Stefan Kunowski

Wydawnictwo Salezjańskie

Podstawy współczesnej pedagogiki

STEFAN KUNOWSKI

Podstawy współczesnej pedagogiki

WYDAWNICTWO SALEZJAŃSKIE W a r s z a w a 2004

Przyrodnicze metody badania w pedagogice 3. Wyrazy pochodne w pedagogice 3. I Geneza współczesnych systemów wychowawczych 1. Warszawa Rozdz. Śpiewakowska SPIS T R E Ś C I Przedmowa do wydania drugiego Przedmowa do wydania pierwszego Wprowadzenie Wskazówki bibliograficzne CZĘŚĆ I. PEDAGOGIKA PORÓWNAWCZA WSPÓŁCZESNE SYSTEMY WYCHOWANIA Rozdz. Nauki empiryczne w pedagogice 3. III Budowa pedagogiki i jej miejsce w systemie nauk 1. . Nauki światopoglądowe w pedagogice Wskazówki bibliograficzne do części I CZĘŚĆ II. Humanistyczne metody badania w pedagogice Rozdz.Redakcja ks. Rozwój naukowy pedagogiki 2. II Pojęcie pedagogiki jako nauki 1. . Roman Szpakowski sdb Maria D. Ruchy społeczno-polityczne XIX wieku a kwestia robotnicza 3. Działy współczesnej pedagogiki 3. Źródła pedagogiki i ich opracowanie 2. WSTĘP DO PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Rozdz. Nauki historyczne w pedagogice 2. I Znaczenie współczesne wychowania 1. Podstawowe terminy i nazwy zjawisk 2. IV Metody badań pedagogicznych 1. V Nauki współpracujące z pedagogiką 1. Rozdział systemów wychowawczych 70 70 73 76 19 20 21 23 25 25 29 32 35 35 37 39 42 42 44 46 49 52 55 60 63 7 10 13 15 ISBN 83-85528-61-X . Przedmiot i miejsce pedagogiki w systemie nauk © by Wydawnictwo Salezjańskie. Zjawiska przemian w wychowaniu 2. Rola i funkcje wychowania 3. Społeczne znaczenie wychowania Rozdz. Określenie charakteru naukowego pedagogiki Rozdz. Rozwój kapitalizmu i jego skutki 2.

nowej lewicy. Drugi kierunek . co gorsza . . a nawet . działaniu obliczonym na tani. Pierwsza ma charakter rozliczeniowy. Wśród różnych orientacji i poglądów. 164 164 166 171 181 181 185 187 194 194 203 215 228 228 237 240 245 245 253 256 260 Rozdz. Luki tej nie wypełniają spora- . III Wychowanie jako rozwój biosu 1. jak i rodziców. Pedagogika stoi dziś w obliczu zalewu literatury typu praktycznego. Jak dotąd. Ideologia systemu liberalnego wychowania Rozdz. PRZEDMOWA DO WYDANIA DRUGIEGO Polska pedagogika początku lat 90-tych znajduje się w stanie kryzysu. Trzy możliwości w wychowaniu 2. IV System wychowania liberalnego 1. Podstawy organizacyjne i zasady systemu liberalnego 3. poradnikowego.to poszukiwanie teoretycznych i społecznych fundamentów dla „nowej pedagogiki". Widoczne są intensywne i . postmodernizmu czy ruchu New Age.by tak rzec . Założenia systemu chrześcijańskiego 2 . Radami i gotowymi receptami służą w tej mierze zarówno liczne tłumaczenia obcych wydawnictw.gorączkowe poszukiwania dróg wyjścia z istniejącej sytuacji. Istnieje też inne niebezpieczeństwo. PEDAGOGIKA TEORETYCZNA PROCES WYCHOWAWCZEGO ROZWOJU CZŁOWIEKA Rozdz. Czynniki rozwojowe człowieka 3. III System chrześcijański wychowania 1. a także przedstawiciele środowisk społecznych. nie brak haseł tzw. V System socjalistyczny wychowania 1. wychowawców. Rozwojowe formy życiowe 3. szybki sukces praktyczny. Zasadnicze czynności wychowawcze 3. II Charakterystyka współczesnych systemów wychowania 1. Struktury rozwojowe człowieka Rozdz.kandydatów do roli ojca czy matki. na nowo opracowanego zarysu pedagogiki. kulturalnych czy wyznaniowych. Dwu. Teoria warstwicowa rozwoju człowieka 2. Wydawnictwa te koncentrują się na pytaniu: jak wychowywać? W przeważającej mierze odpowiedź na tę kwestię jest niepełna. Ta socjotechniczna propozycja zaadresowana jest do szerokiego grona odbiorców. II Istota wychowania jako wytworu 1. Składniki (dynamizmy) wychowania Rozdz. Widoczne są tu dwie główne tendencje. Stąd też niekiedy nowe rozwiązania sprowadzają się w istocie do przyjmowania i powielenia wyeksploatowanych czy też nieskrystalizowanych podstaw myślenia o pedagogice. organizatorów edukacji pozaszkolnej. Zjawisko rozwoju wychowawczego 2.113 116 123 123 130 136 151 . . Źródła zróżnicowania systemów wychowawczych Rozdz.Rozdz. brak w naszej literaturze systematycznego i pełnego. neomarksizmu. jak i książki rodzimych autorów. Pojęcie nowoczesnego systemu wychowania i jego budowa 3. . Morale sytuacji społecznych etosu . Geneza i rozwój systemu 2. Ideologia systemu wychowania socjalistycznego Wskazówki bibliograficzne do części II CZĘŚĆ III. . . dotyczy tzw. Współpraca wychowawcza jako warunek skuteczności działania agosu Wskazówki bibliograficzne do części III . które występują na tym polu. Ideologia współczesnego wychowania chrześcijańskiego 3. Określenie wychowania 3. . I Pojęcie wychowania 1. cel i rola nauk pedagogicznych w naszym kraju po upadku komunizmu? W dyskusji na ten temat udział biorą naukowcy-teoretycy. Znaczenie środowiska w wychowaniu 2. Geneza i rozwój systemu 2.i trójczynnikowe teorie rozwoju Rozdz. pedagogiki socjalistycznej i jej czołowych przedstawicieli. Zadanie to prowadzi do „pytań pierwszych": jaki jest przedmiot. Zadania i funkcje wychowawców 2. Doktryna wychowawcza Kościoła Rozdz. . Kokietuje nauczycieli. Założenia systemu wychowania socjalistycznego 3. IV Wychowanie jako wpływ sytuacji społecznych etosu 1. Sytuacje wychowawcze 3. pedagodzy-praktycy. Konieczność nowej orientacji w wychowaniu 2.opiera się na płytkiej socjotechnice. 80 80 83 88 94 94 98 104 108 108 . V Wychowanie jako urabianie przez działanie agosu 1.

to próba autorskiej prezentacji wychowania chrześcijańskiego. W parze z tym idzie zwięzłość i jasność wywodu. Są one. W tej sytuacji.wspomaganiem rozwoju osoby ludzkiej.obejmują cały jego świat. Dr hab. rozwija istniejące siły i możliwości. Wyrastające z tych fundamentów wychowanie stawia przed pedagogiem poważne zadania. Podkreślić wypada także niegdysiejszą elegancję tego pisarstwa. Ta podmiotowa perspektywa widoczna jest w każdej z trzech części prezentowanej książki: . Przeprowadzone analizy opierają się na głębokiej znajomości zagadnienia. która trafnie bywa określana mianem „wychowania na rozdrożu". prawda. szerokim zakresem i wyczerpującym charakterem książki oraz z jej mistrzostwem formalnym. Nie brak tu liberałów. ze wszech miar uzasadniona jest propozycja wznowienia znanej książki Stefana Kunowskiego Podstawy współczesnej pedagogiki. wąskiej opcji teoretycznej. jak już zaznaczono. Pierwsze dwa fragmenty książki mają charakter analityczno-sprawozdawczy. ale przyczynkowe wypowiedzi o pedagogice i wychowaniu. fragment trzeci . O wysokiej wartości książki Stefana Kunowskiego wypowiadało się wielu specjalistów. Stefan Kunowski w żadnym miejscu swojej publikacji nie podsuwa Czytelnikowi określonych wyborów. Obejmują . a wychowanie . środowiskach i instytucjach zajmujących się nauką o wychowaniu. albo wyrazem określonej. Książka Stefana Kunowskiego Podstawy współczesnej pedagogiki prowadzi w świat takich wartości.kierują się w stronę przyszłych wymiarów życia. Mówi o ludziach.we wstępie do pedagogiki. I co ważniejsze. Zajęło ważne i trwałe miejsce w procesie kształcenia pedagogów na różnych szczeblach edukacji. Rzeczowo i precyzyjnie przedstawia wybrane idee. Aktualność tego dzieła wiąże się głównie z prezentowanym przez Autora typem pedagogicznego myślenia. nie narzuca swoich preferencji. Walory te pomyślnie przeszły próbę czasu.obok prac pedagogicznych . Wykraczają one poza osobę wychowanka . nadal może i powinno pełnić to swoje zadanie. stanowiska i teorie pedagogiczne.także literaturę filozoficzną. Dla Stefana Kunowskiego pedagogika jest przede wszystkim nauką o człowieku. miłość. psychologiczną oraz teksty z zakresu historii wychowania. Wydawnictwo to było w swoim czasie bestselerem czytelniczym.etycznie ukazujące się książki. występują poza granicę dnia dzisiejszego . Dostrzega i dowartościowuje to. buduje nadzieję człowieka.in. Silnie wspierało niemarksistowskie przyczółki polskiej pedagogiki. które może być wzorem dla dzisiejszych twórców. Autor w słowach pełnych taktu i tolerancji skupia uwagę na głównych reprezentantach opisywanej problematyki. Jest to „pedagogika zaufania". w charakterystyce współczesnych systemów wychowania oraz w części poświęconej pedagogice teoretycznej. publikowane na łamach fachowej prasy. albo też koncentrują się na wybranym fragmencie nauki o wychowaniu. co jest. marksistów czy przedstawicieli pedagogiki chrześcijańskiej. partykularnej ideologii. jak m. Wiesław Theiss . wolność i prawa człowieka oraz demokracja. Tym bardziej niewystarczające są ciekawe skądinąd i wartościowe.

merytoryczne bogactwo i konstruktywną analizę procesu wychowania. Profesor Kunowski znacznie rozbudowuje teorię warstwicową.wybitnego uczonego. Prezentuje jednak jasno swój pogląd naukowy.losu" jako czynnika kształtującego człowieka. poparta porównawczą i krytyczną analizą literatury filozoficznej. że może być równocześnie uznany za podręcznik akademicki o dużej wartości dydaktycznej. logiczny i zwarty. książka Profesora Kunowskiego stanowi cenny wkład w polską kulturę pedagogiczną. to oryginalne. Z różnych przyczyn druk książki znacznie się opóźnił. o strukturze procesu wychowawczego. Autor przez 30 lat był kierownikiem Katedry Pedagogiki na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Wyjaśnia dalej . Czy Profesor stworzył szkołę pedagogiki katolickiej? . W interpretacji Autor stosuje metodę analityczno-krytyczną. socjologicznej. są punktem wyjścia do szczegółowego opracowania pedagogiki porównawczej. Dlatego jest ona dziełem unikalnym w pedagogice. Punktem wyjścia jest tu oryginalna. to równocześnie zawierają informacje i materiały o charakterze historycznym. jakkolwiek rezygnuje z dyskusji i oceny różnych stanowisk i kierunków.PRZEDMOWA DO WYDANIA PIERWSZEGO Z radością i poczuciem spełnionego obowiązku wobec niezapomnianego Profesora oddajemy do rąk czytelnika jego ostatnią książkę. Przyjmuje mianowicie założenia pedagogiki katolickiej. „Podstawy współczesnej pedagogiki" to synteza przemyśleń Profesora Stefana Kunowskiego (1909-1977) . teoria procesu wychowawczego rozwoju człowieka. twórcy teoretycznych koncepcji wychowania chrześcijańskiego.. poglądów i postaw. opracowując szczegółowo rozwój struktury światopoglądowej i podkreślając chrystocentryzm jako naczelny cel wychowania. Stąd. wzbogaconego o nową jego koncepcję.jak pisze . W części trzeciej swojej pracy Autor rozwija bardziej szczegółowo koncepcję wychowania chrześcijańskiego. uzasadnione teoretycznie i płodne praktycznie poglądy Profesora.rozwijając koncepcję wychowania chrześcijańskiego -jaką rolę spełniają poszczególne funkcje wychowania w perspektywie nadprzyrodzonej. Niektórzy z nich kontynuują badania Profesora Kunowskiego. Książka „Podstawy współczesnej pedagogiki" stanowi cenny wkład do ubogiej biblioteki katolickiej pedagogiki. a nade wszystko łaski. Pedagogika porównawcza w ujęciu Profesora Kunowskiego jest opracowana w oparciu o źródła poparte faktami i stanowi zwartą całość. psychologicznej. Stanowi ona temat drugiej części książki. wprowadzenie pojęcia . a następnie etosu i wreszcie agosu. podkreślając jej wartość moralną i społeczną. jakkolwiek treści w niej zawarte dotyczą podstaw współczesnej pedagogiki. Wykład zawarty w tej monografii jest tak systematyczny. ojej celach i systemach. pisząc o doktrynie wychowawczej Kościoła i o systemie wychowania chrześcijańskiego. nawiązująca do teorii warstwicowej Hessena. Koncepcja wychowania jako rozwój biosu. w świetle skutków grzechu pierworodnego. mających istotne znaczenie dla poszczególnych ideologii wychowania i systemów pedagogicznych. Profesor Kunowski zakończył tę swoją pracę w roku 1972.integracja wszystkich działań wychowawczych do najwyższej funkcji Kościoła w duchu Chrystusa. zasłużonego nauczyciela akademickiego. Precyzyjne. dotyczącej różnych systemów wychowawczych. a równocześnie oryginalne wyjaśnienia terminologiczne. Jego ideałem jest . a nawet dokumentalnym. pozwoliła mu na opracowanie obszernej monografii. Ze względu na humanizm treści. podkreślenie współpracy wychowanka jako warunku skutecznego wychowania. liberalnego i socjalistycznego są przykładem kompetentnego i obiektywnego prezentowania różnych założeń. wielu przejęło się funkcją wychowania w rozwoju człowieka. naukoznawcze i metodologiczne Autora. Tysiące studentów słuchało jego wykładów o kierunkach pedagogiki. dającej wielostronny wgląd w strukturę i problemy naukowe pedagogiki. Ogromna erudycja Autora. Zawarte w niej omówienie genezy współczesnych systemów wychowania oraz analiza systemów chrześcijańskiego.

