E. O młodzieży (tł.. Gelmont A. Poemat pedagogiczny (tł. 2. LUNESCO. Lewin A.). Warszawa 1949. Warszawa 1953. S. I. I. Muszyński H.). Anty-Diihring (tł. Kamiński A.). Frietzhand M. L'existentialisme est un humanisme. z ros. z niem. Warszawa 1962. Materializm dialektyczny (tł. Makarenko A. O moralności komunistycznej.). Warszawa 1959. Dialektyka przyrody (tł.).. Warszawa 1956. Berlin 1921. Wrocław 1965. z ros. z ros. S. O wychowaniu komunistycznym i obowiązku żołnierskim (tł. Łunaczarski A.). Engels F.). O programie świeckiego wychowania moralnego. S. Pedagogika A. S.. Warszawa 19544. I.. Spranger E. Antoni Makarenko. Warszawa 19492.. Piedołogija. Materializm historyczny (tł. Warszawa 1949..). Zarys filozofii marksistowskiej (tł. z ang... Ideologia systemu wychowania socjalistycznego a. Warszawa 19494. Dzieła (tł. S.. z niem. Sartre J. życie i twórczość pedagogiczna (tł. Warszawa 1948.. 1950. O wychowaniu (tł.. Makarenko A.. Zadania związków młodzieży (tł.... Moskwa 1964. Pedagogue sovietique. Warszawa 1950. Makarenko A. Warszawa 1961. Zeszyty filozoficzne (tł. z ros. Humanisme scientifiąue et raison chretienne.. z ros. Lenin W. Stalin J.. Warszawa 1955. Huxley J... Studium. Założenia systemu wychowania socjalistycznego Aleksandrów J. z ros.. Chmaj L. ses buts.).. Błonskij P. et sa philosophie. Schaff A. P. z ros. Warszawa 1951. I. K. z ros. Maślińska H. c. przekład niem.r.

Humanizm i kultura świecka.. P e r s o n a l i z m Garaudy R. 4. Wybrane zagadnienia. z ros. Osnownyjepostanowlenija. Jesipow B.. Marks K. 45-60. Rola wychowania w społeczeństwie socjalistycznym. 2 3 ^ 0 . Alienacja? Warszawa 1965. z ros. Psichologiczeskie czerty licznosti sowetskogo czelowieka w raportach A. Warszawa 1971.das hbchste Zielder deutschen demokratischen Schule. Ideologia i światopogląd w wychowaniu. Pęcherski M. Daniłow M. Kairów A. Aktualne zagadnienia oświaty i wychowania.b... Programma Kommunisticzeskoj Partii Sowetskogo Sojuza. Wybór tekstów.). Chałasiński J. Korolew F. Gonczarow N. Suchodolski B. F. Rozwinięcie i przezwyciężenie heglowskiej teorii alienacji przez K.. Warszawa 1960 . Krzysztoszek Z. Marksa. Pomykało W. Warszawa 1962.). Wychowanie dla przyszłości. Warszawa 1968. Wybór tekstów (tł. Osnowy pedagogiki.. Marksizm a osobowość (tł. Oświata w Związku Radzieckim (praca zbiorowa). Dydaktyka (tł. Warszawa 19692. K. Tatori A. . Suchodolski B. Warszawa 1953. Warszawa 1963. Suchodolski B.. Der Humanismus . Warszawa 1965. Warszawa 1950. Kowalski S. Warszawa 1966.... Warszawa 1957.. Moskwa 1947. Wrocław 1956. Moskwa 1960. 25 lat oświaty i szkolnictwa w Polsce Ludowej. Warszawa 1963. Kairów I.. Makarenki. Frietzhand M. prikazy i instrukcji.). moralność.. (red. Muszyński H. Okoń W. Moskwa 1960. 19-140. H u m a n i z m s o c j a l i s t y c z n y i Bigo P. Marksistowska koncepcja wychowania (W:) Mała Encyklopedia Pedagogiczna.. Warszawa 1959.. W sprawie alienacji.. Metodologiczne podstawy pedagogiki marksistowskiej.. „Zeszyty Teoretyczno-Polityczne" 1957 nr 6. 487-505. Paris 1953. K.). Warszawa 1966.. Osnowy kommunisticzeskogo wospitanija.. Moskwa 1948. Jaroszewski T. Narodnoje obrazowanije.. Warszawa 1962. Korolew F.. O socjalistycznym humanizmie. Suchodolski B.. Moskwa 1961. Nowaja sistema narodnogo obrazowanija w SSSR.)... Kuczyńska A.. z ros. ks. Osobowość nauczyciela radzieckiego (tł. U podstaw materialisty cznej teorii wychowania.alienacja pracy s.. Osiągnięcia i problemy rozwoju oświaty i wychowania w XX-leciu Polski Ludowej. (red. Pęcherski M. M. Piwowarczyk J. M. 100-109. Moskwa 1967.). Wrocław 1964...). Suchodolski B. Humanizm socjalistyczny. 50 lat walki KPZR o oświata. Oświata i wychowanie w ZSRR (tł. Podstawy wychowania socjalistycznego. z franc). Warszawa 1958..).. Gonczarow N. 1-2. Drogi rozwoju teorii i kształcenia politechnicznego w Związku Radzieckim. Warszawa 1962. Sbornik dokumentów i statej. King B. (red. Warszawa 1959. Warszawa 1970 s. M. 604-608.historyczna teoria osobowości s. t. (red. Człowiek. t. „Tygodnik Powszechny" 1948 nr 5. Warszawa 1961. Kuczyński J. Warszawa 1968.... F. Polny R. z ros. Osobowość i wspólnota.).). Tomaschewsky K. Pomykało W. „Die Padagogik" 1957 nr 7 s. Suchodolski B. Gonobolin F. (red. z ang. Więź szkoły z życiem w krajach socjalistycznych.). Oświata i wychowanie w Polsce Ludowej. Zagadnienie osobowości w świetle psychologii marksistowskiej. Nowy program KPZR a zadania pedagogiki (tł. Warszawa 1950.). z ros. Suchodolski B. humanizm. Obszcze osnowy piedagogiki. Radziecki system oświatowo-wychowawczy. K. „Sowietskaja Piedagogika" 1950 nr 5.. Marxisme et humanisme. Warszawa 1954. Gmurmann W.. Warszawa 1967. „Nauka Polska" 1953 nr 2. Warszawa 1950. z ros. Socjalistyczny humanizm. Sznirman A. Lukacs G. 1-2. Pedagogika (tł. System szkolno-naukowy Danew A.. Gonczarow N. „Zeszyty Teoretyczno-Polityczne" 1957 nr 3/4 s. Świecki A. Warszawa 1957 .. Frietzhand M. (red. „Wiedza i Życie" 1946 nr 4/5.. Warszawa 1967. Strzelecki J.). U podstaw materialistycznej teorii wychowania. J. Pedagogika (tł.. Oświata dorosłych w ZSRR. P.. Warszawa 1950. Tazbir S. Wstęp do metodologii pedagogiki. c. Warszawa 1970/71 (dodatek „Wychowania") s.. Humanizm socjalistyczny a podstawowe prawo ekonomiczne socjalizmu.. Jaroszewski T. K. S.. T. Jesipow B. Reforma szkolnictwa w ZSRR. Wiloch J. Warszawa 1962.

ponieważ kierowane jest gotowymi mechanizmami instynktów. podchodzi od słowa pitanije. Warszawa 1957 s. dzięki którym takie np. troskliwej serdeczności. jajo. Zjawisko rozwoju wychowawczego Człowiek przychodzi na świat w postaci krzyczącego niemowlęcia. czyli dobrze odżywiać. higiena).). zajmując aż 1/3 całego przeciętnego okresu życia. Etymologicznie. jak psychicznej (kształcenie umysłowe i moralne) oraz duchowej (działanie uszlachetniające sztuki i religii) młody człowiek nie może się w pełni rozwinąć. zastępując łacińską edukację. Bez tej skomplikowanej i uciążliwej pomocy wychowawczej tak w dziedzinie fizycznej (żywienie. jak u ptaka siadającego na gałęzi. bez czego ani jednostka nie byłaby szczęśliwa. Kraków 1946.C z ę ś ć III PEDAGOGIKA TEORETYCZNA PROCES WYCHOWAWCZEGO ROZWOJU CZŁOWIEKA Rozdziałl POJĘCIE WYCHOWANIA /. K r e i n e r. całkowicie bezradnego i zdanego na pomoc matki i otoczenia ludzi. 231-262. O wychowaniu. pisklę (tł. znaczących wychowywać. gdyż oznaczałoby to w tym czasie Komisję Aprowizacji2. utrzymanie". instynkt krzyku jako drogę porozumienia się z otoczeniem i zadatek późniejszej mowy. „wychowanie" w języku polskim pierwotnie znaczyło tyle co „żywienie. broni przed niebezpieczeństwami drapieżników i uczy sztuki życia często w formie zabawowej. W związku zaś z tym termin wychowanie w języku potocznym jest wieloznaczny i zawiera w sobie co najmniej poczwórne znaczenie. co razem ujmowane bywa w pojęciu wychowania. to co dziś zawiera się w chowie (hodowli) zwierząt i w wyrażaniu „dobrze chować kogoś". znaczący wychowanie. potomstwo wszystkich prawie zwierząt wyższych wymaga pewnego okresu opieki rodzicielskiej. Przede wszystkim mówiąc o wychowaniu. igraszek walki u szczeniąt. W. Koniecznością więc biologiczną jest niesienie pomocy wychowawczej dla prawidłowego ukształtowania człowieka. W przeciwieństwie do niemowlęcia ludzkiego potomstwo wielu zwierząt od razu daje sobie radę w życiu. Dlatego też okres rozwojowy dziecięctwa i młodości trwa u człowieka bardzo długo. D a n y s z . ogrzewa. szukając żeru. M a k a t s c h . na wyprowadzaniu rozwijającej się jednostki ze zwierzęcego stanu natury i podnoszeniu jej do stanu kulturalnego człowieczeństwa. Lwów 19252 s. pielęgnacji. jadło. Dziecko ludzkie potrzebuje stałej opieki. Podobnie w języku rosyjskim wyraz wospitanije. gdy u zwierząt ssących czas rozwoju obejmuje od 1/6 do 1/5 długości życia. ani też rodzice i społeczeństwo nie osiągnęliby swoich celów życiowych. Podobna przenośnia wyciągania i podnoszenia wzwyż działa w niemieckim wyrazie erziehen i francuskim elever. Łacińskie słowo zaś edukacja znaczy w swoim rdzeniu wyprowadzanie {educare . słynna Komisja Edukacji Narodowej nie mogła nazwać się Komisją Wychowania. 1 większym stopniu. Tylko człowiek przy narodzeniu jest słabo wyposażony przez naturę. wskazujący na ważność ręki w rozwoju ludzkim oraz instynkt przywierania do ciała matki jako sposób obronnej ucieczki. kaczę po wykluciu się z jajka od początku potrafi pływać i nurkować. Tymczasem istotny sens życia ludzkiego polega na osiągnięciu wszechstronnie rozwiniętego człowieczeństwa. Jeszcze bowiem utworzona w 1773 r.wychowywać od ex-duco . Jak rośliny i zwierzęta chronią swoje potomstwo. powodującej stawanie się mądrzejszym i lepszym czło2 A. kształcenia i wychowania w daleko J. Ptak i gniazdo. która je karmi. pouczeń i nauki. a polowania na myszy u kociąt 1 . myślimy o działalności wychowawczej. np. Dopiero w XIX wieku wychowanie nabiera przenośnego znaczenia. z niem. . posiadając zaledwie instynkt ssania dla utrzymania się przy życiu. 2. czyli ze względu na słowo-twórczą budowę wyrazu. czyli jedzenie. karmienie. mechanizm zaciskania palców wokół przedmiotów.wyprowadzam) i to z jakiegoś stanu gorszego do lepszego i wyższego. Stąd też realne znaczenie wychowania dziś polega na przekształceniu człowieka. Jednakże pomimo lepszego nawet uzbrojenia w instynkty.

występujące w zjawisku wychowania. Tak właśnie I. to znaczy ze społecznym działaniem dorosłych. w połowie XIX wieku określa. a więc o całkowitym procesie wychowawczego rozwoju człowieka. czyli wytworze wszystkich działań i warunków oraz 4° . określając więc wychowanie jako proces samorzutnego rozwoju w zakresie różnego rodzaju doświadczenia nabywanego przez wychowanka. zachodzących w procesie wszechstronnego rozwijania człowieka. Wcześniej określił podobnie J. czyli sytuacjach wychowawczych.wiekiem (np. 5 G . 56. 1852. Sprawność i błąd (Z myślą o dobrej robocie nauczyciela). Dlatego też sformułowano masę propozycji definiujących. wreszcie żeby osiągnąć wynik zamierzony. 21. Tak np. że „wychowanie jest planowym oddziaływaniem na jeszcze dające się kształcić wewnętrzne życie innych" 3 . K o t a r b i ń s k i . mówimy . co nazywamy procesem rozwojowym (mówimy np. mają więc charakter prakseologiczny6 i wiążą się z socjologizmem. zawartej w potocznej świadomości językowej. 2 s. Dusza wychowawcy i zagadnienie kształcenia nauczycieli (tł. Lwów (brw. bądź też sytuacyjnych warunków. dotyczą problemu metody. 6 Prakseologia nauka o działaniu i dobrej robocie. Według Bagleya zaś „Wychowanie jest procesem zdobywania przez jednostkę 3 T h . za K. K e r s c h e n s t e i n e r .). . dalej z czynnością wychowawczą łączy się jakieś cel i stan osiągany. Langensalza 1896 t. T. Doughton definiuje: „Wychowanie jest procesem rozwoju. 2.). wywołujące stawanie się czegoś (np. Warszawa 1964 s. gdy mówimy . W i l l m a n n . w trakcie wychowania młodzież staje się mądrzejsza). D o u g h t o n . Pomimo widocznej różnicy celów. Die Fundamentalbegriffe der Erziehungswissenschaft. Istota i cele wychowania. trzeba wywołać szereg zmian w wychowanku. które zwykle na pierwszy plan wysuwają jakiś element całości. można je podzielić na cztery grupy ze względu na poznane elementy. jak działać. * O. New York 1935. okolicznościach i bodźcach. Moje pedagogiczne credo. za W. 134. Warszawa 19603.) s. by wychowywać. 7 I. czy samego rozwoju. W a i t z . 2° . z ang. z niem. O dobrym działaniu wychowawców pisze T. regulującym i kształcącym oddziaływaniem ludzi dojrzałych na rozwój dojrzewających. S o ś n i c k i. ale ażeby zorientować się w ich gęstwinie. wpływanie na wychowanków i urabianie ich. Warszawa 1936 s. Kempten-Miinchen 1912. która wymaga wskazania najbliższego rodzaju pojęciowego (genus proximum) i różnicy gatunkowej {differentia specifica). ażeby mogli mieć udział w dobrach.wychowanie rodzinne polega na atmosferze miłości).rodzice i szkoła zajmują się wychowaniem). b) Przeciwstawna grupa definicji podkreśla nie celowe urabianie wychowanka przez wychowujące społeczeństwo. s. czy tylko wytworu. które są podstawą życia społecznego" 4 . współdziałają przy tym różne okoliczności i warunki jako sytuacje wychowawcze oraz dążności samego wychowanka do osiągnięcia coraz większej pełni samodzielności umysłowej. Właśnie wieloznaczność wyrazu „wychowanie" uniemożliwia definitywne powiązania tego pojęcia z rodzajem tylko czynności. Allgemeine Pedagogik.działaniu wychowawczym. W ten sposób przy użyciu słowa „wychowanie" myślimy o: 1° .o warunkach. 3° . Waitz. cyt. Natomiast Kerschensteiner ujmuje działanie wychowawcze z punktu widzenia kultury i jej przekazywania młodym pokoleniom. 16. Wszystkie wymienione elementy składają się na wychowanie jako długotrwały ciąg zmian. Nie podobna wymienić wszystkich prób definiowania. ludzie współcześnie często nie mają wychowania). czyli czynnościach wychowawców. czyli wynik i wytwór tego działania (stwierdzamy np. Dewey: „Wychowanie jest procesem wrastania jednostki w społeczną świadomość gatunku" 8 . Erziehungsziel. definicje wysuwające działanie wychowawców. lecz swobodny wzrost dziecka. Otto Willmann zaś rozwinął to określenie następująco: „Wychowanie jest opiekuńczym.o zachodzących zmianach. Modern Public Education. niemiecki pedagog. Określenie wychowania Ze względu chociażby na złożoność treści. czy przypadkowy nawet. Szkoła a społeczeństwo (tł. Encyklopedisches Handbuch der Pddagogik. D e w e y . a) Najstarsze definicje podkreślają jako istotne dla wychowania przede wszystkim działanie wychowawców. w czym biorą świadomy udział przez swą działalność wychowawcy. który zachodzi w indywidualnej jednostce jako rezultat jej działalności w środowisku i jej reakcji na to środowisko" 7 . R e i n . cyt. moralnej i życiowej jako najdalszego wytworu wychowania.o wyniku. ale w działaniu wychowawców występują różnego rodzaju warunki i bodźce. nie ma dotychczas jednolitej klasycznej definicji wychowania. 8 J. dlatego mówi krótko: „Świadome urzeczywistnianie wartości w kimś jest wychowaniem innych" 5 . 5.

która jest przepojeniem i udoskonaleniem ludzkiej formy życia przez wspólnotę duchową rodziny. 23 n. pracę. przeciwnie krzyżuje się. wyrażanie. jakich domagają się od niego i społeczeństwo polityczne jako całość i środowisko specjalne. C h m a j. Warszawa (brw. jak też i cel. 3. H a m a i d e . Decroly pod wychowaniem rozumie „przygotowanie do życia przez życie" 10 . A. a to dlatego. dążą one raczej do jakiejś syntezy w swoich poglądach. Tego rodzaju określenia tworzą grupę definicji ewolucyjnych. w których problem zasadniczy sprowadza się do wyjaśnienia. gdyż dwie pierwsze grupy definicji mogą obejmować także definicje dwóch pozostałych. Znaniecki 13 . zwracają uwagę na nieświadomie działające wpływy zajęć. 205-214. . określenia te wiążą się z kierunkiem ekologizmu. kina itd. Socjologia wychowania. do którego jest ono szczególnie przeznaczone" 12 . Education et Sociologie. uroczystości itp. ekspresję twórczą. Ale najczęściej chodzi w nich o najdalszy. 49. Petersen pojmuje wychowanie jako pierwotną funkcję ducha. ukształtowanie świadomej dyscypliny i kulturalnego zachowania się. Takie definicje mają charakter sytuacyjny. Najgłębszą przyczyną krzyżowania się w podziale grup definicyjnych jest to. sytuacje bodźcowe oraz wytwory wychowania.oddziaływań wychowawców. Mają też one najczęściej charakter pajdocentryczny przez stawianie dziecka w centrum rozwoju. Tak właśnie E. że podział definicji wychowania na cztery grupy: a) prakseologiczną . że na pełny proces wychowawczego rozwoju składają się tak samorzutne przejawianie się rozwoju. C h. a wreszcie . które starają się zawrzeć w sobie tak działalność wychowawców. . Tak więc polska pedagogika socjalistyczna określa wychowanie jako „przygotowanie młodzieży do udziału w kształtowaniu socjalistycznego rozwoju Polski. z niem. wychowanie więc utożsamia się z procesem uczenia się. Zmierza ono do wywołania i rozwinięcia w dziecku pewnej liczby stanów fizycznych. jak sytuacje wychowawcze. jak również przez swobodny rozwój dziecka. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. przez zwrócenie uwagi na swobodny wzrost i dojrzewanie dziecka. jego wykształcenia lub światopoglądu. O. dotyczącą skutków i wytworów wychowania nie jest logicznie ostry. por. które stają się składnikiem dalszego procesu. wyrobienie w młodzieży naukowego poglądu na świat. Warszawa 1962 s. jak też działanie wychowawców. F. dlatego też przeważają w nich definicje ramowe wychowania. Tenże. tak rozwój wszechstronny wychowanka. 11 P. L. że wychowanie sytuacyjne i adaptacyjne może się odbywać przez urabianie ze strony działań wychowawczych. Warszawa 1926 s. do którego jako wytwór proces rozwojowy i działanie wychowawcze zmierza.doświadczeń" 9 . c) Trzecia grupa określeń wychowania zwraca uwagę na warunki i bodźce przyczyniające się do rozwinięcia wychowanka. Należy dodać. ludzkości. jakby ostateczny wynik wychowawczy. jak organizować środowisko wychowujące. jako „sytuacje wychowawcze" 11 . Jeżeli chodzi o współczesne systemy wychowania.wszechstronne rozwinięcie 12 13 E.). Allgemeine Erziehungswissenschaft. czytelnictwa. Z n a n i e c k i . Drogą natomiast do nich jest uczenie się. Tak np. P e t e r s e n . W ten sposób definicje czwartej grupy utożsamiają istotę wychowania z jego wynikiem. którym jest przystosowanie wychowanka do środowiska biologicznego lub społecznego.). Podnosząc zaś znaczenie środowiska wychowawczego dla wychowania. Paris 1926 s. D u r k h e i m . Warszawa 19302 s. 22. z franc). Berlin 1924. odpoczynku. 10 9 i moralnych. umysłowych W.w łączności z tymi zadaniami . na czym polega rozwój (ewolucja) człowieka. The Educativa Process. którym ma być dobre przystosowanie się wychowanka do społeczeństwa. jako problem stawiają sprawę. Plan jenajski wolnej powszechnej szkoły ludowej (tł. przygotowania do pracy i do działalności zespołowej. Wychowanie jest więc jako „szkoła wspólnoty" organizowaniem przeżycia wspólnotowego przez zabawę. B a g 1 e y. Szkoła wspólnoty życia. London 1923 s. jak to sformułował F. Określenia te mają charakter więc adaptacyjny i wiążą się z aksjologizmem socjologicznym.Innymi słowy istota wychowania w tym ujęciu polega na przysposobieniu wychowanka na pełnoprawnego członka grupy społecznej. b) ewolucyjną . planu jenajskiego P. c) sytuacyjną . teatru. W takim ujęciu proces wychowania polega na kształtowaniu się charakteru lub osobowości wychowanka.procesu rozwojowego jednostki. które jeszcze nie dojrzały do życia społecznego. rozmowę.a twórca tzw. d) Czwarta wreszcie grupa definicji wychowania skupia uwagę na wytworach i osiąganych skutkach działania wychowawczego. Durkheim określa: „Wychowanie jest oddziaływaniem pokoleń dorosłych na te. Metoda Decroly (tł. narodu. to jak widzieliśmy.bodźców środowiska wychowawczego i d) adaptacyjną.

do których należą przede wszystkim składniki dynamiczne wychowania. z drugiej zaś (3) ideał nowego człowieka i (4) przyszły kształt życia jako cele do osiągnięcia. Do tych sił-dynamizmów należą: 1 ° . Całość stosunków pojęciowych w określeniu ramowym wychowania da się graficznie przedstawić następująco: Pedagogika . S u c h o d o l s k i e g o . a to przez 3° . zespołowość itp. przystosowania społecznego) zachodzi pokonanie „starego człowieka" i odrzucanie jego naturalnych postaw wobec życia i innych ludzi. c) wychowania jako oddziaływania sytuacji wychowawczych oraz d) wychowania jako wytworu. jak i w przygotowaniu do życia społecznego (proces socjalizacji.wychowawcze zbliżenie wychowanka do ideału nowego człowieka oraz przez 4° . W tych ramach odbywa się właściwe wychowanie jako ukierunkowany wszechstronnie rozwój młodzieży tak co do kształtowania pełni jej osobowości. Mamy tu wymienione wychowanie jako czynność urabiającą młodzież (przygotowanie).). IV Liceum Pedagogicznego. wszystkie konieczne elementy definicji wychowania dadzą się uogólnić w następującym określeniu ramowym: „Wychowanie jest zawsze społecznie uznanym systemem działania pokoleń starszych na dorastające celem pokierowania ich wszechstronnym rozwojem dla przygotowania według określonego ideału nowego człowieka do przyszłego życia". Abstrahując od skonkretyzowanych celów w różnych systemach wychowania. które stara się pokierować 2° . uspołecznienia.my) przeciwstawiające sobie grupy my i oni (C) na rzecz nastawienia illistycznego (łac. która powoduje to. Składniki (dynamizmy) wychowania Definicja ramowa wychowania jako określenie syntetyczne. że następuje zmiana postawy egoistycznej (A) na górującą postawę altruistyczną (B) w procesie personalizacji. b) wychowania jako swobodnego rozwoju. a równocześnie w procesie socjalizacji ustępuje początkowe nastawienie nostyczne (łac. które są dynamicznymi siłami. Na skutek tego połączenia zawiera ono także podstawowe składniki wychowania. rozwojowych (ewolucyjnych). Warszawa 1964 s. świadomości swego „ja". 14 Zanim jednak da się wyjaśnić proces przemiany wewnętrznej ze stanu starego człowieka na człowieka nowego. 50. kim się jest rzeczywiście). 3. Ramami dla zjawiska wychowania są z jednej strony (1) pokolenia starsze społeczeństwa i (2) ich system kierującego działania na młodzież. Uli .ukształtowanie jego postawy wobec przy- . Równocześnie przyświecający ideał „nowego człowieka" w określonym społecznie systemie współczesnego wychowania wskazuje. B. działającymi we wszechstronnym rozwijaniu człowieka. jak też przygotowania do życia w społeczeństwie. Odbywa się więc wychowawcze wyprowadzanie ze stanu naturalnego do wyższego stanu kulturalnego.kurs systematyczny kl. nos .społeczne działanie wychowawcze.owi). dalej cele (udział w kształtowaniu socjalizmu) oraz rozwój wszechstronny osobowości. a więc służebnego zaangażowania się we wspólnocie (D). Jako określenie ramowe wychowania „definicja" ta nie dotyczy istoty pojęcia. warunkujących (sytuacyjnych) i wytworowych (adaptacyjnych) całkuje w sobie poznane formy ujęcia: a) wychowania jako czynności urabiania. a to na skutek dokonywania się wewnętrznej przemiany dyspozycji psychicznych człowieka. Pod red. przedtem trzeba zwrócić uwagę na uwarunkowania tego procesu. łączące w sobie elementy definicji działaniowych (prakseologicznych). a obok tego sytuacje wychowujące (jak praca.osobowości" 14 .naturalnym rozwojem wychowanka. że tak w rozwijaniu się osobowości (proces personalizacji.

bios . dz. nauczycieli).dziedziczność (tł. Lwów 1933. w rodzinie Bernouillich . z prawidłowością działania enzymów (w małżeństwach krewniaczych upośledzenie umysłowe dziecka spowodowane fenyloketonurią jest nabytym zatruciem pod wpływem niewłaściwego pożywienia). dobrego syna. 17 S. etos nauki. obrazów F. Socjologia wychowania. z zetknięciem się przeciwciał we krwi (czynnik Rh) itp. np. jest pęd życiowy do naturalnego. Z n a n i e c k i . 56-64. w rodzinie. Dziedziczność. Poziom ten jest bardzo różny. 19 K. w których obowiązują określone wzorce postępowania. cyt. Warszawa 1960 s. pisma. moralnym. Polskie Logos i Ethos. Przejdźmy z kolei do bardziej szczegółowej analizy wymienionych składników wychowania. Psyche.matematyczne) lub upośledzenia i zwyrodnienia moralnego (rodzina Jukes. Bios więc ukształtowany przez stan tężyzny biologicznej szeregu pokoleń genealogicznych jako naturalny psycho-organiczny rozwój każdej jednostki. Organizm a życie psychiczne. Alber 1957. R. szkole. odpowiedzialności w postępowaniu. M. kontroli.. psychologicznego rozwoju organizmu. które znów jest unormowane zwyczajami i obyczajami życia określonego społeczeństwa. Jednakże siła biosu. satyry. życia. samorządu i zależności. dz. mody). Na podstawie odziedziczonej konstytucji budowy ciała. 2: Urabianie osoby wychowanka. wynikająca z instynktu samozachowawczego i rozrodczego. z rozdzieleniem się lub nie chromosomów (mongolizm wykazuje 47 chromosomów zamiast normalnych 46). odgrywanie ról zgodnie z metodami społecznymi. działającą w wychowaniu. Warszawa 1934 s. dziedziczenie społeczne lub kulturalne.życie) 15 . stanowi fundamentalną siłę dynamiczną. obowiązku. który może być od przyjścia dziecka na świat bardzo silny. F.Tę właśnie siłę społeczną obyczajowości i moralności zbiorowej. Na skutek działania etosu w różnorodnych dziedzinach życia następuje w wychowaniu tzw. W sytuacjach wychowawczych wytwarza się poczucie powinności. ucznia. nazywa się w pedagogice etosem (gr. systemu nerwowego i systemu hormonalnego w organizmie po rodzicach i szeregu pokoleń przodków bios wyraża się w rozmachu życiowym (biotonus). obywatela itd. rzemieślnika. S z u m a n . np. sztuki i kultury. czyli od społecznego działania wychowawców (rodziców. Wychowanie u ludów pierwotnych (tl. Pęd ten nazywamy w pedagogice biosem (gr. W sytuacjach społecznych zaś dzięki stosunkom grupowym i między grupowym kształtuje się etos pracy i zabawy. nacisku. Poznań 1921. Ten potężny nurt życia społecznego stara się pokierować biosem jednostki do własnych celów i podporządkować ją obowiązującym w danym zbiorowisku normom zwyczajowym. S. zawodowych czy szerszych organizacji . urabiającą kształt biosu przy pomocy przymusu. sankcji karnych itp. C a r u s o. cyt. Podstawy wychowania państwowego. Etos działa na bios przede wszystkim przez stwarzanie sytuacji wychowawczych w środowiskach społecznych. B o n n e r . druku.. K. napędową całego procesu wychowawczego. Kallikak) 1 7 . S o ś n i c k i . S k o w r o n .narodowej i państwowej. odbywający się niezależnie od naszej woli. form życia społecznego. wymaga przeto ujęcia w łożysko i pokierowania jej energii do właściwych celów. Alt. a) Najbardziej podstawową siłą. zawodowej itp. przez tatuowanie ciała chłopców 18 . radia. lecz obecnie daje się mierzyć naukowo przy pomocy metod socjometrii. t. 305-324. S k o w r o n . 1 6 Ale obok dziedziczenia biologicznego działa także w biosie dziedziczenie dyspozycji psychicznych.obyczaj. Na siłę biosu więc danej jednostki składają się dane wyposażenia dziedzicznego. 187-206. stosunków między ludźmi i pomiędzy płciami. 16 15 b) Pomimo swej żywiołowości siła popędu życiowego od początku istnienia człowieka zależy od pomocy i opieki wychowawczej.). z popędów i namiętności. estetycznym. np. Straussów zdolności muzyczne. s. S o ś n i c k i. ethos . presji opinii publicznej.. Istota i cele wychowania. związanym z solidarnością grupową i upodobnieniem się przez naśladownictwo innych (konformizm. D. jest zawsze żywiołowa i ślepa.Z biosem więc wiążą się wszelkie stany somatyczne i psychiczne w zakresie normalnych reakcji i ich zaburzeń oraz utrzymywania równowagi zdrowia tak fizjologicznego. Współcześnie nauka dąży do zmierzenia siły biosu w organizmie (biometria). S. z ang. Podstawy biologii współczesnej . K on e c z n y . Roztrząsanie o znaczeniu i celu Polski. Warszawa 1964 s. o wiele ważniejsze dla rozwoju człowieka aniżeli biologiczne. grupie koleżeńskiej. przyzwyczajenie)19. nieznanego jeszcze dokładnie. odporny na czynniki stresowe. Dziedziczenie społeczne jest nabywaniem drogą uczenia się przy pomocy mowy. w rodzinach Bachów. 132-153. z niem. I. intensywny. 18 . przez krępowanie stóp dziewcząt na „złote lilijki" w dawnych Chinach lub wydłużanie szyi dziewczętom przez nakładane obręcze u plemion afrykańskich. jak np. jak i psychicznego. Person. związane.szłego. np. szkolnych. talentów i zdolności (np. Warszawa 1960. Bios. żywotny i plastyczny albo przeciwnie może być słaby i nikły.). Moc etosu polega na poziomie moralności grup rodzinnych.

aby najlepiej przygotować do niego młodzież. języka. podnoszącą i uszlachetniającą młode pokolenia.będziemy analogicznie nazywali agosem (gr. chociaż jest siłą niewymierną i nie dającą się przewidzieć. Nieokreśloność przyszłego życia. W ten sposób następuje więc pod wpływem siły etosu przyswojenie przez rozwijającą się jednostkę całego dorobku kultury. d) Doskonalenie wychowawcze rozwijającego się człowieka wiąże się z ukształtowaniem prawidłowej postawy wychowanka wobec przyszłego życia. jak wiemy. dobrego ojca czy matki. c) Jednakże nawet zupełnie zdrowy biologicznie i psychicznie wychowanek może. A. Leipzig 1927 s. syna czy córki. 368-458. P i ę t e r . Pedagogika teoretyczna musi więc liczyć się w wychowaniu z działaniem losu. gdy wejdzie w środowisko demoralizujące i deprawujące moralnie. postawy religijne. historii. rozwój i wychowanie każdego człowieka. występującą w postaci działania ludzkiego losu. czyli socjalizację. Czas wolny (tł. s. S c h n ę i d e r. ago . czyli brak zaburzeń i nienormalności. F.siłę zaś tego działania moralnego i umysłowego S. realizuje się wejście wychowanka do wspólnoty grupowej tradycji. Z n a n i e c k i . szybko zmieniającej się cywilizacji. Kultura masowa. szczególnie zaś do jego obyczajowości i poziomu moralnego. Siła prowadząca agosu da się dzisiaj wymierzać przy pomocy odpowiednich skal. jako ludzi najlepszych danego społeczeństwa i środowiska. 26 N p . Etos bowiem grup społecznych dotyczy przeciętnych uznanych przez otoczenie wzorów postępowania. na które składają się wiedza naukowa. 21 A. przygotowania do małżeństwa i świadomego rodzicielstwa w obliczu eksplozji demograficznej. Los. narodowości.prowadzę). W ten sposób agos wychowawców. Poznawanie środowiska wychowawczego. czyli tzw. moralne i estetyczne. S k o w r o n. a to przez samoopanowanie siebie i przez kulturę duchową. dalej zaś dokonuje się przystosowanie społeczne jednostki i przysposobienie jej na pełnoprawnego członka społeczności. Wobec takiego zagrożenia w kształtowaniu biosu przez etos nie może zabraknąć korygującego działania wychowawczego. 348 n. F. ubierania. 22 J. Prospektive Padagogik. doskonalić we wszechstronnym rozwoju. kierujący rozwojem wychowanka. 23 . do którego wychowanie ma przygotować młodzież. S. określających oddziaływanie wychowawcze. cyt.. T o t i. ulec wykolejeniu wychowawczemu. mają zbliżać go do ideału. dz. Psychagogik oder psychotherapeutische Erzichungslehre (W:) Die psychischen Heilmethoden. Warszawa 1960. G. nastawionego w kierunku szlachetnych ideałów. Techniki kulturalne w masowym wychowaniu współczesnego człowieka. Warunkiem jednakże normalnego przebiegu tej asymilacji i adaptacji społecznej jest zdrowie biosu. Warszawa 1963. S u c h o d o l s k i . 20 autorytetu wychowawców. s. K ł o s k o w s k a . Wrocław-Kraków 1960 s. kultury masowej 21 .pracy produkcyjnej i twórczości w warunkach automatyzacji. Takie prowadzenie wzwyż nazywa się w pedagogice psychagogią22. jak np. Dziedziczność. odnoszenia się do innych. z wł.). np. czasami pod wpływem szerzonej tzw. 126 n. 205 n. M i r s k i [właśc. które mają się przystosować do ogólnego porządku współżycia społecznego. krytyka i obrona. Dlatego też wszystkie systemy wychowania starają się przewidzieć nieznane kształty przyszłego życia. Warszawa 1964 s. aby na tej drodze przekształcić także całe społeczeństwo. Wychowanie i wychowawca. co razem stanowi proces uspołecznienia jednostki. niedorozwój umysłowy 20 . J. obejmujące zagadnienia wolnego czasu 26 . K r e t z ]. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. Wychowawcy natomiast mają wyprowadzić wychowanka z tego stanu natury i przeciętności do wyższej kultury. „Internationale Zeitschrift fur Erziehungswissenschaft" 1958 nr 1 s. obyczaju.Zależnie więc od swej wielkości może skutecznie przyczynić się do tego. 258 n. K r o n f e 1 d. sposoby odżywiania się. Wychowanie dla przyszłości. środków informacji masowej wszelkiego rodzaju wykształcenia. siłę najbardziej tajemniczą i nieobliczalną. którzy powinni być „ludźmi dobrze wychowanymi" 23 . że wychowanek wzniesie się ponad swoje popędy biosu i ponad przeciętność etosu grupowego. 25 B. nie jest łatwym zadaniem. 324-325. zachowania się i postępowania. Powstają więc programy wychowania dla przyszłości25. decydująco wpływa swoimi ciosami lub uśmiechami fortuny na życie. stanowi trzecią siłę wychowania. rozwijając je osobowo jako dojrzałe osobowości w procesie personalizacji. Etos więc jako społeczne działanie pokoleń dojrzałych na młodociane tworzy łożysko dla naturalnego rozwoju jednostek.. np. żerującej niekiedy na najniższych instynktach tłumu i zwyrodniałego biosu. szkoły czy domu 24 . Przygotowanie to w warunkach współczesnej. 107 n. pracownika lub przełożonego itd. dialogu światopoglądowego. tolerancji i utrzymania pokoju w warunkach zagrożenia nuklearnego. 24 J. Lwów 1934. „Ateneum Kapłańskie" nr 319 s. gusty. wprowadza czwarty składnik wychowania. K u n o w s k i . 36-50. Warszawa 1936 s.filmowych i telewizji.