wywodzącą się od wychowawczego prowadzenia dziecka. czyli wiedzą o prowadzeniu człowieka ku jego wysokim przeznaczeniom. Dla dobrej więc roboty wychowawczej dobrze jest szerzej zrozumieć samą rzeczywistość. z których wyrasta współczesna pedagogika. dr Zofia Sękowska * Pierwsze opracowanie dorobku dydaktycznego i naukowego Profesora wraz z bibliografią Czytelnik znajdzie w Rocznikach Filozoficznych TN KUL 27: 1979 z. Stąd to nowoczesna pedagogika. lecz o wewnętrzną charakterystykę współczesnych tendencji wychowawczych. które dziś przerastają tradycyjny zakres wychowania oraz kształtowania dzieci i młodzieży. którzy pamiętają postać swojego Profesora . Prof.prowadzenie. aby studiującym to zagadnienie umożliwić zorientowanie się w całokształcie problemów współczesności. zachowując swą historyczną nazwę. agogija . 4 s. Jednakże skuteczność praktycznego wychowania nie zależy tylko od wychowawców. co się rozumie przez wychowanie. lecz pozostawił liczne grono uczniów. Niestety na tej dedukcyjnej drodze od przyjętego z góry i często dowolnie pojęcia wychowania do jego szczegółów. mających te zalecenia wykonać. antropos . W wykładach tych nie chodzi o zewnętrzny opis. Kunowskiej-Porębnej za prace nad przygotowaniem książki do druku. ago . Dlatego rezygnując z definicji wychowania jako punktu wyjścia. Należy się szczera wdzięczność wszystkim. same zjawiska i przedmiot. będziemy się starali indukcyjnie najpierw przyjrzeć się samej rzeczywistości i zjawiskom wychowania. dochodzi się do praktycznych działań wychowawców. którzy przyczynili się do wydania tej pracy. 7-51.człowiek. rejestrujący instytucje i organizacje wychowania w poszczególnych krajach czy kontynentach świata. mających zastosowanie w rzeczywistości.Formalnie nie. WPROWADZENIE Postęp w dziedzinie wiedzy pedagogicznej wymaga próby usystematyzowania jej w taki sposób. Wykład więc ograniczy się do zarysowania podstaw.prawdziwego uczonego i chrześcijanina*. w którym działanie się odbywa. w istocie swej staje się antropagogiką1.prowadzę. . Szukamy Grec. bo nie miał po temu warunków. a zwłaszcza córce Profesora M. Tradycyjnie najłatwiej byłoby zacząć od podania określenia pedagogiki jako nauki o wychowaniu. a stają się prowadzeniem człowieka w ciągu całego jego życia do pełni rozwoju człowieczeństwa. by analizując je w procesie historycznego rozwoju zrozumieć ich sens i znaczenie. a następnie sformułować.

w układzie chronologicznym: a) w języku polskim Krus F.. Hessen S. Katowice 1946.bowiem podstaw współczesnej pedagogiki.. Pięter J.) Pedagogika. Warszawa 1946. Pedagogika ogólna (W:) Encyklopedia Wychowania t.. Ziemnowicz M. O wychowaniu. Rozwój pedagogiki zachodniej na przełomie XIX i XX wieku. Pedagogika ogólna. o podłoża. Elementy nauk pedagogicznych. Warszawa 1964. Lublin 1923. 2 Bieda W. nasuwane przez palące problemy współczesnej sytuacji wychowawczej.. Warszawa 1962.. 1957. ani o problemy określonego kierunku wychowania. dotyczące podstaw wychowania. Inowrocław 1946. Warszawa 1947. Wychowanie człowieka. zróżnicowanie światopoglądowe jej ujęć. Podstawy współczesnej pedagogiki (tłum. Podstawy pedagogiki (tłum.). Nie chodzi więc ani o elementy.. dr Kazimierzowi Sośnickiemu podziękowanie za życzliwe uwagi. Wprowadzenie do pedagogiki.. Warszawa 1962 . Sośnicki K.. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. z ros. . Autor WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE Obejmują dzieła ogólne. obejmują przede wszystkim charakter naukowy pedagogiki. 701-785. Suchodolski B. t. nowoczesną teorię rozwoju człowieka i jego uwarunkowań. z których ona wyrasta.. Wprowadzenie do pedagogiki (tłum. (red. 1 Warszawa 1933 s. Lwów-Warszawa 1922.. realizację praktyczną wszechstronnego rozwoju ludzi oraz trudności na drodze tej realizacji.). Wstęp do pedagogiki. Warszawa 1970. lecz o początki i podwaliny.. Chmaj L. De Hovre-Tochowicz.. Sośnicki K.). Wychowanie dla przyszłości. Warszawa 1931. Mysłakowski Z. światopoglądowych i filozoficznych. Kairów I. Włocławek 1938. Kraków 1961.. Danysz A. Kukulski Z. Suchodolski B. (red. Pedagogika (tłum. Warszawa 19683. Woroniecki J. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli. Kraków 1930. Warszawa 1927. Nawroczyński B. które przyczyniły się do udoskonalenia niniejszej pracy. Sośnicki K. Lwów-Warszawa 19302. Warszawa 1964. Warszawa 1967. Warszawa 1970.. Warszawa 1968. Suchodolski B.. Podręcznik pedagogiczny. zagadnienia przemiany duchowej w człowieku. Trzy pedagogiki. Wychowanie człowieka w zmiennej społeczności.). odbywającej się pod wpływem wychowania.. 1-2 Warszawa 1950. Zarzecki L. z niem.. szczególnie zaś skupimy uwagę na podstawach naukowych. (red. Podoleński S. z ros.... Mysłakowski Z. Na zakończenie wyjaśnień wprowadzających pragnę złożyć Prof. Mialaret G. na których zbudowany jest gmach nowoczesnej pedagogiki. z franc). Współczesne prądy pedagogiczne. Główne momenty myśli i badań pedagogicznych. Rowid H. z franc). Warszawa 1914.). Zasadnicze zagadnienia pedagogiczne (tłum. Stąd podstawy te w całości biorąc. Podstawy i zasady wychowania. Istota i cele wychowania. Problemy wychowania współczesnego.

. (oprać)... Świadomość teoretyczno-metodologiczna współczesnej pedagogiki polskiej (geneza i stan). Jaczewski A. Nowak S. Wychowanie seksualne i problemy seksuologiczne wieku rozwojowego. 2. Kraków 1986. Osobowość i jej kształtowanie przez dezintegrację pozytywną. Wychowanie w klasie szkolnej.. Warszawa 1975. Katowice 1987. London 1928... 2 Warszawa 1987. Kwieciński Z. Warszawa 1974.. Czapów Cz. Łobocki M. Demel M. . Warszawa 1991. Adams J. Die Elemente der Erziehungs . Janowski A. Nalaskowski St... Potrzeby psychiczne dzieci i młodzieży. 19603. The Evolution of Educational Theory.. Wychowanie moralne w zespole. Kriekemens A. 1-2. Folkierska A.wychowanie -psychoterapia. Br. Bołdyriew N.. Theories of Education.. Miller R. Wrocław 1980.. Kwieciński Z. W. Łobocki M. Zarys teorii wychowania. Harmondsworth 1957.. Warszawa 1990. Braunschweig 1909.).. Na przykładzie szkolnych systemów wychowania w Polsce. Warszawa 1973... Wychowanie resocjalizujące. T.istota społeczna. Paris 1937. Warszawa 1971.. Hubert R. Educational Theories.. Warszawa 1980. Kamiński A.. May R. Spór o wartości w kulturze i wychowaniu. Muszyński H. Gonczarow N... Ku pedagogii pogranicza. Erziehung als Lebenshilfe.. Warszawa 1986.b) w językach obcych Willmann O. Groundwork of Educational Theory.. Balcerek M.. (red. Pedagogika zdrowia. S. Nieobecne dyskursy. Wien 1963 3 . Warszawa 1988.. Didaktik als Bildungslehre nach ihren Beziehungen zur Sozialforschung und zur Geschichte der Bildung. Warszawa 1974. Warszawa 1987. Miąso J. Osobowość: Struktura i funkcje regulacyjne. Pedagogika resocjalizacyjna. Pytania o pedagogikę. Podstawy psychiatrii dziecięcej. Aronson E. Piedagogika.. Muszyński H. 1960 10 . Psychologia społeczna a zagadnienia wychowania.). Z zagadnień dynamiki grupowej.. Podstawy wychowania.. London 1912. Czapów Cz. Socjopatologia edukacji. Freiburg i. Crow A.und Unterrichtslehre. Warszawa 1985.. Historia wychowania. Warszawa 1978. Wyd. (red. Toruń 1991.). Education. Nowak J. New York 1961 3 . Warszawa 1992. Graz 1953. Grundlegung der Erziehung. Allgemeine Pddagogik. Drynda D. Louvain 1963.. Wiek XX. Cz. Kraków 1992. Dyczewski L. Góttler J. 1961 2 . I. P. Br.. Gonczarow N. Ewolucja tożsamości pedagogiki.. Wynne J. Kuczkowski St. Skład A. Rozwój i zdrowie ucznia... Moskwa 1960. Rozwój opieki nad dzieckiem w Polsce w latach 1918-1939.. Zdobywanie informacji w pracy wychowawczej. IV. Warszawa 1980. Lester Smith W. Górski S... Kawula St. Wyd. Kozielecki J. Planchard E. Osnowy kommunisticzeskogo wospitanija. K.. Wstęp do dorosłości.. Kraków 1991. Filipczuk H.. Wrocław 1991. Freiburg i. Łukaszewski W. Lehrbuch der systematischen Padagogik.). Demel M. Podstawy teorii oddziaływań wychowawczych. Wartości w kulturze polskiej. Warszawa 1980. Warszawa 1984. Toruń 1992. Warszawa 1985. (red. New York 19662. Podstawy dydaktyki ogólnej. Araszkiewicz F. Edukacja dialektyczna i szkoła przyszłości. Brecks L.. De Hovre F.. Teoria wychowania fizycznego.). Warszawa 1985. Leuven-Paris 1963.. Flitner W. Einfuhrung in die Erziehungswissenschaft. Chejnicka-Bezwińska T. Leipzig 1921. Rozdroża i szansę wychowania.). Lublin 1993. Ideały wychowawcze Drugiej Rzeczypospolitej. Funkcje pedagogiki społecznej. Wyd. Warszawa 1980. Poznawanie uczniów. Brezinka W. Warszawa 1980. Warszawa 1986. Wrocław 1987. Dąbrowski K. Paris 1946. O. Warszawa 1974. F. Kwieciński Z.. Wilds E. Witkowski L. Adams J.. Introduction a la Pedagogie. Wyd. Kwaśnica R. Traite de pedagogie generale. Kupisiewicz Cz..).. New York 1963. Korolew F. An Introductory Survey. Lublin 1993.... Warszawa 1974. Materiały Zjazdu Polskiego Towarzystwa Pedagogiki. Ideał i cele wychowania. Korczak Z. Stuttgart 19649. Jedlewski S. Bydgoszcz 1989. Toruń 1990. Psychoterapia w wychowaniu. Jaczewski A.. London 19559.. 19524. Warszawa 1982. Pedagogika Drugiej Rzeczypospolitej.. Warszawa 1981. Warszawa 1978. Moskwa 1960. Człowiek . Introduction to Education. Radomski J. Humanizm i podmiotowość w wychowaniu. Łukaszewicz R. Oświata i wychowanie w okresie cywilizacyjnego przełomu. Koncepcje psychologiczne człowieka. Jaczewski A.. (red. Muszyński H. Schneider J. Dwie racjonalności. (red.. (red. Bluszcz K. Warszawa 1973. Elementy metodyki i diagnostyki. Barth P. K. Adamski F. The Foundation of Modern Education. Les maitres de la pedagogie contemporaine. 19482. Crow L. Warszawa 1988. Miinchen 1927.. Popielarska A.). Moskwa 1969. Teorie postaw.... 2. Konarzewski K. Barker Ph. Dyczewski L. Socjalizacja ... Od filozofii sensu ku pedagogice ogólnej. Edukacja i wyzwolenie. Ross J. Strategie wychowawcze. J. Kultura polska w procesie przemian. Gogacz M. Pedagogie generale.. Petzelt A.. Warszawa 1981. Janowski A.. Olsztyn 1986. Metody badań pedagogicznych. System der Pddagogik.... 1965. Psychologia i dylemat ludzki. Henz H. Warszawa 1993. Woprosy piedagogiki. Warszawa 1989. (red. Niepokalanów 1993. 1967. W poszukiwaniu tożsamości pedagogiki. (red..

kształcenie... np. Szkoła. Siek S.. aby w nich kształtować określone pojęcia. agitację itp. Wojnar I. poradnictwo. Warszawa 1985. Warszawa 1986. Jeśli zaś do instytucji wychowujących zaliczamy dziś nie tylko dom rodzinny i szkoły.. Psychologia rozwojowa. Wprowadzenie do dydaktyki ogólnej. wychowanie fizyczne. Wołoszyn S. Warszawa 1986. wielokierunkowych działań wychowawczych.. Próba zarysu encyklopedycznego. Wprowadzenie w rozmyślanie antypedagogiczne. Wroczyński R. Warszawa 1986.. Skórny Z. Warszawa 1983. Wychowanie przez sztukę. przyjrzymy się najpierw wszystkim zjawiskom przemian zachodzących obecnie w wychowaniu. Słobodzian Z... Warszawa 1980. Przy tym działalność wychowawcza jest jakoś społecznie zorganizowana. przysposobienie rolnicze..osobowość .. Rodziewicz E. (red. (red. „Znak" 1993 nr 9/460/.dialog ... umysłowe..). dostarczanie rozrywki i kultury. społeczne.).). Przetacznikowa M.). popularyzację. Trempała E.. Kraków 1991... Warszawa 1977. Wroczyński R. Wychowanie jako wprowadzenie w życie wartościowe. Antypedagogika w dialogu. estetyczne. a obok tego nauczanie. dążenia. Wyd. Tomaszewski T. Poznań 1984. szkolenie.. reklamę. Warszawa 1986. Dlatego działanie wychowawcze zawiera w sobie opiekę. Zaborowski Z. Dzieje oświaty polskiej 1795-1945.działanie.. które stają się instytucjami wychowującymi. Edukacja równoległa. Nauczyciel i innowacje pedagogiczne. Wrocław 1986. Rutkowiak J. Bydgoszcz 1990. Psychologiczna analiza trudności i niepowodzeń szkolnych. ideowe. Suchodolski B. 2.. Warszawa 1990. kształcenie w różnych kierunkach. czyli funkcje wychowania. (red. Okoń W.). organizacja młodzieżowa.). muzeum itd. Osobowość a społeczne zachowanie się ludzi.. szkoła. Wrocław 1985. Pietrasiński Z. teatr.. Warszawa 1992. Wychowanie mimo wszystko. Część I WSTĘP DO PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Rozdział I ZNACZENIE WSPÓŁCZESNE WYCHOWANIA Szukając współczesnego znaczenia wychowania. Wyd. jak rodzina. Wychowanie do pokoju z Bogiem i ludźmi. Wroczyński. „Znak" 1991 nr 9/436/. uczucia. Wychowanie a strategia życia. Spionek H.). Warszawa 1987. Reykowski J. Od pedagogiki ku pedagogii. Stosunki międzyludzkie. Zaborowski Z. Pedagogika społeczna. Warszawa 1987. Warszawa 1974. oświatę. Schoenebeck H. . Warszawa 1992. Zebrowska M. do czego te zmiany służą i by wreszcie określić jakie społeczne znaczenie ma współcześnie wychowanie jako całokształt oddziaływań wychowawczych instytucji organizowanych przez społeczeństwo.. Dzieje oświaty polskiej do roku 1795. Suchodolski B. 4. Tarnowski J.. Toruń 1991. by na tej drodze zarejestrowania zmian zrozumieć pojawiające się nowe role. Wyzwania pedagogiki krytycznej i anty pedagogiki. Suchodolski B. Warszawa 1985. Wyd. Pytanie . Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. to dotykamy świeżo zachodzących zmian. Warszawa 1986. wychowanie. Warszawa 1972. Wychowanie na rozdrożu. Kierowanie własnym rozwojem. Warszawa 1961. Relaks i autosugestia.. Toruń 1988. Tożsamość i zmiana. Wrocław 1990. Śliwierski B. Psychologia dążeń ludzkich. Warszawa 1970. postawy. Twórcza praca dziecka. Zaborowski Z. Psychologia wychowawcza dla nauczycieli. Strelau J. które w języku polskim dzisiaj oznacza wszelkie celowe oddziaływanie ludzi dojrzałych (wychowawców) przede wszystkim na dzieci i młodzież (wychowanków). Nauki o wychowaniu w Polsce w XX wieku. Rusakowska D. popierana. musimy początkowo posługiwać się potocznym rozumieniem wyrazu „wychowanie". moralne. Makiełło-Jarża G. Ruciński St. Warszawa 1983. Toteż dla znalezienia sensu wyżej wymienionych. Wstęp do epistemologicznej analizy kontekstów edukacyjnych.Obuchowski K. aprobowana i odbywa się przez i w ramach życia określonych grup społecznych. Szkudlarek T. Warszawa 1988. (red.wychowanie. Toruń 1993. które przed ostatnią wojną mogły być nieznane lub mało upowszechnione. Temperament . (red. (red. 2... Witkowski L. Psychospołeczne problemy pracy nauczyciela. oświatowe i kulturalne. zakład pracy. Warszawa 1982. Alternatywna pedagogika humanistyczna. (red. ale także zakłady społeczne. Tarnowski J. Główne idee współczesnej psychologii. Warszawa 1985. Problem chrześcijańskiej pedagogiki egzystencjalnej.. Działanie jako droga poznania i rozwoju. Warszawa 1980. Trening interpersonalny. przygotowanie do różnych zadań. Szczepska-Pustkowska M.. oddziaływanie jednych ludzi na drugich.