Charakter und Schicksal. (tł. ponieważ „istnienie poprzedza istotę". gdy los pojmujemy jako działanie czystego przypadku. Der Logos der Erziehung. ruszamy się i jesteśmy" (Dz 17. żyjemy i któremu ulegamy. 1925. dola" jako elementarna wiedza o dziedziczności i konstytucji. 176-187. Warszawa 1964 s. czyli powołaniowe (łac. H. dobrocią i wszechmocą. spośród których można wybierać. nieodwracalne jak śmierć i sąd. 91-95. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1938 nr 1/2. S o ś n i c k i. historii istniejących praw.powołanie) do wolności człowieka obdarzonego łaską. porządku ustanowionego. wychowania. co nosi nazwę Logosu (gr.słowo. jak głosi egzystencjalizm J. stąd „człowiek skazany na wolność" musi stale wybierać sposób działania.) oświeca każdego człowieka przychodzącego na świat" (J1.przeznaczenie). gdy roztropnie przewidując przyszłość gromadzi w sobie kapitał życiowy nauki. Nawet przysłowie polskie mówi. nauka).losu" we współczesnej pedagogice. 11.. Bildung und Begegnung. W związku z tą złożonością los w praktyce życiowej najczęściej nie jest raz na zawsze ustabilizowany. Miinchen 1949.fatalistycznie jako „nieubłagany los" (grecka moira). Prasłowiańska . wciągnie na drogę wysiłków.układa koleje i warunki życia jako dolę szczęśliwą lub niedolę 28 . F. łaska i los wyznaczają30 w ramach Opatrzności Bożej drogę życiową chrześcijanina. Szukajmy człowieka!. w którym jesteśmy. 29 K. czyli przeznaczeniowe (gr. skoro jedynie w Bogu.). który jest miłością. P.. Mt 10. N o h l . jak powiedział Szymon Starowolski szwedzkiemu królowi Gustawowi) może być nieoczekiwana i nawet cudowna. Deus mirabilis. łac. ale najczęściej spowodowana jest udziałem ludzi. Begegnung. B o h n s a c k. O wiele bardziej aktywistyczne wobec losu staje się stanowisko chrześcijańskie.28). logos . gdy los zależy od przyczynowego porządku świata i od praw rządzących rzeczywistością. Drei Kapitel der Deutung des Daseins. K r a k ó w 1969. Przy tym chrześcijaństwo zna w świecie i wielbi stwórcze działanie Logosu. Los więc człowieka. jak też w historii narodów i ludzkości. ananke .deterministycznie. który jest nam przeznaczony i wobec którego jesteśmy bezradni. G u a r d i n i. narodu i ludzkości jest w ręku Boga. . Tak tedy wolność. 27 F. moralnych uczynków i ludzkości wobec innych. który wskaże cel życia. której „światłość prawdziwa (. Tylko dla chrześcijaństwa los nie jest absolutem. Spotkanie jest głównie zdarzeniem losowym i dotyczy przede wszystkim spotkania z prawdziwym człowiekiem.7.. B. W związku z niespodziankami losowymi i ich możliwą łaskawością w każdej pedagogice losu współcześnie nabiera centralnego znaczenia spotkanie (niem. Stąd chrześcijanie wierzą. ale także występuje w formie poznawczej przez naukowe poznawanie we wszystkich działaniach natury. mądrości Bożej uosobionej w drugiej Osobie Trójcy Św. Świat i osoba. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1964 z. Freiheit. zdziałana przez człowieka. Muter als Schicksal. laska. jako powszechna prawidłowość i rozum świata 31 . W łączności z tym współcześnie opracowano H. dzięki czemu człowiek ma możność wpływania na swój los przez posłuszeństwo prawom natury (naturum parendo vincitur . los. ładu. poi. „Internationale Zeitschrift fur Erzieh u n g " 1961 s.Los" jako źródło celów wychowania (W:) Istota i cele wychowania. a wychowanie chrześcijańskie. 257. albo 2° . czyli tego wszystkiego. wyposażenie dziedziczne27. 1949. grzech i kara za grzechy. tworzyć wartości i kształtować swój los. które ma dziś stanąć na 32 równi z takimi kategoriami. ukaże sens pracy nad sobą. 30 R. ale także obejmuje spotkania z dziełami mówiącymi o człowieku. porwie za sobą.. kształcenie i wychowanie . concursio). jak nauczanie. tak w biografii jednostek ludzkich. Tenże. Gnade und Schicksal. Wolność. Teorie pedagogiczne często los absolutyzują.który narzuca nam rodziców. w której liczy się nawet włos spadający z głowy (Łk 11. Logos więc swą łaską Zbawiciela wplata się w losy ludzi. Dlatego chrześcijaństwo w losie ludzkim odróżnia tak czynniki anankastyczne. lecz bywa zmienny. jak już wiemy. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1964 nr 3 s. mądrości Bożej i chwały. a nie w losie „żyjemy.30). 4 s. jak i czynniki wokacjonalne. 32 31 . vocatio . przy tym zmienność fortuny (fortuna variabilis. Jednakże Los-Absolut może być traktowany bardzo różnorodnie: albo 1° . 28 J. że nie przypadek rządzi światem. a nie konieczności. J o h a n n s e n . życia. Pojęcie . podciągając wszystko pod to pojęcie. stara się o wzrost łaski uświęcającej w wychowanku przez poddanie całego człowieka i jego warunków bytowo-losowych działaniu Logosu i o doprowadzeniu do współpracy chrześcijanina z łaską. ponieważ los włada nami. Sartre'a 2 9 . narodów i dzieje ludzkości.9). S t r o j n o w s k i .. lecz Wola i Opatrzność Boża. N a w r o c z y ń s k i . Koniec czasów nowożytnych. że „człowiek jest kowalem swojego losu". Frankfurt 1947. albo też 3° .Bacon). S c h o 111 a n d e r.. które nie tylko wyraża się w formie modlitewnej prośby o odwrócenie złego.indeterministycznie.

„Normalny" i „spaczony" plan życiowy dziecka (W:) Wychowanie człowieka w zmiennej społeczności. etosu i agosu zawsze jednak w ramach danej sytuacji losowej i jej zmienności. 63-84. przygotować wychowanka do spotkania z losem szczęśliwym i nieszczęśliwym oraz do spotkania na swej drodze życiowej Tego. korygujące oddziaływanie siły agosu wychowawców (A) na ten głębinowy nurt życiowy w jednostce wykształca właściwy. Przewaga więc nurtu pierwszego nad drugim lub odwrotnie ustala ostatecznie linię planu życiowego jednostki. 35 . Eucharisttiefeier als Christusbegegnung. przez chorobę w biosie. zachodzącego w pojęciu spotkania od strony kształcącej i wychowującej33. Zum Aufbau einer christlichen Padagogik. Szczególnie w okresie dorastania (między 12-13 rokiem życia a 18-20 zależnie od płci. Działanie sił wychowania na osobę wychowanka (O) można przedstawić modelowo przy pomocy wektorów. 34 Th. 33 Cel wychowawczy. stąd zapoczątkowany proces wychowawczego rozwoju jednostki tworzy się jako „wypadkowa" ścierania się i „gry" olbrzymich sił określonego biosu. przy tym początkowe działanie etosu (E) na pęd życiowy biosu jednostki (B) wytwarza tzw. Następuje więc konfrontacja. dopóki pod wpływem jakiegoś wstrząsu losu nie nastąpią zmiany w układzie. G u a r d i n i. starcie się i walka dolnego nurtu instynktownego z wyższym nurtem kulturalnym życia. nawiązanie „dialogu" i danie nań odpowiedzi przeżyciem wiary 34 . e) Poznane cztery składniki wychowania jako dynamizmy zewnętrzne działają równocześnie na siebie. Zwykle w większości zwycięstwa pierwszegu nurtu życia tworzy się normalny plan życiowy.ideał nowego człowieka W wyniku tego w pierwszej fazie dojrzewania płciowego dochodzi do negatywizmu. Decydujące znaczenie dla postępowania wyZ. buntu i odrzucenia autorytetów wychowawczych. R. unormowanych dotąd co do czasu i form zaspakajania przez normy obyczajowe etosu.. L. J e d l e w s k i . Tenże. ostateczny nurt wychowawczy zwany „pierwszym nurtem" życiowym (symbol I). Warszawa 1964. por. np. Padagogik der Begegnung. Analiza podstaw pedagogiki chrześcijańskiej. W innych wypadkach tworzy się spaczony plan życiowy35. przestępczości oraz użycia. nawrócenie) w rozpoczynającym się procesie samo wychowawczym. Dlatego też ostateczny wynik wychowawczy także jest złożony z dwu zasadniczych nurtów życia. u dziewcząt o rok wcześniej. B o 11 n o w. S. Stąd w wychowaniu chrześcijańskim obecnie staje się celem katechetycznym takie teoretyczne naprowadzenie dziecka. Begegnung und Bildung. by nastąpiło „spotkanie" z Bogiem i Chrystusem. który po opanowaniu popędu seksualnego siłą rodzącej się woli . Wurzburg 1956. zabawy.istotę kontaktu psychicznego. K a m p m a n. dopóki nie nastąpi decydujący zwrot (tzn. Równocześnie zderzenie się obydwu nurtów życiowych w jednostce kształtuje dalszą wypadkową linię nazywaną planem życiowym jednostki. śmierć rodziców w etosie lub przez spotkanie dobrego wychowawcy-przewodnika w agosie. dążący do przeciwstawienia się ładowi życia społecznego na drodze chuligańskiego stylu życia. Ł u k a s z y k ks. dolny lub „drugi nurt" życia (symbol II na rysunku). Koesel-Miinchen 1960. zdobycie zawodu. Erziehung und Glaube. P r o h a s k a . „Kwartalnik Pedagogiczny" 1959 nr 2 s. „Katecheta" 1963 nr 2 i 3.polega na przygotowaniu się do lepszego życia przez naukę. O. Natomiast dalsze. Pedagogika współczesna więc jak najgłębiej uwzględnia działanie losu w wychowaniu i stara się wychowanka wtajemniczyć w los czekający człowieka jako mężczyznę czy kobietę (inicjacja). Wien 1961. Spaczony ideał życiowy wychowanków zakładów zamkniętych. co powoduje osłabienie lub spotęgowanie siły poszczególnych składników i pozycji osoby samego wychowanka wobec nich. który w ręku trzyma losy wszystkich ludzi. M y s ł a k o w s k i . R. u chłopców później) działalność gruczołów płciowych i popędu seksualnego gwałtownie potęguje siłę drugiego nurtu życiowego instynktów i popędów. znalezienie własnego miejsca w społeczeństwie i założenia własnej zdrowej i trwałej rodziny.

czyli wszystko to. przy ukazaniu się kuszącej możliwości. Nurt pierwszy stanowią nabyte postawy światopoglądowe. wysoką kulturę. że podkultura środowisk młodzieży obejmuje swoiste normy. Między heroizmem a bestialstwem. co dotychczas wiemy o wychowaniu. a kiedy w dół. sytuacji wychowawczych i czynności urabiających wychowanka. następnie mechanizmów rozwoju.. można jedynie przy pomocy dalszej analizy. Glencoe 1953. w którym działają instynkty: samozachowawczy i gatunkowy. to przedstawia się ono współcześnie jako długotrwały. . stając się „drugim życiem" w wypadku wykolejenia. Warszawa 1965. które składają się na ciągły. R. religijne. Pojęcie „podkultury" wprowadził B. w jakim proces pójdzie oraz co do czynników. z prywatnym życiem. Trzy możliwości w wychowaniu B. do czego z kolei przystąpimy. hamulce i otamowania w stosunku do żywiołowego nurtu dolnego. kulturalny nurt życia zawiera w sobie powściągi. Wyjaśnić bliżej omówione zjawiska rozwojowe w wypadku. czyli wszędzie tam. gniewu. lifelong educatioń) proces zachodzących i komulujących się zmian w wychowanku. Podkultura młodzieży (W:) Mała Encyklopedia Pedagogiczna . Tomasz z Akwinu nazywa „ekstazą w górę".chowanka ma stosunek zachodzący między dolnym i górnym nurtem życia. wiąże się ze sferą intymną. processio . w podziemiu gospodarczym. nienawiści. Ks. płcią i seksem. Cohen w 1953 r. co ułatwia życie w społeczeństwie i polega na doskonaleniu oraz twórczym realizowaniu określonych ideałów. musimy na wstępie zająć się wyjaśnieniem pojęcia rozwoju człowieka i jego możliwości co do kierunku.posuwanie się naprzód) tworzy więc łańcuch kolejnych zmian. jak bestia z klatki. The Culture ofthe Gang. złości. D y o n i z i a k.dodatek „Wychowania" 1970/71 s. egoistycznymi poglądami i odruchowymi reakcjami. Stąd też drugi nurt wyraża elementy pierwotnej natury człowieka. chociaż odbiegających od przyjętej kultury i bardzo zróżnicowanych w środowiskach młodzieży 37 .b) rozwój utrzymujący się na pew38 39 S. ale nieprzestrzeganych przez dorosłych. K. 769-773. społeczne. gdzie zdała od kultury i prawa dochodzi w pełni do głosu. z których cały rozwój człowieka wypływa. pojętego jako końcowy wytwór i dzieło rozwojowego procesu wychowawczego. W ten sposób drugi nurt życia. kiedy linia planu życiowego układa się normalnie i idzie w górę. moralne. jako patologiczny społecznie zespół wartości i postaw właściwych dla środowisk nieprzy36 stosowanych i przestępczych . Dlatego też drugi nurt życia ukrywa się w podziemiu świata przestępczego. stając się przyczyną upadku i wykolejenia. W Polsce natomiast zwraca się uwagę. 29 n. płynący w człowieku. ciągnący się przez całe życie (ang. Nieletni w zakładach poprawczych. Z tego. tenże. ogładę towarzyską. terrorystycznym. działające w ukryciu przez przeszkalanie nowicjuszy na bandytów i rzezimieszków. Dełinąuent Boys. Podobnie największą trudność w pracy resocjalizacyjnej w zakładach poprawczych stanowi drugi nurt życia młodzieży przestępczej. narkomańskim. K r a k ó w 1949 s. co składa się na dobre wychowanie.podkultura". częściowo będące oryginalnym splotem wartości uznawanych. Słowem tworzy on życie cnoty i kształtuje przyzwoitego czy porządnego człowieka. Co do kierunku rozwoju wychowawczego u człowieka mamy trzy zasadnicze możliwości: a) rozwój wzwyż do ideału nowego człowieka. R o z d z i a ł II ISTOTA WYCHOWANIA JAKO WYTWORU 1. łupy i wygodę dla prowodyrów 38 . dlatego nie zawsze patologicznych. Warszawa 1962 s. C o h e n . buntu. a w określonych sytuacjach. tworząc tzw. a równocześnie zapewniające rabunek. 52 n. która tworzy swe organizacje terrorystyczne. Proces wychowawczy (łac. posuwającą się po 39 stopniach cnoty aż do heroizmu . może wyrwać się. wszystko. popędy: pożądania i bojowości z ich formami agresji. ściśle ze sobą związanych stadiów. podkulturę. bimbrowniczym. jednokierunkowy ruch. zazdrości i wszelkich innych „grzechów" oraz objawów patologii. co św. J e d 1 e w s k i. dotyczącej najpierw istoty wytworów wychowania. wzory i wartości częściowo stworzone przez samą młodzież. Zmiany kumulują się w jednym kierunku często w sposób nieodwracalny lub z trudem dający się zawrócić i przestawić na inny tor. 37 36 Szukając istoty wychowania. M i c h a 1 s k i. seksualnym. które w mniejszym lub większym stopniu znajdują się w każdym człowieku. elementy zwierzęcości i barbarzyństwa. Młodzieżowa . W związku z tym pierwszy.

. że każdy następny stan staje się coraz bardziej doskonały i lepszy od poprzedniego.zstępowanie) wychowawczą. umysłowego. Pedagogika specjalna (skrypt). gr. Tomasz scharakteryzował jako stan naturalny cnót. Trudności wychowawcze i ich tło psychiczne. Niedostosowanie społeczne. S ę k o w s k a . ulega uwstecznieniu. usprawniający władzę człowieka pod kierunkiem rozumu do postępowania moralnego na poziomie godnym istoty ludzkiej. która stanowi przedmiot badania pedagogiki specjalnej41. W zastoju ujawnia się niemożność postępowania naprzód i doskonalenia się w pełni. b) Czasem może się zdarzyć. L i p k o w s k i . zajmująca się zjawiskami pedagopatologii. przy nabywaniu wprawy w pisaniu na maszynie).cierpienie. a więc do wynaturzenia człowieka i do jego bestialstwa. O.postęp. Lublin 1971. Rozkład więc rozwojowy staje się treścią procesu wykolejenia wychowawczego. fizycznej. Proces społecznego wykolejenia się nieletnich przestępców. W tym wypadku występuje rozwój zahamowany.odwracam). entropo . c) Wreszcie u współczesnej młodzieży na całym świecie potęguje się zjawisko. na potęgowaniu siły ich. który do pewnego czasu został normalnie osiągnięty. S. Warszawa 1961. Degradacja psychiczna następuje także w przewlekłym. M.I l g i e w i c z . pathos . nałogowym alkoholizmie.pedagogika kryminalna. ślepoty lub głuchoty. leczniczej i klinicznej.). chociaż opóźnia się i wreszcie zatrzymuje się na pewnym poziomie. Zastój natomiast powoduje jakiś rodzaj niedorozwoju i upośledzenia. że młodzież zdrowa i normalna pod względem fizycznym i psychicznym nie tylko zatrzymuje się w swym rozwoju. S. H a n . którego kresem ostatecznym okazuje się alienacyjne wynaturzenie człowieka. Por. czyli dyferencjują się. 41 Terminologię t ę wprowadził H e r b e r t S p e n c e r (1820-1903) (W:) Zasady socjologii (przekład z ang. progresio . dojście do stanu zezwierzęcenia i bestialstwa 4 2 . Warszawa 1958. „Zeszyty Naukowe K U L " 1959 nr 2 i nr 3. Warszawa 1889. co w terminologii 43 naukowej nazywamy dyferencjacją (łac. wstecznego. Wybrane zagadnienia. bądź też przeżytych chorób nerwowych. Pedagogika na usługach szkoły. differentia . polegające na tym. Takie zahamowanie rozwoju i obniżenie się jego poziomu nazywamy degresją (łac. Ten kierunek rozwoju nazywany progresją (łac. którą bada patopedagogika (pedagogika patologiczna. K o n o p n i c k i . prowadzący do alienacji rozwojowej. Pierwszy rozwój ilościowy nazywamy wzrostem lub rozrostem (np. Jednakże zastój w procesie rozwojowym to coś innego od degradacji psychicznej. J. ani starczym niedołęstwem.w wypadku przestępczości nieletnich i młodocianych . degressio . ogólnie dotyczy ilościowego różnicowania się składników rozwijającego się podłoża cielesnego lub psychicznego. które św. moralnie i społecznie. K u n o w s k i . łodyżkę i liścień. Podobnie. lecz polega na rozkładzie tego poziomu rozwojowego. 43 42 40 F. jak i psychicznej czy duchowej. rozwój). Pedagogika specjalna. Wychowanie dzieci niedostosowanych społecznie. Z. czyli trudnościami wychowawczymi zachowania się i wykolejeniem lub . N. który staje się granicą nieprzekraczalną. np. K o m i s z e w s k i (red.nym osiągniętym poziomie swych zadatków oraz c) rozwój w dół. Jest to więc proces doskonalenia się człowieka aż do osiągnięcia pełni człowieczeństwa. Polega on na mnożeniu się komórek lub funkcji. B a t a w i a. zachodzących w biosie jednostki. że rozwój początkowy dziecka wygląda prawie jak normalny. ale zaczyna się cofać intelektualnie. rozrastanie się psychicznych funkcji). Warszawa 1964. przy czym ta inwolucja nie jest spowodowana ani hospitalizacją długotrwałej choroby. Warszawa 1964. Warszawa 1971. tak samo odziedziczone zadatki przechodzą rozwój ilościowy swych składników. tak w jej stronie somatycznej. I (skrypt wykładów). Warszawa 1966. na skutek czego w procesie wychowania występuje zastój. czyli proces wykolejenia.). Cz. nazywany z francuska plateau (równy obszar wyżynny lub okres utrzymywania się na jednym poziomie. jak kiełkujące nasienie różnicuje się na korzeń. Progresja wychowawcza jest normalnym rozwojem człowieka i stanowi przedmiot ogólnej pedagogiki praktycznej jako nauki stosowanej 4 0 . choroba). traktującej o zaburzeniach i nienormalnościach w rozwoju prawidłowym. G r z e g o r z e w s k a . Proces wykolejenia wychowawczego młodzieży (analiza na tle zjawiska chuligaństwa). a) Normalnym zjawiskiem w wychowaniu jest rozwój ewolucyjny powolnego rozwijania się człowieka w ten sposób. która jest obniżeniem się poziomu rozwoju z powodu defektu umysłowego. Przy tym rozwój ten może być rozwojem ilościowym i jakościowym. Trzecia możliwość w wychowawczym rozwoju to regresja wychowawcza. Wszystkie poznane kierunki rozwoju dotyczą zmian. Jest to trzeci kierunek rozwoju inwolucyjnego lub inaczej entropicznego (gr. np.różnica) . wynikający z obarczenia dziedzicznego.

przyzwyczajenie. Podobnie i integracja jest tylko wtedy dodatnia i wartościowa dla rozwoju. nie następuje tu dalsza deferencjacja i nie ma możności wyższej integracji. 318-319. umiarkowany lub znaczny stopień niedorozwoju umysłowego). są nimi: natura. dezyntegracja pozytywna. centralizowaniu zróżnicowanych dotychczas części składowych. K.„Na to. dojrzewanie psychiczne). Jednakże w rozwoju normalnym istnieje tzw. Szkic teorii rozwoju psychicznego człowieka poprzez nierównowagę psychiczną. czyli polega na dezyntegracji. a 3-letniego u imbecyla (imbecylizm . ale tylko człowiek kształtuje się pod wpływem rozumu. który nie ustaje w próbach oddziaływania na wychowanka w jego zastoju lub regresji i nie traci nadziei mimo malejących szans postępu wychowawczego według zasady contra spem spero. który jest warunkiem dojrzewania jakościowego.. które przez przyzwyczajenie ulegają zmianie tak w jedną. np. zawrócić. Przede wszystkim bowiem trzeba się urodzić człowiekiem. W normalnym rozwoju człowieka najpierw następuje wzrost ilościowy w ciągu długiego okresu. dojrzałość szkolna. Toteż wszystkie te 46 trzy czynniki muszą być u niego zharmonizowane" . 2. że rozwój normalny w progresji wychowawczej polega na przeplataniu się okresów dyferencjacji okresami integracji na coraz wyższym poziomie. natomiast całkowite zamknięcie się integracji w sobie stanowi integrację ujemną i powoduje zanik rozwoju wyższego. aby umożliwić dyferencjację na wyższym poziomie 45 .Druga zaś postać rozwoju jakościowego nazywa się potocznie dojrzewaniem (np. etosu lub agosu. 45 44 rę ku doskonałości. 7-letniego dziecka u debila (debilizm . wprawiające swą energię w ruch omawiane mechanizmy jako czynniki rozwoju. Natomiast w wypadku zastojowej degresji pojawia się zatrzymanie rozwoju na poziomie osiągniętej integracji. Co do pewnych cech i urodzenie niczego nie przesądza. integer . w dół lub poziomo. które uruchamiają tak ilościowy. a zdolna jest do częściowego rozpadu i przejścia do wyższej dyferencjacji. S o ś n i c k i. Na tych możliwościach odmiany wewnętrznej postawy bazuje optymizm pedagogiczny. Warszawa 1964. Arystoteles 46 A r y s t o t e l e s . Są mianowicie pewne właściwości przyrodzone. s. by obywatele stawali się dobrymi i cnotliwymi. integracja z dezyntegracja pozytywną lub chwilowo negatywną. Przeciwnie zaś w rozkładowej regresji wychowawczej zachodzi wciąż rozwijająca się dyferencjacja bez integracji 44 . W ten sposób dyferencjacja przeplata się z integracją. wyjaśnia nauka o czynnikach rozwojowych człowieka. jak i jakościowy proces rozwoju. na który składają się tak okresy możliwego zastoju (plateau). To. rozkład w procesie wykolejenia jest rozkładem osiągniętej poprzednio całości i integracji. cyt.ograniczenie umysłowe. z odpowiednimi właściwościami ciała i duszy. Warszawa 1964 s. O dezyntegracji pozytywnej. Polityka (tł. Właściwie biorąc. nagle się zmienić i otrząsnąć ze zła. Czynniki rozwojowe człowieka Ogólnie biorąc. ale najczęściej nawet normalny rozwój podlega wahaniom. gdy nie zamyka się. . okresy zrywu w góK. jak i w drugą stronę: na gorsze i na lepsze. Prawidłowość taka powoduje to. że możliwe są nagłe i radykalne zwroty w kierunkach wychowania z doskonalenia na wykolejenie i odwrotnie. jak też przejściowe etapy upadku i cofania się. bo przyzwyczajenie powoduje ich zmianę. Pierwszy Arystoteles pisał w Polityce . Całkowanie rozwoju nazywa się technicznie integracją (łac. a polega on na całkowaniu. tworząc nowy układ rozwiniętych już składników. Omówione trzy możliwości w rozwoju wychowawczym człowieka mogą wystąpić w zdecydowanie jednym kierunku. D ą b r o w s k i . które zaczynają łączyć się w całość. dz. w związku z czym poznanie jej w zarysie wskazuje na istotne elementy zagadnienia. na negatywnym rozprzęganiu się całości na jej części składowe. co sprawia. rozum. które poznaliśmy jako dynamizmy biosu. To właśnie mechanizmy rozwoju stanowią przedmiot działania sił zewnętrznych czy wewnętrznych. z grec). Inne istoty żyjące przeważnie wedle swej natury. czynniki rozwojowe są to mechanizmy wewnętrzne u człowieka. lekki niedorozwój umysłowy). bo on tylko rozum posiada. 8. a także mają wpływ na jego ukierunkowanie w górę. która wyraża się w przejściowym zachowaniu równowagi psychicznej i jej zadaniem jest jakby rozluźnić niższą całość. odbywa się zygzakiem. Istota i cele wychowania.głuptactwo. wpływają trzy czynniki. Nawet w wypadku najgłębszego wykolejenia człowiek niespodzianie może się odrodzić. dojrzewanie płciowe. Nauka o czynnikach rozwoju kształtowała się od starożytności. a nie jakąś inną istotą żyjącą. zaczynającego się nagle i krótkotrwałego. niektóre w drobniejszych szczegółach urabia i przyzwyczajenie.całkowity).

środowisko zaś je realizuje. środowiskowych. wykrywając w nich stałe dla gatunku chromosomy i w nich geny jako podścielisko dziedzicznego przekazywania cech. które wskazuje na to. którzy by w czasach monarchii absolutnej nigdy nie doszliby do znaczenia. endon . . umysł człowieka. na łonie której ma się Emil swobodnie rozwijać.empirystów angielskich. twierdzili. w której nastąpił rozłam stanowisk na natywizm i empiryzm. że rozwój cech psychicznych i charakteru ludzi jest wrodzony i niezmienny. 319. czyli współbieżności. że w rozwoju decyduje doświadczenie własne.i trójczynnikowe teorie rozwoju Teoria konwergencji.rozum. Lwów 1925 2 s.. które współdziałają ze sobą. ethos . empiria. Dwu. uzbrojona w mikroskop. druga zaś fatalizm środowiska.obyczaj. Mówi on w Emilu o oddziaływaniu wychowawczym. Troiste czynniki u Arystotelesa. ekso .doświadczony).do przekonania.zbiegać się). który warunkuje rozwój i daje podniety rozwojowe lub hamuje ten proces. 3.na zewnątrz) odrodziło spór natywistów z empirystami. począwszy od Locke'a i Hume'a . naszą psychikę. Od Tamże s. Geny wyznaczają granice możliwości rozwojowych. dlatego też po raz pierwszy wprowadził czynnik losu. natomiast zmienność fluktuacyjną form jednostkowych organizmu uzależniła od działania czynnika środowiskowego. Zależność od ludzi ocenia autor Emila negatywnie. jeśli dojdzie . Pod koniec XIX wieku biologia. 10-12. które płynie z naszej natury. dającymi się zmieniać w swych układach (mutacja) pod wpływem bodźców zewnętrznych. Beneke był pod wpływem wydarzeń Rewolucji Francuskiej. jak i zewnętrznych. z których jedna głosiła nie dający się przezwyciężyć fatalizm dziedziczności. Myśl Rousseau podejmuje w XIX wieku niemiecki pedagog Beneke. Tymczasem już w okresie międzywojennym na terenie pedagogiki William Stern (zm. potem dołączyła się ze swą krytyką pedagogika socjalistyczna. nativus j . w jednym i drugim wypadku pozostawał tworem i ściśle zdeterminowanym tak. korygujący wpływ przyrody i wsi.naturę ludzką jako organizm biologiczny. Pogląd Arystotelesa był długo przyjmowany bez zmian. że w każdym momencie rozwój pozostaje pod wpływem tak czynników wrodzonych. convergere . D a n y s z. Powstały więc dwie odmiany konwergencji. Podobne wyrazy mają tu już odmienne znaczenie. Stąd biologia powiązała stałość gatunku z czynnikami genicznymi. że sam człowiek jako świadoma siebie osoba nic nie mógł i nic nie znaczył w swoim rozwoju.gr. który wychowawcami człowieka nazywa: otaczającą nas przyrodę. Najwcześniej filozofia chrześcijańska wystąpiła przeciw dwuczynnikowej teorii konwergencji. lecz życie psychiczne. zależy od ludzi i otaczających rzeczy. ekologicznego. Benekego uległy redukcji w rozwijającej się od XIX wieku psychologii. nie wykluczała sprawy przewagi jednego z nich. zaczęła badać komórki rozrodcze. Dopiero J.gr. że lepiej jest inaczej" 4 7 . doceniany dzisiaj przez współczesną pedagogikę. przyjmująca tylko dwa czynniki rozwojowe: wewnętrzne i zewnętrzne jako konwergujące ze sobą. ujawniającej geniusz wielu ludzi. Natura u sentymentalisty Rousseau nie znaczy życia organizmu. A. Natomiast empiryści (gr. ponieważ teoria ta stoi w sprzeczności z powszechnym doświadczeniem wychowawczym. Natywiści (łac. ponieważ to właśnie oni przez swą dworską i wielkomiejską kulturę deprawują szlachetność natury dziecka.wymienia więc trzy czynniki kształtujące rozwój człowieka: physis . Natomiast oddziaływanie otaczających rzeczy to głównie dobroczynny. idąc za Rousseau i Schopenhauerem głosili. urodzenie) oraz czynników środowiskowych (egzogenne . z ich potencjalną energią rozwojową.ród. empeiros . O wychowaniu. losy własne człowieka oraz innych ludzi 4 8 .wewnątrz i genos . przyzwyczajenie pod wpływem życia społecznego oraz logos . Rousseau. która kształtuje i zmienia cechy człowieka. Teoria ta głosiła. Rozróżnienie więc w rozwoju organizmu czynników genicznych (endogennych .przyrodzony). który po drugiej wojnie światowej przybrał w biologii postać walki agrobiologii radzieckiej Miczurina i Łysenki z genetykami szkoły Morgana i Weissmanna o przewagę środowiska nad genami. Wcześniej zaś nieco Grzegorz Mendel odkrył 47 48 statystyczne prawa dziedziczności. J. Zawsze jednak człowiek był pojmowany jako dzieło natury albo jako wytwór środowiska. że w wychowaniu istotną sprawą jest samodzielność wychowanka. Rousseau pierwszy wprowadza innowację. który może działać wbrew ludzkim przyzwyczajeniom i ich naturze. 1938) sformułował stanowisko pośrednie pod nazwą teorii konwergencji (łac. dziedzicznych.

chrześcijańskiej (dusza niematerialna odrębna od ciała). Por. 2° . Por. w opiniach i przekonaniach. ponieważ one przyczyniają się do uformowania rozwiniętego typu osobowości. ani tym bardziej czynniki środowiskowe. Czynniki trzecie nazwiemy osobowościowymi. prawdziwych. wreszcie negatywizm wieku dojrzewania. . Pęd zaś do samodzielności jest wyrazem dążenia do posługiwania się własnym myśleniem i własnym chceniem u normalnie rozwijającego się dziecka. N. podporządkowujące wychowanka autorytetowi i czynnikom środowiskowym. ideotelię W. O ile dziedziczność pierwszej grupy czynników wewnętrznych jest stała. Podstawę działania dla czynników zewnętrznych stanowi podatność wychowanka na bodźce otoczenia fizycznego. D ą b r o w s k i . dźwięki. szlachetnych itp. wzór postępowania. w przyzwyczajeniach i nawykach. krajobraz przyrodniczy. Higiena psychiczna. dlatego też duchowość może tworzyć najwyższe ideały Dobra. radio. Warszawa 1960 2 s. początkowo w postaci odruchów obronnych (niemowlę ściąga narzuconą chustkę na twarz). które przełamują fatalizm konwergencji czynników pierwszych. jak też i celowe. 62-63. szkoła. dalej wrodzoność pewnych cech nabytych w czasie prenatalnym oraz stany somatyczne organizmu tak w zakresie zdrowej równowagi procesów fizjologicznych. bądź też zgodnie z dualistycznymi założeniami filozofii wieczystej. miasto) celowe natomiast oddziaływania płyną ze środowiska społecznego (rodzina. 72-78. Pierwsza grupa obejmuje dziedziczność biologiczną. przyzwyczajenie. 3° . Han-Ilgiewicz. Warszawa 1962 s. zgodnego ze stanem faktycznym. naśladownictwo i zwolennictwo. Zjawiska duchowe są uznawane dziś przez wszystkie systemy współczesnego wychowania. Prawdy i Świętości (por. zwierzęta i rośliny) oraz ze środowiska lokalnego (wieś. dąży tym samym do osiągnięcia pełni człowieczeństwa jako wszechstronnie rozwiniętej osobowości (idea personalizmu). czyli istota rozumna i wolna. Każdy człowiek. zdarzenia. w której przebywamy (klimat. Nieznośni chłopcy.na którą składają się sugestywność. zewnętrznych (środowiskowych).duchowość ludzka jest rozumna. 0 tyle znów podatność na wpływy zewnętrzne i plastyczność rozwojowa dostosowuje się do różnorodności czynników środowiskowych i tworzy nowy element nabywania zmiennego doświadczenia osobistego.duchowość człowieka zdolna jest do wartościowania i oceniania wszystkich przedmiotów przeżyć w stosunku do siebie (subiektywnie) jako dobrych. określając jej następujące cechy: 1° . Piękna. to znaczy zdolna do obiektywnego poznania rzeczywistości w procesie abstrakcji umysłowej. pięknem. chociaż różnie się je ujmuje 1 interpretuje według założeń monistycznych filozofii idealistycznej lub materialistycznej. tj. lecz w osobie wychowanka dochodzi do głosu coraz więcej duchowość ludzka. jak wiemy. Nie działają w tym bezpośrednio ani czynniki dziedziczne. których jest on świadkiem oraz otoczenia społecznego. pięknych. rozum) rozszerza się dziś w oparciu o współczesną naukę na trzy grupy czynników: a) wewnętrznych (genicznych). Wreszcie trzecią grupę czynników osobowościowych tworzy duchowość człowieka. Już Boecjusz podkreślał rozumność substancjalną w osobie ludzkiej. Sterna) i żyć tymi ideałami. prawdą w swoim przeżyciu. Kościół) oraz kulturalnego 49 (prasa. Niezamierzone wpływy pochodzą z biosfery. Dzisiaj o duchowości człowieka wiemy znacznie więcej. potem jako przekora w wieku 3 do 4 roku życia (automatyczne „nie" na każdą propozycję otoczenia). czyli wewnętrznych (genicznych) oraz czynników drugich. Prawidłowe więc ukształtowanie samodzielności wychowanka staje się właściwym celem wychowania. Typy plastyczności psychicznej '»' diagnostyce szkolnej. jak przykład. Drugą grupę czynników rozwojowych stanowią wszelkie wpływy zewnętrzne środowiska zarówno niezamierzone. z natury swej rozwija się jako osoba. w związku z czym wartościowanie wypływa ze zdolności do miłowania i łączenia się z dobrem. K. tworząc z nich treści prawdziwego pojęcia. b) zewnętrznych (środowiskowych) oraz c) czynników osobowościowych (duchowych). widowiska. dlatego też ostatecznie w rozwoju decydują czynniki trzecie 49 . autorytet wychowawczy. jak widoki. 220 n. czego wyrazem jest wolność woli 50 401. wyrażające się w jego postawach wobec życia i ludzi. która z materiału spostrzeżonego odrywa cechy istotne przedmiotu. Wszystkie te wpływy otoczenia i czynników zewnętrznych wytwarzają cechy nabyte wychowanka. telewizja). W ten sposób trójczynnikowa teoria Arystotelesa (natura. dalej dążenie do własnego działania (Tuwimowska Zosia samosia)..niemowlęctwa bowiem rozwija się u niego pęd do samodzielnego stanowienia o sobie. Mniejsza lub większa podatność na wpływy zewnętrzne tworzy plastyczność rozwojową 50 . jak też chorobliwych ich zaburzeń pod wpływem stresu życia.duchowość ludzka jest wolna.

abp K. 5° . Powrót ten wymaga odwrócenia się od zła i zwrócenia się całkowitego do Boga. że agos jako działanie wychowawcze głównie nastawiony jest na prawidłowe kształtowanie trzeciego czynnika cech osobowościowych. hierarchią obiektywną wartości. antyhumanistyczna. oddziałujących specjalnie na duchowość człowieka. budzenie jego duchowości. swoje życie i postępowanie. jak widzieliśmy. zgodnie z powszechnym doświadczeniem wychowawczym.nagrody i kary według zapowiedzi Chrystusa: „jeśli się nie nawrócicie. do Absolutu i Boga. zasad działania i metody kontemplacji filozoficznej.dalej duchowość człowieka jest twórcza. rodzinie. nałogów i namiętności. a jego najlepsze duchowe cechy gatunku. przekształcających naturalną rzeczywistość. dlatego też duchowość człowieka w głębiach swoich ma nastawienie religijne. rozwijająca intuicję Arystotelesa o trzech czynnikach wychowania. łamiąc i przeciwstawiając się konwergencji czynników wewnętrznych i zewnętrznych. wartościowaniem. na działanie psychagogiczne od wewnątrz wychowanków. a etos pokoleń historycznych i otoczenia społecznego przekazuje dziedziczność społeczną i uruchamia mechanizmy wewnętrzne cech nabytych jednostki lub archetypów (prawzory zbiorowej świadomości wg Junga. stąd nie zadowala się odbiorem tylko i przeżywaniem gotowych dzieł kultury. Agos ma więc swoje powinowactwo z rodzącą się duchowością wychowanka. przez wynalazczość i odkrywczość w tworzeniu techniki. wystarczająco wyjaśnia mechanizmy działające w rozwoju człowieka. podobnie jak bios pokoleń i rodziców wiąże się z dziedzicznością. prawzór matki czy ojca). by bytów. oceniania. W o j t y ł a. nauki i kultury. mającej. któremu jedynie.wreszcie duchowość ludzka jest otwarta na głębię metafizyczną. że kogo Bóg bardziej kocha. czemu towarzyszy żal z powodu dopuszczenia się grzechu i radość wrócenia na drogę prawdy. Jednakże właściwym zadaniem wychowawców jako siły agosu jest prawidłowe ukształtowanie czynników osobowościowych wychowanka. jak też ciosami nieszczęść i wymierzeniem wyższej sprawiedliwości Bożej. W przeciwnym wypadku zaniedbania wychowawczego powstaje kulturalne opóźnienie rozwoju wychowanka. lecz dąży do szukania nowości bądź to przez przetwórczą pracę nad uszlachetnianiem materii dla dobra ludzi. mającego z natury swej oddawać Bogu chwałę. przez układy warunków środowiskowych etosu (uznanie lub krzywda. aktywna twórczość i otwartość metafizyczna nie uzgodnione z prawdą o rzeczywistości i łasce.5). co chrześcijaństwo zawarło w określeniu: anima humana naturaliter christiana. aby zapanowała nad całością oraz formowanie na tej podstawie pełni człowieczeństwa we wszechstronnie rozwiniętej osobowości człowieka. zaprzecza dwuczynnikowa teoria konwergencji. . w małżeństwie5 x. ponieważ tworzy i uruchamia masę dziedziczną czynnika pierwszego. narodzie. przyczyn. wszyscy tak samo zginiecie" (Łk 13. wykoleja się i traci sens swego życia. złych nawyków. które jest odpowiednikiem greckiej metanoi i prorockiego pojęcia powrotu do Boga {szub). Tak pojęte czynniki osobowościowe duchowości wraz z ich rozumnością. szuka Boga i pragnie zjednoczenia z Nim. teoria trójczynnikowa. niesprawiedliwość) bądź też agosu (powodzenie szkolne lub trudności wychowawcze i konflikty) doprowadza do nawrócenia i przeświadczenia z wiary. jak wierzy chrześcijaństwo swoje niezbadane wyroki . wolnością. np. nie poddane Logosowi prawdy i łaski tracą swą bytową orientację i stają na służbę sił różnych popędów. twórczością i religijną otwartością tworzą cechy gatunkowe człowieka {homo sapiens) i decydują ostatecznie o rozwoju wychowanka. bądź też przez oryginalną twórczość. za innych ludzie. W wypadkach więc losowych chrześcijaństwo widzi tajemnicze działanie Opatrzności i miłości Bożej. Ogólnie biorąc. np. jak rozumność. aktywności i kontemplacji zgodnie z prawami logiki. Sytuacja losowa natomiast ciąży nad całością układu trzech dynamizmów zewnętrznych i mechanizmów wewnętrznych tych potrójnych czynników rozwojowych. Stosując się zaś do reguły metodologicznej entia non sunt multiplicanda nakazującej. wyboru dobra. dążenia wolnościowe.w wyborze dobra i możność brania odpowiedzialności moralnej za siebie. procesów decyzyjnych (decydowania). wartościowanie. Por. Wówczas ta jednostka nie ukształtowana prawidłowo w swej duchowości przez wychowawców staje się aspołeczna. Lublin 1960. uwarunkowanie i dozorowanie właś51 ciwego funkcjonowania ich mechanizmów wewnętrznych myślenia. Działanie więc nieszczęśliwego losu w ujęciu wiary ma na celu Opatrznościowym nawrócenie się człowieka. Los bowiem ingeruje we wszystkie składniki układu rozwojowego tak swoim błogosławieństwem i pomyślnością warunków dla jednostki. temu więcej krzyży daje. Miłość i odpowiedzialność. 4° . czyli czynnika drugiego. instynktów. Równocześnie w ten sposób stwierdzamy. przekracza granice zmysłowego doświadczenia (transcendencja) i sięga aż do poznanania źródeł bytu. gdy poprzez jego bios (zdrowie lub choroba).

by należało je wydzielać jako szczególnie ważny czynnik. czynnik natywistyczny). dobru. natomiast czynnik aktywności własnej wychowanka. mowy. „Roczniki Filozoficzne KUL" z. Inaczej pozostawione samym sobie. pedagogika socjalistyczna wymienia 4 czynniki rozwoju w następującym układzie: a) biologiczne wyposażenie szczególnie w budowie mózgu według typów systemu nerwowego Pawłowa (tzw. Por.zdatność) uzyskania pewnej zdatności w wypadku niedorozwoju i upośledzenia. jest przedmiotem samorzutnych przejawów myśli. O czynnikach kształtujących psychikę dziecka w wieku przedszkolnym (W:) Zagadnienia dynamiki rozwoju człowieka. natomiast trójczynnikowa teoria w sposób istotny różnicuje czynniki rozwoju człowieka. habilitas . znów. Szumana kryje się genetyczna teoria dwuczynnikowa. Dialektyczna teoria rozwoju psychicznego (W:) Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży pod red. twórczych i metafizycznych ku źródłom bytu są cechami gatunkowymi. społeczne) a) Bodźce i wpływy środowiska warunkujące i aktualizujące rozwój psychiki dzieci i młodzieży b) Umyślne. stanowi rozwinięcie teorii dwuczynnikowej. nie tworzy z teorii trójczynnikowej jakiejś tylko odmiany natywizmu jako wrodzona dyspozycja człowieczej natury. że celowe wychowywanie w domu i w szkole należy do czynników zewnętrznych i nie jest nazbyt skuteczne. b) indywidualna skłonność do przejawiania umysłowej i fizycznej energii (tzw. 4 s. Ż e b r o w s k a . 15-31. dz. 16-17.czynników zbytecznie nie mnożyć (tzw. ale także prawidłowego ich nastawienia przez kulturę wychowawców ku Logosowi prawdy i łaski.w tył. c) świadomy proces wychowawczy w nauczaniu i wychowaniu. początkowo przejawiający się w zabawie. a) czynniki organiczne. Spotyka się tu także inne określenia. Współistnienie i współdziałanie cech duchowych (gatunkowych) człowieka z jego indywidualnymi cechami wrodzonymi (genicznymi) i cechami nabytymi (środowiskowymi) dopiero w pełni wyjaśniają uwarunkowanie możliwości rozwojowych. wartościowania. czynnik nauczania i wychowania) 52 . nie kierowane ku prawdzie. 141. naprzeciw. jej stan i znaczenie dla pedagogiki (W:) Pedagogika na usługach szkoły. W ujęciu czynników przez prof. b) czynniki środowiskowe. cyt. M. O czynnikach rozwoju człowieka . Żebrowskiej. . istnieje sama przez się.dyskusyjnie. ocen. Psychologia rozwojowa. d) aktywność i własna działalność (samowychowawcza np. czynnik aktywności własnej). czynnik środowiskowy) oraz d) wpływ szkoły i wychowawców na kierunek rozwoju dzieci i młodzieży (tzw. dążeń wolnościowych. pięknu i świętości {sacrum) czynniki osobowościowe człowieka wpadają w ciemność i przyczyniają się do wykolejenia i zguby. 55 M. Warszawa 1966 s. Ta powszechność gatunkowa wynika stąd. teoria trójczynnikowa przewyższa pod tym względem teorie wieloczynnikowe. dążeń. np. 53 H. 54 S. że duchowość jako czynnik trzeci rozwoju jest substancjalna dla natury człowieka. gdyż ten badacz wszystkie cztery czynniki grupuje w dwu działach: I Czynniki wewnętrzne (biologiczne) a) Anatomiczne i fizjologiczne wyposażenie oraz rozwojowe kształtowanie się organizmu dzieci i młodzieży b) Potrzeby. potem w zainteresowaniach poznawczych i w tendencji samowychowawczej jest tylko manifestacją zewnętrzną rozwijających się w głębi czynników osobowościowych.silny. który oświeca całą rzeczywistość ziemską. 52 II Czynniki zewnętrzne (środowiskowe. S. twórczości i porywów ponad doczesność i zmysłowość. S z u m a n. c) biologicznie i kulturalnie zróżnicowane środowisko rozwojowe (tzw. Przy tym czynnik trzeci duchowości z jej cechami osobowościowymi. ale wspólnymi wszystkim ludziom normalnym (a tylko zdeformowanymi lub zahamowanymi przez defekt organiczny u niedorozwiniętych i upośledzonych umysłowo). zdrowy) i rehabilitacji (łac. Natywistyczna wrodzoność dotyczy zindywidualizowanych cech materialnych osobników ludzkich (np. Nie zmienia to jednak faktu. Jako duchowe czynniki osobowościowe wymagają nie tylko naturalnego rozwoju. natomiast cechy osobowościowe jak zdolność poznawania. które dynamizują cały jego przebieg.. S z u m a n. kolor włosów lub tęczówki oka). celowe rozwijanie i kształtowanie przez nauczanie i wychowanie 54 . K u n o w s k i . degresji lub re- S. np.) rozwijającego się podmiotu 5 3 . re . Warszawa 1960 s. s. umysłowego przez naukę w szkole lub rewalidacji (łac. skłonności i dążenia stojące u źródeł aktywności własnej dziecka. Tak np. 95. czyli jest stała w człowieku. s. Tak więc czteroczynnikowa teoria nazywana jest także teorią dialektyczną ze względu na wzajemne oddziaływanie dwustronne między 55 czynnikami . różnymi co do stopnia od przeciętności do geniuszu. S p i o n e k. validus . Trudności wychowawcze i przestępczość nieletnich. 77-85. Wrocław 1956. brzytwa Ockhama). rozwijającymi pełnię osobowości ludzkiej.

Sergiusz Hessen 56 E. 215-241. Lwów 1939 s.). pacholę. która w wypadku niedoboru czynników zewnętrznych i braku wpływów wychowawczych musi być niewielka i płytka (cherłactwo). 57 W. b) społeczne przekazywanie kultury. Każda warstwa w swojej kolejności najpierw przechodzi okres rozwijającego się kształtowania.. K u n o w s k i. poza które warstwa już nie sięga. Lublin 1946. cyt. Dlatego też pedagogika jako nauka o wszechstronnym rozwoju człowieka musiała wypracować teorię. Po wprowadzeniu poprawek w dynamicznym ujęciu warstw. wyjaśniająca przede wszystkim przebieg procesu normalnej progresji wychowawczej. Potrzeby. jak w geologii górotwórcze warstwice 59 . Zagadnienia dynamiki rozwoju człowieka. w którym pojawiają się nowe zapotrzebowania. Rozwój każdego podłoża manifestuje się wzrostem potrzeb. jako jednostka społeczna. przedszkolny (do 7 roku życia). Rozwój fizyczny dzieci. nauka od czasów pozytywizmu szukała podstaw empirycznych dla periodyzacji życia ludzkiego. 1950 r. S. nie mogąc w sposób istotny mówić o rozwoju fizycznym. jak też jakości dostarczanych czynników zewnętrznych stanowi tzw. jak on przebiega i czym jest uwarunkowany. tworząc różne podłoża wychowania. Proces wychowawczy i jego struktury. a na jego tlfe możliwości zastoju (degresja) oraz rozkładu i dezyntegracji w procesie wykolejenia (regresja). wpływy wychowawcze. zapoczątkowana przez Wilhelma Flitnera. H e s s e n . Systematische Padagogik.gresji wychowawczych. jako osobowość włączona w tradycję kulturalną i jako członek królestwa duchów" 5 8 . który 58 59 (W:) S. Warstwicowa teoria rozwoju człowieka zakłada. ale od tego czasu warstwa ustala się w swej strukturze i musi być dalej wciąż podsycana co do żywotności. ponieważ przebiegają zbyt indywidualnie. R o z d z i a ł III WYCHOWANIE JAKO ROZWÓJ BIOSU 1. wymieniając: a) naturalny wzrost. . społeczną. wiek szkolny dorastania i młodzieńczy. których zaspokojenie kierowane przez wychowawców we właściwym czasie i co do ilości. zaspokajane właściwie przez czynniki zewnętrzne i przez wychowawców. który pierwszy mówił o 4 sytuacjach lub liniach rozwoju. Z kolei więc pedagogika teoretyczna przechodzi do przestudiowania samego normalnego procesu rozwojowego. c) historyczny proces wprowadzenia wychowanka do świata wartości i d) duchowy proces powstawania w nim moralno-religijnego życia ". która łączy w sobie wszystkie możliwości rozwojowe ludzi.. wyraża się w zagadnieniu periodyzacji okresów rozwojowych. młodzieniec. kulturalną i moralną. społecznym czy też duchowym. Razem rozwój podłoża wraz ze sprzężonymi z nimi wpływami wychowawczymi tworzy warstwę wychowania. ponieważ maksimum stanowi losowo wyznaczony górny pułap dla danej jednostki. F 1 i t n e r.powstała szczegółowa teoria wszechstronnego rozwoju. doprowadzający do dorosłości56. (zm. 34-50. dz. do 4 roku życia). 78-81. s. prężności dynamicznej na osiągniętym poziomie. Breslau 1933 s. Jednakże ani okresy rozwoju fizycznego bujania w górę i pełnienia. T o m a s z e w s k a . O sprzecznościach i jedności wychowania. że czynniki wewnętrzne (geniczne) są zróżnicowane rodzajowo i spontanicznie dochodzą do głosu we właściwym dla siebie czasie i w ustalonej kolejności. którym odpowiadają cztery warstwy wychowania: jako organizm psychofizyczny. ani rozwój kośćca czy uzębienia nie dały wyraźnych jednolicie granic. dzięki czemu „jednostka ludzka istnieje jak gdyby razem w czterech płaszczyznach bytu. dlatego też psychologia rozwojowa szukając czynników zmian i faz psychicznych przyjęła potoczny podział na niemowlęctwo (do 1 roku życia). Jednakże psychologia rozwoju dzieci i młodzieży bada tylko przemiany psychiczne.. wiek poniemowlęcy (czyli żłobkowy. Po odrzuceniu tradycji starożytnej podziału życia ludzkiego na siedmiolecia (dziecko. warstwicowa teoria wychowania. wzrastają ilościowo aż do pewnego maksimum. że rozwój człowieka jako istoty żywej odbywa się zgodnie z określoną prawidłowością. psychofizyczną. czyli dyferencjację podłoża. powodujące różnicowanie się składników. wyróżniając w wychowaniu odrębne warstwy. w których zachodzą tak zmiany ilościowe. Stanowi ją tzw. jak potem dojrzewanie jakościowe. w wypadku zaś nadmiaru czynników zewnętrznych wielka i głęboka (wybujałość). dorosły aż do głębokiej starości w wieku 70 lat) ze względu na magiczne znaczenie siódemki. Teoria warstwicowa rozwoju człowieka Przekonanie. które nakładają się jedne na drugie. Ł a z o w s k i i R.Znacznie pogłębił tę teorię prof.

Zaspokajanie potrzeb wychowanka (a) przez wpływy wychowawcze przy pomocy czynników zewnętrznych. Podłoża te wynikają z bogactwa natury człowieka. Okresy rozwojowe zaś przebiegają w granicach siedmioleci. wymaga odpowiednich czynników zewnętrznych jako wpływów wychowawczych i dochodzi do dojrzałości w procesie scalania się. która wyrabia twórcę kulturalnego w człowieku. Równocześnie właściwości organizmu w warstwie biologicznej wyrabiają się pod wpływem konstelacji czynników geograficzno-fizycznych środowiska życiowego. co szczególnie w historii odbijało się na charakterze spokojnym ludów rolniczych. odległość od morza. formująca osobę społeczną wychowanka. klimat. które nie są cyfrą magiczną. pasterskich. Tak więc ukształtowana warstwa wcześniejsza stanowi fundament. odruchy warunkowe. Całość warstwie nakładających się na siebie kształtuje się w następującej kolejności: a) warstwa biologiczna. który pokrywa się białą otoczką mielinową między 1 a 3 rokiem życia 60 .obniża się dopiero znacznie później z utratą plastyczności rozwojowej w starczym zniedołężnieniu. praksje ręczne. W tym okresie wygasa instynkt ssania. flora i fauna. W celu dalszego i ciągłego usprawniania organizmu konieczne jest podsycanie jego energii i żywotności przez wychowawcze dostarczanie czynników zewnętrznych. wspinanie. B o g d a n o w i e z. woda. tak że zupełny brak objawów wyższej warstwy po upływie siedmiolecia wskazuje na zahamowanie rozwojowe i jakiś rodzaj niedorozwoju (degresja). mowa. b) warstwa psychologiczna. czyli integracji. rozwija się jako psychika. tworząc granicę orientacyjną dla przyśpieszenia (akceleracji) lub opóźnienia (retardacji) rozwoju w stosunku do osiągniętego maksimum (M) poprzedniej warstwy. zapoczątkowujących pięć odrębnych warstwie wychowania. Każda warstwa więc ma swój czas rozwoju. z przyrostem jego wagi i wzrostu postępuje wapnienie kośćca i usprawnienie systemu nerwowego. ale odpowiedzialnie zakłada własną rodzinę małżeńską i włącza się do gatunku ludzkiego przez rozmnażanie. który żyje jako organizm. działających bezpośrednio na tkanki ciała. W trakcie anatomicznego i fizjologicznego rozwoju organizmu dziecka. Przyjrzyjmy się treściom i celowości poszczególnych warstw w rozwoju człowieka. dostarczająca typowego pożywienia z przewagą białka roślinnego lub zwierzęcego. takich jak pokarm. jako osoba społeczna. kształtująca w pełni duchowość i jej stronę religijno-moralną. 31-32. c) warstwa socjologiczna. (b) wzrastające do pewnego maksimum po łuku rozwojowym (M) i tworzenie się wyższej warstwy przedstawia graficznie poniższy wykres. ruch i warunki dobrego snu. rozwijająca całokształt psychiki. a) Najwcześniej od przyjścia dziecka na świat i w ciągu całego okresu przedszkolnego formuje się warstwa biologiczna. rozwijają się zaś popędy. słońce. d) warstwa kulturologiczna. na którym może się rozwinąć kolejno następna warstwa wyższa aż do ujawnienia się wszystkich podłóż rozwojowych. Warszawa 19644 s. jak chodzenie. dzięki czemu jednostka dojrzała biologicznie staje się nie tylko zdolna do reprodukcji. jako twórca kulturalny i jako istota duchowa. 60 J. jak ukształtowanie pionowe. W całości więc wszechstronnego rozwoju człowieka mamy pięć okresów rozwojowych. wreszcie e) warstwa czysto duchowa lub światopoglądowa. lecz wyznaczają rytm rozwoju naturalnego ludzi. w której jednostka od młodości żyje. Warstwa biologiczna dojrzewa pod względem płciowym w okresie dorastania pod koniec drugiego i w początkach trzeciego siedmiolecia w naturalnej u człowieka synchronizacji z dojrzewaniem psychicznym i społecznym. tworząca nasz organizm. wreszcie kształtują się reakcje ruchowe. . fizykochemicznych. powietrze. a bojowym u ludów koczowniczych. Rozwój fizyczny dziecka. najbliższej okolicy.

od zamiłowań. a nie rozproszone na zewnątrz.). by wygodniej żyć lub sprytnie urządzać się w życiu. za to staje się bardziej skoncentrowane wewnętrznie. praktycznych i poznawczych. słuchowych. opanowuje w tym celu technicznie przyrodę. narodu i państwa aż do obywatelstwa świata w sprawach międzynarodowych i politycznych. Rozpoczyna się wówczas właściwy. odznaki. W ten sposób początkowo wyrasta kulturalny odbiorca. instytucji społecznych (urzędy. Dojrzała psychika w trakcie rozwoju kształcenia szkolnego i ćwiczenia inteligencji włącza się w „mądrość" gatunku człowieka. przyjaźnią i miłością do innych ludzi. w organizacji młodzieżowej. Następuje więc wszechstronne ukształtowanie psychiki jednostki. to znaczy takich zjawisk działających na zmysły (czyli fenomenów wzrokowych. kierowane sympatią. parafii. organizacje). jak sztuka (poezja. ponieważ człowiek z natury swej jest animal sociale. a przede wszystkim wygląd lokalny rodzinnej lub zamieszkiwanej wsi czy wielkiego miasta. morski. stosunków społecznych między jednostkami i grupami (np. Stąd specjalne znaczenie dla ustalenia cech charakterystycznych psychiki wychowanka mają krajobrazy (górski. jak to określił Arystoteles.. które według Pawłowa jako sygnały I układu analizatorów zmysłowych dają znać o tym. potem paczek rówieśników dla zwierzeń i szukania uznania jako członka grupy szkolnej kolegów. z obserwacji. zjawiają się nastawienia międzyludzkie. które płyną z różnych form współżycia (demokratycznego lub autokratycznego). z nauki szkolnej. Wyraża się ona w spontanicznym uczuleniu jednostki na wartości zawarte w wytworach (artefektach) kultury wyższej. W związku z tym zainteresowania wychowanka skierowują się na zewnątrz ku przyrodzie i technice. oglądanych filmów czy obrazów. co dzieje się w otaczającej rzeczywistości i niosą ze sobą logiczne znaczenie rozumiane przez odbiór w świadomości przy pomocy mowy jako II układu sygnalizacyjnego. obywatelskiej. dojrzałością szkolną około 7 roku życia zaczyna się w początkach wieku szkolnego gwałtowny. muzyka.). opieki. przywództwa. drużyny harcerskiej czy futbolowej. samorzutny proces uspołecznienia się wychowanka w trakcie rozwoju nowego podłoża społecznego i warstwy socjologicznej. W wyniku rozwoju warstwy socjologicznej kształtuje się osoba społeczna wychowanka. Rozwój warstwy socjologicznej wymaga odrębnych wpływów wychowawczych. W związku z tym wpływy wychowawcze rozwijające warstwę psychiczną tworzą się z przeżyć i doświadczeń. węchowych. związanym z procesem dojrzewania płciowego w warstwie biologicznej. że dotychczas rozwinięte funkcje uczuciowe i wolitywne. walki itp. technika. tytuły. d) Kiedy ukształtowana w zarysie osoba społeczna będzie dalej się rozwijać i dojrzewać w warstwie socjologicznej. zainteresowania inną płcią. dążeniowe zaczynają podlegać kierownictwu czynników intelektualnych. c) W trzecim okresie dorastania. prawo. dotykowych itd. zwierzęciem społecznym. Kościoła. który jako homo sapiens wynajduje pomysłowo narzędzia i środki do zaspokojenia swych potrzeb życiowych. nauka. to w wieku młodzieńczym nadbudowuje się nad nią nowa warstwa kulturologiczna (lub kulturotwórcza). filozofia. w klasie szkolnej. dobrego syna. w szkole (pilny uczeń). samorzutny rozwój warstwy psychologicznej. Na osobę społeczną składa się szereg ról spełnianych w rodzinie (np. zwyczajów i obyczajów (pozdrowienia. grupy zawodowej. lesisty itp. począwszy od rodziny (dawniej rodu). w której inteligencja jako umysłowa zdolność przystosowuje się do nowych zadań w szkole. pomocy. w kręgu rówieśników („równy" kolega) itp. pomocnika matki). które powodują. rozmów. Wyrazem tego jest początkowe tworzenie band dziecięcych dla wspólnej zabawy. plastyka. narodowej. która rozwija się już nie pod wpływem czynników fizykochemicznych pokarmu. polityka czy moralność i religia). symbole). konsument sztuki lub innej . Dlatego też psychika dziecka wiejskiego różni się jakościowo od psychiki dziecka miejskiego. jak też nowych warunków życiowych. wraz z ich obowiązkami i nabywanymi prawami aż do stania się pełnoprawnym członkiem grupy rodzinnej. samorządowej. Dziecko wiejskie jest mniej elokwentne i mało obyte z różnorodnością zjawisk miasta. lecz pod wpływem czynników fenomenologicznych. wycieczki krajoznawcze i podróże odbywane po świecie.b) Z tzw. uzdolnień i talentów rozpoczyna się pogoń za wrażeniami estetycznymi przy przeżywaniu i przyswajaniu sobie podobających się jednostce wartości kulturowych. a rozwijające się poprawne myślenie przyczynowe kształtuje zdolności poznawcze. rodzi się spontaniczne szukanie przez wychowanka kontaktu z rówieśnikami.). obserwacja zjawiska potęguje uwagę dowolną. Zaczyna się wtedy pogłębiać zrozumienie dla potrzeb współżycia z innymi w rodzinie. Dojrzała jednostka pod względem społecznym włącza się stopniowo w coraz szersze grupy społeczne. powietrza itp. zwolennictwa. Zależnie od rozbudzonych zainteresowań kulturalnych. znając głębiej z doświadczenia życie przyrody zmieniającej się w jednostajnym rytmie pór roku. zawierającego pojęciowe sygnały sygnałów zmysłowych.