Mówimy tu o funkcjach wychowania. e) pedagogizacja starych instytucji wychowawczych. Warszawa 1960. Szkice z teorii i praktyki szkolenia i wychowania żołnierzy radzieckich.tak. jaką rolę i jakie zadanie ma do spełnienia wychowanie w życiu ludzkim. aby udoskonalić oddziaływanie religii na współczesnego człowieka. wśród których rozróżniamy dawniejsze i nowsze. plakaty. A 11. S a l w a . nad dzieckiem przestępczym (izba milicyjna. magnetofony). Zjawiska przemian w wychowaniu O sprawach wychowania słyszy się dzisiaj wszędzie w rozmowach. które specjalizują się np. Wychowawcza rola prawa Polski Ludowej. g) zastosowanie najnowocześniejszej techniki do oddziaływania masowego na ludzi przez prasę.). czy wiernych w Kościele. B o r i n g. mikrokarty i czytniki) i muzea (obrotowe eksponaty. staje się wychowaniem „całożyciowym". ale obejmują niemowlęta. O wadze tych potrzeb świadczy szereg zjawisk w wychowaniu. poi. pogańskie stworzyły pierwszy czyn wychowawczy . a nawet handel. w którym wystawy mają wychować upodobania klienta. a nawet narody i działa w skali światowej przez Organizację Narodów Zjednoczonych (UNESCO). przedszkole. drużyna harcerska). pałace młodzieży . np. radiu. zakład wychowawczy. schronisko dla nieletnich. pogotowie opiekuńcze). Problemy rewolucji kulturalnej w Polsce Ludowej. ponieważ rodziców. Już religie pierwotne. Zarys pedagogiki wojskowej. . S z c z e r b a . domy kultury). Do najstarszych funkcji wychowawczych należą religijne. Wedy lub w mitologii greckiej. A. elektronowe maszyny uczące. które obecnie musi działać psychologicz2 nie i pedagogicznie na żołnierzy . jak też dokształcanie duchowieństwa w naukach pedagogicznych oraz wychowawcze kształcenie kleryków w seminariach duchownych. trzeba poznać. b) zmiana charakteru wychowania z indywidualnego na grupowe. c) powstawanie nowych instytucji wychowawczych. nauczycieli i wychowawców społecznych trzeba na podstawach naukowych psychologii wychowawczej i pedagogiki uświadomić o ich zadaniach i ulepszać ich pracę. B a z a n o w. sztuki i kultury masom społecznym4. że wychowanie dziś odnosi się do całego życia ludzkiego. opiekę nad matką.Warszawa. domy akademickie. dzięki czemu na całym świecie dokonuje się „rewolucja kulturalna". a równocześnie stało się ono palącą potrzebą społeczną. wojsko. jak sądownictwo dla nieletnich 3 i prawo karne dla dorosłych . (tł. 2. Psychologia. nad dzieckiem opuszczonym (dom dziecka. d) pedagogizacja wielu instytucji. dom młodzieży. dostarczanie treści wychowawczej w „księgach świętych". wychowanie masowe żołnierzy. stara się wpłynąć na masy społeczne (np. prasie. ponieważ dotyczą one nie tylko dzieci w domu i uczniów w szkole. opiekuńcze). polegająca na zbliżeniu i udostępnieniu dzieł nauki. dokształcającą się inteligencję twórczą. Pedagogika. Szczecina. Warszawa 1963. w opiece nad małym dzieckiem (żłobek. z niem. co spowodowane jest tym. klasa szkolna. związki E.„inicjacje" młodzieży do wierzeń magicznych5. dotychczas tradycyjnie niewychowawczych. mikrofisze. prasa (unikanie demoralizacji). radio. jak szkoły. lecz musi się ono odbywać w zespołach (np. Warszawa 1954. unowocześnione technicznie biblioteki (mikrofilmy. że nie wystarcza wychowanie jednostek. Rola i funkcje wychowania Ażeby wyjaśnić sprawę. 216 n. 2 zawodowe wychowujące ludzi do pracy. potem szkoły przy świątyniach Babilonu czy Egiptu. W. G. Piedagogika.). ang. dlaczego wychowanie dziś stało się sprawą bardzo ważną i wywołało gwałtowne zmiany w zakresie i formach swego działania. Warszawa R./. a przez wyobrażenia bóstwa dawały człowiekowi ideał do 4 1953. Wychowanie u ludów pierwotnych (tł. poprawczy).). kino. młodzież pracującą i akademicką. moralne i społeczne cele wychowania. w pracy kulturalnej i rozrywkowej (miasteczko dziecięce Podgrodzie k. korzystających z oświaty. jak np. czego wyrazem jest duszpasterski charakter II Soboru Watykańskiego. uniwersytety. robotników). rodzeństwo. grafikę. telewizję. do których należą: a) rozszerzanie się terenu oddziaływań wychowawczych w dół i w górę życia ludzkiego. w pomocy szkole (komitety rodzicielskie. dzieciniec letni). Podręcznik sil zbrojnych Stanów Zjednoczonych (tł. f) pedagogizacja duszpasterstwa w Kościele. dorosłych. Trudności z dziećmi i młodzieżą uczyniły z wychowania ważny problem na całym świecie. Katowice. przygotowanie do małżeństwa i założenia rodziny. D y b o w s k i . Warszawa 1960 s. 3 Z. a nawet starców . Moskwa 1964. Warszawa 1962. G. 5 S.

np. B u r g e r . N o w a c k i. gdyż przez odpowiednie wychowanie narodu można go nastawić na agresję w stosunku do innych i imperializm lub też doprowadzić do pokojowego współżycia międzynarodowego. rozwoju techniki. W związku z tym państwo jako . zadowolenie z pracy i miłości wzajemnej. Te liczne funkcje współczesnego wychowania dowodzą olbrzymiego znaczenia. N o w a c k i . Einfuhrung in die Wirtschaftspadagogik. 147-158. Między największymi potęgami świata rozgrywa się wyścig w dziedzinie opanowania kosmosu. A. a nawet zadatek wiecznego szczęścia. w czym jest niczym niezastąpionym narzędziem i jedyną drogą. c) znaczenie biologiczne. Berlin 1960. Warszawa 1966. W. bardziej przygotowane na niespodzianki historii. które dzięki temu stają się mądrzejsze. 3. gospodarności. inteligencję. lecz z scałkowania wszystkich znaczeń w rozwoju człowieka. co po raz pierwszy w Polsce doceniła Komisja Edukacji Narodowej (1773-1794). e) znaczenie patriotyczne w wychowaniu ducha miłości Ojczyzny. Wychowanie przez pracę. polegające na tym. większa efektywność kształcenia inżynierów i naukowców. rozwijać wolę. T. że wyrasta ono na naczelny problem epoki. ale osiąga swój rozwój uzdolnień twórczych w różnych dziedzinach kultury. a te z kolei desakralizując się miały wpływ na kształtowanie się późniejszej etyki laickiej. zwarte i silniejsze. d) znaczenie psychologiczne. Chrześcijaństwo w znacznym stopniu rozwinęło oddziaływanie wychowawcze. Arbeitspadagogik. Wychowanie więc współczesne przez szczęście jednostek w wyższym jeszcze stopniu stwarza szczęście narodów. Wychowanie współczesne zmierza bowiem do wszechstronnego rozwoju ludzi. powstaje jako dzieło wychowania. muzyczne lub plastyczne. zasady moralne i ludzkie postępowanie musi być przynajmniej w swoich początkach wypielęgnowane przez staranne wychowanie.naśladowania. że przez wychowanie. rozwijanych przez nowoczesną pedagogikę gospodarczą7. Problemy pedagogiki pracy. by przez pedagogikę pracy 6 móc szybciej rozwijać cywilizację techniczną. Dopiero w XVI wieku protestantyzm od funkcji religijnej wychowania oddzielił jego funkcję moralną. „Ateneum Kapłańskie" 1962 nr 322 s. Społeczne znaczenie wychowania Bardziej aniżeli młodzi ludzie doceniają wartość wychowania narody i społeczeństwa. aby szkoła wychowywała masy w duchu lojalności państwowej i zapobiegała rewolucjom. wyższej wydajności pracy. Stąd też i Polska dąży do tego. K u n o w s k i . ponieważ złe wychowanie w najwcześniejszym dzieciństwie odbija się na stanie zdrowia i powoduje nerwice. b) znaczenie kulturotwórcze. Leipzig 1923. „Zeszyty Naukowe SGPiS" 1959 nr 15. O wychowaniu przez pracę. upowszechnienie oświaty i szlachetność idei wychowawczych. S. g) wreszcie znaczenie polityczne. politechnizacji i kształcenia zawodowego. Pedagogika gospodarcza. 6 R. Humanizacja pracy a funkcja społeczna szkoły. D ą b r o w s k i . Warszawa 1961. do których należą: a) znaczenie techniczne wychowania w zakresie przygotowania do pracy produkcyjnej. która niezależnie od wyznania dążyła do urabiania postaw etycznych u ludzi („imperatyw kategoryczny" sumienia u Kanta). Tak więc rozwój mowy i świadomości. D ó r s c h e l . radość kulturalnego spędzania wolnego czasu. dając im wykształcenie i przygotowanie życiowe. wiedza i umiejętność zawodowa. W tym współzawodnictwie decyduje wyższy poziom wykształcenia społeczeństwa. elektroniki. Szkolą a postęp techniczny. kształcenie i szkolenie. a współcześnie realizowane jest w każdym wojsku przez specjalnych oficerów wychowawczych. ilość zdobytych nagród Nobla. Jednakże sekret masowego uznania dla wysiłków wychowawczych wynika nie z poszczególnych zastosowań. Współczesne więc społeczne znaczenie wychowania powoduje to. stwarzając narody. Warszawa 1962. szkolnictwo i uniwersytety. T. kulturę europejską. cybernetyki dla zautomatyzowania procesów produkcyjnych. I. przenikając całość życia społecznego ideą religijną. Wreszcie w XIX wieku klasowe społeczeństwo odłączyło od wychowania moralnego funkcję społeczną. jakie posiada i tłumaczą zjawiska jego upowszechniania. Warszawa 1961. kształtować zainteresowania i uzdolnienia. f) znaczenie ekonomiczne dla wyrobienia w społeczeństwie zmysłu oszczędności. kształcenie i szkoły nie tylko następuje przekazanie dorobku kultury następnym pokoleniom. uczucia. dzięki czemu można w szkole i w procesie wychowania ćwiczyć myślenie. by być „krajem ludzi kształcących się". S z a n i a w s k i . Nowoczesna nauka rozpoznała jeszcze głębsze funkcje wychowawcze. szlachetniejsze. Wszystko. uspołecznienie i patriotyzm. co człowiek wewnętrznie posiada. rozumienie świata i życia. wyobraźnię. 7 E. W ten sposób wychowanie przez wszechstronny rozwój przyczynia się do zapewnienia maksymalnych warunków uszczęśliwienia jednostek ludzkich. S z c z e r b a . światopogląd i religijność. odkryte przez medycynę.

. czyli terminologii jako zespołu nazw o ściśle ustalonym znaczeniu w zależności od charakteru teoretycznego. jakim jest terminologia tak podstawowa jak i dalsza oraz próby określenia jej charakteru naukowego. czyli wychowanie. sądy. „Kierunki" 1957 nr 2. radio. 206. telewizję dla planistycznego i racjonalizatorskiego przetwarzania wszystkich swych obywateli. część tłumaczona pt. dbającego o dobrobyt i potęgę gospodarczą (rynki zbytu. R o z e n t h a l . konstruowane modele i ideologie wychowawcze. jaki jest jej charakter naukowy.). K u n o w s k i .2) nie błyszczy absolutną nowością. Podstawę planowania i racjonalizacji wychowawczego działania współcześnie tworzy specjalna nauka o wychowaniu.12 szkiców na temat ducha nowego pokolenia (tł. Praca wychowawcza w takiego typu państwach na całym świecie odbywa się pod naczelnym hasłem: „stworzenie nowego człowieka" 8 . Pawła wymaga od wiernych: „odnawiać się duchem w waszym umyśle i przyoblec człowieka nowego. zanim określi się dokładniej jej przedmiot. gdyż ma to być istotna droga do zapewnienia ludzkości lepszej przyszłości. jak praktyczne (skutecznie ułatwiające działanie)9.23-24). R a t y ń s k i . „Etudes" 1947 [nr] 10. oświatę. a następnie przeprowadzanych eksperymentów i reform działania różnych instytucji pedagogicznych. d e L u b a c SJ. jego przemiany wymagają wszechstronnych badań i studiów przede wszystkim obecnego stanu. 216-217. naukoznawstwo określa wszelką naukę jako społecznie zorganizowaną działalność poznawczą ludzi. Warszawa 1951. R o z d z i a ł II POJĘCIE PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Poznanie pedagogiki jako nauki o wychowaniu wymaga najpierw podejścia metodologicznego. L'UNESCO. F i e d 1 e r.organizacja życia społecznego zmienia dziś swój charakter na całym świecie z państwa dawniej ekonomicznego. w sposób przemyślany rozwiązuje problemy (pytania wymagające operacji poznawczych. ocenić i ulepszyć. E. Nowy człowiek . „Tygodnik Powszechny" 1946 nr 33. Obydwa pochodzą od wyrazu greckiego paidagogos. artystycznej i moralnej. J. H u xl e y . postaw życiowych i nawyków wszystkich ludzi w danym społeczeństwie utrwalić osiągnięcia rewolucyjnej przebudowy ustroju społecznego.).. które w sformułowaniu św. Ludzkość zatem stoi w obliczu nowych prób i eksperymentów pedagogicznych. sytuacji wychowawczej młodzieży i społeczeństwa. /. „Dydaktyka Szkoły Wyższej": 1970 z. pedagogizując w tym kierunku wszystkie swoje instytucje. H. Podstawowe terminy i nazwy zjawisk W naukowym traktowaniu spraw wychowania stosujemy dwa podstawowe terminy: pedagogia i pedagogika. gospodarczego i politycznego oraz przeobrażeń dokonanych w kulturze naukowej. z ros. prawo. Dlatego w metodologicznym poznaniu pedagogiki jako nauki będziemy zaczynali od jej podstawowego narzędzia. które wyjaśnia co to za nauka. J. która systematycznie stawia i metodycznie. aby przez osiągnięcie przemiany mentalności. polegającej na prawdzie" (Ef 4. czy praktycznego danej nauki. Ta potrzeba naukowej pomocy ze strony pedagogiki przyspiesza jej dojrzewanie metodologiczne jako nauki. wojsko. Kraków 1935. jak się wydaje. znaczącego niewolnika w Grecji starożyt9 S.21. Metodologia ogólna nauki. 1 J 3. London 1946. P i w o w a r c z y k ks. cła) na państwo wychowawcze. urzędy. Jednakże krytykując chrześcijaństwo za jego bezskuteczne. La Recherche d'un homme nouveau. Współcześnie tylko notujemy podejmowane zamiary nowego wychowania. zebrania materiału i jego opracowania) tak teoretyczne (pojęciowo wyjaśniające dane zjawiska). wysiłki wychowania nowego człowieka współczesność podejmuje się tego samego zadania w zupełnie inny sposób. czyli pedagogika. Wprawdzie samo hasło „stworzenie nowego człowieka" (patrz: Rz 8. 3 s. Poszukiwanie nowego człowieka. J. Płock 1937. kolonie. ponieważ po raz pierwszy przynosi je chrześcijaństwo. O wychowanie nowego człowieka. Budownictwo socjalizmu i narodziny nowego człowieka (tł. których wyniki i wartość przyszłość najbliższa będzie mogła ocenić. jak prasę. z niem. ses buts et sa philosophie. którym się pedagogika zajmuje. szkolnictwo. by ustalić obiektywnie ich wyniki. 214-215. które stara się wychować własne społeczeństwo w duchu określonej ideologii. stworzonego według (wzoru) Boga w sprawiedliwości i świętości. kulturę. Problematyka metodologiczna seminarium magisterskiego. Stawianie problemów w naukach wymaga specjalnego języka naukowego. M. 8 Wielkie zadania przebudowy natury człowieka. środki masowej komunikacji. M. planowane programy. Wychowanie nowego człowieka.

gdyż działa w trudnym materiale ludzkim. pais. czy logika. gramatyka.zbierać. Sport w starożytności. które rozwój przy pomocy działań wychowawców powinien osiągnąć. 58. gerontologia . myśl (np. Pedagogika jest więc nauką. E. Co cztery lata odbywały się ogólnogreckie zapasy olimpijskie na cześć Zeusa. logia od legein . imiesłów agagos = prowadzący. której przedmiot stanowi sprawa praktycznej pedagogii wszelkiego rodzaju (sztuki i techniki wychowania). U z i e m b ł o . S u c h o d o l s k i . 11 R. co nazywano wyrażeniem paidagogike techne. które z czasem wiązano z wyrazem logos. którą można przekazać innym w kształceniu kandydatów na wychowawców. teologia. Od tego wyrażenia pochodzi w językach europejskich nazwa pedagogika na oznaczenie teoretycznej wiedzy i nauki o wychowaniu. Z rozwojem kultury. 112-113. 10 technice wychowywania. W a r s z a w a 1965. dopełniacz gerontos . warunkami tego rozwoju oraz celami. mówić) jak mitologia. Warszawa 1959 s.mężczyzna. O . zespół czynności i umiejętności wychowawczych. ago = prowadzę. W pierwszym wypadku praktyczne wychowywanie graniczy ze sztuką. szczególnie w Atenach. szkolna. Teoria rozwiązuje problemy dostarczone przez praktykę. młodzieży oraz oddziaływania na rozwój ludzi dorosłych.W ten sposób wychowanie fizyczne dało początek opiece pedagogicznej i wychowaniu u Greków. A . historiografia (gr. W o j c i e c h o w s k i ( r e d . pedagogia domowa. trzeba wymieniać hebagogi13 14 kę jako dział o wychowaniu młodzieży oraz andragogikę . Paidagogos z opiekuna na boisku przemienił się w nauczyciela-wychowawcę. 12 .Grenzen der Erwachsenenbildung). Warszawa 1970 s.nauka o młodzieży. czyli współzawodnictwie w zapasach fizycznych (zwanych agone) ku czci bóstwa.Móglichkeiten . Całość tych zabiegów wokół osoby chłopca poczęto nazywać paidagogija. ale także wraca do niego.dojrzałość płciowa.starzec.dopełniaczandros-mąi. Stąd pedagogia może być albo twórczym działaniem na dzieci i młodzież. zwane palestrą. stąd też obok pedagogiki jako działu dziecięcego. 13 Gr. zadaniem paidagogosa stało się nauczanie początków pisania i czytania. Refleksja więc występująca w pedagogice może być bardziej teoretyczna. słowem wymagano jakiejś podstawowej wiedzy o wychowaniu. K. młodzieńcy zaś ćwiczyli na gimnazjonach pentathlon.aner. jego czynności obejmowały nie tylko opiekę fizyczną. zależnym od nabytej wprawy i rutyny.czyli Por. wiadomości o wskazówkach postępowania z dziećmi i o Gr. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli. G o s t k o w s k i . który przejawia dążenie do samodzielności. geologia. Gdynia 1968.nej. Andragogika. W związku z tym w pedagogice jako nauce zachodzi ścisły związek między teorią i praktyką. hebologia . Pedagogika. pięciobój w skoku. dopełniacz . a nawet staje się „sztuką sztuk". recytowania wyjątków z epopei narodowych Homera Iliady i Odysei. Zurich 1951. socjologia). Wprawdzie w rozumieniu greckim pedagogika nie była nauką jako zbiór poglądów (gr. np. 15 Gr. poszanowania starców. polegającego na agonistyce. 14 Gr. następnie prowadzący go moralnie i duchowo. Refleksja ta pochodzi z potrzeb działania. hebe . czyli wychowawczego prowadzenia dzieci. ale także kształcenie umysłowe i prowadzenie duchowomoralne. Chłopcy więc pod opieką paidagogosów przygotowywali się do takich zawodów religijnych. Pedagogika współczesna zatrzymuje swą historyczną nazwę. chłopiec. obej15 mującą oświatę i wychowanie dorosłych wraz z gerontagogiką . ponieważ ma swoje zastosowanie w działaniu. Paidagogos etymologicznie oznacza „prowadzący chłopca" 1 0 . jak geografia. rzucie dyskiem i oszczepem oraz mocowaniu się1 J . B.piszę) lecz w rzędzie takich nauk jak matematyka. gdy dotyczy treści działania wychowawczego i jego metod oraz środków zapewniających jej skuteczność 12 . Stąd podstawowy termin pedagogia oznacza samo dzieło wychowywania. H a n s e l m a n n . płynącym z talentu wychowawcy. znaczyła refleksję nad działaniem w danym wypadku wychowawczym. Natomiast przy kupnie paidagogosa żądano od niego znajomości swego zawodu. techniką pedagogiczną. albo rzemieślniczym naśladowaniem wzorów postępowania. Kościoła. albo też refleksja ta może stać się bardziej praktyczna. ) .nauka o starości.paidos = dziecko. biegu. w drugim natomiast jest techniką postępowania z dziećmi lub młodzieżą. graf o . A n d r a g o g i k . chociaż etymologicznie odnosi się właściwie do wychowania dzieci. gdy rozważa całość zjawisk wychowawczych. oznaczającym słowo. początkowo fizycznie. związanych z rozwojem człowieka. (Wesen . Pedagogika dorosłych. wpojenie chłopcu zasad moralnych. którego zadaniem było odprowadzanie chłopców wolnych obywateli greckich na miejsce ćwiczeń fizycznych. np. geron. Instytucja paidagogosów wynikała z właściwości kultu religijnego Greków. ale skuteczność rozwiązań teoretycznych wykazuje ostatecznie praktyka. czyli wychowanie. ani nie była nauką opisującą tylko.

czy z szerszych stosunków międzyludzkich pedagogika społeczna. Pedagogika. nauczanie i kształcenie mówiąc o formacji intelektualnej. ale trudne do zdefiniowania. Warszawa 1936 s. nauczanie i kształcenie. J. młodzieży. 19 F. pedagogika zawodowa. ponieważ kształcenie jest niezależne od wychowania i nauczania. Jednakże w języku polskim jeszcze przed wojną „pedagog" miał znaczenie nieco ironiczne w stosunku do zwykłego nauczyciela lub J. K o r n i s z e w s k i . karności lub wychowanie do liturgii czy wychowanie przez liturgię. jak pedagogika przedszkolna. pedagogika pracy kulturalno-oświatowej.pedagogiką starszego wieku. Warszawa 1964 s. obejmującym całość pedagogiki rozwoju człowieka i pedagogiki stosowanej w instytucjach. Edukacja filmowa (tł. Jeśli się zaś weźmie pod 16 Patrz przypis 1. L. Wychowanie i wychowawca.). M i 1' e r . Pedagogika obecnie bardzo się rozrosła. pedagogika rolnicza. jak wychowanie. tam próbuje się używać wyrazu edukacja. a więc pedagogiki dzieci. występuje również podstawowa terminologia. ponieważ między nimi występują liczne stosunki międzyzakresowe tych pojęć (nadrzędność i podrzędność. J. np. a dotyczących działań wychowawczych. K r e t z ] . Warszawa 1963. że są one łatwe w użyciu praktycznym. K 1 i m a. chociaż w nich zachodzi) nie występuje jednak ani równoważność. Niewolnik-pedagog zapoczątkował nazwę praktycznych wychowawców. związanych ze specjalizacją pedagogiczną. żąda się jej scalenia. a przy tym zmieniający się rozwojowo tak. uwagę. jak to czynią dokumenty soborowe. pedagogika wczasów 17 . czyli częściowe zachodzenie na siebie wychowania i nauczania oraz stosunek krzyżowania. edukacja filmowa20. używa się wyrazu apostolat. zaszła potrzeba odróżnienia nazwowego praktyków od teoretyków. gdy podkreśla się wpływy wychowawcze czegoś budujące duchowo wychowanków. C h m i e l e ń s k a (red. edukacja teatralna lub muzyczna. M i r s k i [właśc. dorosłych czy emerytów. M. własnego narodu. Z rozważań nad edukacją teatralną. apostolat prasy. posługująca się wyrazami przejętymi z języka potocznego. filmu. 18 Np. np. J. a nawet pedagogika podwórkowa 1 8 . czy chce tego. pedagogika szkoły. muzyki). wojskowa. B. z franc). do czego można posłużyć się terminem. jak pedagog i paideia. chociaż terminy te sumowałyby tylko odcinki rozwoju człowieka. gdzie chodzi o wychowanie do odbioru czegoś lub wychowanie przez przeżywanie czegoś (np. Takie rozbicie współczesnej pedagogiki uważa się czasami za objaw jej kryzysu. Z tego przeglądu pojęć podstawowych w pedagogice. Terminologia w pedagogice. szczególnie różnych instytucji. własnej epoki. Tam więc. ani 19 sprzeczność lub przeciwieństwo między nimi . Jednakże znaczy to to samo. jej stan oraz pilne potrzeby (W:) Pedagogika na usługach szkoły. Warszawa 1969. Warszawa 1965. widać jak przedmiot jej badań jest złożony. Wprawdzie próbuje się na Zachodzie wprowadzić ściślejszy termin formacja. pedagogika przemysłowa. Pozostawałaby na uboczu jeszcze masa oddzielnych spraw pedagogiki praktycznej. I. że wychowanie nie nadaje się do prostego zdefiniowania. P e t e r s . s. 17 B. W kategoriach ludzi. 2. że obok wychowania w praktyce występuje samowychowanie. pierwszy na oznaczenie ludzi zawodowo zajmujących się sprawami wychowania. co wychowanie umysłowe. Wychowanie na podwórku. 118. dz. mianowicie pedagologia jako nauka o całkowitym rozwoju człowieka. czy nie. pedagogika uniwersytecka. objętej także przez refleksję pedagologiczną (lub pedagogiczną). cyt. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1966 nr 3 s. 76-78.. a obok kształcenia samokształcenie. który nigdy nie przestaje być przecież dzieckiem własnych rodziców. podprzeciwieństwo. wobec tego pojęcia te nie dadzą się z uściślić jako terminy naukowe i trzeba je osobno analizować jako przedmiot pedagogiki w ramach praktycznych działań wychowawczych koniecznych dla prawidłowego rozwoju wychowanka. a także dzieckiem Boga. Wyrazy pochodne w pedagogice W dziedzictwie po kulturze greckiej pozostały jeszcze inne wyrazy pochodne. Pedagogika podwórkowa. W wychowaniu chrześcijańskim zaś. duchowej. Okazuje się. wieloaspektowy. W dziedzinie praktycznego działania wychowawców. 84. R. lecznicza. S u c h o d o l s k i . drugi zaś wyraz znaczący całość czynności i skutków wychowawczych. dyscyplinarnej lub liturgicznej. teatru. 20 . Stąd też dla ściślejszego określenia nauki o całkowitym rozwoju człowieka można używać terminu antropagogia i antropagogika 16 . 129-148. obejmujący jakby łącznie wychowanie. w nauczaniu zaś musimy się liczyć procesem uczenia się u ucznia. duchowe. obejmując wszechstronny rozwój człowieka i jego życie od dzieciństwa i młodości po dojrzałość i starość.

Mianowicie Cycero. Proponowano naukę specjalną o pedagogu nazywać „pedagogologia" 23 . kształcących się do tego pięknego zawodu lub dokształcających się w nim. Na serio natomiast nazwa „pedagog" odnosiła się tylko do twórców wielkich systemów pedagogicznych. czyli towrzy tzw.1969 nr 8/9. 26 Por. Ten związek zawodu nauczycielskiego z wychowaniem próbowano przed wojną wyrazić w nazwie „pedagogik" (idąc za niemieckim wyrazem Pddagogiker22)na oznaczenie zawodowca. Niemiec Fróbel. choćby ten był przeciętnym rzemieślnikiem w swoim zawodzie czy nawet belfrem. nauka) uprawiana jest przez badaczy rozwoju fizycznego i psychicznego dzieci młodszego wieku. J a e g e r . K a c z m a r e k . literatury i wychowania24. Warszawa 1960. a więc obejmuje czytelnictwo. lecz utarł się lepszy termin „pedeutologia" (gr. deklamacja) 26 . cyt. a co rozwinęły dzieje kultury greckiej jako „organiczny rozwój duchowego życia narodu".ik. Dlatego też wyraz „pedagog" zdemokratyzował się i określa każdego praktyka nauczyciela-wychowawcę. gdy pedeutagog to praktyczny wychowawca nauczycieli. Jaeger). Warszawa. który tak szanowanego zawodu nie mógł ochrzcić wyrazem z nieco figlarnym przyrostkiem . Jan Bosko. W a l e n t y n o w i c z . 1964. stąd pedagolog to naukowiec. czego program obmyślili sami sofiści.Paideia określa nie tylko formację duchową człowieka pod wpływem całokształtu kultury narodowej. posługującej się jakimiś czynnościami lub wpływami czegoś na rozwój ludzi. 9 1 . K a n i a . Dopiero Platon dodał.honorowe dla podkreślenia godności studentów pedagogiki na uniwersytetach. Zarys i zadania pedagogiki bibliotecznej. zajmujących się sprawami wychowania ukuto szereg wyrazów pochodnych. S t y c z e k.nauczyciel). S i n k o. pedagogikę biblioteczną27. co ma podkreślać. L. W. wpływ wychowawczy literatury pięknej. ale poza tym tworzy swój fonetyczny skrót w wyrazie „pedia". jak w nazwie magik. który potrzebuje przygotowania z praktycznej znajomości pedagogiki. Lublin 1965. W. jak np. P o s a d ź y.. Wreszcie w kategorii różnych czynności. jak np. wędrownych nauczycieli greckich na przełomie V i IV wieku przed Chr. K r e t z ]. twórca przedszkola. np. których nazywa się pedologami. J. Warszawa 1938. dlatego też wyraz pedeuto21 22 23 log dotyczy teoretyka. Tak więc nauka o dziecku. ale zawiera w sobie najwyższy ideał humanistycznego kształcenia. że miarą człowieka zaś jest Bóg (W. przetłumaczył ją jako humanitas. „logopedia" dotyczy wychowawczego rozwijania mowy tak przez usuwanie wad wymowy. Od filantropii do humanitaryzmu ihumanizmu. szukając łacińskiego wyrazu dla greckiej paidei. Logopedia. J a x a . M. logos . 2. Warszawa 1970. czyli „pedologia" (gr. 15. Szwajcar Pestalozzi. Dopiero po drugiej wojnie światowej „pedagog" znaczy powszechnie każdego praktyka nauczyciela. t. Paideia (tł. s. D o b r z a ń s k i . człowieczeństwo i tworzy podstawę idei humanizmu i humanitaryzmu 25 . Polska bibliografia logopedyczna. św. Do prawdziwych pedagogów zaliczano w tym czasie także wielkich wychowawców narodu. T o r u ń 1956. paideutes . czemu najwybitniejszy przedstawiciel Protagoras dał wyraz w określeniu: „Miarą wszystkich rzeczy jest człowiek". s. czy łazik. czasopismo pt.). których np. związanych z wychowaniem. jak też przez estetyczne kształcenie kultury słowa (recytacja. zajmujący się teoretycznie wychowaniem w ogóle. I. Jednakże na szczęście termin ten nie przyjął się ze względu na sprzeczność z duchem języka polskiego. koło naukowe nazywano Studenckim Kołem Pedagogów. znaczył on całość wykształcenia w gramatyce. Podobnie bibliopedia stanowi dział wychowania przy pomocy książki. że nauczyciel powinien być przede wszystkim wychowawcą. Tak np. Zarys logopedii. 27 L. Było to zgodne z duchem sofistów. Mickiewicza. Z. który służy do określania odrębnych dziedzin pedagogiki praktycznej. J.słowo. twórca szkoły ludowej. 1962. Poglądy pedagogiczne A.. retoryce i dialektyce. s. czy Polak Stanisław Konarski reformator szkoły pijarskiej i prekursor ducha Komisji Edukacji Narodowej. co oznacza ludzkość. wychowawcę młodzieży opuszczonej i twórcę systemu salezjańskiego zwanego zapobiegawczym. 1. tradycji. dz. Obecnie więc grecka paideia odradza się jako idea humanizmu we współczesnym wychowaniu. t. Na określenie zaś naukowców. związany z typem cywilizacji. Zagadnienia kultury żywego słowa. Już proponowana pedagologia czasami oznacza uniwersytecką naukę o pedagogice. zajmującego się zagadnieniami kształcenia i dokształcania nauczycieli. jak jąkanie (pediatria logopedyczna). P o z n a ń 1936. Działalność pedagogiczna bibliotekarza. J.B y k o w s k i . . 25 24 L. M i r s k i [właśc. 82. Lublin 1960 nr 1 . z niem. Tamże. zawierających w swej budowie słowotwórczej rdzeń „ped". podstawowym stał się wyraz paideia. Wychowanie i wychowawca. Mickiewicza 21 czy Matejkę oraz wychowawców w Kościele. Stworzony przez sofistów.