jeżeli nie zdradzają oryginalnego talentu. toteż zanikają. muzea i skarbce.ideowy agos współpracujących ze sobą wychowawców. W rzeczywistości rozwój konkretnego człowieka jest jeszcze bardziej skomplikowany. Szczególnie nadzwyczajne wypadki. plastyczne. rozwiązanych teistycznie lub przez negację . bez żadnych obarczeń dziedzicznych. wreszcie pojawiają się pierwsze młodzieńcze próby własnej twórczości. a w końcu przekształca się w życie wewnętrzne. zabytki. który jest obliczony dla próżni przy braku wszelkiego oporu środowiska. przeobraża całego człowieka w „nowe stworzenie". oporu powietrza i siły wiatru. oficerów itp. przy bogatych zadatkach genicznych. ponieważ on nam wyjaśnia możliwości prawidłowego przebiegu procesu. Ale zarzut taki należy postawić każdej nauce. powodują prawdziwe nawrócenia do Boga. śmierć najbliższych. a przynajmniej jako kulturalny odbiorca. prawa naturalnego zgodnie z sumieniem jednostki i urabiający jej doświadczenie. Są to: 1° -zdrowy bios jednostki. rozwój podstawowej siły biosu wychowanka zaczyna się więc od życia biologicznego i aktywności fizjologicznej organizmu. zdolności do wartościowania stwarza miłość najwyższego ideału Prawdy.obyczajowy etos społecznego otoczenia i narodowej kultury. czyli etosu oraz oddziaływaniem wychowawców. mimo to z modelem teoretycznym musimy się liczyć.. a więc agosu w ramach sprzyjających sytuacji losowych. czyli Absolutu i do dania osobistej odpowiedzi na te stwierdzenia w postaci przekonań religijno-moralnych. dla zapanowania duchowości nad cielesnością mają wypadki losowe szczęśliwe lub nieszczęśliwe dla życia ludzkiego. bez większej dysharmonii i konfliktów. planetaria. jak i współczesnej. postawy i cechy nabyte bez nałogów. duszpasterzy. nauczycieli. Do głosu dochodzi tu pełnia rozwiniętej duchowości ludzkiej. porywy zaś i intuicje twórcze wyłaniają syntezę światopoglądową. aniżeli teoretyczne określenie wektorów sił i wypadkowych toru. Teorii warstwicowej wychowania można łatwo zarzucić.korzystny układ sytuacji losowych. Dojrzałość kulturalna jednostki włącza ją do określonej tradycji historycznej i kulturalnej własnego narodu. lecz krzywej balistycznej w warunkach przyciągania ziemi. potem może uformować się amator. 3° .z dobrem dla jednostki . ocalenia z katastrof. od konkretnych systemów szkolnego wychowania i ich społecznych ideologii. a nastawienie otwarte na głębię metafizyczną doprowadza wreszcie do ujęcia źródeł bytu. bezradnością. która znosi pocisk z idealnego toru. jak cudowne wyzdrowienia. W rzeczywistości bowiem ruch odbywa się nie po prostej. w której tworzy się synteza światopoglądowa.dziedziny kultury. Dzięki temu dojrzała duchowo jednostka odkrywa świat nadprzyrodzony i włącza się duchowo do rzeczywistości nadnaturalnej i Boskiej. krytyk lub entuzjasta nowej twórczości w jakiejś interesującej go dziedzinie kultury. wstrząsające spotkania itp. od których zależy osiągnięcie pełni rozwoju społeczeństwa. biblioteki. teatry itp. nad ułomnością ludzką. że jest abstrakcją oderwaną od rzeczywistych warunków życia. zaspokajających umiejętnie a zgodnie z postępem wiedzy naukowej odpowiednimi środkami zewnętrznymi potrzeby rozwojowe wychowanka oraz 4° . nie w znaczeniu trwałego szczęśliwego losu. Pierwociny te mają zwykle charakter naśladowczy. budzą głębszą refleksję duchową nad znikomością człowieka i świata. do jakiegoś typu myślenia i cywilizacji oraz do kultury ogólnoludzkiej tak przeszłej.przecier- . duchowe.. przekazywanych przez rodziców i wcześniejsze pokolenia dziadków. koneser jakiegoś zagadnienia. e) Wreszcie w początkach wieku dorosłego człowieka kształtuje się ostatnia warstwa czysto duchowa. kształtują głęboką religijność. majstrów. Czynnikami zewnętrznymi. Pomimo to wychowanek rozwija się na tej drodze jako twórca kulturalny choćby w skromnym zakresie. dlatego też zasługująca na nazwę warstwy światopoglądowej.ateistycznie. dzięki czemu rozumność staje się mądrością w szukaniu prawdy i dobra. 2° . równocześnie wolność wybierania dobrej drogi kształtuje plan życiowy z pełną odpowiedzialnością za swe postępowanie i za innych ludzi. znawca. muzyczne. Specjalne znaczenie dla rozwoju warstwy czysto duchowej. które począwszy od chrztu i przez współpracę z łaską Chrystusową. całkowity rozwój biosu jednostki jest warunkowany pomyślnym działaniem życia społecznego. koniecznymi dla rozwoju warstwy kulturologicznej są przede wszystkim wybitne lub klasyczne dzieła literackie. szczególnie alkoholizmu i narkomanii zatruwających system nerwowy i niszczących siłę biosu jednostki. Jednakże warstwicowo pełny. Równocześnie teoria warstwicowa wychowania wskazuje na poczwórne uwarunkowania. rodziców. moralność i pogląd na świat. gdy na przykład fizyka daje wzór na ruch jednostajnie przyśpieszony. lecz dających się . pomniki historyczne. Przecież nigdy przebieg wychowania nie jest idealny i nie odbywa się bez trudności i załamań. Dobra i Piękna. przekazujący ogólno-ludzkie zasady moralne. W całości biorąc. epigoński i grafomański.

płci lub religii) stanowią zaburzenia prawidłowości życia społecznego i zniekształcają przebieg rozwoju. Chrześcijańskie wychowanie więc prowadzące przez ciasną furtkę mówi o losie rzeczywiście trudnym. dalej pracy. Los najbardziej pomyślny nie zwalnia jednostki od osobistego wkładu trudu i poświęcenia. gdy wady społeczne środowiska (np. ale także wydobywające się spod cielesności czynniki osobowościowe. Aktywność ta przybiera coraz wyższe formy najpierw zabawy. czy jest opóźniona lub przyśpieszona. dlatego też jako charakterystyczne symptomy ułatwiają wychowawcom orientację co do tego. rodziców) likwidowane lub przez osobisty wysiłek wychowanków nadrabiane.rasowa. niszczenie naturalnego środowiska życiowego człowieka) traktuje jako zadanie do wykonania przez osobisty wysi- łek wychowanka przy pomocy zachęty wychowawców i przy pomocy postępu wiedzy pedagogicznej. Wszystkie te postaci aktywności własnej wychowanka stanowią towarzyszące zjawiska określonej warstwie rozwoju. szkoły czy programu godzące w zasady poprawności działań wychowawczych tworzą ogromne przeszkody w prawidłowym rozwoju wychowanka. by dostać się na właściwą drogę dalszego życia doczesnego i wiecznego.pięć czasowych nieszczęść lub przezwyciężyć przez pracę i wysiłek wychowanka. Wreszcie niezawinione. potem dociekania. który jednakże daje się przebyć. Dlatego też teoria warstwicowa nie wyobcowuje się z rzeczywistości przyrodniczej. 61 . W tym zakresie mogą wystąpić spowodowane często postępującą degeneracją biologiczną populacji. co też w chrześcijaństwie zostało nazwane modlitwą. ponieważ warunkują one prawidłowy rozwój wyższych warstw i są jedynie kształcące dla danego okresu życia. ponieważ wynika z analizy fenomenologicznej rzeczywistości współczesnego wychowania i opiera się o doświadczenie pedagogiczne. Formy aktywności własnej wychowanka nazywamy rozwojowymi formami życiowymi. upodobanie do bajek dzieci wiejskich jeszcze w wieku 10-11 lat świadczy o powolniejszym tempie rozwoju w stosunku do dzieci z miasta. a nie wyrasta z przestarzałych podstaw filozoficznych. Bo szeroka jest brama i przestronna droga.. które jednak z postępem pedagogiki specjalnej przez kompensację zmysłów lub rehabilitację są znacznie złagodzone i prawie usuwane. Tak właśnie Chrystus zaleca: „Wchodźcie przez ciasną bramę. Obok tego mogą się pojawiać dysfunkcje etosu. prawidłowości strukturalne życia społecznego oraz poprawność działania wychowawczego. nauczycieli. twórczości aż wreszcie dochodzi do głębszego przeżycia światopoglądowego o charakterze modlitewnej kontemplacji. Tak więc losowo mogą działać wszelkie defekty biosu. pochodzenia społecznego. Dodatkowo może stawiać większe przeszkody i trudności dla lepszego ich pokonywania przez wydobycie z wychowanka większej mocy w walce z przeszkodami. Te ciasne bramki losu w slalomie życia i w przebiegu jego rozwoju wychowawczego dotyczą złego funkcjonowania dynamizmów biosu. ofiarności dla dobra swego rozwoju. liczy się z aktualnymi systemami wychowawczymi społeczeństwa. M i 11 e r. którzy ją znajdują" (Mt 7. dyskryminacja jakiegoś rodzaju . Czynniki osobowościowe w poszczególnych warstwach uzewnętrzniają się w postaci samorzutnej. które niszczą trzy zasadnicze warunki progresji wychowawczej.. a losowe trudności wraz z historycznymi warunkami cywilizacji i epoki (np. która prowadzi do zguby (. 8. Rozwojowe formy życiowe Teoria trójczynnikowa wychowania głosi.). etosu czy agosu. wady etosu lub błędy agosu. bierze pod uwagę stan działania wychowawców. a mianowicie: prawa naturalne rozwoju. a mało jest takich. która prowadzi do życia. około 7 roku życia. które wyrastają z „wieku bajek" znacznie wcześniej. pozbawione Por. będąc dostępną drogą do poznania otaczającego świata. Warszawa 1966 s. lecz i one są stopniowo przez pedagogizację (np. a więc błędy rodziców.13-14). Teoria warstwicowa stanowi ważki element tego postępu. Tak np. które przełamują konwergencję i decydująco kształtują kierunek rozwoju zgodnie z dążeniami do potęgującej się samodzielności wychowanka. 2. Proces wychowania i jego wyniki. nienowoczesnych koncepcji rozwoju i czynników określających wychowanie6 l. zdanie przeciwne R. że w każdym okresie rozwoju biorą udział nie tylko konwergujące ze sobą czynniki wewnętrzne (potrzeby rosnącego podłoża) oraz sprzężone czynniki zewnętrzne (wpływy wychowawcze). która warstwa aktualnie się rozwija. Tak np. Jednakże ciasna jest brama i wąska. np. chętnej i dobrowolnej aktywności wychowanka. popełniane z ignorancji błędy wychowawcze agosu. defekty i uszkodzenia organiczne jednostek niedorozwiniętych i upośledzonych ślepotą lub głuchotą.

a w funkcji rozrywkowej i wypoczynkowej u dorosłych.uczy prawdziwie ludzkich postaw władania rzeczami. jak gry piłką. podkreślała w istocie zabawy jej wyższe czynniki duchowe. działaniowego czy dialogowego. dlatego jako decydujące o rozwoju normalnym lub o wykolejeniu stanowią w teorii warstwicowej wychowania ważny moment wymagający bliższego wyjaśnienia. że zabawa u młodych zwierząt i dzieci jest biologicznym luksusem. w sklep. a uczestnicy na podstawie swych obserwacji. Zabawa dziecka jest najgłębszą potrzebą i musem. animizuje zabawki i użyte przedmioty (np. 1805). Stąd od dawna tworzone były teorie zabawy. że zabawa przezwycięża poczucie niższości dzieci wobec dorosłych. Zabawy receptywne natomiast nie mają charakteru ruchowego. We wszystkich rodzajach zabaw dziecięcych jest czynna fantazja. dzięki czemu dziecko naśladujące z obserwacji sytuacje i czynności urabia w sobie postawę emocjonalną wobec tematów zabawy z lalką. 1903). Średnie dzieci przedszkolne lubią zabawy funkcjonalne. bieg z kółkiem. lecz po to dane jest nam dzieciństwo. Schillera. ponieważ zabawa daje dziecku możność wstępnego poznania rzeczywistości przez kontakt z zabawkami jako miniaturami rzeczy. przy oglądaniu obrazków lub sztuki w teatrze lalkowym. gdyż przez nią młode zwierzęta i dzieci ćwiczą swe fizyczne i psychiczne funkcje i w ten sposób przygotowują się do życia w przyszłości. zwane także zabawami twórczymi. lekarz i chorzy). jak poczucie radości.zamiast prawdziwych niebezpiecznych przedmiotów . Klasyczną zabawą starszego dziecka przedszkolnego są zabawy iluzyjne i receptywne. twórczości i przeżycia piękna. budowanie z klocków. natomiast zbyt wcześnie odpędzane od zabawy dzieci ze wsi są postarzałe psychicznie i nie osiągają właściwego rozwoju uczuciowego. Na istotny związek zabawy dziecka z warstwą biologiczną wskazują rodzaje oraz celowość funkcjonalna zabawy. Stąd potrzeby własnej aktywności u wychowanka są zawsze bardzo silne i stanowią specjalne potrzeby rozwojowe. chęci tylko zabawy i tańczenia wypiera wyższe potrzeby rozwojowe i przyczynia się do wykolejenia wychowawczego.J. abyśmy się bawili.zabaw dzieciństwo jest zmarnowane. że zabawa towarzyszy w życiu także ludziom dorosłym i ma wielki udział w kulturze. dla życia nieprzydatnym. jak robienie babek z piasku. występuje w nich podział ról (np. Adlera uzasadnia. do czego kolejno przystąpimy. Spencera (zm. gra wyobraźni. a) Zabawa dziecka przedszkolnego to powszechnie znane zjawisko nawet u ludów pierwotnych. np. w wieku poniemowlęcym rozwijają się zabawy konstrukcyjne. głosiła. Na tym tle rozwija się zdolność do wartościowania jako najwcześniejszy. ponieważ przerost. Zabawy te (w szkołę. gniecenie. kolej z krzeseł). Nawet wyczerpane długą chorobą dzieci w szpitalu bawią się. że jesteśmy dziećmi. klasy. Przeciwnie teoria ćwiczeń przygotowawczych K. lecz są przeżywaniem i wczuwaniem się uczuciowym w sytuacje przy słuchaniu bajek czy opowiadań bardziej realistycznych. Groosa wskazuje słusznie. darcie) ćwicząca ruchy rąk. swobody. U niemowlęcia pojawia się zabawa manipulacyjna (grzechotka. że nie dlatego bawimy się. skakanka. tworzą typowe tematyczne zabawy z lalką lub innymi zabawkami. bo daje tylko upust nagromadzonej energii w naśladowaniu czynności dorosłych. zasłyszanych opinii na dany temat zabawy. Dlatego też jako pierwsza rozwojowa forma życiowa zabawa występuje w przedszkolnym okresie kształtowania się warstwy biologicznej. Huizinga)Okazuje się jednakże. nazywana teorią nadmiaru energii. Ktoś trafnie określił. opiekowania się lalkami czy figurkami zwierząt. Rozwojowe formy życiowe przez aktywność własną wychowanka manifestują działanie i rozwijanie się jego czynników osobowościowych. a przede wszystkim przez fantazję i grę wyobraźni stwarzają świat urojony iluzji. ponieważ występuje w kulcie religijnym. rozwijające mięśnie. lepienie. rzucanie przedmiotów. która odrealnia i ożywia. którym tylko wiele rzeczy wolno robić. by wyjaśnić jej sens i znaczenie. nauczycielka i dzieci. Natomiast teoria pozytywistyczna H. stąd nawet człowieka określono jako istotę igrającą {homo ludens . grzebanie jam. przy tym bierze udział przeżycie uczuciowe. gdyż na dostępnych im zabawkach . ruchy i zręczność. w którym odtwarzają życie dorosłych. tworzący zrazu naiwne ideały dziecięce. Wreszcie zwrócono uwagę na to. w kolej) mają charakter grupowy i dialogowy. aby nie wyrodniały. pierwszy czynnik osobowościowy. wcielające się . uniemożliwia dalsze osiągnięcie normalnego rozwoju człowieka. poety niemieckiego (zm. w dom. w wojsku i pracy itd. samochodem czy samolotem. Teoria zaś kompensacji A. że zabawa jest użyteczna biologicznie. Teoria romantyczna Fr. Zabawy iluzyjne. w sztuce. że zachodzi zasadnicza różnica w funkcji rozwojowej i kształcącej zabawy u dziecka przedszkolnego. którymi wychowawcy powinni przede wszystkim pokierować. wycinanie..

zręcznościowe. tego. W szkole herbartowskiej. lecz dokładnego zrozumienia rzeczy otaczających i zwykłych przez drobiazgową znajomość szczegółów i poznanie przyczyny lub sposobu ich działania. że zorganizowana systematycznie nauka szkolna i zajęcia praktyczne mogą nie pociągać ucznia. energii i zdrowia organizmu. jedne naturalne i samorzutne (jak u Deweya) lub nabyte i wywoływane (jak w szkole herbartowskiej). musztra. jeśli nie jest kierowana przez wychowawców. W następnym okresie rozwoju dziecko szkolne odróżnia rzeczywiste od zmyślonego. Właśnie zabawa przechodząc stopniowo zmiany nasyca się coraz bardziej elementem poznawczym i przemienia się w dociekanie. traktowane przez dorosłych jako śmieci. grupowania ich i klasyfikowania. Przeciwnie nowa szkoła Deweya i jej progresywizm pedagogiczny stawiały na samorzutną aktywność dziecka jako właściwą postawę nauczania przez działanie ręczne zgodne z zainteresowaniami dziecięcymi. ku okolicom kraju i świata. jak przy oglądaniu obrazków w książce czy w filmie. ponieważ trzeba najpierw starać się wprowadzić samorzutne zainteresowania dziecka w mury szkolne. które służą do podsycania żywotności. nie zjawisk nadzwyczajnych i sensacyjnych.w imponującą dziecku postać dorożkarza. a nie kształcącą i rozwojową jak zabawy dziecka przedszkolnego. Aktywność dociekaniowa dziecka zaczyna się od tworzenia zbiorów. pojawiają się już inne formy zabawowe. jak kolorowe papierki. estetyczny. wnioskowanie. Początkiem jego jest jeszcze zbieractwo dziecka przedszkolnego. ku technice i wytworom ludzkiej kultury. pamięć. zwróconej na zewnątrz ku przyrodzie martwej i żywej. skupionej uwagi. dlatego też problem zainteresowań sam przez się nie rozstrzyga sprawy skuteczności nauczania. świecidełka. spostrzeganie. a nie ulegały przerażeniu i lękom. guziki itp. dotyczącej nie samej zmienności zjawisk. Jest to druga z kolei forma życiowa związana z warstwą psychologiczną. dobroć dla zwierząt u Kopciuszka) i co jest złe. co jest dobre (pracowitość. jednakże bez zabawowego infantylizmu i walki z rozwijaniem rozumu i wiedzy ludzkiej. które zaspokajają instynkt posiadania rzeczy na własność i służą do stałego z nimi obcowania. sport. spekulatywny. które dotyczy „skarbów" dziecięcych. wyrasta z bajek i zabaw iluzyjnych. w co wpadła skrajna szkoła nowa zwalczająca intelektualizm moralny Herbarta. inteligencja. a nie bawić się dziećmi. Działo się to wbrew teorii samego Herbarta. ale w warstwie biologicznej. że nauka i zajęcia praktyczne w domu i w szkole zajmują miejsce zabawy w życiu dziecka szkolnego. który wprowadził do nauczania pojęcie zainteresowania (interes empiryczny. w której przejawia się potrzeba zaspakajania ciekawości intelektualnej. by się nie bawiły w pijanych. ale sama nauka automatycznie nie zastępuje pierwszej formy rozwojowej zabawy w życiu dziecka przedszkolnego. Zabawa ta jednak może wyrodnieć i dziczeć. odpadki. jak pamiętamy. ponieważ często sądzi się. do werbalnego zapamiętania podawanego materiału. Dociekanie więc to taka własna aktywność działaniowa i umysłowa dziecka. nawet trzeba bawić się razem z nimi. przy biernej postawie ucznia. Zainteresowania jednakże mogą być różnorodne. turystyka. tańce. wyraża się w kolekcjonerstwie. b) Druga forma życiowa dociekania w warstwie psychologicznej jest mniej opracowana teoretycznie. pod przymusem stopni i kar cielesnych. porównywania i zestawiania ze sobą podobnych rzeczy. w której rozwój inteligencji i rozumności dziecka jako swoistego czynnika osobowościowego wyraża się w ciekawości poznawczej. które mogą zaszkodzić zdrowiu nerwowemu. zaistniała taka sytuacja. przyglądania się im i dociekania poznawczego ich właściwości. . Trzeba więc dzieciom podsuwać wartościowe tematy. że praktycznie biorąc nauka była wtłaczana zgodnie z programem. Czasami te wczesne ideały dzieciństwa realizują się w dalszym życiu przy wyborze zawodu. Takie dociekanie jako życiowa forma rozwoju wymaga stałej obserwacji wciąż powtarzanej. interes społeczny i religijny) i nawoływał do budzenia w uczniach wielostronnych zainteresowań. oczyszczać baśnie ludowe z duchów i upiorów. stają się więc bezużyteczne w rozwoju. Dociekanie więc stanowi podstawę rozwojową skutecznej nauki w szkole. Zdarza się jednak. Dzięki temu kształtują się podstawowe funkcje poznawcze. tj. albo przez wykorzystanie aktywności dociekaniowej dziecka na lekcjach lub też przez budzenie głębszego dociekania problemowego u dzieci odpowiednią metodą szkolnego nauczania. jeżeli właśnie dziecko nie powiąże własnego zainteresowania z przedmiotami szkolnego nauczania. nie interesować go. jak uwaga. strażaka czy lotnika. życzliwości dla drugiego człowieka. Tymczasem kolekcjonerstwo dzieci szkolnych polega na powstawaniu jednolitych już zbiorów. rozwijającej się w dalszym ciągu. kim chciałoby ono być. jak zabawy i gry ruchowe. Można to uczynić albo przez uzgodnienie programu nauki i zajęć praktycznych z budzącym się samorzutnie dociekaniem poznawczym u dziecka szkolnego. gimnastyka. aby dzieci przez bajkę nabywały pojęć moralnych. lecz coraz częściej mają funkcję rozrywkową.

pozostawiają ślad w psychice w postaci przyzwyczajenia do szukania łatwej przyjemności w zabawie lub dociekaniu. jak karty. To szczególne znaczenie wychowawcze pracy dopiero w warstwie społecznej wyjaśnia sytuacja rozwojowa tego okresu . ludzi. przy tym przewaga trudu i potrzeba systematycznych starań może przeważyć przyjemność płynącą z dociekania i zahamować zainteresowanie zebraną kolekcją. c) Pod koniec kształtowania się podstaw warstwy psychologicznej formy dociekania są coraz bardziej nasiąknięte elementami wysiłku tak fizycznego. mianowicie w pracę. gdy staje się samorzutnie formą trzeciej warstwy socjologicznej. zaspokajająca żądzę przygód i chęć poznania krajobrazów. haftowanie lub częściej . 85. Rozpoczyna się więc pożeranie książek podróżniczych.roboty na drutach. U dziewcząt zaś podobne dociekanie działaniowe obejmuje zapał do robótek ręcznych. Błońskiego uważała. do czego wychowanek dotychczas zawsze był gotów i chętnie się temu oddawał. Wreszcie niemożność czynnego zaspokojenia dociekań krajoznawczych wywołuje formę zastępczą . Tymczasem w nowej warstwie socjologicznej rozwoju samorzutnie pojawia się potrzeba szukania oparcia i uznania w grupie rówieśników. Jednakże obydwie te formy życiowe. która rozwija i kształci wychowanka na tle jego potrzeb uspołeczniania się. Wszystkie wymienione rodzaje dociekania wymagają kierownictwa wychowawczego. gwoździe. Praca ma więc szczególne znaczenie wychowawcze. rzemieślniczej. technicznej czy produkcyjnej ma największe znaczenie wychowawcze. który rodzaj pracy zręcznościowej. Spór dotyczy więc tego. Natomiast szkoła pracy rzemieślniczej jak stolarstwo. maj ster kowaniem czy czytelnictwem dotychczasowym. szachy. trybiki. które musi być wychowawczo pokierowane w pracowniach modelarskich. że najlepiej wychowuje i kształci bezpośredni udział ucznia w produkcji fabrycznej czy rolnej. zapoczątkowana jako system szwedzki. a właściwie włóczęga po okolicy czy po całym kraju. a rozwinięta w Polsce przez inż. liści. bądź też hodowla roślin doniczkowych u dziewcząt. Władysław Przanowski i jego dzieło. Jednakże istnieje spór co do rodzaju pracy. Przanowskiego w programie robót ręcznych jako odrębnym przedmiocie nauczania szkolnego. indiańskich. następnie historycznych (Trylogia Sienkiewicza) aż do powieści psychologiczno-młodzieżowych. A m b r o z i e w i c z . czy nie będzie dla niego rozwojową formą życiową pracy. albo głośna szkoła pracy produkcyjnej P.czytelnictwo. Inny rodzaj dociekania tworzą hodowle zwierząt. które w marzeniach mają służyć do majstrowania jakiegoś przyrządu lub machiny. guma do procy. gry umysłowe. szkoła pracy Kerschensteinera). wreszcie gry losowe i hazardowe. Praca i jej wielostronne znaczenie tak dydaktyczne w procesie nauczania. ponieważ szybko wygasają i mogą hamować tym rozwój psychiczny. zasuszonych kwiatów. jeżeli w średnim wieku szkolnym nie stanie się on aktywnością własną ucznia. jak szydełkowanie. W dalszym ciągu rozwoju warstwy psychologicznej pojawiają się pochodne formy dociekania w postaci gier z określonymi regułami jak gry harcerskie na spostrzegawczość. trudem i stałym obowiąz- kiem zamienia się wreszcie w trzecią rozwojową formę życiową. wysiłkiem spełnianym pod przymusem. W kieszeniach chłopców w tym okresie gromadzą się zbiory materiałów. Formą dociekania u chłopców staje się majsterkowanie. jak i umysłowego. np. folkloru. stworzyła pierwszy odrębny „kierunek praktyczno-techniczny przy zachowaniu treści ogólnokształcącej" 62 . niekiedy banknotów. jak króliki lub gołębie u chłopców z przedmieścia. które nie mają już znaczenia kształcącego. że każdy rodzaj pracy może stać się udręką niewolniczej roboty. rzek. mchów. sprężyny budzika. uprawianą hodowlą. Innym jeszcze rodzajem dociekania jest turystyka. części mechanizmów lub narzędzia jak szkło powiększające. W. jak też wychowawcze dla wyrabiania cech charakteru zostały w teorii pedagogicznej dawno docenione (np. najczęściej zaś znaczków pocztowych i związanych z nimi dociekań filatelistycznych. cowbojskich. Warszawa 1964 .Zaczynają się one od zbierania muszelek. czy w grupie 62 s. Dociekanie przenikane stopniowo wysiłkiem. ale też mogą się przyczyniać do wykolejenia wychowawczego. potem pojawiają się zbiory obrazków. przez które dziecko już przeszło. potem przygodowych. czyli zręczności. minerałów.wychowanek wyrósł już z zabawy dziecięcej i z wieku bajek i zaczyna przerastać dociekanie. która by najbardziej skutecznie wpływała na rozwój wychowanka. Teoria slójdu. czasem motyli wbijanych na szpilki. wyrabianej przez prace ręczne. miast. ślusarstwo czy kowalstwo dla ilustrowania samodzielnie wykonanymi przez uczniów modelami przerabianych w szkole tematów nauki. sznurki. Okazuje się w rzeczywistości. lotniczych i innych. jedynie pełnią funkcje rozrywkowe. pocztówek. W.

wypraw. Zresztą proces twórczy w każdej dziedzinie kultury przebiega w podobny sposób. w której dochodzi do głosu dalszy czynnik osobowościowy wolnego wyboru woli między łatwą dziecinną przyjemnością a przyjemnością powysiłkową. a nawet męczącym próżnowaniu na interesujących zajęciach dociekaniowych. Podstawy pedagogiki (tl. Zjawisko lenistwa szkolnego. gdyż wszelkie grupy społeczne stawiają jako warunek udziału i uznania za członka wykonywanie wspólne zadań i przyjętych obowiązków. Z psychologii szkolnego lenistwa. Wszelkie więc formy pracy ręcznej czy umysłowej. nieskore do roboty i leniwe. wynikające z uzdolnień i talentów. gdyż każda z nich może jeszcze rozpadać się na odrębne kierunki zainteresowań. na lekcjach. jak rozumienie i rozumność osobista. Dlatego też nie może być sporu o to. W ten sposób praca nie narzucona. lecz podejmowana dobrowolnie jako aktywność własna. na wylot poznaną robotą. gdyż natrafia na opory wewnętrzne. fizycznej. aby proces wszechstronnego rozwoju od warstwy socjologicznej dźwignął się na wyższy stopień. O b o r s k i . polityka czy sztuka. przy równoczesnym chętnym. wynikająca z czynników osobowościowych wychowanka. zleconej przez grupę. wartościowanie i ocena dodatnia pracy oraz wolność decyzji wzięcia na siebie odpowiedzialności wobec grupy.) wyrabia się siła woli. Spełnienie tych wszystkich prac. W wyniku zaś podejmowania wysiłków różnych rodzajów pracy (umysłowej. który jednak niespodziewanie przynosi wielkie zadowolenie. czy pomocy wzajemnej. W związku z tym nie nęci już teraz zabawa i dociekanie w pojedynkę. której chciał być członkiem. Podejmowanie wysiłków dla zadowolenia postulatów grupy społecznej nie przychodzi wychowankowi zbyt łatwo. które teraz sobie zaczyna wychowanek uświadamiać. gdy przepełnia go poczucie spełnionego obowiązku i gdy spotyka go za to nagroda i uznanie ze strony grupy. bądź też silna wola. lecz w grupie na równi z innymi. P. Przyjemność ta nie zjawia się w trakcie samego wysiłku. I tak rodzina wymaga pomocy w pracach domowych. szkoła żąda stale pracy umysłowej na lekcjach i odrabiania zadań. staje się rozwojową formą życiową. gdy wychowanek może zasłużenie odpocząć. handlu. bójek z konkurentami itd. Warszawa 19352 s. rozwija człowieka społecznie wartościowego i dojrzałego. które z podstawowych dziedzin kultury ma pierwszeństwo i jest ważniejsza w rozwoju człowieka od innej: nauka. lecz pod przymusem i z konieczności. o63 panowani jeszcze lenistwem . pracy. zrozumiane przezeń znaczenie pracy w grupie społecznej powoduje to. 45-55. . dlatego twórczość jako dalsza forma aktywności własnej wychowanka stanowi czynnik jedynie rozwijający i kształcący jego osobowość. Lenistwu szkolnemu przeciwdziałają bądź to rozwinięte zainteresowania dociekaniowe ucznia. a nie stawała się mechaniczną i nudną. Na tym tle ruchliwe i czynne dotychczas dziecko staje się ociężałe. potęguje się na przełomie między psychologiczną i socjologiczną warstwą wychowania około 10 roku życia. Płyną one z dotychczasowego przyzwyczajenia do szukania dziecinnej przyjemności w beztroskiej i swobodnej zabawie lub dociekaniu przy ulubionym kolekcjonerstwie. tracąc dotychczasowe łatwe źródła przyjemności w zabawie dziecięcej i w dociekaniu.rodzinnej i szkolnej. przy pomocy której wychowanek coraz łatwiej może pokonywać opory wewnętrzne i opanowywać lenistwo. by była stale kształcąca. zadań. Niełatwo to członkostwo w grupie przychodzi. gdy czuje swą zdolność i moc do pokonywania trudności. ekonomika. H e s s e n . chociaż zdarzają się uczniowie z silną wolą. odkrywa prawie nagle nowe źródło radości po wykonaniu trudnej. Z punktu widzenia wychowawczego kierunki rozwoju kulturotwórczego są sobie równorzędne i mają ten sam zasadniczy walor. rozkazów wymaga od wykonawcy natężonego wysiłku i trudu. To właśnie twórcze czynniki osobowościowe kształtują teraz tę wyższą rozwojową formę życiową. Opory pochodzą także z wrodzonej człowiekowi niechęci do wysiłku wykonywanego nie z zainteresowania. W ten sposób wychowanek w trzecim okresie rozwoju. 120-125. grupa koleżeńska zaś postuluje wierność i solidarność w podejmowanych akcjach czy to zabawy. Lublin 1948 s. d) W warstwie kulturologicznej pojawiające się uczulenie wychowanka na głębsze wartości zawarte w dziełach kultury pozostaje w związku z nową formą aktywności własnej w postaci twórczości. technika. prawo. lecz dopiero na końcu. Jednakże praca zespołowa wychowanka musi być kierowana przez wychowawców. majsterkowaniu czy czytaniu zaciekawiającej powieści. z ros. np. że praca staje się jego aktywnością własną. 64 Ks.). obowiązków. Ukierunkowanie prób twórczych warunkują dotychczasowe zainteresowania. rzemieślniczej czy produkcyjnej powinny być coraz bardziej przeniknięte twórczością64. 63 Właśnie w trakcie intensywnego uspołeczniania się wychowanka w trzeciej warstwie socjologicznej. S. organizacyjno-społecznej itd.

lecz popycha do racjonalnej realizacji. Tenże.Oryginalny proces twórczy zwykle zaczyna się od tzw. które w grze skrzypiec nie słyszy „pocierania końskiego ogona o baranie kiszki". 2 s. intuicyjnie odczutą prawdę. dopatrujące się w płótnie powalanym farbami harmonii barw lub obrazu 6 5 . np. Wynikiem tego powstaje ukształtowany typ człowieka zabawy. Warszawa 1964 s.. za odpowiadające osobistej postawie twórczej. W związku z tym w warstwie czysto duchowej kształtuje się określony typ światopoglądu. Powstaje wówczas „słyszenie kulturalne". z której wynurza się dręczący problem. Od tej chwili dręczący problem nie ustępuje. np. 68. cyt. tenże. pozytywistycznego (walki o byt i bogacenia się). by rozwiązać zagadnienia zgodnie z własnymi założeniami. 135-139. pracy lub idea hedonistyczna zabawy ciągłej i rozrywki. literackiego czy technicznego itp. Wychowanie człowieka w zmiennej społeczności. którą staje się głębsze przeżycie światopoglądowe. Tak np. teleologiczne. Jest to uznanie jakiegoś stanowiska w danej dziedzinie kultury za własne. bądź też pospolitego materializmu życiowego (luksusu i relaksu). swojej ojczyzny duchowej odrzuca się wszelkie inne poznane kierunki i prądy. Ludzie teraźniejsi i cywilizacja przyszłości.. (W:) Encyklopedia Wychowania. wynikające z natury człowieka mądrego. „dialogu kulturalnym". dz. Po etapie zarysowania się koncepcji jako początkowego pomysłu z planem działania rozpoczyna się drugi etap twórczości zwany „wędrówką duchową". M y s ł a k o w s k i . 723. Rozpoczyna się wtedy czwarty etap twórczy . por. że w znanej rzeczywistości uchyla się nagle jakby „zasłona Mai". jaki zgromadziły podejmowane próby rozwiązywania nurtującego jednostkę problemu filozoficznego. własnej koncepcji poszukiwań twórczych. liberalnego (twórczości naukowej i kulturalnej). prawdę. kogoś zaś pociąga materializm Demokryta lub realizm myślenia Arystotelesa. Polega ona na zainteresowaniu się dotychczasowym dorobkiem kultury. 2 s. lecz chwyta melodię i jej liryzm albo zachodzi „widzenie kulturalne". e) Piąta warstwa czysto duchowa rozwija się pod wpływem odrębnej formy aktywności własnej człowieka. zaczynają docierać do problemu źródeł bytu. jego początku i końca.. „Wstrząs kulturalny" to pojawienie się wrażliwości na coś. idea walki. bohaterskiej odwagi ratowania innych. t. 65 . W ten sposób twórczość jednostki pogłębia się i wnosi nowe. które w wielkim skrócie i błyskawicznie ukazuje drogę rozwiązania danego problemu naukowego czy artystycznego. O sprzecznościach i jedności wychowania. np. Zagadnienie twórczości. inne ujęcie procesu twórczego. M. 217-244. Dochodzi w nim do głosu już pełnia wydobywającej się duchowości ludzkiej wraz z otwartością na zagadnienia transcendentne i metafizyczne. dz. jak uchwycić i zrealizować ujrzane piękno. tworzącej się pod wpływem intuicji. Pytania poznawcze. Albo jednemu w zagadnieniach estetyczno-literackich podoba się romantyzm. 161-242. bogini ułudy zmysłowej i odsłania głębię rzeczywistości. np. pracy. s. Istota zaś „wstrząsu" polega na tym. Dzięki temu rozbudowuje się synteza światopoglądu osobistego. (W:) Wprowadzenie do sakramentów świętych. moralnego lub politycznego itd. jak wiemy z nauk światopoglądowych w pedagogice. s. 66 Z. nazywane natchnieniem. Poznań 1962 t. W trakcie zapoznawania się z dokonanymi osiągnięciami rozwiązań następuje trzeci etap „odkrycia ojczyzny duchowej". cyt. wielkości człowieka. chrześcijańskiego (miłości Boga i bliźniego). 67 F. dobro lub inną wartość w dotychczas znanych i nawet banalnych rzeczach. ks. Równocześnie końcowe etapy twórczego procesu doprowadzają do zogniskowania nurtu twórczości na zagadnieniach znalezienia idei przewodniej życia wychowanka i w przyszłości jego światopoglądu. walki lub typ człowieka dobrze wychowanego 67 . oszroniałych drzew. Pedagogika ogólna. bądź też idea heroiczna miłości. Może to być..krytyki i przezwyciężenia nieprzyjętych rozwiązań problemu.. Warszawa 1933. „wstrząsu kulturalnego". oryginalne osiągnięcia do dorobku cywilizacyjnego ludzkości 66 . w której źródła bytu jako Absolut filozoficzny będą ujęte w kształt nadany przez twórczo wypracowaną przez jednostkę ideę przewodnią swojego życia. genezy i celu świata i życia. S. a następnie przechodzi przez cztery etapy. czy przeżyte w danej sytuacji życiowej dobro. dz. D y b o w s k i . s. Z określeniem własnego stanowiska. cyt. 145-250. Podstawy pedagogiki. 41—42. który negując propozycje rozwiązań przyjmuje jednakże problematykę stawianą przez obce stanowiska i stara się ją włączyć do swojego problemu. innemu talentowi przypada do gustu maniera pozytywizmu lub naturaliz- mu itd. polegający na tzw. H e s s e n. Otóż w momencie ukazania się problemu zwykle następuje mniej lub więcej uświadomione olśnienie. Z n a n i e c k i. co nagle odsłania swe piękno. socjalistycznego (walki rewolucyjnej i pracy produkcyjnej). 1 cz. w problemach filozoficznych komuś przemawia do przekonania idealizm platoński.