Określenie charakteru naukowego pedagogiki Złożony przedmiot pedagogiki powoduje trudności w określeniu jej naukowego charakteru. całkowity i paideia . którym zależało na przekreśleniu wartości tradycyjnego wychowania zawodowego w szkole czy uniwersytecie. Stąd Durkheim stwarza nową naukę o wychowaniu. Przeciwnie dążą do syntezy. przez co pedagogika stawała się filozofią wychowania30. że pedagogika jest nauką o wychowaniu. Warszawa 1935 s.). encyklios . Wychowanie narodowopolityczne (tł. aby móc głębiej zrozumieć pojęcie wytworzone przez doświadczenie praktyczne i naukę pedagogiczną. jak u zwierząt (zoopedagogika). 26. młodzieńca do przyszłego zawodu. K u k u 1 s k i. Podstawy pedagogiki (tł. cyt. przedmiotem jej badania. Rosjanin pracujący w Polsce. Stąd pedagogika naukowo interesuje się wszystkimi rodzajami wychowania. wychowanie rycerskie. związane z rozwojem człowieka i z pomocą wychowawczą w tej dziedzinie.wychowanie celowo zamierzone. Podobnie rzecz ujmował prof. związanej z pedagogiką. tak naturalnego.inne dla chłopców. Erziehungsphilosophie. K r i e c k. 30 E. Dlatego też teoretycy wychowania hitlerowskiego. że każde społeczeństwo ma własny system wychowawczy. rozszerzali przedmiot pedagogiki na prafakt wzajemnego wpływu jednych ludzi na drugich oraz na wpływ rasy kształtujących ducha narodowego społeczeństwa. wszechstronnego rozwoju ludzi. po poznaniu samego warsztatu naukowego pedagogiki. Współcześnie ujmuje się te trzy rodzaje wychowania jako: 1°-wychowanie naturalne. Paris 1922. dostarczająca systemom narodowym naczelnych idei i ogólnych pojęć do kierowania wychowaniem28. ponieważ cała sprawa zależy od zrozumienia podstawowego dla danej nauki pojęcia „wychowanie". tak że w przedmiocie badań pedagogiki znalazły się wszelkie zjawiska. Jak widzimy na podstawie przeglądu terminologii. tworzące wielokierunkową pomoc wychowawczą dla doskonałego i pełnego. jak tradycyjnego w rodzinie lub w społeczeństwie oraz wychowania zawodowo umiejętnego. jaki tworzy pedagogika. praktycznej lub filozoficznej są zawsze cząstkowe i jednostronne. są wszelkie zjawiska wychowawcze zachodzące w ciągu całożyciowego rozwoju człowieka oraz różnorodne czynności opracowane teoretycznie. co on produkuje i z jakiego materiału. terminowanie w rzemiośle. 25-28. J. niewiele mówi. Jednakże i w tej sprawie istnieje rozbieżność zdań wśród naukowców. nowicjat w zakonie lub wychowanie grupowe płci . D u r k h e i m. stanu. z niem. hypnos . 1917). Lwów 1936. że zaginął wyraz hypnopedia. Przytoczone określenia pedagogiki jako nauki normatywnej czy opisowej.Pierwszym wyrazem tego typu była „encyklopedia" oznaczająca wydawnictwo alfabetycznego zbioru wiadomości ze wszystkich lub określonej dziedziny wiedzy (gr. 29 J. podchodzących z tradycji kultury chrześcijańskiej. H e s s e n . z ros. czyli przygotowujące dziecko. określając pedagogikę jako stosowaną filozofię31. w zbiorowej pracy lub w sytuacji kulturowej wolnego czasu. jednakże nie wykluczają się wzajemnie. Philosophie der Erziehung. złożony ze zwyczajów i praktyk. pedagolog polski Józef Mirski określał 29 pedagogikę jako „naukowy system wychowania umiejętnego" . miała badać stara pedagogika jako nauka norma- tywna. współczesne wychowanie znacznie rozszerzyło swój zakres. Dotychczasowe stwierdzenie. np. czyli uczestniczące w życiu rodzinnym. Podobieństwa zaś ideałów. dz. czytanie książki lub oglądanie filmu. społecznym. 3. M i r s k i [właśc. Zgodnie z postulatem współczesnej metodologii nauk szczegółowych nie będziemy zaczynali od przyjęcia z góry jakiejś dowolnej definicji wychowania. obowiązujących przy postępowaniu rodziców z dziećmi. s. w nowoczesnym ujęciu. Dziś czasami wychowanie przez pracę nazywa się ergopedią (gr. Przeciwstawiając się temu ujęciu pedagogiki jako teorii normatywnej. np. pracy czy walki.). Jena 1930. Wychowanie i wychowawca. wychowania. 28 . Z. K r e t z ]. 31 S. Tenże.sen).tworzący krąg. Lubin 1923 s. opisującą socjologicznie narodowe systemy wychowawcze. Education et Sociologie.. Dlatego też zaczniemy od próby scharakteryzowania rodzaju nauki. który miał oznaczać naukę we śnie. czyli widział w niej naukę wyłącznie praktyczną o zawodowym wychowawstwie w szkole czy przedszkolu. Spór rozpoczął socjolog francuski Emile Durkheim (zm. Tenże. 2° . ponieważ jak widzieliśmy. Miinchen 1930. Na szczęście zdaje się. przez sen (gr. trzeba ogólnie najpierw wiedzieć. podobnie jak dla sklasyfikowania warsztatu. Raczej jako uogólniające całokształt przedmiotu badań pojęcie w pedagogice wypadnie wychowanie omawiać znacznie później. który pierwszy stwierdził. Sergiusz Hessen. inne dla dziewcząt oraz E.wykształcenie). 81-82. ergon praca). Główne momenty myśli i badań pedagogicznych. wykluczając tym z przedmiotu pedagogiki wychowanie „nieumiejętne" w domu lub w społeczeństwie.

Por. G. s. jeśli nie jest biologiem . G e i s s 1 e r. pierwszy habilitowany profesor pedagogiki w Getyndze i następca na katedrze filozoficznej po Kancie w Królewcu. psychicznym i kulturalnym. konglomerat różnych nauk praktycznych i teoretycznych. publicys36 tyczny lub nawet literacki . 150-178. S u c h o d o l s k i .wychowanie organizowane programowo w specjalnych instytucjach wychowawczych.S. religijny. 33 32 R o z d z i a ł III BUDOWA PEDAGOGIKI I JEJ MIEJSCE W SYSTEMIE NAUK 1. biologicznym. Potem chrześcijaństwo.urodzenie czy też wychowanie decyduje o rozwoju człowieka. dz. wobec czego różne te nauki mogą zgłaszać do teorii wychowania. J.Dopiero naukowy charakter nadał pedagogice z początkiem XIX wieku niemiecki uczony. rozwinęło zasady wychowawcze wychodząc z podstaw wiary religijnej. w której istotę stanowi całożyciowy rozwój człowieka oraz wszelkie tak dodatnie. K r e u t z. cyt. Dalej nowe myśli o wychowaniu pojawiły się w XVIII wieku (Oświecenie). usystematyzował i oparł na dwu naukach pomocniczych: etyce filozoficznej. ale występowało sporadycznie i miało zmienny charakter filozoficzny. M i 11 e r. Ist die Padagogik noch eine autonome Wissenschaft? „International Review of E d u c a t i o n U N E S C O " 1959. uniwersytet. s. biologii (homo pedagogus nisi biologus . Powiązanie obydwu tych aspektów myślenia wychowawczego i ustalenie stosunku między teorią i praktyką usuwa ten spór. Okazuje się. można to ukazać w pełni dopiero po zapoznaniu się z budową naukową pedagogiki. Zmieniały się tylko formy wychowania z rozwojem życia społecznego i kultury.3° . normatywnej czy opisowej wynikają stąd.. Dlatego przyjmując założenie niezależności pedagogiki od innych nauk. skoro zwierzęta instynktownie opiekują się potomstwem i uczą je sztuki życia. Z kolei protestantyzm w XVI wieku wywołał nową falę myśli pedagogicznej w postaci traktatów publicystycznych humanistów. z czego wynika. J. 87. 35 J. Tak właśnie sofiści pierwsi postawili problem pedagogiczny . socjologii. Tak więc myślenie pedagogiczne istniało od dawna. jak też dyrektywy praktyczne o metodach i środkach działania wychowawczego. Emil czyli o wychowaniu (1762). Wychowanie i wychowawca. Die Autonomie der Padagogik. że pedagogika jest częścią etyki (o. filozofii i ideologii normujących życie społeczne? I na to pytanie odpowiada się. czyli do pedagogiki pretensje o swój udział i uważać pedagogikę tylko za swą część35. Woroniecki)..nikt nie jest pedagogiem. Hali). z którymi ona współpracuje. Powieść pedagogiczna i jej znaczenie dla teorii pedagogicznej. Langensalza 1929. lub częścią socjologii (F. czy też stanowi zlepek. Pedagogika. „ N o w a S z k o ł a " 1959 nr 9 s. Znaniecki). Epikur i inni) wyrażali poglądy na sprawę wychowania jako zastosowanie swych założeń filozoficznych. M i r s k i [właśc. Na szczęście inni oświadczają. jak szkoła. obejmuje bowiem „pewien dział filozofii. stających w obronie lub krytykujących wychowanie katolickie. że wychowanie jest równocześnie zjawiskiem moralnym. ale wytwarza przez to inny. Ten „ojciec pedagogiki naukowej" oderwał ją od filozofii. Rozwój naukowy pedagogiki Sama pedagogia istnieje od początków ludzkości. K r e t z ] . że w refleksji nad działaniem wychowawczym występują. 36 . Arystoteles. autonomiczną33. poważniejszy problem. dz. psychologii i historii" 34 . cyt. 34 M. S. tak sądy teoretyczne o zjawiskach rozwojowych i o celach rozwoju człowieka. B. społecznym. że sprawa jest bardziej złożona niż sugerowałyby powyższe roszczenia. 2. -Kwartalnik Pedagogiczny" 1956 nr 1/2 s. U c k o. Natomiast refleksja nad wychowaniem. seminarium duchowne itp. która malowała utopię wychowania na łonie natury bez narzucania dziecku programu nauczania. jak mówiliśmy. z najgłośniejszą powieścią Jean Jacąues Rousseau pt. 32-41. iż współczesna pedagogika jest wszechstronną nauką o całej rzeczywistości wychowawczej. W sprawie podniesienia poziomu pedagogiki. jej metodami badań oraz z naukami. kiedy stare formy wychowania przeżywały kryzys. myślenie pedagogiczne zjawiało się późno w historii zawsze w czasach przełomowych. wnosząc nowe pojęcia i wartości. a filzofowie greccy (Platon. jak i ujemne wpływy jednych ludzi na drugich oraz wpływy środowiska. 3 2 Na tej podstawie dochodzimy do wniosku. która miała R. dotyczący naukowości pedagogiki: czy jest ona nauką samodzielną. że pedagogika jest nauką skonstruowaną z 4 działów należących do innych nauk. Spory o naukowy charakter pedagogiki przez zaliczenie jej do nauki praktycznej lub filozoficznej. to tym bardziej człowiek musiał wychowywać dzieci i młodzież (inicjacja u ludów pierwotnych). Johann Friedrich Herbart (1776-1841).

Sporu nie dało się rozwiązać przez samą technologię szkolną. phainomenon . Grundlagen der Padagogik und Didaktik. z ang. R u s k. Jednakże nie doszło do zgody między pedagogami. pedagogicznych czy artystycznych. Lublin 1976 s.Dlatego też w latach 30-tych naszego stulecia pojawiło się na podstawie fenomenologii E. z franc).wart coś).Pod koniec XIX wieku zjawiły się dwa kierunki w szkolnej pedagogice: indywidualizm pedagogiczny starał się rozwijać jednostkę umysłowo. Lwów 1926. W początkach więc XX wieku nastąpił kryzys pedagogiki eksperymentalnej. R e i n . Warszawa 1920. Wrocław 1968. że na drodze eksperymentu da się rozwiązać całość zagadnień praktycznych i teoretycznych wychowania wyróżnionych przez herbartystów. w którym dziecko żyje.Na podstawie aksjologii pedagogika normatywna w okresie międzywojennym starała się naukowo i filozoficznie określić ceł i ideał wychowania. S t e r a ) . Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. N a w r o c z y ń s k i . Niedługo okazało się. A.zjawisko) jako metody poznania idącej od „oglądu do opisu tego. teoretycznie niezależnej od z góry przyjętej filozofii wartości. a nie tradycyjną metafizyką bytu. dorzucił określony dorobek. Th. S t ę p i e ń . K o z ł o w s k i . Zasady pedagogiki doświadczalnej. która podawała środki do osiągnięcia celów 37 . B. Pedagogika ogólna wyprowadzona z celu wychowania (tł. 37 J. 224. budowa lekcji. H e r b a r t. Zajmując się nie tym. J. na którą dziś składają się wielopiętrowe działy. Z a r z e c k i . 43 B. a powstała prawdziwa „wieża Babel" sprzecznych ze sobą kierunków i prądów pedagogicznych41 . Rein) w drugiej połowie XIX wieku zacieśnili przedmiot pedagogiki tylko do praktycznych spraw szkolnego nauczania jak: program. Warszawa 1912. C l a p a r e d e . R i b o t.określić cele wychowania. co jest (Sein). Warszawa 1962. która filozoficznie i od strony etyki zajęła się problemem celów wychowania. prawdy. która zwróciła się do badania praw rozwojowych człowieka 43 . która zajęła się człowiekiem. piękna i świętości 40 . badająca także stronę socjologiczną wpływów środowiska. wysunęło się zaś nowe ujęcie naukowe pedagogiki normatywnej. L a y. Stąd pedagogika w swej pierwszej fazie rozwoju jako nauka stała się technologią szkolnego uczenia. Trzeci etap pedagogiki normatywnej pozostawił po sobie teorię wartości wychowawczych wraz z teorią kultury. Wstęp do filozofii. Działy współczesnej pedagogiki Każdy etap historycznego rozwoju pedagogiki. Dydaktyka ogólna. Tenże. Pedagogika eksperymentalna (tł. 42 Por. 39 M.). Wreszcie okres pedagogiki czystej. K. Współczesna psychologia niemiecka (tł. co powinno być (Solleń) filozofia ta stała się aksjologią (od gr. I tak okres herbartowskiej technologii szkolnego nauczania obdarzył pedagogikę praktycznym działem dydaktyki i metodyki nauczania wszelkich przedmiotów ogólnokształcących. Z pomocą przyszła tu pokantowska filozofia. C h m a j. Warszawa 1947 2 s. a na to miejsce zaczyna rozwijać się nowa pedagogika eksperymentalna 39 . czyli kształcenie charakteru przez nauczanie. Po drugiej wojnie światowej pedagogika jako nauka dąży do swojej syntezy w budowie. oraz na tworzonej przez siebie psychologii. Fr. Lwów-Warszawa 1920. Philosophie der Werte als Grundwissenschaft der Pddagogischen Zieltheorie. Miinchen 1930. T. metoda nauczania. Psychologia dziecka 1 pedagogika eksperymentalna (tł. Po pedagogice eksperymentalnej pozostała ważna dziedzina psychologii rozwojowej dzieci i młodzieży oraz psychologia wychowawcza.B y k o w s k i . R e g en e r. sądzono bowiem. dlatego też traci ona swe naukowe znaczenie. Jednakże uczniowie Herbarta (Ziller. który i obecnie nie stracił swego znaczenia w wychowaniu. L. Zarys dydaktyki ogólnej (tł. Współczesne prądy pedagogiczne. 40 . Wykłady pedagogiczne w zarysie (tł. A. L. Leipzig 1918. 41 L. W wyniku tego rozwinęła się praktyczna dydaktyka szkoły herbartowskiej38. D a n y s z . 38 W. Lwów 1918. F. 2. normującej cele wychowania. co i jak dane" 4 2 . gdy socjologizm kładł nacisk na uspołecznienie uczniów w szkole. Stoy. Było to zastosowanie metod przyrodniczych (pierwsze laboratorium psychologii eksperymentalnej Wundta w Lipsku 1879 r. R. aksiia . lecz tym. rozwinął zagadnienie ideologii i światopoglądu jako podstawy celów i ideałów wychowawczych. a neguje istnienie celów. Warszawa 1913. Husserla (gr. Warszawa 1901. dążącej do ustalenia swych podstaw naukowości. R. Leipzig 1939. Filozofia wartości a zadania pedagogiki. że metoda przyrodoznawcza nie może rozstrzygnąć zagadnienia celów wychowawczych. J a k ób i e c ) .) do badania zjawisk pedagogicznych. Warszawa 19363. 0 kształceniu. ponieważ zajmuje się tylko związkami przyczynowymi i ustala prawa rządzące zjawiskami. A. wywołał S. 56-57. Kraków 1937. Experimentelle Padagogik. J a x a . z franc). B e h n. wyrażających się w ideach dobra.czwarte ujęcie naukowe wychowania jako „pedagogika czysta". E. zawodowych. nauką o wartościach. O s t e r l o f f ) .

specjalną (tu znów występuje np. nauczycieli. Podstawowe prawidłowości pedagogiki. Wrocław 1964. teorii odtwarzającej obiektywnie całą rzeczywistość wychowawczą. inaczej mówiąc człowiek w trakcie rozwoju. Materialnie tym przedmiotem pedagogiki jest wszechstronny rozwój człowieka w ciągu całego jego życia. jak też swój aspekt. dąży w oparciu o materiał empiryczny. jak np.. jak wiemy. wychowawców wszelkiego rodzaju. fizjologia. jak mówiliśmy. stąd odróżniają się one swym formalnym punktem widzenia. jest nauką o złożonej budowie. Ponie- K. tyflopedagogika niewidomych. obejmujący całość badanego przedmiotu. pod kątem którego rozpatruje rzeczy badane. uwikłanych i związanych z wychowaniem. czyli działy zróżnicowane zależnie od przedmiotów wychowania i dziedzin.lub surdopedagogika głuchych itd. zajmująca się wszechstronnym rozwojem ludzi. nastawione ku przyszłości. wartościach lub pojęciach wychowania. psychologicznych. co nazywa się przedmiotem formalnym danej nauki. Dlatego też przedmiotem formalnym w pedagogice musi być dobro rozwojowe człowieka nie aktualnie pojęte. czy też odbiega od celu. ideały i normy. jak embriologia. spełniając te warunki metodologiczne. zjawiskach. typhlos = ślepy . aksjologii i teorii kultury bada naturę człowieka. Ta skomplikowana budowa pedagogiki jako nauki wymaga omówienia jej strony metodologicznej.pedagogika praktyczna lub empiryczna.. że działy w pedagogice nie są poziomymi zgrupowaniami różnych zjawisk. gr. cele. mających do czynienia z dziećmi. eksperymentalny i normatywny. określa swój materialny i formalny przedmiot badania. w fizyce. socjologicznych lub kulturowych. moralne itp. K o 11 o w s k i. jak wychowanie fizyczne. W działach pionowych główną rolę odgrywają sposoby uzyskiwania praw lub ich stosowania. która jako dział najwyższy. optyka. opracowująca także doświadczenie dydaktyczne i metodyczne przy wszelkim nauczaniu i uczeniu się. Ta pełnia człowieczeństwa staje się więc praktycznym celem do osiągnięcia przez wychowanie. medycyna.pedagogika opisowa lub eksperymentalna jako dział naukowo uogólniający doświadczenie i badający eksperymentalnie prawa rządzące przebiegiem zjawisk biologicznych. psychologia.pedagogika teoretyczna. która zależy od przedmiotu badania i jego miejsca wśród innych nauk. 4° .pedagogika normatywna. 2° . Pedagogika. do których należą: 1° . młodzieżą i człowiekiem dorosłym. która od najszerszej podstawy doświadczenia praktycznego wychowawców idzie w górę poprzez uogólnienia zjawisk wychowawczych i wartości aż do najogólniejszych pojęć ujmujących proces rozwojowy człowieka do jego pełni według ideału „nowego człowieka". może być trudną i delikatną „sztuką sztuk". tym aspektem. umysłowe. Obok tych działów występuje w pedagogice współczesnej także budowa pozioma. do stworzenia jednolitej teorii wszechstronnego rozwoju człowieka i jego uwarunkowań. socjologia itp. Przedmiot i miejsce pedagogiki w systemie nauk Pedagogia jako wychowanie. jak mechanika. dostarczany przez wcześniejsze działy pedagogicznych badań. czy proces rozwoju przebiega właściwie.). termodynamika itd. Każda z nauk posiada określony materialny przedmiot badania. a równocześnie normą oceniającą. 3° . zawodową. 44 jakby pawilonowa. wytwory jego kultury i na tym tle ustala wartości. ale pedagogika. jakim jest doskonały stan człowieczeństwa. a więc metody dochodzenia do prawdy o działaniach. lecz mają budowę pionową. którymi powinno się kierować wychowanie. obserwująca. lub też może poprzestać na zwykłej technice wychowawczej. dzięki czemu człowiek może się w pełni doskonalić i osiągnąć kres procesu rozwoju. która na podstawie filozofii człowieka (antropologia filozoficzna). mającą do czynienia z człowiekiem. Narastający dorobek naukowy pedagogiki wprawdzie nie ogarniał nigdy całości problemów wychowawczych. dlatego też współczesna pedagogika w swojej budowie naukowej jako działalności metodycznie poznającej całą rzeczywistość zjawisk wychowawczych na podstawie doświadczenia opiera się o cztery działy.dążenie do syntezy pedagogicznej. zbierająca i badająca całość doświadczenia wychowawczego rodziców. Pedagogika. Należy dodać. pod kątem którego badają człowieka. w której tradycyjnie rozróżnia się pedagogikę ogólną. 3. lecz wymagał ciągle dalszego pogłębiania i kontynuacji. związanej z problemem prawidłowości wszechstronnego rozwoju człowieka 44 . czyli ogólna. Ale człowiekiem żywym i rozwijającym się zajmuje się wiele nauk. w której występują obok siebie takie działy. lecz realizujące się w przyszłości. . stara się proces rozwojowy doprowadzić do jego kresu.

Stanowi ona siłę napędową rozwoju człowieka. niezależnej od człowieka oraz świata kultury jako wytworu ludzkiego. Naturę badają nauki przyrodnicze. 219-231. Podbudowa przyrodnicza życia organizmu badana jest przez nauki nomotetyczne. modelem i koncepcją „nowego człowieka" 47 . Wychowanie dla przyszłości. starające się wykryć konieczne. produkcji. Lublin 1970 2 s. tithemi . 49 . A. lecz ma pomóc w skonstruowaniu takich modeli wychowania. a nawet konstruującą nowy świat ludzi zgodnie z wizją. które by udoskonalały praktykę pedagogiczną. R o 1 b i e c k i. jest bowiem co do swego charakteru nauką humanistyczną z podbudową przyrodniczą. 4 6 odgrywa obecnie w pedagogice coraz większą rolę. S i c i ń s k i. lecz także przekształcającą rzeczywistość. Warszawa 1970. dlatego pedagogika współczesna wiąże rozwój jednostek z rozwojem społeczeństwa jako całości i w związku z tym wychowanie kształtuje futurologicz45 nie dla przyszłości .71 n. konstatującą stan rzeczywisty. niepowtarzalnych wartości jednostkowych. Natomiast świat kultury z jego sztuką.prawo. trzeba jeszcze zwrócić uwagę na podział nauk pod względem przedmiotów badań w ogóle. które starają się zrozumieć w ich strukturze i ocenić aksjologicznie. Prognozy a nauka. Warszawa 1970. graf o . lecz kultury społeczeństwa. jak również nauką praktyczną. że wychowanie nie jest dziełem samej natury. jedyny. Warszawa 1967 s. Warszawa 1968 3 . Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Dział bowiem teoretyczny w niej nie tworzy oderwanej od rzeczywistości teorii rozwoju człowieka dla samej spekulacji i wiedzy akademickiej.piszę) 50 . jakie one powinny być. idios . S u c h o d o l s k i . dlatego też nazywane naukami idiograficznymi (gr. dążące do zmatematyzowania swoich wyników. że naukowy jej charakter mieszany łączy w sobie naukę empirycznonormatywną z nauką teoretycznopraktyczną. Pedagogika częściowo należy do jednych i drugich. czyli trendów w dziedzinie przyszłej konsumpcji. 48 Por. Ma to swoje konsekwencje w metodach badań pedagogicznych. odbitka z Encyklopedii Wychowania. poznają nauki humanistyczne. S u c h o d o l s k i . Dlatego też pedagogika jest równocześnie nauką teoretyczną. a nie jego strona przyrodnicza. 20-25. O k o ń . Z jednej strony będzie to nauka empiryczna o faktach. 50 K. Warszawa-Wilno 1938 s . czyli wyprowadzenie dziecka ze stanu natury i barbarzyństwa do stanu kultury. Futurologia jako naukowe przewidywanie przyszłości (łac. organizacją społeczeństwa. 47 Por. poprzestaniemy na rozróżnieniu dwu zasadniczych przedmiotów badania w naukach szczegółowych: świata natury. nomos . prawodawstwem itd. K a m i ń s k i ks.swoisty. dotyczących rozwoju człowieka. które w swoich wytworach podlega ocenie aksjologicznej i wartościowaniu z punktu widzenia celów społecznych i wychowawczych. demograficznego itd.wyprowadzam). Jest ona nauką humanistyczną przede wszystkim dlatego. Ażeby jednakże dokładniej określić miejsce pedagogiki w systmie wszystkich nauk. W. Świat człowieka a wychowanie. Wobec takich właściwości przedmiotu badań pedagogiki jej naukowość jest złożona. zawsze oceniająca fakty opisane z punktu widzenia. istniejący w wychowaniu. ulega jednakże w procesie wychowawczym humanistycznemu przeobrażeniu. kultury masowej. futurus = przyszły) co do kierunków zmian. po drugie ponieważ zagadnienie celu i wartości jest decydujące w wychowaniu. S. ustanawiam). która ulega jednak uspołecznieniu i ukulturalnieniu jako podstawie człowieczeństwa.stawiam.. taka zaś ocena prowadzi do praktycznego działania. Przewidywania przyszłości. 46 45 kacje nauki od Platona i Arystotelesa aż do Comte'a i Wundta 4 9 . planowania przestrzennego. Dlatego też od starożytności słusznie widzi się w wychowaniu edukację (łac. 95-103. mającego na oku pokierowanie rozwojem do właściwego celu. moralnością. przyczynowe prawa rządzące przyrodą i stąd nazywane nomotetycznymi (gr. z drugiej zaś jest to nauka normatywna. W ten sposób postęp pedagogiczny48 przyczynia się do budowania rzeczywistości lepiej odpowiadającej człowiekowi. W. O postępie pedagogicznym.. Tak więc działy poznane w pedagogice powodują to. Logiczne podstawy nauczania. Do jakiej z tych dwu grup nauk wypadnie zaliczyć pedagogikę? Miejsce pedagogiki wśród nauk przyrodniczych i humanistycznych wypada na centrum pomiędzy nimi. B. Warszawa 1969. Pedagogika bowiem jest nie tylko nauką stwierdzającą. Lublin 1961 s. dążące do opisu przeżytych. A j d u k i e w i c z . ex duco .waż dobro rozwoju człowieka ma charakter społeczny. Pomijając historyczne klasyfiB.