Nie ma Boga!" Ps 52. To spotkanie z istniejącym Bogiem żywym. dziękczynną czy pochwalną. które jako „bojaźń Boża" stają się początkiem mądrości (Ps 110. Das Heilige. który prowadzi do misterium fascinosum.). myślnej czy czynnej modlitwy.28). wynikający z kontemplacji i czci odnoszącej się do Absolutu. czy to jako odwieczna materia. Tak więc modlitwa tworzy rozwojową formę życiową w warstwie czysto duchowej. nie tylko odpoznane prawdziwie lub fałszywie. Przy tym prawo modlitwy (ius orandi) ma tak wielkie znaczenie. uwielbienia analogiczne do religijnej modlitwy jako głębszego przeżycia światopoglądowego. Gotha 192513. . Stąd głębsze przeżycia światopoglądowe w swej zadumie metafizycznej ma charakter modlitewny i religijny. czyli misterium augustum jako poczucia wzniosłości i uwielbienia69. S c h e l e r . czy kultury może być deifikowana i zająć miejsce należne prawdziwemu Bogu. sława. człowieka. jak to widzieliśmy w systemie pedagogiki chrześcijańskiej. kobieta lub idea filozoficzna materii. Równocześnie z bojaźnią wyrasta podziw dla piękna i mądrości Boga. będąca w nieustannym ruchu lub jako duch rozlany w przyrodzie i twórczy {Deus sive natura . jak i liturgicznej. Struktury rozwojowe człowieka Teoria warstwicowa wychowania zajmuje się nie tylko procesem ilościowego rozwoju poszczególnych warstw.(tł. a więc od świadomej metanoi jako pokuty i zmiany sposobu myślenia.2). Von Ewigen im Menschen. ale odpowiedzialnie z całym przekonaniem przeżyty prawidłowo teistycznie lub zdeformowany ateistycznie.Rozbudowa każdego typu światopoglądowego zarówno o charakterze świeckim czy religijnym. Przede wszystkim modlitwa staje się formą życiową chrześcijanina rozwijającą religijny stosunek do prawdziwego Boga żywego. który zło karze. Świętość. a dobro nagradza samym Sobą. R. będąc rozmową z Bogiem. rozpoczynający się od nawrócenia się ku Bogu. prawdziwego światopoglądu Absolut filozoficzny jako osobowa Istota wszechmądra i dobra staje się Bogiem żywym. Ale niezależnie od treści i pojmowania Absolutu osoba ludzka. W prawdziwym światopoglądzie chrześcijańskim modlitwa występuje w całej pełni możliwości i rodzajów. s.10). czy publicznej i społecznej. w którym „żyjemy. które wiąże się 69 M. potęguje przeżycie majestatu i mocy Bożej. że człowiek nie może być konsekwentnym ateistą 68 . czy też jako Istota najwyższa wszechmądra i dobra. W innym wypadku.Spinozy). zostają nie tylko odkryte przez rozwijającego się człowieka ze stwierdzeniem. Źródła bytu bowiem pojmowane. błagalną. że przyczynia się do rozwoju prawd dogmatycznych i wyprzedza prawo wierzenia (ius credendi). Ma rację więc Max Scheler. nazwane misterium tremendum. jest odpowiedzią wiary na prawdy objawiającego się w ludz68 kości Boga. dociekanie. gdy głosi. teistycznym czy ateistycznym odbywa się zawsze poprzez głębsze przeżycia światopoglądowe. czyli religijność jednostki ludzkiej przechodzi bowiem pewien cykl rozwojowy. Leipzig 1923. jednakże zawsze proces deifikacji idei naczelnej pociąga za sobą te same ludzkie postawy czci. ale idea ujmująca źródła bytu filozoficznie zostaje deifikowana. poi. Modlitwa chrześcijańska. zdeformowanego poglądu na świat. bogactwo. z konieczności wpada w poczucie zależności i stosunku religijnego doń. wyrażającego się zawsze analogicznie przeżyciem modlitewnym. z których cały świat i ludzkość pochodzi. praca i twórczość. że źródła bytu istnieją. Szczególnie w wypadku kształtowania się naturalnego. dla którego wszystko żyje („A Bóg nie jest [Bogiem] umarłych. a w treści swojej może być modlitwą pokutną. podobnie jak w warstwach wcześniejszych zabawa. każda rzecz stworzona i przygodna. 3. czyli tajemnicą lęku i bezsilności wobec Potęgi nieskończonej. które mają charakter poważny i podniosły. musi wziąć fałsz za prawdę lub odwrotnie w prawdzie widzieć błąd. ducha. przybiera różne formy: ustnej. przez które wychowanek musi przejść. Warszawa 1968. wreszcie rozwija się etap najwyższy przeżycia miłości i poddania się woli Bożej. ale także zwraca uwagę na proces jakościowego dojrzewania każdego podłoża. uczucia pociągającego. jak władza. Problem teologiczny boskości (divinum) w warstwie czysto duchowej może być światopoglądowo różnie rozwiązany. O t t o . odkrywając ostateczne źródła bytu. Właśnie religia polega na osobistym stosunku do Boga. by rozwijać pełnię swego człowieczeństwa. poruszamy się i jesteśmy" (Dz 17. lecz żywych. musi bowiem być ubóstwiona. Człowiek bowiem jako istota wolna może się mylić i jeśli nie postępuje jako istota równocześnie mądra („Powiada głupi w swoim sercu . bo wszyscy dla Niego żyją" Łk 20. Przeżycie zaś od strony subiektywnej tej postawy.38). tak indywidualnej. 198.

Greka Hipokratesa (V w. bo już w głębokiej starożytności. światopoglądowych i kulturowych elementów. pyknika (budowa 71 S. przed Chr. czynnik rozumowy i poznawczy prowadzi do mądrości. Przybywa tu z każdą wyższą strukturą większy udział duchowości ludzkiej. a) Najwcześniej. zachowanie się i postępowanie jednostki. melancholików (łagodne usposobienie i powolność). Warszawa 1958. sanguis). Stąd teoria warstwicowa kładzie nacisk w progresji wychowawczej na pełny rozwój struktur począwszy od temperamentu i indywidualności.z celowością rozwojową danej warstwy. po Chr. osobowości i strukturze światopoglądowej kończąc. własnego temperamentu i indywidualności nie możemy się nigdy pozbyć). Obecnie przyjrzyjmy się dojrzewaniu człowieka od strony wytworów.) o wilgotnościach (humores) w ciele ludzkim pomieszanych ze sobą. wśród których arystotelesowski logos. dz. Doskonalenie struktur rozwojowych polega na tym. To znaczenie moralne struktur rozwojowych w postępowaniu i życiu człowieka uzasadnia potrzebę ich bliższego poznania naukowego w pedagogice. a na zmysłowych formach poznanie wyższe. czyli organizuje funkcje danej warstwy. Każda warstwa dojrzewając wytwarza własną strukturę rozwojową. Typy zaś temperamentu uzależnia się dziś od konstytucji budowy ciała: astenika (budowa wąska). budując na pojęciach konkretnych ogólniejsze. Nie wolno więc zastępować logosu tj. jak to robi emocjonalno-woluntarystyczna pedagogika „nowego wychowania". phlegma). z niem.lub krótkotrwała). na które składają sią: a) sposób reagowania (reakcja szybka lub powolna) oraz b) siła i czas trwania reakcji (długo. Jednakże i w tej dziedzinie wkracza „losowość" rozwoju coraz szerszej i głębszej wiedzy ludzkiej. Proces wychowawczy i jego struktury. z wykluczeniem jej wyższych. Wundt w XIX wieku sprowadził podstawę podziału temperamentów do czterech kombinacji. a na charakterze. E. Od strony rozwoju wychowawczego człowieka konieczny jest rozwój wszystkich struktur i cech osobowościowych pełnej duchowości ludzkiej. u innego wola lub uczucie. poznaną strukturą rozwojową człowieka był temperament. Najsilniejsze z nich zaczynają podporządkowywać sobie słabsze składniki i w ten sposób kształtuje się nowy układ. cyt. II p. . Psycholog W. śluzu (gr. s. K u n o w s k i. charakter. do czego kolejno przejdziemy. czarnej żółci (gr. do której kolejno należą: temperament. w warstwie psychologicznej u jednego wychowanka może brać górę inteligencja. Stąd pochodzi klasyczny podział temperamentów na sangwiników (żywe. który nazywamy strukturą rozwojową. Tak np. indywidualność. proces jakościowy rozwoju polega na integracji. Współcześnie medycyna wiąże temperament z postawą uczuciową i tempem psychicznym jednostki 7 1 . wiązał się z teorią starożytnych lekarzy. ojca medycyny i Rzymianina Galenusa (II w. staje się coraz bardziej ludzkie. Dopiero ta harmonijna rozbudowa całej wiedzy ludzkiej warunkuje wzrost życia 70 moralnego i społecznego. jako „inteligentnej duchowości". dołączają się stopniowo cechy osobowościowe. określanego jako życie duchowe ludzkości. Rozwój zaś coraz wyższych struktur integruje. Ponieważ każda struktura tworzy układ rozwiniętych już składników podłoża. zimnej żółci (gr. Sam termin. zmienne reakcje. filozoficzna i teologiczna wiedzy. Jak już wiemy. czyli od poziomu wykształcenia ogólnego. I odwrotnie nie należy zadowalać się rozwijaniem wyłącznie logosu. w których się ono wyraża. Psychologia lekarska (tł. 1). które organizując układ mogą nadawać mu kierunek intelektualizmu w pierwszym wypadku. czyli całkowaniu się rozwiniętych ilościowo części składowych podłoża (patrz cz. flegmatyków (obojętność uczuciowa i nieruchawość). włącza w całość działanie struktur wcześniejszych. Na skutek tego ostatecznie poziom kultury i moralności narodów zależy od „poziomu umysłów" członków społeczeństwa. w której obok strony matematycznej. znaczącego mieszać coś ze sobą. chole). woluntaryzmu w drugim lub sentymentalizmu w trzecim. K r e t s c h m e r . na skutek czego postępowanie człowieka w sposób naturalny doskonali się i szlachetnieje. 205. choleryków (wybuchy silnych uczuć). ale z przewagą bądź to gorącej krwi (łac. odwracalne i logiczne. rozumności wyższą duchowością. przyrodniczej i technicznej równolegle powinna się rozwijać także strona humanistyczna. osobowość oraz struktura światopoglądowa 7 0 .). a coś przybywa ze struktury wyższej. jak to czyniła „szkoła stara" XIX wieku lub tendencje epigonistyczne. III rozdz. dlatego też struktury są dynamiczne i regulują działanie. słomiany ogień). wyrażającym energię życiową lub żywotność organizmu. oparte o operacje formalne. że w każdej z nich coś na trwałe pozostaje ze struktur niższych (tak np. pochodzący od łacińskiego wyrazu temperare.). melajna chole) lub flegmy. gdyż wówczas akcent przesuwa się ze sfery intelektualnej na uczuciową i wolicjonalną.

szczególnie kiedy jednostka posiada zbyt żywy lub niewrażliwy temperament.typ słaby. dziedziczoną genicznie po rodzicach i wstępnych pokoleniach. G. Natomiast w zakresie funkcji emocjonalnych indywidualność pozytywna wyraża się w usposobieniu. skłonne do ujmowania pojęciowego. stanowi wielką trudność wychowawczą. b) W integracji warstwy psychologicznej powstaje struktura indywidualności jako istota odrębna i niepodzielna (łac. rozwijające szczegóły oraz indywidualności syntetyczne. wyróżniając w temperamencie. Wreszcie w zakresie dążeń i strony wolitywnej w indywidualności mogą wystąpić typy egoistyczne. Ponieważ typy reakcji umysłowej na poznawane rzeczy zależne są od rodzaju odziedziczonej inteligencji.mózg). przy rozwinięciu funkcji uczuciowych tworzy indywidualność sentymentalną (wiscerotonik opanowany uczuciami wygodnictwa od łac. ale już na wpół rozwinięta na drodze własnego doświadczenia i kształcenia w szkole. flegmatyk . także typy cyklotymiczne oscylujące między radością i smutkiem. nastawione na epikurejskie używanie życia oraz typy schizotymiczne.typ silny. aktywność oraz siłę reakcji 72 . indywidualności analityczne. Pawłów (choleryk . T a r n o w s k i . spokojny. J. przy wybujałych zaś funkcjach wolitywnych wykształca się na indywidualność woluntarną somatotonik o dużej sile i energii. która przejawia się w reakcjach emocjonalnych i w motoryce popędowej aktywności. Pende). nieśmiałe lub ironiczne wobec otoczenia. dążące do osiągania własnego interesu szawa 1963. Dlatego na tej podstawie należy określać temperament jako pierwszą strukturę w rozwoju warstwy biologicznej. usposobienie żartobliwe lub poważne itp. Trafnie to podkreśla typologia francuska Le Senne'a. Jedną stanowi tzw. trzy elementy: emocjonalność. nazywanym charakterem. Do usposobień można zaliczyć typy introwertyków. Dlatego też temperament tworzy stałą i trudno zmienną właściwość jednostki. często o surowej moralności i fanatycznej ideowości (E. Typologia intelektualnych indywidualności wiąże się z rodzajem wrodzonej jednostce reakcji umysłowej i jej osobistą postawą poznawczą w stosunku do świata zewnętrznego i jego strony zjawiskowo-pojęciowej. indywidualność negatywna. Kretschmer). War- . celebrum . atletyka (budowa muskularna) lub dysplastyka (budowa nieharmonijna) (E. Ks. uzależniają go od organizmu i jego poszczególnych składników biologicznych. zdolne do abstrakcji i rozmyślania. stąd też stosownie do tych rodzajów można wyróżnić w indywidualności także przeciwstawne typy. na podkreślaniu wyższości jakiejś cechy. sangwinik . Biologiczność temperamentu powoduje to. Indywidualność więc jest całościowym układem cech. podobnie jak teoria klasyczna. żywy.ciało). wyczuwające wnikliwie istotę rzeczy. ceniące korzyść i teoretyczne. działającej poprzez zmysły-analizatory na psychikę. soma . Kretschmer).indywidualność pozytywna.Le Senne'a. Ze względu na możliwość górowania jednych funkcji psychicznych nad pozostałymi w indywidualności tworzy się druga strona . individuum) jeszcze na wpół wrodzona ze względu na typ posiadanej inteligencji.wnętrzności). od gr. Sheldona: endomorfia (przerost narządów wewnętrznych i tkanki tłuszczowej). mesomorfia (przewaga tkanki mięśniowej) lub ektomorfia (rozwój tkanki nabłonkowej i nerwowej). indywidualności praktyczne. flegmatyki . dyspozycji i tendencji psychicznych jednostki. Te trzy zasadnicze rodzaje indywidualności psychicznej rozpadają się jeszcze na drobniejsze typy. zamykających się w sobie i ekstrawertyków towarzysko i beztrosko nastawionych na otoczenie zewnętrzne (C.typ silny. H. którą trzeba przezwyciężyć przez nadbudowanie nad nim wyższej struktury indywidualności. które może być optymistyczne z nadzieją na rozwiązanie dobre sytuacji lub pesymistyczne w stałym przewidywaniu najgorszego. 72 choćby to były piegi na nosie. hormonalnych (N. czy od przewagi gruczołów dokrewnych. Jednakże odróżniamy jakby dwie strony indywidualności. Jung). pobudliwy.typ silny. zahamowany). Wszystkie nowe typologie temperamentu. indywidualności realistyczne. stwarzające całości. jak indywidualności refleksyjne o skłonnościach do namysłu i intuicyjne.przysadzista). która reaguje odruchowo bez udziału inteligencji według swego typu temperamentalnego na każdorazowe przeżycie przykrości lub przyjemności. od układu nerwowego i przewagi pobudzania lub hamowania jak głosi I. która przy przewadze funkcji poznawczych staje się indywidualnością intelektualną (celebrotonik w terminologii Sheldona od łac. viscera . Ten czysto naturalny sposób postępowania. nastawione na konkrety w poznaniu i kontemplacyjne. od przewagi tkanek w ujęciu W. że jest on strukturą całkowicie wrodzoną. polegająca na celowym rozwijaniu przez jednostkę różnicy pomiędzy sobą a innymi. Typy charakteru według Heymansa . którą jednostka młodociana uważa za wyróżnienie i powód do dumy.

S k o w r o n . usposobienia oraz postawy dążeniowej. 119. nie kończy procesu doskonalenia moralnego. z ros. do zagadnień codziennego życia i do samego siebie. nie zawsze ze względu na swój egocentryzm jest godne człowieka. co znów stanowi drugą część charakteru tzw. część instrumentalną charakteru moralnego. krnąbrność 77 . cz. wykazując podstawowe cechy czynu etycznego. V p. II rozdz. III p. nastawioną na określoną hierarchię wartości i zasad dobrego postępowania zgodnie z przyjętą ideą moralizmu. Charakter tworzy więc zespół cech. własnoprawną 74 . obcoprawna. Właśnie charakter stanowi pierwszy wyraźny cel pracy wychowawczej nad wychowankiem. Charakter (W:) Materiały do nauczania psychologii pod red. jako stałe postępowanie moralnie dobre lub jako 73 czynna postawa wobec życia . 1 s. cz. albo charakter liberalny. jak też indywidualność jako charakter nabyty. II rozdz. zaczepne. wobec nauczyciela czy zwierzchnika) potrafi hamować bezpośrednie reakcje przykrego temperamentu (np. Wrocław 1957 2 s. 76 B. lecz przyjmowane w procesie socjalizacji rozwojowej z etosu społecznego i uznawane za własne. zanim przetworzy się w moralność autonomiczną. Warszawa 1964. rozumiany jako zespół zalet moralnych.. Wszystkie te określenia jednakże zgadzają się ze sobą w tym. III i IV. K l e s z c z y c k a . stałość i konsekwencja postępowania według przyjętej zasady moralnej. ponieważ jako wytwór procesu uspołecznienia wyprowadza wychowanka z biologicznego egoizmu samozachowawczego.lub przeciwnie typy altruistyczne. Zasady te nie są tworzone przez wychowanków. H e s s e n. Czynniki te tworzą tzw. albo też jako charakter socjalistyczny. N a w r o c z y ń s k i . cyt. IV p. które wypaczają charakter moralny S. 2). tworzący układ cenionych społecznie nawyków kolektywizmu. L. jak lenistwo. rozdz. także typy agresywne. Może to być więc charakter chrześcijański jako zespół cnót teologicznych rozwijających się na gruncie 4 cnót kardynalnych (por. Zasady nauczania. dlatego też szczególnie indywidualność negatywna może prowadzić do skrajnego indywidualizmu. kształtującą się w warstwie socjologicznej. brak zdyscyplinowania. skłonne do awantur. cz. Wołoszynowej. jak też z egocentryzmu i egotyzmu psychicznego. 75 Ks. S. gdyż łączy w sobie tak temperament. c) Opanowanie wybujałej indywidualności możliwe jest w rozwoju przez wyższą strukturę charakteru moralnego. P a s t u s z k a . pewne siebie i swej mocy lub typy nieagresywne. czy to jako zespół trwałych cech i dyspozycji psychicznych. z jednej bowiem strony kształtowanie się charakteru wychowanka w dalszym jego rozwoju zostaje zagrożone utrwalaniem się wad. Organizm a życie psychiczne. czy to jako swoisty układ woli. który musi być drogą uspołecznienia wychowanka pedagogicznie opanowany i przezwyciężony. 260-262. 3). patriotyzmu z internacjonalizmem. Jednakże charakter moralny osiągany przez wychowanka własną pracą nad sobą także ma skomplikowaną budowę. indywidualność określa postępowanie wychowanka w oparciu o integrację psychiczną reakcji umysłowej. lękliwe i bezradne (A. socjalistycznego stosunku do pracy i własności społecznej (por. seria 1 t. 77 L. 3). wykorzystując ich motorykę i energię w postępowaniu zgodnie ze swymi zasadami. W związku zaś z częścią kierunkową typologia charakteru moralnego zależy od systemu wartości i uzasadnień ideologicznych. że wynikiem i wyrazem działania charakteru staje się stabilizacja. Dzięki temu postępowanie wypływające z działania charakteru staje się świadome i dobrowolne. ofiarne i oddane dobru drugich. kłamstwo. Charakter człowieka. Charakter bywa rozmaicie pojmowany przez różnych autorów. Postępowanie oparte o charakter. kierunkową 76 . dlatego też przez inteligentne dostosowanie się do sytuacji (np. jednakże postępowanie takie. jako przystosowawcze tylko do warunków otoczenia. II rozdz. na skutek czego najpierw kształtuje się moralność heteronomiczna. będących produktem wysublimowanych instynktów (por. chociaż tak pożądane wychowawczo. . S. nazywany czasami charakterem wrodzonym. Podstawy pedagogiki (tł. Jak widzimy na podstawie przeglądu typologicznego. decydując o społecznej i moralnej wartości po73 74 stepowania. dz. podskakiwania w miejscu przy irytacji). ale istotną część tej całości stanowi charakter moralny 7 5 . Warszawa 1934 s. Struktura społeczno-etyczna charakteru jest już bardzo złożona.). Lublin 1962 2 s. 25-29. J. Podstawami jego działania są przede wszystkim: a) świadomość zasad moralnych postępowania jako wynik pouczania etycznego oraz b) silna wola wyrabiana drogą motywacji przez wykonywaną pracę i służąca tym zasadom w konsekwentnej ich realizacji przez pokonywanie w sobie oporów wewnętrznych i lenistwa. w których wyraża się osobisty stosunek wychowanka do innych ludzi. 352-357. Adler). który reguluje przejawy reakcji temperamentu i indywidualności. S z u m a n .

jak rozwój samoświadomości wychowanka. dążąc do ideału swej osoby zgodnie z postulatami moralności i prawdziwego poglądu na świat. indywidualną całość cech psychicznych i fizycznych niemowlęcia. zarysowanych na poznaniu i wartościowaniu zjawisk życia oraz na poznaniu i ocenie swoich możliwości. d) Wyraz „osobowość". Normatywne zaś widzenie tego pojęcia w etyce ujmuje osobowość jako ogół cech. 3-6. 4 s . czyli waloryzacja osoby. III p. 733-784. harmonijnej struktury duchowej z zachowaniem jej odmienności osobniczej. odpowiedzialną za postępowanie osobnika . musi rzutować sobie pewną linię rozwojową i wybrać wobec tego jej kierunek" 8 2 . Toteż człowiek taki musi mieć pewien stosunek do samego siebie. A Psychologkal Interpretation. Pattern and Growth in Personality. Osobowość w rozwoju swoim kształtuje się według pewnych wytycznych. . 1 cz. które jednostka powinna posiadać. do czego przyczynia się już nie charakter. A l l p o r t . II rozdz. normatywne 78 oraz rozwojowe. ich dyferencjacji i potęgowania się ilościowego siły działania.por. lecz punktu dojścia i oceny końcowego wyniku. dążenie do samowychowania. Allport początkowo określa osobowość jako „dynamiczną organizację w jednostce tych psychologicznych układów. dziecka czy dorosłego człowieka. Pedagogika ogólna (W:) Encyklopedia Warszawa 1935 t. empiryczne. dz. Ażeby więc odróżnić pedagogiczne ujęcie osobowości od wszelkich innych. której towarzyszą takie zjawiska wychowawcze. S. Później zaś jeszcze bardziej rozszerza poza przystosowanie społeczne do środowiska. 79 G. konstruujące nowe podstawy. IV p. ponieważ jest to struktura bardziej duchowa aniżeli charakter i rozwijająca się dzięki twórczemu przeżywaniu wartości kulturowych. Stawanie się więc pedagogicznej osobowości w procesie rozwijania się człowieka nie wynika bezpośrednio z rozrastania się cech psychicznych. 80 Tenże. 3). wprowadzony przez personalizm krytyczny na oznaczenie maksymalnego rozwoju osoby jako jedności celowo działającej (unitas multiplex. Stąd też trafnie chwyta rysy osobowości w ujęciu pedagogicznym następujące określenie: „Osobowość jest dziełem samokształcenia się w osiągnięciu pewnej spoistej. W ten sposób osobowość normatywnie ujęta dotyczy nie punktu wyjścia dla rozwoju. Grzegorzewska. Warszawa 1947 s. 82 M. z tą różnicą. nadające życiu kierunek. Podobne stanowisko do normatywnego w etyce występuje także w pedagogice. nauczyciela. wytworu. tenże. 48. jej indywidualności. K u n o w s k i . Personality. I rozdz. W. a więc nauką opisową o faktach i równocześnie nauką normatywną o tym. Empirycznie w psychologii osobowość znaczy każdorazową. Metafizycznie osobowość znaczy jaźń. 22 n. III rozdz. do losu swego. Wychowanie człowieka. K r e u t z. por. lecz wyższa konstrukcja rozwojowa osobowości twórczej. Tak amerykański psycholog G. traktuje osobowość rozwojowo jako strukturę wyższego rzędu i wytwór późniejszego etapu życia. Pojęcie psychologiczne osobowości ma więc charakter opisowy i ogólny. że pedagogika. przedruk (tegoż aut. M y s ł a k o w s k i . 5. W warunkach natomiast zmiennych i nowo tworzących się postępowanie człowieka musi być twórcze. Odznacza się ona samodzielnym dążeniem Z. jak w psychologii. Warszawa 1964 81 Wychowania. s. obecnie posiada szereg zróżnicowanych znaczeń na terenie filozofii. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1970 z. będąc nauką mieszaną. w czym charakter stanowi 80 moralną stronę osobowości. cz. 3). z drugiej zaś strony konsekwencja postępowania według przyjętych zasad moralnych najlepiej się udaje w określonych warunkach społecznej stabilizacji. utożsamianie się z idealną strukturą wartości. 17. 110-111. 167-192. Problemy badania świadomości młodzieży. rzutowania celów i działania". 78 M. wreszcie normalny lub wypaczony plan życiowy81 (por. cz. Znaczenie wychowawcze osobowości „ C h o w a n n a " 1938 z. nazywamy ją osobowością twórczą. cyt. które przejawiają się w zachowaniu i myśleniu jednostki. s. New York 1963 s. etyki czy pedagogiki. I p. poczucie godności osobistej i honoru. Występują tu ujęcia metafizyczne.. lecz powstaje z dążności do scalania się wewnętrznego. 2 s. wartościowanie samego siebie. że osobowość to zespół rozwijających się takich dynamizmów. cz.i mogą być pokonane tylko przez pracę samowychowawczą. podkreślając.) Wybór pism. 3). W ten sposób w czasie rozwoju warstwy kulturologicznej przez uwrażliwienie na wartości kulturowe tworzy się w wychowanku struktura osobowości jako żywa. integracji. New York 1937 s. co powinno w rozwoju być osiągnięte (por. duszę lub ducha jako substancjalny podmiot cech psychicznych. Osobowość nauczyciela-wychowawcy. które określają jej jedyne przystosowanie się do jej środowiska"79. aniżeli dzieciństwo szkolne i wiek dorastania. uzasadniony etyką i światopoglądem. psychologii. czym zbliża się do właściwego pojęcia indywidualności. zorganizowana całość i „ognisko wartościowania. do swego życia wewnętrznego.

chociaż współczesna cywilizacja techniczna urabia pełne typy osobowości o mentalności i postawach technicznych 84 . ale 85 Ks. buduje się przez całe życie od dzieciństwa przedszkolnego z jego światopoglądem magicznym. Początkowo uzdolniona intelektualnie młodzież. Paweł apostoł narodów . albo też typ człowieka walki czy pracy. 29 n. 3). I rozdz. życia i śmierci (por. estetyczny. przesądów. samodzielnie wybiera zawód. egzoponiczne. stąd nie zawsze jest on prawdziwy. sztuki. potem przez dzieciństwo szkolne ze światopoglądem naiwnego realizmu. pełny i zharmonizowany. ale szybko musi przejść przez życiowy Rubikon. w której wychowanek samodzielnie nakłada na siebie obowiązki i bierze odpowiedzialność za swe postępowanie i życie. akademicka. Ponieważ światopogląd osobisty rośnie w nas razem z nami. czy Baruch Spinoza.szlifierz diamentów. wschodniej. cz. I rozdz. 3). czyli mądrego i dobrego zarazem. stąd ma tu odpowiednie zastosowanie znana nam typologia osobowości E. postawy uprzedzenia i lęku). życia społecznego. wywodzącego się z kręgów zabawowych rówieśników. V p. lecz także całokształt hierarchii wartości w określonym typie historycznym kultury. opinii obiegowych. Ale mogą powstawać mieszane typy osobowości technicznej. lecz przeciwnie często tworzy niezborny konglemerat przeżytków dzieciństwa (np. Współczesność ceni osobowość endoponiczne. 37-50. szkoły. sądów wyuczonych. np. proletariackiej.praca. jego istocie i celu życia. W wyniku tego wychowanek odkrywa swe powołanie życiowe. wierzeń magicznych. IV p. jak np. Osobowość współczesnej młodzieży akademickiej. ekso . chociaż w kulturze dotychczas dały najwięcej twórczego wkładu osobowości wielostronne. źródłach absolutnych bytu. seminarium duchownego. która zamyka swe szczęście i rozwój w ramach umiłowanej pracy zawodowej z powołania i osobowości egzoponicznej (gr. prawniczej czy pedagogicznej. Kraków 1947. rozmiłowane w swojej specjalności. 84 Tenże. e) Najwyższą strukturę rozwojową. Sprangera. Jednakże na osobowość ludzką mogą mieć wpływ nie tylko odrębne dziedziny wartości kulturowych. polityki czy religii. Zawsze jednakże osobowość twórcza i jej zróżnicowane typy kształtują się w okresie przeżywanej autonomii moralnej. Wpływ techniki na osobowość człowieka. trud). „Roczniki Filozoficzne K U L " 1964 z. wyczytanych. albo człowieka zabawy towarzyskiej. klasztoru czy uniwersytetu. dzieląca je na 6 typów czystych. oryginalny filozof . W związku z tym trzeba osobno mówić o osobowości chrześcijańskiej85 czy innych systemów kultury. dającą odpowiedź na eschatologiczne pytania teologiczne o sens świata.z zawodu tkacz namiotów. jak Leonardo da Vinci. społeczny. europej83 S. rozwiniętych w oparciu o wiedzę nauk szczegółowych . św.wewnątrz.na zewnątrz). o czym była już mowa przy określaniu formy rozwojowej twórczości (por. „Zeszyty N a u k o w e K U L " 1963 nr 4 s. formowany od młodości w kręgach pracy zawodowej lub w kręgach zrewolucjonizowanych i militarnych. II rozdz. Pod tym względem występują dwa przeciwstawne typy: osobowości endoponicznej (gr. Osobowości egzoponiczne zwykle pozostają pod wpływem pasjonujących daną jednostkę zagadnień nauki.przyrodniczych i humanistycznych. III rozdz. . skiej czy chrześcijańskiej. endon . stanowi struktura światopoglądowa. F. jak teoretyczny. zabobonów. ponoś . V p. cz. czyli całokształt składający się tak z prawdziwego poglądu na świat. autonomicznie planuje swe życie jako proces dorabiania się własnego typu osobowości. ekonomii. Osobowość jednakże nie utożsamia się z obranym i opanowanym zawodem czy specjalizacją. cz. III p. przez wiek dorastania ze światopoglądem buntu i negacji aż do idealizmu w poglądzie na świat w wieku młodzieńczym (por. np. o człowieku. Michał Anioł Buonarotti. która obok pracy zawodowej rozwija się szczególnie w jakiejś dziedzinie kultury. ekonomiczny. Wreszcie powstają w środowiskach społecznych rozwojowe typy osobowości człowieka dobrze wychowanego. by ze stadium osobowości psychologicznie rozproszonej dojść do osobowości zogniskowanej na swym obranym i wartościowym celu życia 83 . jak i poglądu na życie ludzkie i los człowieka. 2). rozprasza się w wielu kierunkach zainteresowań. kierującą postępowaniem w warstwie czysto duchowej. 4 s. zapamiętanych. 2). S a w i e k i .do oryginalnej twórczości w interesującej jednostkę dziedzinie kultury zgodnie z jej uzdolnieniami i utalentowaniem. supozycji. polityczny i religijny (por. jak też o wiedzę filozoficzną w zakresie pytań o przyczyny ostateczne bytu i istnienia oraz o wiedzę teologiczną. czy u nas Mikołaj Kopernik i inni. np. cz. Chodzi w niej o prawidłowo rozwinięty światopogląd osobisty jako zespół własnych przekonań o świecie. Osobowość chrześcijańska. K u n o w s k i. który wychodzi z kręgów wychowawczych rodziny. zaspakajających pytania wyjaśniające.