w związku z czym każdy z ludzi wychowywany przez innych ma doświadczenie osobiste z własnego życia. b) obok czynnej praktyki wypływa jako drugie źródło materiałów pedagogicznych bierne doświadczenie empiryczne. Dlatego też wiedza społeczna o wychowaniu może mieć większą wartość. co się dzieje w procesach rozwoju i wychowania. szkołach.R o z d z i a ł IV METODY BADAŃ PEDAGOGICZNYCH 1. tak. Do tych licznych źródeł. dzienniczkach młodzieży. filozoficzne czy teologiczne. jaką on ma osiągnąć. c) wiedzę normatywną o celach. jak skutecznie można wychowywać. normatywnej i teoretycznej. a jej mądrość ludowa. przekazywane z pokolenia na pokolenie w środowiskach rodzinnych lub lokalnych. wytwarzają doświadczenie naukowe. lecz korzystając także z ideologii wychowawczej musi posługiwać się materiałem. jest niepewna. natury i istnienia człowieka. metodach. przyczynach oraz skutkach. na którą składają się działania wychowawców. psychologiczne. czyli o tym. jak teorie bio- logiczne. odnoszące się do wychowania w postaci filozofii wartości. dokumentach historycznych i badawczych. Stąd też najwyższą wartość poznawczą i praktyczną posiada wiedza naukowa. a badacze zjawisk. zakładach opiekuńczych. związanych z wychowaniem. proces rozwoju człowieka i doskonałość. ich przebiegu. która powstaje na drodze systematycznego i logicznie poprawnego opracowania materiału faktów. na skutek czego mamy: a) wiedzę praktyczną o działaniach. wykonywana w domach rodzinnych. obserwacją i badaniem zjawisk wychowawczych. dostarczanych przez obfite źródła praktyki i empirii pedagogicznej. listach. środkach wychowania i nauczania. opisowej. ponieważ wyraża pewną tradycję i doświadczenie zbiorowe. lecz polega na opracowaniu materiałów. należą: a) przede wszystkim wszelkiego rodzaju praktyka wychowawcza z dziećmi. ograniczony do przypadkowych i fragmentarycznych doświadczeń bezkrytycznie uogólnionych. czy idei kultury i malarstwa. takim się stajesz". zaczerpniętym z czwartego źródła. Jednakże wiedza potoczna o wychowaniu często zawiera przesądy i zabobony. co powinno być zrealizowane we właściwie prowadzonym wychowaniu oraz d) wiedzę teoretyczną. aby opracować go dla swoich działów pedagogiki praktycznej. która dla ustalenia faktów wychowawczych musi czerpać swój materiał z różnych źródeł. metody i techniki wychowawcze wraz z poglądami i opiniami. czyli o tym. ale „dobrego karczma nie zepsuje. zawarta w przysłowiach. związane z przeżywaniem i refleksją. „z kim przestajesz. wyjaśniającą całą rzeczywistość wychowawczą. z którego wiedza ta ma powstać. młodzieżą i dorosłymi. ideologii i teorii o naturze i życiu człowieka. a więc znajomość tego. wydobywanego z różnych źródeł poznania pedagogicznego przy pomocy ściśle określonych metod badania. którym są wszystkie teorie. organizacjach i instytucjach wychowawczych. d) natomiast teoria rozwoju człowieka nie tylko czerpie materiał z praktyki i empirii pedagogicznej. Pod względem więc opracowania faktów należy odróżnić wiedzę jednostkową od społecznej oraz od wiedzy naukowej. z których formułuje się stwierdzenia faktów i ustala się związki między nimi. podobnie nauczyciele posiadają doświadczenie zawodowe. Źródła pedagogiki i ich opracowanie Dotarcie do materialnego przedmiotu badania w naukach nie jest bezpośrednie. wartościach i ocenach wyników wychowania. stosunki i urządzenia. dotyczące istoty. c) w dziedzinie normatywnej pedagogika współczesna musi wykorzystać jako swe trzecie źródło materiałów ideologie wszelkiego rodzaju. dostosowanych do właś- . dostarczanych z tego źródła pedagogice zaliczyć trzeba zwyczaje i obyczaje postępowania z wychowankami. składające się na całość empirii pedagogicznej. Niezależnie od rodzaju wiedzy pedagogicznej jej wartość użytkowa i prawdziwość poznawcza wynika zawsze ze sposobu opracowania materiału. Podobnie postępuje się w pedagogice. światopoglądów. ale najczęściej ma ona charakter subiektywny. pamiętnikach. b) wiedzę empiryczną o zjawiskach. Opracowywanie faktów z materiałów. która zawiera się we wspomnieniach. Każdy dział w pedagogice wytwarza właściwy sobie rodzaj wiedzy pedagogicznej. które działają wśród rodziców. nauczycieli i wychowawców. że do materiałów. idei społecznopolitycznych. a złego kościół nie naprawi". socjologiczne. bo zawsze prawie spotyka swe kontrprzysłowie. np. Pierwsza tworzona jest przez jednostki czasem o genialnej intuicji wychowawczej. aby z tego materiału teoretycznego zbudować zgodną z doświadczeniem i praktyką wychowawczą wiedzę o rozwoju wszechstronnym człowieka. z których pedagogika współczesna korzysta. prowadzi i w pedagogice do gromadzenia całości wiedzy o wychowaniu i rozwoju człowieka. ideałach.

rozróżnia się eksperyment naturalny. Wszystko to zapewnia większą ścisłość wyników. 216-219. laboratoryjny i środowiskowy. stwarza sztuczne warunki. lecz odnosi się do przebiegu zjawisk w pewien sposób zdeformowanych. klasę szkolną podczas lekcji. typowy. aby wykryć prawidłowości. a nie indywidualny. wówczas to stosuje się metody socjometryczne. Podstawą każdego z nich jest wywoływanie reakcji przy pomocy bodźców w postaci dobranych zadań. Natomiast pod względem warunków. Mimo to eksperymenty laboratoryjne badają zainteresowania i uzdolnienia uczniów (metody psychotechniczne). W zbiorowościach tych występuje zróżnicowanie naturalnych cech. Co do przedmiotu eksperymentowania może on mieć także charakter eksperymentu introspekcyjnego. zachowania się jednostki czy grupy może być dorywcza. c) Statystyczne zaś metody badania w pedagogice zmierzają do ujęcia strony ilościowej zjawisk. jak np. specto . ekstra . Ponieważ nauczyciel lub wychowanek mogą obserwować samych siebie w zakresie przeżyć wewnętrznych. np. wprowadza pomiar przy pomocy instrumentów. określają postawy i potrzeby osobowości (metody projekcyjne). dążeń i wysiłków. albo zjawisk nienormalnych (metoda kliniczna). zwalczania lenistwa przez wychowanka (metoda tematyczna). a więc np. ogranicza czas dawania odpowiedzi. wprowadzenie nowej próbnej organizacji lekcji lub metody nauczania. K u n o w s k i . czasem w formie systematycznie prowadzonego dziennika lub arkusza obserwacji. np. W naturalnym eksperymencie pedagogicznym jako przeważającej metodzie stosuje się zadania nie odbiegające od zwykłych działań w szkole. zachodzące między nimi. gdy niski i wysoki wskazuje mniejsze od- . Laboratoryjny natomiast eksperyment wymaga izolacji badanego. Wreszcie eksperyment pedagogiczny może dotyczyć wpływu środowiska. dlatego też w badaniu psychopedagogicznych zjawisk stosujemy obserwację introspekcyjną. Przyrodnicze metody badania w pedagogice Metoda przyrodnicza odnosi się do bezpośredniego badania jakichś zjawisk lub ich śladów. 2. czy w domu. Wszelka obserwacja pedagogiczna samego siebie. notujących dane i przeS. czyli egzemplaryczny.na zewnątrz. cyt. Problematyka metodologiczna seminarium magisterskiego. ich uznanie przez kolegów lub też odrzucenie. albo zmian rozwojowych wychowanków w ich naturalnym przebiegu. którą jako przypuszczenia należy wyodrębnić od samego opisu zdarzenia. szkolnego na wychowanka. badające popularność jednostek w grupie. eksperymentalne oraz statystyczne 51 . systematyczna lub ciągła.ciwego sobie przedmiotu badanego. protokoły lekcyjne. wówczas taka obserwacja grupowa może zająć się zachowaniem się kilku jednostek w zespole lub stosunkiem grupy klasowej do jednostek. Mamy stąd trzy ogólne grupy metod badania przyrodniczego: metody obserwacyjne. Do każdego wypadku dobieramy inną technikę dokumentacyjną obserwacji. S1 bieg faktów bez interpretacji własnej obserwatora. np. s. a głównie do humanistycznych. np. bądź też protokołów obserwacyjnych. bądź też poszczególnych procesów. umożliwiającą wgląd w siebie.patrzę). Przy tym największy procent tej grupy przypada na średni wzrost. zadanie w postaci napisania wypowiedzi na jakiś temat lub danie na piśmie odpowiedzi na pytania kwestionariusza (metoda ankietowa i testowa badania inteligencji lub wiadomości). Wreszcie obserwacja może obejmować zespół dzieci. Dlatego też badanie takich zjawisk także w wychowaniu i rozwoju człowieka wymaga albo przyglądania się ich przebiegowi. ekstrospekcyjnego lub grupowego. mających charakter powtarzalny. Zewnętrzna obserwacja może dotyczyć albo opisu wypadków jednostkowych (metoda kazuistyczna). a) Obserwacyjne metody w pedagogice dotyczą albo działań wychowawców. określać jego rolę w grupie koleżeńskiej. w jakich się może eksperyment pedagogiczny odbywać. zapisujących w sposób ciągły wszystkie możliwe szczegóły zachowania się i wypowiedzi badanych. dz. Ponieważ pedagogika swą podbudową przyrodniczą należy częściowo tylko do nauk przyrodniczych. czy to w postaci notatek obserwacyjnych. dlatego też musi się posługiwać metodami badawczymi obydwu tych grup nauki. b) Eksperymentalne metody badania w pedagogice dążą do celowego wywoływania zjawisk i zmiany ich warunków. albo też zliczenia wypadków pojawienia się tegoż zjawiska. wzrostu dzieci tego samego wieku. nowej zabawy lub pracy (metoda sytuacyjna). albo celowego wywoływania zjawiska i powtarzania go.. Najczęściej jednakże stosowane są metody obserwacji zachowania się jednostki badanej. mają więc charakter masowy (prawo wielkich liczb) i odnoszą się do jednorodnych zbiorowości. czyli obserwacja ekstrospekcyjna (łac.

London 1969. metodach itp. Warszawa 1927. Wrocław 1970. Stąd też metody statystyczne są również metodami badawczymi." 1960 nr 1 s. lecz ze źródeł humanistycznych.. zwracają się do strony treściowej i jakościowej zjawisk. wyrażających przeżycia i zawarte w nich wartości ideowe (np. zbierania opinii kolegów. odkrywającymi nowe fakty zależności ilościowej. Wprowadzenie do pedagogiki porównawczej. D e b e s s e. Kierowane zaś wypowiedzi badanych otrzymuje się podczas rozmowy psychologicznej (indagacji). F. Z tego zakresu w pedagogice spotyka się metody wyjaśniające (tzw. w teoriach pedagogicznych. J. S z u m a n . rodziców czy nauczycieli o badanych. dobrych. mediana .K a c z m a r s k a . którą ustala się na podstawie skali oceny. H a n s. oceniających wartość zjawisk indywidualnych i niepowtarzalnych. W ten sposób metoda przeciętnych (średnia arytmetyczna. w której średnica arytmetyczna wielkości stanowi wskaźnik statystyczny charakteryzujący daną zbiorowość. E c k s t e i n . układający się w krzywą zbliżoną do krzywej dzwonowej. B. zestawiająca różnice zjawisk rozwojowych w zależności od wieku i płci (psychologia rozS. Warszawa 1963. 87-101. a nie tylko sposobem opracowania danych zebranych metodą obserwacji czy eksperymentu. Pedagogika porównawcza. to metody zaczerpnięte z nauk humanistycznych. poza tym także wypowiedzi badanych. jako wytworów. eksploracyjne). Lam. N a w r o c z y ń s k i . modalna . porównawcze i analityczne. uwzględniającej procentowe rozwarstwienie zbiorowości co do płci. pochodzących nie z praktyki pedagogicznej ani z empirii zjawisk psychopedagogicznych czy socjowychowawczych.Pomiar cech psychicznych lub wyników badań testowych wymaga ujęcia przy pomocy punktacji. pamiętniki i listy. z f r a n c ) . z której próbkę losowo dobrano. Warszawa 1970. szkolne. odnoszące się do całej populacji. bądź też rejestrujące fakty. A. Sztuka dziecka. lekarskie itd. które stają się normą dla określenia. H. Następuje więc w zbiorowości rozsiew cech od minimalnych do maksymalnych. Badanie więc wytworów przez wyjaśnianie ich treści i wartości obejmuje: 1) spontaniczne rysunki dzieci. T r o j a n o w s k a . „Kwartalnik Pedagog. Dziecko i twórczość. wyrażane przez dzieci lub młodzież. stopnia rozwoju fizycznego chłopców czy dziewcząt 52 . 2) dokumenty tzw. W tym wypadku poza zwykłą statystyką procentów promowanych i drugorocznych uczniów można badać nie tylko stopień zmienności w liczebnościach bardzo dobrych. jak np. Jednakże poza tym działem metoda porównawcza ma swoje zastosowanie w odmiennych formach jako metoda historycznoporównawcza.). 52 . 29^47. Wreszcie drogą metody reprezentacyjnej można statystycznie na podstawie celowo dobranej próbki. jako metoda genetycznoporównawcza. dotyczących pojmowania natury i istoty człowieka. 54 M. Co to jest pedagogika porównawcza? (tł. np. osobiste." 1962 nr 2 s. N o a h. Miernik sprawności fizycznej uczniów i uczennic w wieku 7-19 lat. Warszawa 1960. wywiadów środowiskowych. Comparative Education. wolne wypracowania. Toward a Science of Comparative Education.punkt największej liczebności w rozkładzie) uzyskuje wskaźniki. H i l k e r . T r z e ś n i o w s k i . a) Metody eksplikacyjne ogólnie polegają na krytyce materiałów. zestawiająca rozwój zjawisk pedagogicznych w czasie i przestrzeni. stopni szkolnych od 5 (bardzo dobra odpowiedź) do 2 (niedostateczna). W o j n a r (red. b) Metody porównawcze zaś w pedagogice wytworzyły odrębny dział nazywany właśnie pedagogiką porównawczą. M. Spontaniczne obejmują marzenia i projekty. M. Wychowanie przez sztukę. „Kwartalnik Pedagog. R. sztuka dziecięca53. jak dzienniczki młodzieży.twórczość młodzieńcza) lub ze źródeł teoretycznych. Yergleichende Pddagogik. J. 53 3. utwory literackie.setki. dostatecznych i miernych uczniów. Wypowiedzi zaś mogą być spontaniczne lub kierowane. Miinchen 1962. istniejące w różnych państwach 54 . która w skali międzynarodowej bada podobieństwa i różnice w organizacji szkolnictwa. programach nauczania. prace ręczne. pismo itp. ^ i 1 o c h. które przy pomocy metody korelacji ujawniają istniejące związki funkcjonalne wśród badanych ilościowo zjawisk. ale także zależności liczbowe pomiędzy różnymi wielkościami.. T. L o n d o n 1958. A. I.punkt wyznaczający połowę liczebności obserwacji. Humanistyczne metody badania w pedagogice Gdy metody statystyczne badają stronę ilościową. Tak tedy przedmiotem metody wyjaśniającej są różnego rodzaju wytwory wyrażające ręcznie lub na piśmie przeżycia. 3) dokumenty oficjalne. pytania wrzucane do skrzynki zapytań itp. Sztuka dziecka i jej naturalny rozwój. Warszawa 1965. wieku czy orientacji politycznej przeprowadzić badanie sondażowe opinii publicznej.