czyli światopoglądy uznane przez grupy za obowiązujące ich członków. Elementy analogiczne do struktury prawdziwej świętości znajdują się w ideologicznej „świętości" każdego systemu wychowawczego. kierujących i modyfikujących rozwój biosu. Struktura światopoglądowa powstaje więc nie we wcześniejszym okresie autonomii moralnej i stawiania sobie samodzielnie celów i planów życiowych przez osobowość. żywe źródło idei. od strony zaś etycznej cnota nie polega na stawianiu sobie samemu prawa moralnego. III rozdz. natomiast zostanie ukształtowany na modłę określonej ideologii społecznej i klasowej. lecz tylko rzeczą czy ideą deifikowaną. w kapitalizmie. ale także tworzy drogę powolnego przekształcania się natury ludzkiej pod wpływem współpracy z łaską na każdym etapie rozwojowym. 2e). Tak więc Tomaszowa ekstaza w górę (por. może być albo w pełni zgodna z naturą ludzką. II p. ze względu na inteligencję lub usposobienie. by móc zorientować się we właściwościach światopoglądów negatywnych i niepełnych. dlatego też struktura światopoglądu konkretnego człowieka. lecz dopiero w okresie teonomii moralnej (gr. lepiej poznajemy istotę kłamstwa. będącej syntezą poglądów prawdziwych na świat. cz. co nie jest najwyższym dobrem. nomos . stanowi stan cnoty (por. dochodzącego do stadium dorosłości. rozwijającego się w sposób nadprzyrodzony na wyżynach mistycznej łączności z Bogiem w Jego Kościele i przez Jego Kościół. jak struktura światopoglądowa rośnie z rozwojem człowieka. podobnie stopniowo przez całe życie przemienia się ona w świętość. gdyż nie możemy na podstawie błędu sądzić o prawdzie. jak i w porządku nadprzyrodzonym łaski. albo też będzie w mniejszym stopniu światopoglądem samodzielnie przeżytym i własnym. nad stworzeniem w sobie nowego człowieka w rozumieniu św. Tak właśnie. która dąży do normalnego osiągnięcia całkowicie rozwiniętego człowieczeństwa z jego duchowością i cechami religijno-moralnymi postawy życiowej. lecz kształtuje się przez wzrost duchowości przy pomocy dynamizmów zewnętrznych procesu rozwojowego.Bóg. same formy wyrazu w zakresie głębszego przeżycia światopoglądowego o tonacji kontemplacyjnej i modlitewnej (por. czy to poglądu na świat teistycznego lub ateistycznego. cz. Święty Tomasz z Akwinu. gdy analogicznie ekstaza w dół dochodzi w procesie wykolejenia wychowawczego do całkowitego odwrócenia się od Boga Prawdziwego i do Jego zaprzeczenia. świadomości społecznej i podświadomości. religijnego.bez osobistego przekonania o ich prawdziwości. personalizmu i humanizmu. lecz na podporządkowaniu swych zasad postępowania obiektywnym normom prawa naturalnego i prawa wiecznego. III p. Boga. że cel. nad uświęceniem wreszcie siebie i świata. III p. jakim jest pełnia człowieczeństwa. która nie tylko jest celem nieogarniętym i etapem najwyższym w rozwoju. Tak to wychodząc od prawdomówności. Poza tym na treść tej mieszaniny wiedzy naukowej. czyli przez poddanie się ogólnoludzkiemu prawu moralnemu i prawu Bożemu. np. Od strony wychowawczej na stan cnoty składa się synteza idei moralizmu. filozoficznego. jak figury symetrycznie odwrócone wobec tej samej osi. 3d) wywierają wpływ i presję tak ideologie społeczne. jak też sama problematyka struktury światopoglądowej rozwiązana pozytywnie (teistycznie) lub negatywnie (ateistycznie) pozostają zawsze analogiczne i jeśli nie są tożsame. Proces doskonalenia życia wewnętrznego w warstwie czysto duchowej prowadzi więc do Absolutu i do źródła prawa moralnego . że rozwój struktur w biosie nie jest czymś autonomicznym. strukturze indywidualności. Taki zaś stan doskonałości wewnętrznej czyni ze struktury światopoglądowej. W chrześcijaństwie więc struktura światopoglądowa w dalszym rozwoju wewnętrznym staje się świętością danego człowieka.Woli Bożej. 1) w rozwoju człowieka znajduje swe spełnienie w miłosnym łączeniu się z Bogiem Przedwiecznym. II rozdz. cz. W związku z tym niezależnie od treści światopoglądu czy to naukowego. określając proces wychowawczy wyraził prawdę. Mimo to natura ludzka w jednym i w drugim wypadku dochodzi mniej lub więcej do głosu i upomina się o swoje prawa. Natomiast . ale nigdy odwrotnie. Ów stan cnoty tworzy podstawę struktury światopoglądowej. III rozdz. Trzeba więc najpierw znać strukturę pełną i pozytywną. Dlatego też stan cnoty w pełni rozwiniętego człowieczeństwa ostatecznie polega na przyjęciu Woli Bożej tak w zakresie naturalnego porządku. Pawła. Stąd najsilniej zaznacza się siła biosu we wrodzonej strukturze temperamentu oraz w na pół wrodzonej. ale nie pozbywa się ekstatycznego zachwytu ku temu. motywów i sił duchowych zmierzających do współpracy z łaską nad przemianą swej natury. jak też teazje filozoficzne jako światopoglądy szkół i systemów filozofii. I p. theós . III rozdz. 1).prawo). bądź też pod wpływem jakiejś teazji filozoficznej. cz. jak pamiętamy. to będą podobne. działającej w II nurcie życiowym (por. Kończąc przegląd zagadnień związanych z wychowaniem jako naturalnym wzrostem i rozwojem siły biosu w ujęciu teorii warstwicowej należy pamiętać. człowieka i jego życie wieczne.

środowisko wychowawcze jako całokształt rzeczywistych wpływów na jednostkę. kierując rozwojem wychowanka ku wartościowym wzorom i do wzniosłego. w postaci potrzeb biologicznych. jak np. życie uliczne. że tworzą one arsenał środków wychowawczych. kształtujące się w etosie. będą dla dalszego rozwoju jednostki wychowawczo dobre i zdrowe. a potęgować dodatnie. Z a n i e w s k i . 1952. Wreszcie najpełniej dochodzi do głosu natura duchowa człowieka w strukturze światopoglądowej i dalszej świętości. stanowiących wprawdzie stałe tło życiowe wychowanka. Poznawaniem czynników środowiskowych i zużytkowaniem ich praktycznie w wychowaniu zajmuje się specjalny dział pedagogiki opisowej zwany pedagogiką mesologiczną86 (gr. Warszawa 1931. a na zachowanie się i reakcje jednostek w psychologii lub grup w socjologii oraz wpływy na rozwój wychowawczy w pedagogice. wpływów stałych i zmiennych tak szkodliwych w rozwoju wychowanka. dotyczącego głównie rozwoju podstawowej siły pędu życiowego. szlachetnego ideału czlowie86 Ks. jak np. pornografia. 33-36. . jak np. alkohol. W r o c z y ń s k i . który wcześniej już współpracuje z etosem nad charakterem moralnym i typem osobowości.środek.działanie społeczne etosu najbardziej odbija się na strukturze moralnej charakteru oraz częściowo osobowości twórczej ze względu na kulturę masową danego społeczeństwa lub struktury środowisk grupowych. przez które rozwój biosu przechodzi. społecznych. zależnie od fazy rozwojowej. I p. Obecnie trzeba bliżej zająć się rozpoznawaniem czynników zewnętrznych działających w wychowaniu. Rodzina wiejska jako środowisko wychowawcze. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1960 nr 4 s. Les theories des milieux et pedagogie mesologiąue. R. złe przykłady. Dlatego też rozwój człowieka należy rozpatrzyć nie tylko od strony moralnej i samorzutnej biosu. Znaczenie środowiska w wychowaniu Dotychczas poznawaliśmy wychowanie jako naturalny proces wzrostu. 88 Z. cz. III rozdz. meson . M y s ł a k o w s k i . stara się usuwać wpływy ujemne. by następnie przejść do określenia pomocy wychowawczej. Przede wszystkim wyróżniamy środowisko obiektywne. które jako odrębna siła etosu stara się modyfikować pęd życiowy jednostki rozwijającej się według swojego kierunku. meseuo . Następnie nie wszystkie wpływy. używanych nie tylko świadomie i celowo przez wychowawców. dążąc do przystosowania wychowanka w życiu grupowym (por. rzeczy i osób. ale także od strony działania środowiskowego etosu oraz działania psychagogicznego agosu na duchowość wychowanka. psychicznych. nazywanej biosem. ale także działających w nurcie życia społecznego. Teoria warstwicowa podkreślała nie tylko udział w biosie czynników wewnętrznych. 3b). Dlatego też w środowisku życiowym trzeba odróżnić: 1° . jak też wywołujących korzystne zmiany zgodnie z dobrem rozwojowym oraz 2° . kulturalnych i duchowych. O pojmowaniu środowiska i jego konsekwencje dla wychowania. w rodzinie wiejskiej88. w środowisku życiowym bowiem działają także czynniki szkodliwe. choćby dlatego. jednakże zawsze przy pomocy psychagogicznej wychowawców jako dzieło przede wszystkim agosu. głównie jednak działających w sposób nieświadomy i niezamierzony. jakim podlega wychowanek. Jedynie niektóre elementy otoczenia działają dynamicznie na daną jednostkę i wywołują zmiany w wychowaniu i te tylko tworzą środowisko życiowe jako część ogólnej biosfery ludzkiej. służących do rozwijania biosu wychowanka. ale nie zawsze wywierających wpływ na jego rozwój 87 . R o z d z i a ł IV WYCHOWANIE JAKO WPŁYW SYTUACJI SPOŁECZNYCH ETOSU 1. W związku z tym pojęcie środowiska nie jest w naukach jednoznaczne. Paris 87 R. szkoła. bądź ideologicznym nastawieniu i orientacji życiowej. Obecnie z kolei zwrócimy uwagę na sytuacje życia społecznego. Przedmiotem mesologii lub ekologii jako nauk o środowisku jest samo otoczenie (milieu) życiowe i jego wpływ na cechy organizmów w biologii. udzielanej w agosie przez wychowawców różnego rodzaju. na które składa się otoczenie jako zespół warunków. które świadomie i celowo. pochodzących ze środowiska.jestem po środku).środowisko pedagogiczne. ale także zwracała uwagę na wychowawcze zaspakajanie wszelkich zapotrzebowań wychowanka przy pomocy odpowiednich środków jako sprzężonych z podłożem czynników zewnętrznych.

duszpasterstwa.). tak ze względu na Por. Odróżnienie środowiska wychowawczego od pedagogicznego. Równocześnie jednakże wiemy. Jak na podstawie określeń widzimy. Ponieważ chodzi tu o wszechstronny rozwój osobowości wychowanka jako człowieka. znaczenie środowiska jako całości oddziaływań jest w wychowaniu wielostronne. Das padagogische Milieu. albo podwyższenie pod wpływem szlachetnej osobowości. cyt. w usposobieniu uczuciowym oraz w postawach podświadomych zwraca uwagę na zasadniczy mechanizm wpływów. co pociąga za sobą odmienność ich wpływów. mimo potocznego traktowania tych uar^y jako synonimów. wyróżniając: a) środowisko naturalne obejmujące zarówno pozaziemskie wpływy na organizmy (promieniowanie kosmiczne. kościelnym. do jakich wpływy środowiskowe zmierzają ze względu na swój rodzaj i charakter. W tej dziedzinie działa także podkultura (subculture) różnych grup marginesowych i zbuntowanych przeciw społeczeństwu90. kino. można teoretycznie uporządkować działanie środowisk następująco: 1° . przekazywanej nie tylko na drodze wychowania. warsztaty pracy) oraz kultury duchowej.dyfuzją psychiczną. por. magazyny ilustrowane. ale poza tym zawsze powstaje udzielanie się. jak też ze względu na środki wpływu. Uporządkowanie tych krzyżujących się czynników zewnętrznych można osiągnąć przez zróżnicowanie skutków. celowo zamierzone i bezpośrednie dotyczy przede wszystkim kształtowania treści świadomości i dążeń rozumnej woli. występują zwykle skutki niezamierzone. c) środowisko kulturowe z wpływami kultury materialnej (budownictwo. jak również do opanowania podświadomości w taki sposób. dz.. nazywane przez analogię do zjawiska w naczyniach połączonych . Zadaniem przeto wychowania staje się opanowanie i pokierowanie: a) treścią świadomości. nauczania. 83-92. 8g skutki i wpływy. które pobudzają działanie woli. zasady. S o ś n i c k i. jak i szerszym . w postępowaniu woli.). np. gleba. czyli zmian zachodzących w poglądach świadomości. ale także środkami pośrednimi masowej informacji (książki. 90 K. szkolnym. nastrojów i usposobień oraz postaw dążeniowych. Lagensalza 1928. Wszystko to razem świadczy o wielkim znaczeniu środowiska szczególnie ludzkiego i całego otoczenia życiowego jednostek jako źródła. że środowisko różnicuje się na wiele rodzajów. prasa. szkolnictwa. b) dążeniem woli do dobra. rzeczy jak i obecnych osób. 32-33. s. W. zasad postępowania. to jest zmian. s. c) sferą uczuć i d) postawami popędowymi podświadomości..obywatelskim.ka 8 9 .) wraz z wpływami geograficznymi (teren. P o p p. w tłumie. b) środowisko społeczne osób i stosunków między nimi zachodzących (zarówno w środowisku rodzinnym. jakie można i trzeba osiągnąć w wychowaniu. komunikacja. owadów. sąsiedzkim. flory i fauny). drugie zaś środowisko (pedagogiczne) jako stwarzane przez wychowawców nozostaje w ramach celowego działania agosu. a pochodzi od środowiska pedagogicznego agosu . dlatego też wychowawcy dążą nie tylko do ukształtowania świadomości (treści umysłu. gdyż pierwsze stanowi mieszaninę dobrych i złych wpływów jako wytwór społecznego życia etosu. z którego najczęściej pochodzą poglądy. Na skutek tego wyrównywania się poziomów powstaje wzajemne przystosowanie i upodobnienie psychiczne. którym jest dążność do wyrównywania poziomu psychicznego między jednostkami lub pomiędzy jednostką i grupą czy masą ludzi (tłum). Natomiast w środowisku wychowawczym jako w otoczeniu statycznego oddziaływania i biernego poddawania się wpływom tak natury.Działanie świadome. Stąd znając skutki. W wyniku dyfuzji psychicznej może nastąpić albo obniżanie się poziomu psychicznego jednostki. że trudno je rozgraniczyć. zawodowym. nieświadome lub nieprzewidziane przez wychowawców. jest bardzo ważne. radio. telewizja itp. cyt.co do możliwości i wartości wpływów oraz co do czynników wpływających i ich treści . dz. jądrowe. Psychologia wpływu.krzyżują się i splatają ze sobą tak. partyjnym itp. ale także zmierzają do urobienia motywów uczuciowych i nastrojów. szczególnie gdy chodzi o podkreślenie dynamicznego i przetwarzającego wpływu na wychowanka przez celowe i programowe działanie środowiska pedagogicznego. Obydwa podziały środowiska . Stąd najczęściej środowisko społeczne i kulturowe łączy się w jedno jako środowisko społeczno-kulturalne. by ona nie była przeszkodą i trudnością wychowawczą przez sprzeczne dążenia w stosunku do świadomości. np. kierującego wychowanka ku ideałowi człowieka. R. przenikanie poglądów. Z a n i e w s k i. W zakresie zaś treści wpływających na wychowanka dzieli się środowiska inaczej. wychowawcy czy też zespołu wychowawczego. nastroje i postawy wychowanków. Istota i cele wychowania. oświaty. klimat) oraz otoczenie przyrody żywej (mikroorganizmów. jonosfery itp. poglądów) oraz woli rozumnej jako podstawy moralnego postępowania.

Elementy te nie są od razu gotowe. a jest dziełem wpływu całego środowiska życiowego biosu łącznie ze środowiskiem naturalnym. Jeśli przez punkty ABCD . które pośrednio docierają swymi wpływami aż do świadomości. jak i ujemne czynniki związane ze środowiskiem społecznym lub społeczno-kulturalnym. niezamierzone i pośrednie wywiera wpływ przede wszystkim na dążenia woli. środowiska duchowego swoim klimatem kształtują w warstwie duchowej poczucie samego siebie.Świadomość przedmiotowa i poglądy oraz E . 3° . 2° . D . najbardziej jest czułe na zmiany losu i podatne na tajemnicze działanie łaski. miłość Ojczyzny z całym pięknem środowiska naturalnego. ale bezpośrednie i często nieprzewidziane przez wychowawców obejmuje zwykle nastroje i przeżycia emocjonalne oraz postawy dążeniowe podświadomości. chrześcijańskiej i więzi ogólnoludzkich. których świadome wpływy na wychowanka mogą być bardzo skuteczne. ideowe. kim się jest jako człowiek. kierujący postępowaniem człowieka. klasa szkolna. naród. ideowych dążeń agosu i kultury. Wpływy nadświadome. jak też do podświadomości jednostki wychowywanej 1. miłość krajobrazu rodzinnego. szkoła. 4° .Uczucia wyższe (wartości) i nastroje usposobienia.Wola rozumna i dążenia wolitywne. zawierające w sobie tak dodatnie. nie zawsze poddanej kierownictwu rozumu i świadomości oraz na usposobienie i nastroje uczuciowe. 3° . państwo czy braterstwo ogólnoludzkie. Ta świadomość siebie (self) integruje się w duchowości jakby pewna nadświadomość przeżywana intuicyjnie i trudno wyrażalna poza wzruszeniem czy oburzeniem z powodu szargania świętości. działa zaś przez sumienie jako wyraz duchowego systemu samokontroli.środowiska wychowawczego etosu.życiowego biosu. 2° . Europejczyk. C .Na koniec teoria warstwicowa odkrywa subtelne oddziaływanie środowiska duchowego. szczególnie takimi grupami jak rodzina. do których należą: A . lecz rozwijają się stopniowo jako graniczne wytwory poszczególnych warstwie rozwojowych.oraz środowiska kulturowego. B .Nadświadomość (self) i sumienie. linie zaś przerywane wpływy uboczne nieświadome.Działanie nieświadome. Zawiera w sobie także umiłowanie samego życia (biosu). W sposób nieuchwytny i twórczy wynika z nadświadomych.środowiska duchowego kultury i losu na elementy strukturalne osoby człowieka. jako Polak. Obraz powyższy powstaje na skutek nakładania się na siebie wpływów środowisk: 1° . w którym promieniują najwyższe idee i wartości z tradycji kultury narodowej.Podświadomość i postawy popędowe.środowiska pedagogicznego agosu i 4° . z więzi uczuciowych z etosem.Wreszcie działanie bezwiedne. Środowisko duchowe jako najgłębszy wytwór historii życia i cywilizacji przybiera kształty właściwe epoce czasu. w którym linie proste oznaczają właściwe wpływy środowiska. grupa zawodowa i miejsce pracy oraz szerszymi grupami społecznymi jak Kościół. europejskiej. jako katolik czy wyznawca innego światopoglądu. jeśli nie natrafiają na przeszkodę tamującą ze strony przeżyć uczuciowych i dążeń podświadomości. Różnorodność wszelkich wpływów środowiskowych łącznie ze środowiskiem duchowym na wychowanka obrazuje poniższy schemat. kształtowane zaś jest ono przez środowisko wychowawcze etosu.

lecz wyniki pozostają w zależności od sytuacji wychowawczej. Działanie życia społecznego (etosu) nie jest rozproszone. biorą górę nad cielesnością i podporządkowują ją ideałowi nowego człowieka. a głównie przez środowisko naturalne biosu. pobudzanej przez różne wpływy. poddająca się kierownictwu rozumu (logosu) składają się na podstawę struktury charakteru moralnego. które równocześnie powinny uspołeczniać i działać rozwijająco na osobę. stwarzając przeszkody w pokierowaniu wychowankiem do ideału. Dlatego etos działa poprzez instytucje wychowujące. gdzie głównie celowe wpływy środowiska pedagogicznego i kulturowego kształtują poglądy i treści świadomości przedmiotowej o świecie natury i kultury jako ważne składowe struktury osobowości twórczej wychowanka. Ponieważ asymilacja jednostki. Pas między linią A i B odtwarza II warstwę psychologiczną z nastrojami usposobienia i pobudzanymi głównie przez środowisko wychowawcze etosu uczuciami wyższymi wartości cenionych w otoczeniu społecznym. Etos właśnie przez instytucje wychowujące stara się pokierować rozwojem biosu jednostki do celów zbiorowego. Taką instytucją zasadniczą dla warstwy biologicznej jest rodzina. w wychowaniu nie decyduje samo środowisko jako całość. dlatego też nie wypływa z przekonań jednostki.i E przeprowadzimy linie poziome oddzielające umownie warstwy od siebie. Dalej pomiędzy linią C i D przypada miejsce na IV warstwę kulturologiczną. Skoro zaś bios jednostki rozwija się wachlarzowato. w której wychowanek żyje i kształtuje się w zasadzie aż do pełnej dojrzałości i usamodzielnienia się przez małżeństwo i założenie własnej rodziny. Oczywiście nie chodzi o sytuacje przypadkowe lub chwilowe. dostosowanie się jej do życia społecznego może być konformizmem wypływającym z naśladownictwa i upodobnienia się do stawianego wzorca. przedszkole. W tej walce wpływów decyduje sam wychowanek swoim stanem rozwojowym. stwarzając odpowiednie instytucje wychowujące. czy też jego czynniki osobowościowe duchowości. stąd też oddziaływanie etosu dostosowuje się do nich. jak i wola rozumna. które ukierunkowują i modelują przebieg danej warstwicy rozwojowej. popędy niższe i uczucia umysłowe. walczą ze sobą o przewagę i wypierają się wzajemnie. organizacjach społecznych. jak samorząd szkolny. harcerstwo i inne . w której świadomość siebie (self) i sumienie razem jako nadświadomość kontrolująca całość życia człowieka tworzą najwyższą strukturę światopoglądową pod wpływem oddziaływań środowiska duchowego historii i losu ludzkiego. jak o tym świadczą nadzwyczajne wydarzenia życiowe jednostki. Rozpoczyna się ona w prawidłowo funkcjonującej rodzinie. wpływy świadome krzyżują się z pośrednimi i nieświadomymi. czy później internat lub w wypadku sieroctwa względnie opuszczenia . czy zostaje on opanowany przez podświadomość. w której tak dążenia wolitywne. wówczas poniżej linii A otrzymamy obraz I warstwy biologicznej. jak żłobek. W związku z tym antagonizmem środowisk. Z pewną pomocą szkole podstawowej przychodzi organizacja zuchowa. czyli z samodzielnością i świadomością siebie. przechodząc na coraz wyższe warstwy. budzące jej duchowość. przede wszystkim rozumność i dobra wolna wola. Równocześnie. Z kolei przestrzeń między linią B i C oznacza III warstwę socjologiczną. Wreszcie obszar między linią D i E symbolizuje w schemacie V warstwę czysto duchową (światopoglądową). jak widzimy na wykresie. W wypadku niemożności wywiązania się z zadań opieki i wychowania rodzinę wspierają pomocnicze instytucje. lecz o sytuacje wychowawcze stałe. które wytwarzają się w instytucjach wychowujących. a może być nawet wymuszona pod presją otoczenia. związanych z siłą agosu (środowisko pedagogiczne).dom dziecka czy młodzieży. Uspołecznienie takie staje się pozorne i kruche. wspólnotowego życia. nie wykluczając zmiennych losowych (środowisko duchowe). Warstwa socjologiczna ponad szkołą nadbudowuje własne instytucje. średnią lub wyższą oraz dokształcanie i kursy różnego rodzaju. Socjalizacja głębsza więc przenikająca do natury osobowej wychowanka musi się splatać czy nawet krzyżować z procesem personalizacji. zależnym od tego. które razem składają się na strukturę indywidualności psychicznej danego wychowanka. potem doskonali się w szkole. personalizować. jak skorupka na jajku. lecz konkretyzuje się w zwyczajach i obyczajach obowiązujących w określonych środowiskach i kręgach społecznych. doraźne. w której postawy popędowe i instynktowne wraz z tworzącą się podświadomością działają w ramach wrodzonej struktury temperamentu. z siłą życia społecznego etosu (środowisko wychowawcze) oraz z siłą życiowego pędu biosu (środowisko życiowe). w grupie zawodowej itd. kim się jest (self). Te zwyczaje i obyczaje przejmowane przez wychowanka uspołeczniają go w ciągłym procesie socjalizacji. Warstwa psychologiczna jest formowana ze strony etosu przez szkołę podstawową.

t e n ż e . Zakres i podstawowe pojęcia pedagogiki społecznej Heleny Radlińskiej (W:) Pedagogika społeczna. b) Sytuacja zewnętrzna zawsze zawiera: 1) określone elementy środowiska społeczno-wychowawczego danego kręgu etosu. organizacji młodzieżowej. Warszawa 1968. Tak tedy poziom wyrobienia i ukształtowania jego czynników osobowościowych. czyli etosu działającego przez instytucję wychowującą oraz b) od sytuacji wewnętrznej jako stanu rozwojowego danego wychowanka.. cyt. II p. apostolat świeckich. tenże. kluby. potem katechizację parafialną dzieci i młodzieży. Warszawa 1971. bądź też może się odbywać pod bezwiednym wpływem warunków społecznych otoczenia ze stanem rozwojowym samego wychowanka. które starają się skorygować wpływy negatywne tak śro42 K. stowarzyszenia. Wrocław 1961. Stąd sytuacje wychowawcze mają różne pochodzenie. czynników i wpływów. Sytuacje wychowawcze są to więc układy bodźców. ochotnicze hufce pracy. W a r s z a w a 1966. wywołujących rozwój człowieka i działających w ramach instytucji wychowujących. np. A.organizacje młodzieżowe. Instytucje wychowawcze w wielkim mieście. teatry. która rozkrzewia się przez rodziny. dążącego do dobra wspólnego przez szkoły i instytucje kulturalno-oświatowe oraz 3° . H. tenże. w jakich się losowo może znaleźć. których działanie przejmują w dalszym życiu wychowanka: wojsko. Pedagogika społeczna. Front Jedności Narodu lub partie. a) Sytuacja wewnętrzna tworzy tzw. tenże. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. ale także osoby społecznej. wreszcie przez seminarium duchowne. zastojowej degresji lub wykolejającej regresji rozwojowej (por. Polskie związki młodzieży (1804-1831). cyt. nowicjat zakonny lub przez katolicki uniwersytet stara się swoich wiernych w każdym wieku prowadzić duchowo do wiary i uświęcenia. Proces rozwoju nie tylko organizmu i psychiki. Polskie związki młodzieży (1831-1848). W r o c z y ńs k i.. Jedynie warstwa czysto duchowa na serio jest domeną działania Kościoła. na które składają się osiągnięte właściwości osobowe oraz poziom rozwojowy określonej warstwy. a ze względu na swój charakter wywołują różne skutki i kształtują odmiennie przebieg procesu wychowania 92 w kierunku normalnej progresji. w którym rozwija się bios wychowanka oraz 3) pewne czynniki środowiska pedagogiczno-kulturowego. K. bądź też przypadkowej grupy. dz. Pedagogika teoretyczna natomiast nie może wchodzić w szczegóły. Istota i cele wychowania. 9-25. organizacje obywatelskie i polityczne. K a m i ń s k i. immunitet na wpływy niepożądane przez wychowanka. 9-12. XX-XLIV.polityczna organizacja państwa. Warszawa 1965. Zbiór rozpraw z pedagogiki społecznej. S o ś n i c k i . R. tłumu lub zbiegowiska. 91 2. Warstwa kulturotwórcza ma własne instytucje jak szkoły muzyczne czy plastyczne dla utalentowanych lub instytucje kulturalno-oświatowe (muzea. „Studia Pedagogiczne". Jak widzimy etos różnicuje swe oddziaływanie przez instytucje wychowujące dostosowane do warstw i potrzeb rozwojowych wychowanków. a więc instytucji wychowującej. Otóż tymi skomplikowanymi szczegółami instytucji wychowujących oraz ich polityką wychowawczą i kulturalno-oświatową zajmuje się specjalny 91 dział pedagogiki praktycznej zwany pedagogiką społeczną . tzw. klasy szkolnej. który przez duszpasterstwo. P r z e c ł a w s k i. może być niezamierzonym skutkiem pośredniego działania innych ludzi. a równocześnie sam nie jest jednolity. uformowanie cech duchowości decyduje o reakcji i postawie wychowanka wobec sytuacji zewnętrznych. 2° . ujmując je w pojęciu sytuacji wychowawczej. Warszawa 1963 s. istoty kulturotwórczej czy istoty duchowej wychowanka powoduje podatność na wpływy zewnętrzne sprzężone z daną warstwą rozwojową. kina. Sytuacje wychowawcze Proces rozwojowy wychowanka może być wywołany celowo przez czynności wychowawcy. biblioteki. rodzinę. np. R a d 1 i ń s k a. rodziny. III rozdz. Warszawa 1963. cz. 2) utrwalone skutki środowiska życiowo-naturalnego.duchowe przewodnictwo Kościoła. tenże. 1). gdyż krzyżują się w nim trzy ośrodki działania: 1° . zakład pracy.biologiczna populacja narodu. s. świetlice itp.). przez ministrantów. środowisko subiektywne wychowanka. ale także wywołuje odporność. dz. O strukturze procesów wychowawczych. s. Praca oświatowa. W wychowaniu więc jego skuteczność zależna jest od: a) sytuacji zewnętrznej samego życia społecznego. . Właśnie w sytuacjach wychowawczych wpływy krzyżujące się różnych środowisk mogą się uzgadniać i harmonizować lub przeważać nad sobą i zwyciężać w ścieraniu się nie zawsze zgodnie z dobrem rozwojowym wychowanka i celami wychowawców. bractwa i sodalicje. formy życiowej własnej aktywności wychowanka i jego struktury postępowania. informuje ogólnie i zwraca uwagę na istotne momenty w działaniu instytucji wychowujących etosu.

wyposażenie.sytuację pedagogiczną. Przy takiej diagnozie rzeczywistej sytuacji wychowanka. pobudzenia zainteresowań poprzez otaczające dobra kulturowe. Taka celowo wywołana sytuacja pedagogiczna stwarza wychowanie intensywne. Tego rodzaju wychowanie przez życie (life education) zakłada fundamenty procesu rozwojowego. nazywane wychowaniem przygotowującym lub także formalnym (formal education). dochody i stan majątkowy rodziców. 130-141. konformistyczne naśladownictwo. w którym także działa określona sytuacja życiowa (organizacja szkoły. P i ę t e r . biblioteka. 119-126. komitet opiekuńczy itp. pochodzenie społeczne uczniów).dowiska społeczno-wychowawczego. które stają się treścią dolnego nurtu życia. współpracę z wychowawcą i posłuszeństwo. 94 95 Suchodolski. życie towarzyskie i jego charakter itd. 2° . autorytetu. teatr szkolny. jego higiena. s. Wreszcie należy uwzględnić sytuację pedagogiczną w rodzinie. Wychowanie moralno-społeczne. a więc jakie ma ona warunki mieszkaniowe. Poznawanie środowiska wychowawczego. jaka jest sytuacja życiowa danej rodziny. pieśni. s. cyt. telewizji i innych środków przekazywania kultury masowej. radia. działalność zideologizowana wychowawców). Powyższa analiza teoretyczna rodzajów wychowania. 1960 s. muzeum i zbiory pomocy naukowych) oraz sytuacja pedagogiczna (grono nauczycielskie. szczególnie drogą wpływów książki. czyli środowiskowo asymilujące przez ustalone tradycyjnie ceremonie. budynek. przydaje się w poznawaniu oddziaływań wychowawczych każdego kręgu społecznego w życiu etosu. w rodzinie. 93 lujące się w podświadomości i określające postawy popędowe. formowane przez samo uczestniczenie w życiu środowiska społecznego. Występuje tu tzw. Następnie chodzi o rozpoznanie sytuacji społecznej w tym domu.). 150-165. np. stwarza wychowanie niesystematyczne przez „ocieranie się w świecie". ich życia umysłowego. Dalej potrzebne staje się zapoznanie się z sytuacją kulturalną domu na podstawie danych o sposobie spędzania czasu wolnego. przez uleganie sugestii. 108-115. czyli programową. . 3° . potrzeb światopoglądowych i wierzeniowych96. opiekę intelektualną nad czytelnictwem. Wynikiem sytuacji życiowej. Tamże. trzeba wiedzieć. Sytuacje społeczne powodują wpływy nieświadome. dz. wychowanie ekstensywne. Dlatego też da się wyróżnić: 1° .. 96 97 J. jak też środowiska życiowego i naturalnego. na co znów składają się . czy dziecko ma właściwą opiekę materialną.zawód rodziców. Tamże. telewizja.sytuację społeczną. Tamże. świadome. uczestniczące93. sytuacja społeczna (autorytet szkoły w środowisku. s. liczebność itp. modę. obwód szkolny). pożycie domowe rodziców. nazywane także nieformalnym (informal education). muzyki. higienę. kultury językowej. losowo-bytowej danej jednostki tworzą się doświadczenia życiowe. wychowanek wówczas świadomie ulega wpływom przez naśladownictwo wzorów. potrzebę estetycznych. 111-119. czyli warunkującą przebieg rozwoju pod wpływem przyrody i środowiska naturalnego. współpraca rodziców ze szkołą. kontrolę dostępu do używek (alkohol. geograficzno-biologicznego środowiska (mieszkanie. czyli inspirującą dążenia przez podsumowanie motywów.). emocjonalno-dążeniowe. zarobki itp. porządek. co razem przyczynia się do ukształtowania I nurtu życiowego u wychowanka. W związku z przewagą jednego z tych środowisk sytuacja wychowawcza przybiera określony charakter i tworzy jakiś wyraźny rodzaj wychowania. dobrobyt. wykształcenia rodziców. 9 4 . dające ogładę towarzyską. tytoń).sytuację życiową. uświadomienie erotyczne i światopoglądowe. ich pochodzenie społeczne.sytuację kulturalną. Warszawa 1947 2 s. dowiadując się. stosunki między ludźmi. Inaczej nieco przedstawia się wpływ wychowania ze strony środowiska szkolnego. opiekę moralną. radio. która polega na tworzeniu celu wychowawczego (tzw. chociaż często może ono modyfikować I nurt życiowy wychowanka. na doborze właściwych środków (działalność zracjonalizowana) oraz na planowym zorganizowaniu dobrych wpływów na wychowanka (działalność zetyzowana). tradycji i majątku kulturowego. która często hamuje przejawy II nurtu życiowego. opiekę nad zabawami i rozrywkami. udział dziecka w zajęciach domowych. charakter pracy. dostęp do rozrywek oświatowo-kulturalnych . zwyczaje i obyczaje. wywoływanych przez określone sytuacje „wychowawcze" i wpływających na rozwój wychowanka. 9 5 . nazywane wychowaniem okolicznościowym (by education). odżywianie. sytuacja kulturalna (stan świetlicy szkolnej. czasopisma. liczebność uczniów. kino. kina. wpływy kumuB. regulamin. 4° . opiekę 97 estetyczną. Taka sytuacja kulturalna działa dorywczo i ubocznie.