wojowa), środowiska itp. (psychologia wychowawcza), wreszcie jako metoda grup równoległych (kontrolnych), która weryfikuje wyniki badań, otrzymywane innymi metodami, np. testowymi lub eksperymentu naturalnego przez zestawienie grup równoważnych, ale różniących się pod jakimś względem, np. młodzieży przestępczej i młodzieży normalnej, uczniów szkoły ogólnokształcącej a szkoły zawodowej itp. c) Do metod humanistycznych, badających materiały wytworzone przez kulturę ludzką jako dokumenty, wymagające zrozumienia treści, należą jeszcze metody analityczne. Ułatwiają one głębsze ujęcie treści dokumentów i źródeł historycznych czy literackich i filozoficznych, np. przez analizę filologiczną wszelkiego rodzaju tekstów, w której etymologia, zmiany znaczeniowe wyrazów, leksykografia pomagają w krytyce i ustaleniu autentycznych brzmień. Podobną rolę odgrywa analiza logicznosemantyczna w zakresie wnioskowania przy interpretacji tekstu, znaczeń i wyrażenia, definiowania pojęć i ich klasyfikacji. Dzięki temu badanie źródeł ideologicznych i filozoficznych, teoretycznych ma naukową podstawę. Kończąc schematyczny przegląd metod badania używanych w pedagogice współczesnej należy dodać, że przez metodę naukową rozumie się ustalony sposób dochodzenia do celu poznania. Sposób ten zależy od rodzaju myślenia, wyprowadzającego indukcyjnie z doświadczenia przez obserwację lub eksperyment nowe treści albo udowadniającego dedukcyjnie ich prawdziwość. Poza tymi rodzajami myślenia występują także inne jego typy. Dlatego ta metoda naukowa „nie jest ani jedna, ani prosta". Przeciwnie tworzy różne kombinacje podstawowych operacji naukowych, które dostosowują się do przedmiotu i celu badania 55 .Stąd mogą być stosowane metody przyrodnicze w humanistyce jak obserwacja typowego zachowania się ludzi, opracowanie wskaźników społecznych lub statystyka rozsiewu cech w populacji i odwrotnie metody humanistyczne mogą wystąpić w badaniach zjawisk przyrodniczych, jak grupowanie typologiczne podobnych zjawisk, porównywanie ich różnic jednostkowych lub analiza czynnikowa elementów zjawiska. Na skutek takiego przenikania się metod następuje zbliżenie między naukami różnych typów, czasami z pozytywistyczną tendencją do zacierania się granic i ujednolicenia modelu naukowości, jak też realizuje się współpraca między nimi i korzystanie z osiągniętego dorobku.
55

Rozdział V

NAUKI WSPÓŁPRACUJĄCE Z PEDAGOGIKĄ
Metody badania, jakimi posługuje się pedagogika dla opracowania swoich problemów praktycznych, empirycznych, normatywnych i teoretycznych, związanych z wychowaniem i wszechstronnym rozwojem człowieka muszą być wychowawczo przeprowadzone z punktu widzenia dobra rozwojowego wychowanka, a nie dobra samej nauki. Dlatego też wzgląd na to, by w niczym nie zaszkodzić badanemu człowiekowi w jego dalszym rozwoju, mocno ogranicza w pedagogice użycie metod badawczych, które by pociągały za sobą cierpienie, niebezpieczeństwo dla zdrowia czy życia, deprawację moralną, zgorszenie lub sugestię zła. Taka humanizacja metod w pedagogice promieniuje dziś na wszystkie inne nauki badające człowieka, prowadząc do humanizacji nauki w ogóle, która ma pracować dla dobra a nie na szkodę ludzi (np. zbrodnie ludobójstwa). Jednakże same metody badania nie są bezpośrednio wytworem pedagogiki, lecz często są przez nią zapożyczane od innych nauk, służących wzorami i gotową wiedzą, nazywanych dawniej naukami pomocniczymi. Jak już wiemy, pierwszy Herbart wprowadził dwie nauki tego rodzaju, etykę filozoficzną oraz psychologię ogólną. Obecny rozrost zagadnień pedagogicznych spowodował znaczny rozwój ilościowy i jakościowy nauk pomocniczo współdziałających ze sobą w pedagogice współczesnej. Jedne z nich stają się zastosowaniem metod określonej nauki podstawowej do wyodrębnionej części jakichś problemów wychowania. Są to nauki pedagogiczne, jak np. historia wychowania, socjologia wychowania lub psychologia wychowania z ich działami poszczególnych nauk składowych. Nauki pedagogiczne uzupełniające w sposób specjalistyczny problemy lub aspekty istotne dla pedagogiki same muszą korzystać z dorobku wiedzy właściwych dla siebie nauk pomocniczych. I tak historia wychowania czerpie gotowe informacje z historii politycznej, z historii społecznej, gospodarczej, z historii kultury itd., a socjologia wychowania, np. z socjologii pracy, zawodów, z socjologii miast i wsi, z socjologii przemysłu lub socjologii kultury masowej. Wreszcie istnieje trzecia grupa nauk współdziałających bezpośrednio z jakimiś dziedzinami wychowania (względnie działami poziomymi pedagogiki), jak nauki formalne, np. logika użytkowania w nauczaniu (dydaktyce), cybernetyka w organizacji nau-

S. K a m i ń s k i ks., Pojęcie nauki i klasyfikacji nauk, dz. cyt., s. 164-166.

czania, prakseologia w „dobrej robocie" wychowawców, etyka w wy-j chowaniu moralnym, estetyka w wychowaniu estetycznym56, a nauki realne, jak demografia, ekonomika kształcenia i oświaty oraz higie57 na z naukami medycznymi w organizacji szkolnictwa i w polityce szkolnej państwa. Tej trzeciej grupy nie nazywa się dziś naukami pomocniczymi pedagogiki, chociaż musi ona z nich czerpać wiedzę i dyrektywy, ponieważ pedagogika jako nauka samoistna nie tylko korzysta z ich usług, ale równocześnie im służy wiedzą o człowieku, który jest w określony sposób wychowywany. Tak socjologiczna wiedza o środowisku wiele znaczy dla pedagogiki, ale pedagogiczna wiedza 0 wychowaniu ludzi wyjaśnia ich rolę w środowisku i zakres ich możliwości działania. Podobnie nie tylko psycholog mówi pedagogowi, jak funkcjonuje psychika wychowanka, ale także odwrotnie pedagog informuje psychologa, jaki był wychowywany człowiek, którego on bada 5 8 . Ta obustronna współpraca między naukami pedagogicznymi a pedagogiką, korzystającą z pomocy w różnej formie, powoduje to, że w zależności od współdziałania z daną dyscypliną naukową wyodrębnia się w pedagogice określona problematyka, rozczłonkowują się w postaci gwiazdy jej dziedziny badawcze. Rozwijający się stan nauk współpracujących z pedagogiką można uzmysłowić w następującym schemacie, w którym wycinki w kole pedagogiki oznaczone wielkimi literami przedstawiają 1° - nauki pedagogiczne, jak: H - historia wychowania, K - kulturologia wychowania {stosunek dziedziny kultury do pedagogiki), A - antropologia wychowania (nauka o istocie, naturze i egzystencji człowieka), B - biologia wychowania (nauka o podstawach biologicznych wychowania), P - psychologia wychowania (nauka o rozwoju psychicznym oraz o funkcjonowaniu psychiki w procesie wychowania 1 nauczania), S - socjologia wychowania (nauka o zjawiskach społecznych w wychowaniu), F - filozofia wychowania (wyjśniająca je na gruncie teorii rzeczywistości, bytu, filozofii człowieka i filozofii wartości) oraz T - teologia wychowania (ujmująca wychowanie w świetle Objawienia i konieczna dla pedagogiki religijnej). Natomiast pola
B. S u c h o d o l s k i (red.), Nauki filozoficzne współdziałające z pedagogiką, W a r s z a w a 1966 s. 3-318. 57 Tenże, Nauki przyrodnicze i społeczne współdziałające z pedagogiką, W a r s z a w a 1966 s. 117-262, 371-420. 58 Tenże, Pedagogika. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli, Warszawa 1970 s. 115-116.
56

narożne, graniczące z naukami zasadniczymi i ogólnymi, jak historia, biologia, socjologia itd. w ogóle i będące na styku z dziedzinami wychowania (działami pedagogiki) oznaczone cyframi reprezentują 2° - nauki współdziałające z pedagogiką tak a) nauki realne, jak 1) - higiena z naukami medycznymi, 2) - Ekonomika oświaty i kształcenia, 3) - Demografia, dalej b) nauki formalne, związane z matematyzacją, jak 4) - Cybernetyka (nauka o kierowaniu i informowaniu), 5) - Prakseologia (nauka o działaniu), 6) - Logika z metodologią nauk i naukoznawstwem, wreszcie c) nauki aksjologiczne: 7) - Estetyka (nauka o pięknie), 8) - Etyka (nauka o moralności). W końcu pasy pomiędzy naukami współdziałającymi z pedagogiką obrazują nauki podstawowe wraz 3° - z naukami pomocniczymi, z których dorobku korzystają nauki pedagogiczne.

Wśród tej masy współpracujących z pedagogiką nauk najważniejsza rola przypada naukom pedagogicznym, które należy nieco szczegółowiej omówić. Jedne z nich badają sprawy wychowania w przeszłości, inne opisują je w teraźniejszości, jeszcze inne starają się ukształtować wychowanie w nadchodzącej przyszłości. Wyodrębniamy więc trzy grupy nauk pedagogicznych jako 1° - nauki historyczne, 2° - nauki deskryptywne, czyli opisujące obserwacyjnie lub eksperymentalnie zjawiska wychowawcze oraz 3° - nauki prospektywne, sięgające w przyszłość na podstawie światopoglądowej, dlatego też inaczej nazywane naukami światopoglądowymi. Każda z tych grup nauk wypracowała swoje odrębne badania -historyczne, empiryczne lub filozoficzne, które znajdują także zastosowanie w opracowaniu problemów, stanowiących podstawę dla autonomicznej problematyki pedagogicznej. Spróbujmy krótko zapoznać się z tymi problemami i dorobkiem poszczególnych nauk pedagogicznych, bez czego trudno jest zorientować się we współczesnej pedagogice lub szerzej pedagologii. 1. Nauki historyczne w pedagogice Zadaniem nauk historyczno-pedagogicznych jest badanie początków, czyli genezy, jak też rozwoju wszelkich zagadnień praktycznych i teoretycznych wychowania od czasów najdawniejszych aż do współczesnych. Ponieważ wychowanie jako wytwór życia społecznego i kultury zależy zawsze od tych dwu zmieniających się współczynników, dlatego też wychowanie w swych dziejach ulega przeobrażeniom, które nie zawsze w sposób bezpośredni tworzą postęp pedagogiczny, lecz są wyrazem walki, rozdzierającej życie społeczeństwa i kultury. Stąd też znajomość historii pedagogicznej wprowadza do studium pedagogiki, orientuje w działających dynamizmach wychowania oraz kształtuje myślenie pedagogiczne. Wszystkie nauki historyczne w pedagogice sprowadzają się do dwu dziedzin: historii szkolnictwa i wychowania oraz historii myśli i doktryn pedagogicznych. a) Historia szkolnictwa i wychowania na tle rozwijających się potrzeb życia społecznego i kultury tak materialnej (ekonomicznej), jak i duchowej w ramach historii politycznej poszczególnych epok dziejowych bada przede wszystkim instytucje powołane do wychowywania dzieci i młodzieży, następnie stosowane przez nie programy kształcenia,

środki i metody z wyrobionymi w tym czasie zwyczajami i sposobami postępowania pedagogicznego, tworzącymi razem system pedagogii, wreszce zajmuje się zawodem nauczycielsko-wychowawczym. Instytucje wychowujące rozwijały się od „szkoły leśnej" z inicjacją u ludów pierwotnych poprzez szkoły świątynne w Babilonie i Egipcie oraz szkoły ćwiczeń fizycznych (palestry i gimnazja) u Greków starożytnych aż do organizacji szkolnictwa ogólnokształcącego, obejmującego początkową naukę czytania i pisania u gramatysty, potem naukę na poziomie średnim u retora, aż do nauki wyższej u filozofów lub prawników, jak to było u Rzymian. Średniowiecze dla celów kościelnych utworzyło szkółki parafialne, katedralne i uniwersytety. Późniejsze przejęcie przez państwo szkolnictwa we własne ręce, wytworzenie ministerstwa oświecenia publicznego (pierwsze to Komisja Edukacji Narodowej - 1773) doprowadza do powstania obowiązkowej szkoły ludowej, laicyzacji szkolnictwa, szkoły zawodowej i innych przemian szkoły współczesnej. Obok instytucji kształcących i nauczających rozwijały się instytucje tzw. wychowania w domu obcym 5 9 , jak np. atałykat u ludów kaukaskich (oddawanie dzieci książęcych na wychowanie do piastuna-mentora), wychowanie rycerskie na dworze królewskim, termin u majstra cechowego, wychowanie nowicjusza w klasztorze. Inne instytucje miały na celu opiekę nad żakami, np. bursy, internaty, domy akademickie 60 . Systemy zaś wychowawcze zmieniały się historycznie zależnie od kultury duchowej i ideologii w swoich programach nauczania i działania wychowawczego (np. higiena, ćwiczenia fizyczne, teatr szkolny, kółka młodzieżowe), w środkach i metodach (np. kary chłosty, usunięcie kar, działanie na ambicję, współzawodnictwo itp.). Wreszcie historia zawodu pedagogicznego studiuje kształtowanie się funkcji paidagogosa, wędrownego nauczyciela sofisty, nauczyciela zakonnika, klechy w średniowieczu, nauczyciela ludowego aż do współczesnego nauczyciela związkowca, uwzględniając przy tym sposoby kształcenia nauczycieli61. Historia szkolnictwa uwzględnia także dzieje oświaty dorosłych, walki z analfabetyzmem, popularyzacji nauki, zajmuje się rozwojem czytelnictwa prasy i książek aż do

J. C h a ł a s i ń s k i. Wychowanie w domu obcym jako instytucja społeczna, Poznań 1928. 60 Z. T u r s k a , O kąt dla żaka, Warszawa 1960. 61 Ł. K u r d y b a c h a , Zawód nauczyciela w ciągu wieków, Łódź 1948.

59

Warszawa 1971. Potem w kulturze mieszczańskiej idea pracy i oszczędności wiąże się z ustrojem kapitalistycznym63. kulturalnymi i umysłowymi epok badanych. A 11 m a n. miłość. oddechowym. dobrego obywatela aż do współczesnych ideałów „nowego człowieka". popędami centrów podkorowych oraz świadomymi i dobrowolnymi ruchami (praksjami) kory mózgowej. zorientowanych indywidualistycznie lub socjologicznie. wydalniczym i mięśniowym.dobry).). działających w koordynowanych systemach: trawiennym. relaks. Począwszy od greckiego ideału kalokagatii (kalos . Nauki empiryczne w pedagogice Wychowawczy rozwój człowieka wiąże się z życiem jego organizmu. O s s o w s k a. Ciało (tł. przekazywania życia i rozrodu oraz zaznajamia z organicznymi procesami wzrostu ciała i rozwoju mięśni 66 . dz. b) Historia myśli i doktryn pedagogicznych zajmuje się rozwojem refleksji nad sprawami wychowania w postaci idei. Łódź 1956. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku.nerwowy. w której doktryny wypracowane przez twórców dają 65 obraz zawiłej mozaiki prądów i kierunków pedagogicznych . w dziejach wychowania rozwija się wzór wychowawczy człowieka jako mędrca-retora. światła. przynosząca w kulturze nowe wartości ewangeliczne. biologicznie lub kulturystycznie. podobnie jak męstwo i sprawiedliwość w cnocie rzymskiej {virtus)6Z. konstytucji nerwowej i konstytucji hormonalnej. dworzanina. Najważniejszy przedmiot tej nauki stanowi sprawa kształtowania się ideologii wychowawczej. W o 1 a ń s k i. I. P a s t u s z k a ks. S e 1 y e. postulaty i programy wychowania składają się na rozległą dziedzinę teorii pedagogicznej.współczesnych zagadnień kultury masowej. Moralność mieszczańska. pomysłów. Rozwój biologiczny człowieka. a) Pierwsza z nich . z ang. agathos . Paris 1950. reagujący na bodźce zmysłowe odruchami rdzenia pacierzowego. stresu życia jako odporności organizmu przeciw wyczerpaniu67. pomysły. wody. Te ostatnie warunki prowadzą do zagadnienia dziedziczności fizycznej i psychicznej. krwionośnym. powietrza. tkanek i narządów. Histoire de iEducation dans 1'Antiąuite. wywołuje procesy i przeżycia psychiczne. życiem wewnętrznym psychiki oraz życiem społecznym w środowisku z ludzkim. religijnie lub