Podstawy nauki o moralności. Por. cyt. Podstawy wychowania państwowego. Etos moralny jednostek wypływa z poczucia wspólnoty natury ogólnoludzkiej. aksjologicznych i tetycznych ustala się trzy rodzaje zespołów zasad. czyli tetyczną (gr. Praca a koleżeństwo. „Psychologia Wychowawcza" 1962 nr 1 s. Morale sytuacji społecznych etosu Rozpatrując wychowanie nie od strony swobodnego rozwoju biosu lecz jako proces uwarunkowany ścieraniem się sytuacji wychowawczych w samym życiu społeczeństwa. w zestawieniu z siłą przejawów nurtu dolnego. etos grupowy i etos państwowy 103 .ustanawiam). Istota ta wiąże się z siłą moralną. drugiego nurtu życiowego z jego podkulturą 99 . promieniującą z każdego 98 99 z tych środowisk. niski zaś poziom polega na rozbieżności jawnej lub maskowanej w tym zakresie101. Wobec tego skuteczność wpływu można by mierzyć siłą pierwszego nurtu życia. cz.wykształcenie nauczycieli. M. gdy zaś jest zacieśniony do idei humanitaryzmu i ludzkości. s. O s s o w s k a. związanego z ukształtowaną pod wpływem środowiska pedagogicznego sferą publiczną osobowości wychowanka. Norma w ogóle określa powinność. autorytet. Tamże. ważne jest w morale nie tylko stopień przejęcia się normami. jak środowisko pedagogiczne wychowawców. D y o n i z i a k. talent dydaktyczny. które kierują postępowaniem ludzi.. rasową czy też zawodową za normę postępowania obowią101 102 103 104 nr 2. 105 n. szczególnie środowiska pedagogicznego agosu oraz środowiska społecznego i kulturowego. 94 n. dz. A.z ustanowienia władzy lub z umowy celem utrzymania określonego porządku. Sośnicki nazywa etosem i wymienia etos moralny (jednostki). kultura językowa i moralna. . Etos grupowy zaś tworzą wartości uznawane przez grupę społeczną. stwarzających całość sytuacji wychowawczych dla danego wychowanka. stąd też ma wewnętrzną sankcję własnego sumienia. 140. aktywność wychowawcza. Ową siłę moralną grupy lub środowiska nazywa się morale. Obiektywne podejście do metod badania osobowości. środowisko wychowawcze domu i otoczenia społecznego.na wychowanka i jego postępowanie . staje się moralnością świecką. S u p e r . Taki zbiór zasad negatywnych i pozytywnych. Jednakże powinności te wynikają z różnych źródeł. 166-180. Powinności więc mogą pochodzić: 1° . które decydują o charakterze normy. E. ostatecznie zależy od siły moralnej środowisk biorących udział w kształtowaniu wychowanków. co też wytwarza normę stanowioną. jakiejś miary itp. 99-100.. „Kultura i Społeczeństwo" 1962 100 D. s. K. 17. M a t e j k o . to co w postępowaniu człowieka powinno się zrobić. O skuteczności tej decyduje stosunek między stopniem wychowania intensywnego a ekstensywnego oraz pomiędzy wychowaniem okolicznościowym a wychowaniem przez życie. I p. mających za zadanie regulowanie współżycia ludzi i rozwiązywanie zachodzących kolizji między nimi. III rozdz. Młodzieżowa podkulturą. ale także poziom i wartość etyczna norm postępowania. titemi .przenikających się wzajemnie środowisk o różnym kierunku oddziaływania. powstającego w sferze prywatnej osobowości wychowanka pod wpływem środowiska życiowego biosu oraz hamującego działania środowiska społecznego i kulturowego. ich praktyka. właściwych dla kręgów etosu i jego instytucji wychowującej. W związku ze złożonością sytuacji wychowawczych kształtuje się sprawa skuteczności wpływu wychowawczego danego środowiska na wychowanka. poznającemu godziwość lub niegodziwość rzeczy zgodnie z naturą ogólnoludzką. 2° . Tamże. 3 e). W związku z powyższymi rodzajami norm etycznych. co też prowadzi do właściwej normy etycznej. S o ś n i c k i .z dobrowolnego poddania się człowieka rozumowi. czyli etosu społecznego. s. postawy wychowawcze) 98 .Wychowawczo rzecz biorąc. stąd wysokie morale polega na zgodności między obowiązującymi normami etycznymi a faktycznymi poglądami i postępowaniem członków grupy. środowisko kulturowe i życiowe. narodową. prof. 3. Rozwijająca się więc walka między nurtami życiowymi o górowanie i tworzenie się planu życiowego w sferze symbolicznej osobowości 100 (por. co stwarza normę aksjologiczną (ideologiczną jako uznaną przez jakąś grupę społeczną) oraz 3° . Warszawa 1963 s. ponieważ wypływa ona z przejęcia się normami postępowania danej grupy. Warszawa 1947 s. dochodzimy do problemu istoty wpływu .z uznania za wartość jakiejś rzeczy czy idei. jak w przepisach prawnych 1 0 2 . natomiast etos moralny rozszerzony na ideę Boga jako Prawodawcy i Najwyższego Dobra przybiera charakter religijny 104 .

wychowawczyń. lecz stanowi całość tych prądów społecznych z ich wiarami. Tak np. mieszczaństwa 106 lub moralności państwa. a więc rodziców. duszpasterzy. Zasada humanizmu i personalizmu żąda poszanowania praw należnych osobie rozwijającego się człowieka. narodowej i zawodowej oraz moralność polityczna państwa. grupowy lub państwowy oznacza właściwie tylko rodzaj moralności albo ogólnoludzkiej. Przy tym jednak nie teoretyczna moralność jako zespół zasad ma w wychowaniu decydujące znaczenie. 122-130. ekonomicznego (nędza lub zbytek). które wymaga najlepszej realizacji dobra rozwojowego wychowanków. le środowiska naturalnego w postaci zdrowych moralnie lub demoralizujących warunków życia biologicznego (zwyrodnienie lub tężyzna). ustrojowego (wyzysk lub sprawiedliwość społeczna). by morale wychowawców nastawione było na zasady moralności ogólno-ludzkiej. rozrywkowej. albo solidarność grupowa lub patriotyzm. w szkole. elitarnej. morale rodzin rozbitych przez rozwód nie liczy się zupełnie z właściwym dobrem dzieci. O s s o w s k a . technicznego (prymityw lub postęp). Spośród wszystkich sił moralnych etosu największą siłę powinno reprezentować środowisko pedagogiczne agosu. Do tych praw należy prawo wychowanka do otrzymania wszelkiej prawdy o świecie. Nie chodzi tu o deklaratywną moralność ze stanowiska określonego moralizmu światopoglądowego. która uszlachetnia naturę człowieka przez włączenie w orbitę swych wpływów wszelkich zastosowań tych zasad w etyce społecznej. gdyż etyka stosowana pozbawiona podstaw ogólnoludzkich zasad moralnych prowadzi do gruntownej przeróbki i poprawiania natury człowieka na modłę określonej doktryny. jak też moralności państwowej z jej normami etycznymi nie będącymi w sprzeczności z normami etyki ogólno-ludzkiej. wyznaniowej. Moralność mieszczańska. Wreszcie etos państwowy przy pomocy przymusu prawnego i sankcji karnych reguluje stosunki między grupami w państwie i dąży do związania wszystkich obywateli we współdziałaniu z całością. co też nazwywamy morale grupy środowiskowej lub sytuacji społecznej. Dlatego też wychowanie określają zmienne sytuacje społeczne etosu. Tak więc na rozwój wychowanka od strony etosu społeczeństwa wpływają cztery poziomy moralności i ich siła przeżyciowa. . Same zasady moralne mogą być mało świadome lub opacznie pojmowane. Każdy z tych etosów stanowi podstawę odrębnego rodzaju wychowania bądź to moralnego. rasowej. a nie odwrotnie. Zapewnienie więc dobra rozwojowego wychowankowi żąda. pociągająca jako wzór i przykład postępowania. s. zawodu oraz opinii publicznej tak narodowej. Z tego wynika wskazówka. o człowieku i o Bogu.zwyczaj. kadry oficerskiej i podoficerskiej. W związku z tym morale pedagogiczne musi moralność ogólnoludzką i jej normy etyczne prawa naturalnego uczynić podstawą uzupełniającej ją moralności solidarnościowej grup narodowych czy zawodowych z ich normami aksjologicznymi. lecz ich realizacja na codzień. W terminologii zaś pedagogicznej etos (zaczerpnięty od Arystotelesowego ethos . w którym na jednostkę działają tak moralność ogólnoludzka prawa naturalnego związana z wychowaniem moralnym.żującą członków tej grupy. M. kary i usunięcia z grupy oraz sankcję aprobaty lub potępienia przez opinię publiczną. b) morale środowiska wychowawczego różnych grup społecznych: rodziny. w którym niesiona jest jednostka w jej rozwojowym procesie. Natomiast poziom moralności i morale środowiska wychowawczego w rodzinach czy innych grupach społecznych przedstawia się bardzo różnorodnie. jak i obywatelskiej. wreszcie d) mora105 106 Tamże. jak i masowej. W terminologii Sośnickiego wyraz etos moralny. lecz o morale pedagogiczne jako przejęcie się swym powołaniem wychowawcy. a nie tylko hipotez lub koncepcji ideologicznych. że miernikiem morale środowiska wychowawczego jest atmosfera w rodzinie. narodowej. których celami są odpowiednio albo miłość bliźniego i altruizm. jak np. Etos więc jako dynamizm w wychowaniu nie daje się utożsamić z żadnym rodzajem moralności. Posługuje się on sankcją organizacyjną. podobnie jak morale rodzin zdemoralizowanych alkoholizmem lub nierządem i morale rodzin przestępczych. której jednostka obawia się lub wstydzi 1 0 5 . czyli środowisko wychowawców. sąsiedztwa. przyzwyczajenie) znaczy cały potężny nurt życia społeczeństwa. majstrów itp. jak też moralność społeczna grupy rodzinnej. ale także prawo do wdrożenia do wszelkiego dobra łącznie z dobrem moralnym zgodnie z naturą ogólnoludzką. rówieśników. przez które wychowanek przechodzi. albo solidarnościowej poszczególnych grup społecznych. całość środowisk z ich kolizjami. dalej c) morale środowiska kulturowego zarówno kultury wyższej. zawodowej czy politycznej. Łódź 1956. jak awanse i przywileje lub nagany. nauczycieli. bądź to wychowania społecznego i wychowania państwowego. czyli a) morale środowiska pedagogicznego.

45-57. nie tylko wpływem warunków instytucji i sytuacji etosu. która często dostosowuje się do mentalności i najniższych 109 instynktów masowego odbiorcy w postaci sensacji. Zadania i funkcje wychowawców Wychowanie jest nie tylko spontanicznym wzrostem i rozwojem biosu. by przezeń dopiero pośrednio wpływać na osoby wychowanków. dz. cyt. które dobrą atmosferę wychowawczą zawsze psują 107 . zapobiegać wypaczeniom i kompensować powstałe braki. jak pamiętamy. dostarczając elementów podkultury jako pożywki dla II nurtu życiowego jednostek. Ochrona młodzieży przed publikacjami demoralizującymi. Analogicznie podobne elementy działają w atmosferze szkoły. „Katecheta" 1959 nr 6 s. pod wpływem których jednostka rozwijająca się pozostaje. kulL. wypływającego ze sfery prywatnej i intymnej osobowości ludzkich.. dlatego też nawet przy wysokim morale wychowawców proces rozwojowy wychowanka pozostanie uformowany w orbicie wpływów jakiejś moralności niezgodnej z zasadami etyki ogólnoludzkiej. szczególnie kultury masowej. jeśli są to środowiska o pozytywnym wpływie wychowawczym. który przez doskonalenie społecznych instytucji wychowujących przygotowuje sobie warunki do skuteczniejszego oddziaływania bezpośrednio na wychowanków. zapewnia unikanie wrogich nieporozumień. 109 S. 472-477. a przy pomocy instytucji oświatowo-kulturalnych ma na celu uzdrowienie środowiska społecznego jego własnymi siłami. czy też okolicznościowe i wychowanie przez życie. Równocześnie trzeba pracować nad tamowaniem destrukcyjnych wpływów środowiska naturalnego biosu. podchodzących z uwarunkowań degeneracji biologicznej w populacji ludności oraz z deformacji ekonomicznej lub ustrojowej w życiu społeczeństwa. s. 108 107 turowego i naturalnego. Omawiając już stosunek środowiska pedagogicznego do innych środowisk.w organizacji czy grupie rówieśników. czyli zapobieganiem objawom ujemnym przez system urządzeń. Żeby temu zapobiec. czy pornografii . ale także odbywa się jako zamierzone urabianie wychowanka przez działanie wychowawców. organizacji i grup społecznych. R a d 1 i ń s k a. Pedagogika społeczna jest pośrednim działaniem wychowawczym agosu. środowiska pedagogiczne muszą się zatroszczyć o realizację pedagogiki społecznej. ideowość w postaci bezinteresownej ofiarności rodziców oraz radość i pogoda wewnętrzna. brutalności lub żartobliwości. Ale moralność ta jest zupełnie niejednolita i obok dodatnich elementów zawiera zwykle przemieszane ze sobą elementy demoralizujące młode i starsze pokolenie.Z taką przemianą i pedagogizacją środowiska wychowawczego wiąże się także usuwanie przeszkód. Działanie wychowawcze w dziedzinie pedagogiki społecznej dotyczy.rozpoznaniem istniejącego stanu środowiska rodzinnego i miejscowego (lokalnego). Mimo to środowisko pedagogiczne agosu nie pozostaje całkowicie bezradne i powinno wykonać swoje zadania przez realizację szeregu działań rozwijających i urabiających w mniejszym lub większym stopniu wychowanka na wzór określonego ideału człowieka. Nie zawsze jednak celowe działanie środowiska pedagogicznego zdolne jest do skorygowania wpływów środowiska społecznego. J e 1 e ń s k a. K u n o w s k i. Na atmosferę rodzinną składa się przede wszystkim szacunek dla pracy. czyli trzeciej siły agosu. H. Sztuka wychowania. naprawie wykolejenia i zapewnieniu minimum warunków rozwoju fizycznego i kulturalnego jednostek 1 0 8 . Atmosfera więc bardziej lub mniej wychowawcza zależy od poziomu moralnego środowisk wychowawczych. związanych z moralnym poziomem i siłą działania środowiska kulturowego. która ludzi rozwija. urządzeń i instytucji pomocy i opieki społecznej. Tak więc wychowanie świadome i formalne nie zawsze jest skuteczniejsze w stosunku do wychowania stwarzanego przez inne środowiska i sytuacje społeczne etosu. spotykaliśmy określoną działalność wychowawczą w postaci pedagogiki społecznej. polegającą na powstrzymaniu rozkładu. jak wychowanie uczestniczące. mającej poznać środowisko. Z kolei trzeba więc poznać teorię działań wychowawczych. cyt. Takie działanie pośrednie wychowawców stanowi . Pedagogika społeczna. która stara się zmobilizować dodatnie siły środowiska dla jego przetwarzania i oczyszczenia atmosfery i w tym celu posługuje się tak diagnozą . jak też profilaktyką. RozdziałV WYCHOWANIE JAKO URABIANIE PRZEZ DZIAŁANIE AGOSU 1. dz. dotyczących pomocy i opieki społecznej oraz kompensację.

1 s. Warszawa 1958 s. Wyd. a więc nad życiem Cz. Inny znów podział wymienia grupy potrzeb fizjologicznych. które stwarza odpowiednie warunki do efektywniejszego przeprowadzenia istotnego. Stąd właściwe zadanie agosu stanowi pomoc wychowawcza w procesie całkowitego i wszechstronnego rozwoju człowieka. psychogenne oraz socjogenne 113 .mały.zakres tzw. Każda warstwica rozwojowa wykazuje odrębne liczne potrzeby. diagnostyki pedagogicznej 112 . Zarys alkohologii. zachowanych przez inercję psychiczną z wcześniejszego okresu rozwojowego. Z poprawą uwarunkowań proces wychowawczy przebiega łatwiej i skuteczniej. w zakresie zaś drugich potrzeb rozwojowych będzie chodziło o pokierowanie nimi przez selekcję. by zapobiegać zjawiskom niedorozwoju i upośledzenia umysłowego dzieci. San Francisco 1959 s. Warszawa 1960 s. który przejawia coraz wyższe potrzeby. np. Obserwacje i charakterystyki psychologiczne. przez które przechodzi aktywność własna dziecka pod wpływem działania czynników osobowościowych. 2 zmienione. Tradycyjne wychowanie jako działanie wychowawcze od wewnątrz na rozwój psychiki i duchowości wychowanka przy pomocy techniki psychologiczno-personalistycznej.opiekę wychowawców nad biosem wychowanka. zapowiadających dopiero w przyszłości swój etap rozkwitu. Interesują się także i przeciwdziałają szkodliwym czynnikom życia społecznego (etosu) tak w dziedzinie ustrojowo-ekonomicznej (np. narkomanii. krótki). Praca zbiorowa pod red. Młodzież a przestępstwo. Stąd pomoc wychowawcza okresowo musi się zmieniać. L i s o w s k i e g o (na prawach rękopisu). III rozdz. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1961 s. rozróżniając: a) zasadnicze potrzeby warstwowe. działać na bios rodziców przez zwalczanie alkoholizmu 1 1 0 . R e u 11 i N. Badania osobowości metodą T. 92-98. III p. Nauczyciel a walka z alkoholizmem. Warszawa 1967. czyli tzw. 111 J. 2). Warszawa 1962 cz. S k ó r n y . Kolejno więc przejdziemy do rozpatrzenia funkcji szczegółowych w działalności wychowawców tak z zakresu potrzeb stałych. dostosowując się do sytuacji wewnętrznej wychowanka i jego potrzeb stałych już nabytych (potrzeby warstwowe) oraz nowych potrzeb rozwojowych. Profilaktyka wychowawcza. C z a p ó w. 86-87. Wychowanie uczniów w trzeźwości. Murray) 1 1 4 . a podsuwanie i popieranie potrzeb antycypacyjnych (łac. psychiczne. wpływającego na wnętrze psychoduchowe wychowanka. Funkcje te ujmuje się jako: 1° .).dobrze. mikros . związane z formami życiowymi. Trzeźwość. mających własne cele do zrealizowania.urodzony) biosu i poprawiania warunków życiowych etosu (np. mikroedukacji (gr. mało wydajna praca). Książka pomocnicza dla nauczycieli (skrypt). Murray a. podtrzymywanie). tłumienie i wygaszanie potrzeb perseweracyjnych (łac. opinii publicznej. wyzysk. T. tj. a więc potrzeby zabawy. Abstynencja. czyli makroedukacji (gr. Warszawa 1967. wówczas staje się prawidłowe i owocniejsze. J. Warszawa 1969. K u n o w s k i . aby przez ich właści- we zaspokojenie wychowanek doskonalił się progresywnie.długi. 114 113 Np. dociekania. cz.trwanie. twórczości i głębszego przeżycia światopoglądowego (por. wielki). A. C h a l a s i ń s k i . Educational Psychology. jak i w dziedzinie techniczno-gospodarczej (zacofana produkcja. wielkiego wychowania. eu . społeczne. 112 S. 80-112. marnotrawstwo. Nowoczesne więc wychowanie zaczyna się od przygotowania dobrych warunków eugenicznych (gr. nikotynizmu. a) Pomoc wychowawcza niesiona podczas rozwoju coraz wyższych warstw biosu występuje w postaci coraz to innych funkcji agosu. Kraków 1965. nędza. M a c D o n a 1 d. co w zakresie problemów wielkiego wychowania wymaga socjotechniki11 x wychowawczej. chorób społecznych. w które próbuje się wtłoczyć aż 44 zmienne (H. odbieranie prawa wychowania złym rodzicom itp. J. makros . dożywianie dzieci w szkole. intelektualnych. genos . 103-118. dyskryminacja). emocjonalnych i dążeniowo-wolitywnych. anticipatio -wyprzedzanie). 110 . M. pracy. niesprawiedliwość społeczna. kulturowe i duchowe oraz b) potrzeby rozwojowe. Społeczeństwo i wychowanie. 43-70. organizowania zespołowych akcji społecznych. Z. J. Nauczycielskie poznawanie uczniów. O. które mają uczyć i wychowywać. a więc biologiczne. W zakresie pierwszych potrzeb warstwowych czynności wychowawców sprowadzają się do rozbudzenia siły danych potrzeb oraz prawidłowego ich zaspokajania. pedagogizacji rodziców i społeczeństwa. F. wymagającej znajomości cech indywidualnych. dochodząc do pełni swego człowieczeństwa i duchowości. R e u 11 o w a. które teoretycznie próbuje się ująć w grupy jako potrzeby wiscerogenne (pochodzące z życia fizjologicznego wnętrzności). perseveratio . jak potem potrzeb rozwojowych wychowanka. Warszawa 1964.Pełny obraz ludzkich potrzeb daje teoria warstwicowa wychowania. Ł o p u s k i. Wychowawcy muszą więc interesować się i wpływać na poprawę zdrowia populacji. małego wychowania.

w postaci dietetyki i higieny. utonięciem itp. Poza tym funkcja sanare wymaga ustrzeżenia zdrowia od chorób wenerycznych i niebezpieczeństw zboczenia seksualnego. joga itd. J. R. dz. R o s s .educere i z kulturologiczną . M e i n e c k e. na potęgowaniu jego tężyzny witalnej. oderwanego od rzeczywistości i zależnego od stanów uczuciowych). Warszawa 1956 s. . Warszawa 1964 rozdz. Ks. Psychoterapia w praktyce ogólnolekarskiej. uświadomić). J. czego niektórzy teoretycy pedagogiczni ze względu na stosowaną fizjologię ruchu nie chcieli uznawać za prawdziwe wychowanie. S. O wychowaniu zdrowotnym. Warszawa 1964 2 . określając je jako pielęgnację i higienę 120 . por.zdrowy) nie jest leczeniem medycznym z choroby. porażeniem elektrycznym. Wychowawczo funkcja sanare polega na podsycaniu energii i żywotności wychowanka. London 1943 s. Warszawa 1968. Wychowanie seksualne dzieci i młodzieży. A.i zdrowiem organizmu. Education sanitaire. Psychologia kliniczna (tł. którymi pokrótce się zajmiemy. H u t s c h n e c k e r . 2° . Warszawa 1970. nazywając to funkcją sanare. H e s s e n.gruntownie nauczać. Warszawa 1964..Funkcja sanare wymaga profilakPor. Wszystkie te funkcje wychowawców można powiązać z kolejnymi warstwami rozwoju człowieka. rozwijać właściwe reakcje obronne i nauczyć rozwiązywania konfliktów wewnętrznych. Fundamentals ofSafety Education. by zapobiegać skrzywieniom indywidualności w kierunku narcyzmu (zakochania się w sobie). wtedy bardziej prawidłowo dałoby się scharakteryzować znaczenie agosu dla warstwy rozwoju psychologicznego. Chęć życia (tł. 117 A. truciznami. L. M aj d a . ma przeciwdziałać kompleksom. pouczać. J. 11-36. określając jako funkcję educere. Higiena psychiczna. cyt. 12 i 13. D a j c z a k. B i 1 i k i e w i c z. cyt. G.educare. ponieważ w każdym wypadku kalectwa trzeba u dziecka niewidomego lub głuchoniemego kompensować zmysły i doprowadzać do wyższego poziomu rozwoju drogą rewalidacji. New York 1964. Zdrowie psychiczne. D e m e I. co nosi nazwę funkcji initiareliS.Znów chodzi o to. K u n o w s k i . Gesundheitserziehung. Związane z funkcją sanare są zadania terapeutyczne w prawidłowym rozwijaniu psychiki. Sanare . dlatego też obejmuje wychowanie seksualne dzieci i młodzieży z programem uświadomienia nie tylko medycznego 122 Jęcz także w zakresie rozwiązania problematyki psychologicznej. z socjologiczną . dz.opiekę nad duchowością wychowanka i skierowanie jej do ideału przez funkcję educare oraz 4° . 116 115 tyki. „ Ateneum Kapłańskie" 1962 nr 318. K. edoceo . J.. 124 R. D ą b r o w s k i .jako wtajemniczenie i przygotowanie wychowanka do spotkania z losem. Podstawy pedagogiki (tł. Nie mają one znaczenia lekarskiego. egocentryzmu. 3° .ochronę wychowawczą nad działaniem etosu. U 9 S w a m i K u v a l a y n a n d a . T. z ang. sporty. Groundwork of Education Theory. M i c h a 1 s k a. duchową przypadałaby w wychowaniu chrześcijańskim najdalsza i najgłębsza funkcja christianisare116. niższości.funkcję sanare. V i n e k a r . z ros. następnie całego programu wychowania fizycznego (gimnas119 tyka. Katechetyka.indyjski system leczniczy (tł.). 196. a z warstwą duchową . lecz dotyczą właściwego kształtowania życia psychicznego wychowanka. z ang.znaczące w języku łacińskim uzdrowić (sanus . 121 M. 120 S. Niezależnie od dostosowania terminów funkcji wychowawczych do warstwie rozwojowych. jak to wypracowała psychologia kliniczna 124 . 123 K. z ang. s. Warszawa 1964. 401^04. z warstwą biologiczną i psychologiczną . S t r a s s e r. W pedagogice specjalnej funkcja sanare ma jeszcze większe zadanie do spełnienia. G i 1 b e r t. S. ogniem. np. każdy z nich ma własny zakres zagadnień. Montreal 1963. z czym medycyna ma u współczesnego człowieka i młodzieży najwięcej kłopotu 1 1 7 .). chorobliwego autyzmu (myślenia schizofrenicznego. E. Właściwie jednakże potrzebny byłby jeszcze jeden termin na rozwój psychiczny. Psychoterapia ma za zadanie wyrobić w jednostce odporność psychiczną na frustrację i niepowodzenia. zdrowia i chęci do życia. zagrażającym zdrowiu i życiu. Pedagogika praktyczna zaś stosuje w tej dziedzinie wychowanie zdrowotne 1 1 8 w postaci opieki i pielęgnacji fizycznej. J. 1 8 ' M. Uświadomienie dzieci i młodzieży w pedagogice nowoczesnej. Warszawa 1964. jak to zaleca higiena psychiczna 123 .). społecznej i moralnej tak erotyki. edocere (łac. B o h n.). C. 122 A. musztra. Stuttgart 1957. jak i seksu na drodze przygotowania do małżeństwa. zapobiegania niebezpieczeństwom. A a r o n. np. Wówczas to na ostatnią warstwę światopoglądową. E n 1 e s.initiare. czyli życia społecznego środowiska.) od niemowlęctwa aż do starości. Joga . W pedagogice wreszcie reedukacyjnej młodzieży wykolejonej i przestępczej funkcja sanare ma uporządkować bios jednostki przez uregulowanie wybujałych popędów i rozbudzenie wyższych potrzeb aniżeli tylko wiscerogenne i psychogenne. 1 2 Program bezpieczeństwa i higieny pracy jest dalszym ciągiem wychowania bezpieczeństwa. Stąd współczesna pedagogika rozwija dział wychowania bezpieczeństwa przed wypadkami drogowymi. H. S. W a 11 e n. R.

informowanie. egoizmu przez zmianę nastawienia w kierunku altruizmu. Formy rozwojowe w pracy katechetyczno-wychowawczej. Z kolei proponowana funkcja edocere w warstwie psychologicznej wiąże się z tym. „Katecheta" 1966 nr 2 s. 196-198. chrztu. Ks. S c h e n k . dz. Persefony i Dionizosa). Lublin 1962. uwalnia z poczucia winy i uzdrawia psychicznie. oświecenie i poznanie naukowe ma przyczynić się do samodzielnego i mądrego szukania prawdy o całym świecie. gdyż występuje już jako inicjacja u ludów pierwotnych (por. rozumność. Initiare zaś zbliża mistycznie dziecko do Chrystusa w I Komunii Św. uspołecznienia wychowanka. Uwrażliwienie wychowanka na przeżycie wartości kulturowych ułatwia sublimację. 127 . obiór zawodu i znalezienie sobie właściwego miejsca w społeczeństwie zgodnie ze swymi właściwościami. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1964 z. s. Funkcja educere polega więc na udzielaniu pomocy wychowankowi w zakresie dobrego przystosowania się (ang. religijnego. społecznego (sprawiedliwości społecznej). 128 Por. stąd jako funkcja wychowawców dotyczy wyprowadzenia wychowanka ze stanu naturalnego do wyższego stanu moralnego i w związku z tym polega na wyzwoleniu jednostki wychowywanej z ciasnoty. która jest osobową odpowiedzią człowieka w dialogu z Bogiem. 4. czyli wychowania Chrystocentrycznego. I rozdz. I p.. okazuje się najstarszą funkcją wychowania. np. wi nowego człowieka. jak też uczuciowym i wolitywnym. Łączy się to zadanie z procesem socjalizacji. Psychologia rewalidacji inwalidów. potem religijne i mistagogiczne (np. Funkcja edocere ma więc za zadanie wszechstronne wychowanie umysłowe. D a j c z a k . cz. Podobnie psycho-terapeutycznie rozwiązuje z grzechu. wiadomości i informacji różnego rodzaju. jako cecha osobowościowa wymaga nie tylko dostarczenia wartościowego materiału poznawczego. w duchu Chrystusa. pisarzy. cyt. Educare po chrześcijańsku pojęte prowadzi do naśladowania Chrystusa jako najwyższego boskiego ideału człowieka. 2). w misteriach eleuzyjskich tajne ceremonie ku czci Demeter. którego siła etosu społecznego chce zasymilować i upodobnić do obowiązującego wzorca postępowania w społeczności. uczonych odkrywców. Katechetyka. Natomiast w wychowaniu chrześcijańskim następuje jeszcze integracja wszystkich funkcji wychowawców w najwyższej funkcji christianisare. w czym wielką rolę odgrywają wzory „wielkich" ludzi. rozumna i wolna posiada także prawo do przekonania się o prawdzie i do szukania jej pełni 1 2 6 . Wreszcie funkcja initiare. cz.. a nawet chrześcijańskie sakramenty św. adjustment) do zadań życia społecznego nie tylko pod względem moralnym. W. S ę k o w s k a. jak np. Natomiast chrześcijańska funkcja edocere przekracza naturalne podawanie informacji nawet religijnych o treści prawd Objawionych. J. Educere znaczy etymologicznie wyciągać z czegoś i wyzwolić. Educere w wychowaniu chrześcijańskim staje się przystosowaniem wychowanka do życia w społeczności wiernych w Kościele i włączeniem go do apostolatu świeckich. o człowieku. narodowego (miłość Ojczyzny). bohaterów narodowych. prowadzi do Boga jako źródła wszelkiej prawdy i rozwija świadomość wiary. Jeszcze większe pole działania ma ta funkcja w pedagogice specjalnej chorych i inwalidów 125 oraz w pedagogice reedukacyjnej. 126 p o r § K u n o w s k i . które przez nauczanie. ale także życiowym i praktycznym. 1: Initiatio christiana. ogłaszającym przez swój Kościół orędzie zbawienia. w funkcji wychowawczej jest to więc skierowanie rozwoju wychowanka ku określonemu ideało125 Z. dialektyki i metodologii poznania naukowego. o źródłach bytu i o Bogu zgodnie ze światłem Logosu. Liturgia sakramentów świętych.Ogólnie biorąc funkcja wychowawcza initiare polega na wtajemniczeniu wychowanków w sprawy losu doczesnego i wiecznego człowieka. lecz rozwijania myślenia w sposób prawidłowy zgodnie z zasadami logiki. bierzmowania i Eucharystii nazwywane są initiatio christiana121 . Educare zaś znaczy wyprowadzać w górę. 53. a przez liturgię wychowuje do chrześcijańskiego spotkania losu doczesnego i życia wiecznego 128 . Sięga ona do funkcji najgłębszej sanare i przemieniając ją w sposób nadprzyrodzony zmierza do uzdrowienia przez leczące działanie łaski skażonej natury ludzkiej na skutek grzechu pierworodnego. artystów i postaci świętych. Miała ona zawsze znaczenie magiczne. Ks. znacząca wtajemniczanie.Dzięki temu funkcja sanare zapewnia także zdrowy i prężny rozwój psychiczny wychowanka tak pod względem intelektualnym. ale jako istota myśląca. Człowiek bowiem nie tylko ma prawo do prawdziwej informacji. przenikającym całą rzeczywistość. proces uwznioślenia i uszlachetnienia człowieka na drodze pedagogiki ideału. że budząca się u wychowanka zdolność poznawania obiektywnego.

b) Druga dziedzina pomocy wychowawczej dotyczy potrzeb rozwojowych wychowanka, które występują w postaci jego aktywności własnej, początkowo jako zabawa, potem dociekanie, praca, twórczość i w końcu jako modlitewne przeżycie światopoglądowe. Ponieważ, jak już wiemy w wymienionych formach rozwojowych życia manifestują się czynniki osobowościowe duchowości ludzkiej (por. cz. III rozdz. II p. 2), wobec tego rola wychowawców wobec nich polega przede wszystkim na kierowaniu zabawą, dociekaniem, pracą, twórczością i przeżyciami światopoglądowymi wychowanka tak, by przez selekcję przedmiotów aktywności, przez poradnictwo psychologiczne i kierownictwo duchowne coraz bardziej wydobywać i utożsamiać pierwiastki duchowości. Tak więc kierowanie zabawą dziecka przedszkolnego powinno zmierzać do kształtowania podstawowych zdolności wartościujących i do tworzenia dziecięcych ideałów zgodnie z ideałem człowieka (nie wolno dopuścić, by dzieci bawiły się dziko). Kierowanie dociekaniem ma się przyczynić do rozwijania rozumności wychowanka, by jego zainteresowania poznawcze nie poszły w kierunku tylko ciekawości sensacyjnej czy seksualnej. Praca wychowawcza pokierowana dąży do rozwijania siły woli wychowanka i jego zdolności wolnego wyboru dobra oraz brania odpowiedzialności moralnej. Twórczość z kolei pokierowana właściwie przez wychowawców powinna ukształtować talenty i uzdolnienia wychowanków w kierunku humanistycznym, tzn. pod kątem dobra ludzi, a nie z ich szkodą. Wreszcie głębsze przeżycie światopoglądowe pozostając pod kierownictwem duchownym ma wtajemniczyć wychowanka w losy ludzkie i doprowadzić do prawdziwego światopoglądu i doskonałości religijno-moralnej poprzez różne formy inicjacji chrześcijańskiej dostosowane warstwowo do wieku, od inicjacji przeżyciowej u małego dziecka, przez inicjację uświadamiającą treści wiary w wieku szkolnym, przez inicjację działaniową w okresie dorastania, inicjację wartościującą kulturalnie w wieku młodzieńczym aż do całkującej inicjacji światopoglądowej w warstwie ostatniej, dającej zrozumienie sensu życia, losu, szczęścia, śmierci, wieczności129. Wychowawcy wprawdzie nie biorą bezpośrednio udziału w procesie jakościowego dojrzewania struktur postępowania, jak charakter, osobowość lub światopogląd, jednakże to przede wszystkim oni swą pracą, pomocą i kierownictwem dostarczają i gromadzą materiał do budowy struktur rozwojowych i są odpowiedzialni za wykonanie
129

swych zadań, wszystkich funkcji od sanare do initiare, dostosowanych do sytuacji wewnętrznej wychowanka i związanych z tym potrzebnych czynności wychowawczych. 2. Zasadnicze czynności wychowawcze Poznanie funkcji wychowawczych jako podstawowych zadań wychowawców prowadzi do dalszego problemu, w jaki sposób, dzięki jakim działaniom czy czynnościom są one wykonywane w procesie rozwojowym wychowania tworząc siłę agosu. Teoria czynności wychowawczych zaczęła się kształtować pod wpływem nauki Herbarta, który wyróżnił trzy ich rodzaje Regierung, Unterricht und Zucht, czyli kierowanie polegające nawet na karceniu i karaniu młodszych dzieci; nauczanie wychowujące uczniów starszych i obyczajność młodzieży. Był to początek dostosowania czynności wychowawcy do etapów rozwoju wychowanków. W okresie międzywojennym także rozróżniano trzy rzeczy: nauczanie, wychowanie i kształcenie, to ostatnie wprowadzone przez Kerschensteinera jako skrzyżowanie nauczania z wychowaniem, prowadzące do wyższego celu przeżywania wartości kulturowych130. Współczesne zaś operowanie funkcjami wychowawczymi wymaga podporządkowania im właściwych czynności. W tym celu rozporządzamy szeregiem pojęć historycznych, jak dozór, pielęgnacja, karność, kierowanie, a pomijając najbardziej upowszechnione wychowanie, nauczanie i kształcenie, zauważamy, że ostatnio dochodzi jeszcze nowy termin - spotkanie (por. cz. III rozdz. I p. 3d). Nie wszystkie z nich mają jednakową wartość poznawczą. Tak np. karność jest celem działania, ale nie czynnością wychowawców, podobnie dozór stanowi wytwór czynności dozorowania, pilnowania lub pielęgnacji. Wychowanie zaś ma co prawda właściwe znaczenie działania wychowawców, lecz jako wyraz wieloznaczny (por. cz. III rozdz. I p. 1) domaga się rozwiniętej synonimiki. Po tych uwagach wstępnych trzeba jeszcze zaznaczyć, że logiczne powiązania ze sobą pojęć wychowania, nauczania i kształcenia są tak skomplikowane i splątane, iż terminologiczne ich rozgraniczenie nie jest w pedagogice zadowalające131.
B. N a w r o c z y ń s k i , Zasady nauczania, Wrocław 1957 2 s. 15-16. F. K o r n i s z e w s k i , Terminologia w pedagogice, jej stan oraz pilne potrzeby (W:) Pedagogika na usługach szkoły, Warszawa 1964 s. 75-80.
131 130

S. K u n o w s k i. Formy rozwojowe, dz. cyt., nr 3 s. 99-100.

W celu jednoznacznego określenia tych terminów nie należy brać za podstawę tylko stosunków logicznych, ujmowanych przez szersze lub węższe znaczenie tych wyrazów, lecz rodzaj procesu, jaki dana czynność wychowawcza wywołuje w powiązaniu z funkcjami, które ma zrealizować. Tak więc funkcja sanare wymaga czynności, którą ogólnie nazywamy dozorowaniem. Polega ona na ochronie rozwoju organizmu, jego zdrowia i bezpieczeństwa, na pilnowaniu koniecznego porządku czy regulaminu, na pielęgnacji zdrowego i moralnego rozwoju wychowanka, na profilaktyce oraz prewencji, czyli zapobieganiu wpływom wszelkiego zła fizycznego czy moralnego. W zakresie rozwoju psychicznego występująca funkcja edocere jest mniej teoretycznie opracowana, niemniej w praktyce postuluje szczególne ćwiczenia rozwijające myślenie, co nazywamy nauczaniem formalnym, obok dostarczania wiadomości i pojęć jako treści nauczania materialnego, wreszcie wymaga powiązania, integrowania rozwiniętych funkcji poznawczych z uczuciowymi i dążeniowymi w psychice i osobowości wychowanka, co razem stanowi tzw. nauczanie wychowujące. Nauczanie więc jako całość jest to złożona czynność wychowawcza, zmierzająca do formowania świadomości przedmiotowej wychowanka w trakcie poznawania otaczającej rzeczywistości. Ponieważ zaś świadomość rozwija się w łączności z całą psychiką razem z jej podświadomością nie tylko od strony emocjonalno-wolitywnej, ale także od strony motoryczno-działaniowej mięśni i rąk, dlatego też funkcja wychowawcza edocere wymaga zatrudnienia naszego układu psycho-motorycznego w zakresie działania muskułów lokomocyjnych i manipulacyjnych, myślenia, całego umysłu i psychiki. Na tym tle zatrudniania w psychoterapii specjalnej stosuje się terapię zabawową, zajęciową (amatorstwo), wysiłkową (przez pracę) 132 .Obydwa te rodzaje czynności: zatrudnienie i nauczanie podlegają kierownictwu wychowawczemu, dążącemu do realizacji celu w wychowaniu rozwojowym człowieka, dlatego też chodzi tu o nauczanie wychowujące oraz o zatrudnienie wychowawcze, a nie o obowiązkową bądź to zarobkową pracę. W trzeciej funkcji wychowawczej educere, w której celem staje się przystosowanie psychiczne, moralne i społeczne wychowanka do życia w społeczeństwie, szczególnego znaczenia nabiera czynność wychowa132 J. Do ro s z e w s k a , szawa 1963 s. 95-100.

nia w znaczeniu ściślejszym. Wychowanie takie zmierza do formowania strony przekonaniowej wychowanków poprzez wzbudzenie w nich przeżyć uczuciowych, nastrojów, postaw dążeniowych oraz chcenia woli. Przedmiotem wychowania wąsko pojętego jest więc tworzenie przekonań osobistych wychowania tak, by treści poznawcze, pochodzące z nauczania w szkole zabarwiały się przeżyciem uczuciowym i stawały się motywem działania praktycznego woli (por. cz. I rozdz. V p. 3). Wynikiem takich własnych przekonań w wychowanku tworzą się najpierw zasady moralne dobrego postępowania, a następnie z rosnącą siłą woli wyrabia się struktura charakteru (por. cz. III rozdz. III p. 3e). Stąd nauczanie wychowujące zostaje uzupełnione wychowaniem węziej pojętym jako wychowaniem społeczno-moralnym i wychowaniem życiowo-praktycznym, przygotowującym do realnych zadań życia, co dopiero w całości zapewnia osiągnięcie dobrego przystosowania się {adjustment) wychowanka do społeczeństwa, jak to zakłada funkcja wychowawcze educere. Z kolei kierowanie wychowanka do ideału nowego człowieka w funkcji educare w trakcie rozwoju warstwy kulturologicznej posługuje się inną czynnością, przerastającą dozorowanie, nauczanie i wychowanie, a którą nazywamy kształceniem. Jak pamiętamy, według określenia G. Kerschensteinera (por. cz. II rozdz. IV p. 3b) kształcenie jest już najbardziej samodzielnym dorabianiem się przez wychowanka własnej struktury duchowej, którą może być zarówno wcześniej charakter moralny, jak też później swoisty typ osobowości twórczej czy wreszcie struktury światopoglądowej. Kształcenie jednakże w dalszym ciągu tworzy syntezę nauczania i wychowania, dlatego też, chociaż polega na samodzielności samego wychowanka, nie usuwa całkowicie potrzeby wychowawcy i jego działania. Wychowawca teraz przygotowuje wychowanka do kształcenia, staje się jego kierownikiem, doradcą, krytykiem w procesie twórczym, a nawet może być przewodnikiem po ścieżkach twórczości, przekształca się więc w psychologa. Pozostaje jeszcze do omówienia najgłębsza funkcja wychowawcza initiare, wprowadzająca wychowanka w tajemnice życia i losu ludzkiego. Czynnością zasadniczą w tej dziedzinie rozwoju czysto duchowego w warstwie piątej zaczyna być we współczesnej teorii pedagogicznej spotkanie (Begegnung), które ma mieć równorzędne znaczenie jak poprzednio poznane czynności nauczania, wychowania i kształcenia (por. cz. III rozdz. I p. 3d). Spotkania z ciekawym człowiekiem w czasie

Nauczyciel-wychowawca w zakresie leczniczym, War-

rozmowy, z interesującą wystawą czy książką, z wydarzeniami życia i historii, wreszcie spotkania z Bogiem, nie tylko w modlitwie, tworzą w rozwoju człowieka ważny element wychowania przez zdarzenia bądź to losowe, bądź też wywoływane przez wychowawców w sytuacjach pedagogicznych jako celowo programowanych. Spotkania więc zaczynają się pojawiać w nauczaniu i wychowaniu, ale potęgują wpływ w kształceniu, stają się wreszcie regułą w warstwie czysto duchowej, która w głębszym przeżyciu światopoglądowym dąży do spotkania człowieka z Absolutem, następnie w modlitwie do spotkania z Bogiem żywym i prawdziwym (por. cz. III rozdz. III p. 2e). Pedagogika chrześcijańska szczególnie w wychowaniu liturgicznym docenia znaczenie pedagogicznego doprowadzenia wychowanków i wiernych do spotkania z Chrystusem, zgodnie z zasadą Chrystocentryzmu (por. cz. II rozdz. III p. 2a), w Piśmie św., w kazaniu, w uczestnictwie we Mszy św., w komunii, sakramencie pokuty, w modlitwie. Kierownictwo duszpasterskie polega więc na wychowawczym przygotowaniu „świadomych, czynnych i owocnych" 1 "spotkań wiernych z Chrystusem tak, by wiara ich stała się żywa, prawdziwa i ofiarna. W innych światopoglądach aranżowanie spotkań, np. z działaczami, bohaterami rewolucji, z pisarzami, uczonymi i przywódcami politycznymi ma także analogiczne znaczenie dla głębszych przeżyć światopoglądowych.

wiemy, że stanowi cel ostateczny wychowania (por. cz. III rozdz. II p. 2). Rosnąca samodzielność ruchowa, dążeniowa, uczuciowa, wolitywna i umysłowa wychowanka pozostaje pod wpływem rozwijających się czynników osobowościowych duchowości ludzkiej i wyraża się przede wszystkim we własnej aktywności dziecka i młodocianego najpierw w postaci zabawy, potem dociekania, z kolei pracy, twórczości i głębszego przeżycia światopoglądowego. Każda z tych rozwojowych form życiowych (por. cz. III rozdz. III p. 2) z jednej strony podlega kierowaniu przez wychowawców przy pomocy ich czynności dozorowania, wychowania, kształcenia i spotkania, a równocześnie z drugiej strony, subiektywnej, stanowi naturalny teren, na którym wzrasta coraz potężniej udział duchowej samodzielności wychowanka i dochodzi do skutku konieczne współdziałanie wychowywanego młodego człowieka z wychowawcami. Zasadnicza przemiana w tym procesie rozwojowym dotyczy stopniowego zanikania autorytatywnego działania wychowawców na rzecz wzrastającego udziału samodzielności wychowanka i jego coraz pełniejszej wolności wewnętrznej. Przebieg tego procesu przemiany charakteru działania wychowawców i wychowanka obrazuje poniższy schemat, w którym poglądowo widzi się jak sfera kierownictwa agosu (celowego działania wychowawców) zanika, a rozszerza się sfera

3. Współpraca wychowawcza jako warunek skuteczności działania agosu Z przeglądu czynności wychowawców wynika, co łatwo zauważyć, że w procesie rozwojowym zachodzi w nich stopniowa zmiana od dozorowania przez nauczanie i wychowanie do kształcenia i spotkania duchowego. Gdy początkowo dozorowanie jest wybitnie autorytatywne i wymaga wysiłku samego wychowawcy, to później jego rola w kształceniu i w spotkaniu duchowym schodzi na drugi plan, sprowadza się do pomocy w zakresie przygotowania i kierowania, natomiast wykonanie wówczas staje się samodzielnym działaniem wychowanka. Mamy w tym procesie zjawisko potęgującej się samodzielności wychowanka, o której
Por. Konstytucja o liturgii świętej (W:) Sobór Watykański II. Konstytucje, dekrety, deklaracje. Tekst polski, Poznań 1968 s. 44-^15.
133

W wypadku zaś tresury albo następuje wykolejenie wychowawcze w postaci buntu przeciwko autorytetom wychowawców. twórczość i otwartość metafizyczno-religijna na Boga umożliwiają wydobycie z głębin natury całej duchowości duszy ludzkiej i zapanowanie jej nad zmysłowością i cielesnością popędów II nurtu życiowego. wskazanego przez wychowawców. albo też powstaje okaleczenie psychiczne przez po- zbawienie samodzielności i dążności samowychowawczej w postaci zahamowania rozwoju na poziomie infantylizmu. ale nie tej zwyrodniałej w samowoli i w zachciankach. zmierzającej do tego samego celu wychowawczego. Z przeglądu możliwości zaburzeń rozwojowych widzimy jasno. jednakże kosztem złamania w wychowanku pędu do samodzielności i wolności wewnętrznej brania na siebie odpowiedzialności. wolność woli. a zmienia się tylko w tresurę. pierwszemu dając kierunek i oparcie. Funkcjonalna równowaga sił autorytetu wychowawczego i samodzielności wychowanka umożliwia prawidłowy przebieg procesu wychowania i stwarza zasadniczy kierunek skuteczności działania wychowawców. Natomiast bez tego porozumienia z wychowankiem i współdziałania z jego strony. W wychowaniu musi się więc stale rozszerzać sfera samodzielności wychowanka. do którego przywiązuje się młode drzewko. którzy niosąc różną pomoc w procesie wychowawczego rozwoju. automatycznych nawyków i dobrych przyzwyczajeń. Jakie rządzą w tej dziedzinie prawidłowości i jakie występują mechanizmy praktycznej realizacji wychowania. W całości bowiem wychowania chodzi przecież o wszechstronne rozwinięcie osobowości człowieka aż do pełni jego człowieczeństwa. pełniąc rolę palika. normatywną i praktyczną. dochodząca do pełnej wolności wewnętrznej. działanie przestaje być wychowaniem. ani też osiadaniem się wpływów środowiskowych etosu społeczeństwa. w wyrabianie przy pomocy lęku i kar.samodzielności wychowanka. lecz musi być koniecznie kierowaniem i urabianiem wychowanka przez odpowiednio dostosowane działanie agosu wychowawców. Pod koniec wychowania autorytatywnego współpraca przekształca się w dążenie samowychowawcze wychowanka. progresji (por. że w dalszych etapach rozwoju wychowawca staje się kierownikiem. II p. ale wzrasta w nadawaniu kierunku tak. zapewniając tym wejście wychowanka w sferę wolności duchowej. aby nie zostało powalone przez burzę. że wychowanie nie może być tylko swobodnym wzrostem biosu wychowanka. podejmowane przez pedagogikę analityczną. 1). Rola wychowawcy z czasem coraz bardziej maleje w tym samym działaniu. którym jest zawsze coraz bardziej dobrowolna i świadoma współpraca wychowanka z wychowawcami w dążeniu do tego samego celu jako ideału nowego człowieka. jak jego rozumność. lecz zorientowanej w tym samym kierunku doskonalenia rozwojowego. wartościowanie. drugim zaś zapewniając satysfakcję skuteczności i owocności działania. cz. powinni pamiętać o podstawowym warunku właściwego wychowania. czyli psychicznego związania nawet dorosłego człowieka z matką jako punktem oparcia. Współpraca wychowanka z wychowawcami jest ważna dla obu stron. jakim jest współpraca z wychowankiem nad formowaniem w nim pełnego i prawdziwego człowieka. to już są dalsze problemy. nadanego przez wychowawców ich siłą agosu. doradcą. . w którym prawidłowo ukształtowane przez wychowawców czynniki osobowościowe wychowanka. przyjacielem. III rozdz.

[właśc. z ang. Einfuhrung in die Erziehungswissenschaft.. Warszawa 1930.. Willmann O. Die Fundamentalbegriffe der Erziehungswissenschaft.. Hale 19252. Ueducation et l'action educatrice. Litt T. Okoń W. Schneider F.mistrz). Dópp-Vorwald H. Berlin 1919. ks. Dobrowolski S.. WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE DO CZĘŚCI III Pedagogika teoretyczna Rozdz. Ullmann J.. Raymont T. Dziedziczność (tł.. Kretz]. Sośnicki K. Warszawa 1934.. Zjawisko rozwoju wychowawczego 2. Warszawa 1936. Wychowanie człowieka. Wien-Paderborn 1928. O wychowaniu. Inowrocław 1946. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. Haeberlin P.. Spionek H. Wychowanie i wychowawca (rodzic . Prohaśka L.. Kempten-Miinchen 19122. Frankfurt 1947. B i o s ( d z i e d z i c z n o ś ć ) Bonner D... Podstawy wychowania państwowego. Wychowanie i wychowawca. Newcomb T. M. J. Szuman S. Wrocław 1956. Warszawa 1964. Michalski K.. Skowron S. Wychowanie i wychowawca. Warszawa 1964.. Heidelberg 1958. Schneider F. Allgemeine Padagogik. . Warszawa 1936. Pedagogika ogólna (W:) Encyklopedia Wychowania. Organizm a życie psychiczne. E t o s ( ś r o d o w i s k o ) Durkheim E. Rozdz. Ruppert J. Znaniecki F. Paris 1940.b.. Milano 1930. Malinowski E. O dezyntegracji pozytywnej.. Sośnicki K.. 3. Wien 1961. London 1952. Lwów 1933. Weinheim 1952. Der Auftrag der Erziehung. 2.. Skowron S. Socjologia wychowania. Freiheit. Lwów-Warszawa 19252. Pojęcie „losu" we współczesnej pedagogice.. Flitner W. Wychowawca i wychowanek.. Graz-Wien 19603. J. Mysłakowski Z. Maestro e scolaro. c. The Process of Education. Guardini R. Warszawa 1964.. Radlińska H. O czynnikach kształtujących psychikę dziecka w wieku przedszkolnym. Das Ziel der Erziehung. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1938 nr 1/2. t. Grundfragen der Erziehungswissenschaft. 1 cz.. P. d.. Między heroizmem a bestialstwem. Warszawa 1962. Genetyka. La naturę de 1'education.. Ratingen 1964. Warszawa 1948. Określenie wychowania Bruner J. Wrocław 1960. Warszawa 1952.... Charakter und Schicksal. Pedagogika społeczna.. I POJĘCIE WYCHOWANIA /.. Warszawa 1934. Zagadnienia dynamiki rozwoju człowieka. ' Dąbrowski K. J. Sośnicki K. Gnade und Schicksal. Warszawa 1962.. Modern Education.).. Millot A.. Cohn J. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1959 nr 4. Education et Sociologie.. Mirski J.. Der christliche Erzieher.. London 1956. Nohl H. Istota i cele wychowania. its Aime and Methods. Danysz A. Sośnicki K. Szuman S. Pedagogika ogólna. Graz-Wien 1947. Paris 1964. Stuttgart 19574. Trudności wychowawcze i przestępczość młodzieży. Kraków 1961. System der Padagogik. Higiena psychiczna. Miinchen 196010. Padagogik der Begegnung. Warszawa 1966. Krawczyk M. Wrocław 1961. Wroczyński R. II ISTOTA WYCHOWANIA JAKO WYTWORU Dąbrowski K... Pięter J... Składniki wychowania a. Wychowanie człowieka... Die Lehre von Schicksal und Aufgabe des Menschen. Schneider F. „Die Erziehung" 1935. Munchen 1949. Der Geist der Erziehung. Kraków 1949.. Warszawa 1963. Mirski J. Warszawa 1960.. Zmienność i dziedziczność (tł.nauczyciel . Paris 1922. OP.... Dziedziczność. Sozialpsychologie in der Erziehung. Warszawa 1964... Warszawa 1959. Góttler J. Erziehung und Lehrer. Kalmus H. Poznawanie środowiska wychowawczego. Móglichkeiten und Grenzen der Padagogik. Leipzig 1931. Osobowość nauczyciela. L o s w w y c h o w a n i u Flitner W. Kretz]. [właśc. Oxford 1960. Mysłakowski Z. Ratingen 1964. Social Psychologie. z ang. ks. Warszawa 1962..). Woroniecki J. A g o s ( w y c h o w a w c y ) Casotti M. Lorenzen H. Spranger E.. Der geborene Erzieher.

).. Warszawa 1963. Z a b a w a Chateau J. Warszawa 1958.). I n d y w i d u a l n o ś ć Pastuszka J. [i in. Nowacki T.. Leipzig 1921.. Duch pracy ludzkiej.. Stern W. Lwów 1939. Warszawa 1966. Kunowski S. „Katecheta" 1959 nr 4. Praca a kształtowanie osobowości ucznia. Warszawa 1971.. d. Teoria warstwicowa rozwoju człowieka Flitner W. Błoński P. Stern A. Charakterologie.Rozdz. „Nauka Polska" 1928.. Amsterdam 1940. Stern W. Lam W. Bilczewski J. Ziirich-Stuttgart 19562. Der Sinn der Schaffen. Kórperbau und Charakter. Strzeszewski Cz. Neuchatel-Paris 1959.. kard. Psychologia lekarska (tł. Wychowanie przez pracę. Psychologia indywidualna. Wyszyński S.. Poznań 1927. Warszawa 1927... Strzałecki A. Bukowska-Jóźwicka A. Warszawa 1963. Definicja pracy ludzkiej. Dziecko i twórczość. Rozwój nauki o temperamentach... Les temperaments. Zagadnienia typów indywidualności. Szuman S. Warszawa 1963.). b. Huizinga J.. Kierowanie zabawą dziecka w przedszkolu. z niem. Wie wir lernen. Coleman S.. Warszawa 19662. Warszawa 1969. Kunowski S. Die Schichten der Persónlichkeit. Lwów-Warszawa 1926. Tiepłow B. List o wychowaniu. Sztuka dziecka. Warszawa 1932. Kraków 1874. Jena 1899. O teologię pracy (tł. Poznań 1909. M e d y t a c j a Anderson H. M. abp. Gerstman S. Pedagogiczne problemy pracy w cywilizacji technicznej. O pracy. Warszawa 1938... Znajomość ludzi czyli nauka o temperamentach. Prace psychologów radzieckich.. Poznań 1930. O poznawaniu temperamentów dzieci. . W. Zagadnienie zabawy w przedszkolu.. Problemy indiwidualnych razliczij.). z franc). Szuman S. W.. C h a r a k t e r Baumgarten F. Warszawa 1950.. Wrocław 1971.]. Kunowski S. z niem.. Stuttgart 19573..).. Poznań 1937. O zabawach dzieci. Osmólski W.. Moskwa 1961. tł. Falkiewicz L.. Religia a kształcenie charakteru (tł. Die Schichttheorie. Biegeleisen-Żelazowski B. Strelau J. Systematische Pddagogik. Zagadnienia twórczości naukowej. 2. c. O temperamentach.. Rozwój kolorystyki w sztuce dziecka. Warszawa 1927. O charakterze i jego kształceniu. Leipzig 19473. New York 1959. Szkoła i charakter (tł. Psychologia twórczości rysunkowej dziecka. b. Praca. ... poi. Warszawa 1958. Die Temperamente. Homo ludens.. Proces wychowawczy i jego struktury. Warszawa 1960. Chenu M. Wybór tekstów. „Ateneum Kapłańskie" 1958 nr 297. Das System der Spiele. Mieszkowski W....... Inteligencja dzieci i młodzieży (tł. Zarys psychologii pracy.. Lwów 1928. Rozwojowe formy życiowe Błachowski S. Guyer W. F. Muszyński F.. Struktury rozwojowe człowieka a. Creativity and its cułthation. Stuttgart 1935. Cechy temperamentu i ich zmienność u dzieci. „Miesięcznik Pedagogiczny" 1933. O sprzecznościach i jedności wychowania.. Hellwig F. z franc). Zamoyska J. Strelau J. Charakter. Comprehension de fart enfantin.. Berlin 1944 1 8 . Paris 1921. Waszek W. Kerschensteiner G. Padernborn 1907. Tiibingen 1927. Warszawa 1971. Kretschmer S. Warszawa 1933. z niem. Warszawa 1965. Religia w wychowaniu człowieka. P r a c a c. III WYCHOWANIE JAKO ROZWÓJ BIOSU 1. Breslau 1933. „Zeszyty Naukowe K U L " 1958 nr 1. Differencielłe Psychologie.. Hoffmann H. Zagadnienia psychologii różnic indywidualnych. Moskwa 1919.. Lissa Z. Warszawa 1864. Mac Auliff. H. Dyner K. D o c i e k a n i a Barankiewicz H. Struve H.. Okoń W. London 1924. Creathe Musie for Children. Kretschmer E... Lublin 1938. Twórczość muzyczna dziecka.. Temperament Dryjski A.. Naksianowicz-Gołaszewska M. z niem. ks. Foerster F. Topińska Z. a. Warszawa 1961. Lublin 1946. Trzebinia .... M. z niem. Poznań 1957. O wychowawczym znaczeniu zabawy. Pojęcie szkoły pracy (tł. Sztuka dziecka i jej naturalny rozwój.. Toruń 1961. Trudowaja szkoła.... D. Berdiajew N. Lublin 1958. (tł. Groos K.. Trojanowska-Kaczmarska A. Twórczość a osobowość twórcy.. Poznań 19202.. Warszawa 1967.. Foerster F. Debesse. O temperamencie i jego poznawaniu. T w ó r c z o ś ć e. 19463. Hessen S. Zabawa dziecka (W:) Psychologia dziecka pod red.. Rothacken E. 3. Wybrane zagadnienia psychologii twórczości.

Wrocław 1956. Braunschweig 19235. Friescheisen-Kóhler M. Warszawa 1947. Jugendbildung. Lwów 1938.. Lindzey G. Szuman S. Leipzig 1925. Popp W. Remplein H. z niem. jego pojęcie i wychowanie. Sawicki F. ks. Warszawa 1949. Kerschensteiner G. Kreutz M.. Ross J„ Grounwork of Educational Theory. Wrocław 1959. Miiller-Freisenfels F„ Persónlichkeit und Weltanschauung.. Warszawa 1947. Poznań 1959. Kształcenie charakteru.. ks. New York 1925.. Lwów 1939.. Istota i znaczenie poglądu na świat. 1932. Charlottenburg 1921.. Erziehung und Unterricht. Hornowski B. Berlin 19122. Radwiłowicz R.. Bildung und Weltanschauung. Kształcenie woli i charakteru (tł. Piwowarczyk W. ks. Rodzina wiejska jako środowisko wychowawcze. Charakter. Warszawa 19462.). Miinchen 1962.Kerschensteiner G.. Langensalza 1912.. Wiirzburg 1956.. Warszawa 1971.. ks. 2 Klimke F. Osoba ludzka -próba definicji.. „Tygodnik Powszechny" 1946 nr 46. d. Górski K. Lebensformen.. Pedagogika społeczna. Lwów 1939. Rozdz. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości.. e. Leipzig 1926. Handbuch der padagogischen Milieukunde.. Charakter. Die Hauptprobleme der Weltanschauung. Didaktik als Bildungslehre. Warszawa 1932. Halle am Saale 1925 5 . Jugenderziehung. Kempten-Miinchen 1914 . Znaniecki F. (tl.... Zagadnienie osobowości w świetle psychologii marksistowskiej. Persónlichkeit.). Pięter J. . Leipzig 1923. Charakter jako wyższa forma przystosowania się do rzeczywistości. Grundlegung der Biłdungsarbeit. z ros. Tournais-Paris 1952. Padagogik in systematischer Darstellung. Warszawa 1930. Rein W. Henry V... Poznań 1936. Salamucha J. ks.. Poznawanie środowiska wychowawczego.. Struktura katolickiego poglądu na świat. Granat W... Sośnicki K. Dewey J.... Wychowanie personalistyczne. Korniłow K. Was ist Charakter? 1953. Hessen S... Wrocław 1960.. Warszawa 1931.. „Kultura i Wychowanie'" 1935. O s o b o w o ś ć Allport G... Osobowość chrześcijańska. Kreutz M. Klimke F. S. Mysłakowski Z. Warszawa-Lwów 1933. Psychologiczne podstawy kształtowania poglądu na świat dzieci i młodzieży.. Radlińska H.. Nawroczyriski B. Jeleńska L„ Sztuka wychowania. Das padagogische Milieu. Kowalski S. Pogląd na świat a pedagogika. Warszawa 1951. Zasady nauczania. Pogląd na świat młodzieży licealnej. Zaniewski R. „Kultura i Wychowanie" 1933... London 1955 9 ... X. jego istota. „Kultura i Wychowanie" 1934. Spranger E. Pięter J. Lublin 19622. London 19523.. ks.. Wrocław 19572. Papee S. Kielce 1938. Lwów 1938. Zarzecki L. Miinchen 19303. O charakterze ze stanowiska wychowawczego. Logik der Weltanschauung. X. Warszawa 1915.. Baley S„ Osobowość.. Ś w i a t o p o g l ą d Chojnacki P. ks. Szuman S. Szuman S. Roback A. Guardini R„ Bollnow O„ Begegnung und Bildung. Lwów-Warszawa 1935. Gabriel L. charakter i wychowanie. V WYCHOWANIE JAKO URABIANIE PRZEZ DZIAŁANIE AGOSU Eggersdorfer F. Les Theories des milieux et la pedagogie mesologiąue. The Psychology of Charakter. Wagner J. Istota i zadanie światopoglądu. Wrocław 1961. Willmann O. Lehmann H. Zagadnienie charakteru a higiena psychiczna. Eggersdorfer F. Światopogląd. Dydaktyka ogólna. Charakter człowieka. Hessen S. Meisenheim 19592. Rozdz. New York 1957. Halle a. A. Das Bildungsproblem. IV WYCHOWANIE JAKO WPŁYW SYTUACJI SPOŁECZNYCH ETOSU Busemann A.... Pogląd na świat a wychowanie. Leipzig 1926.. Pastuszka J. Theories of Personalny. Kraków 1947. Theorie der Bildung... O rozwoju i kształtowaniu światopoglądu. Democracy and Education. Pięter J„ Weryński H„ Psychologia światopoglądu młodzieży. Sandomierz 1961. Osobowość nauczyciela-wychowawcy. Graz 1949. Langensalza 1928. Hali Calvin S.

ul.2004 ' Wydawnictwo Salezjańskie 03-775 Warszawa. Kawęczyńska 53 Skład: «Iskra». Inowrocław . Warszawa Druk i opawa: DRUK-INTRO SA.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful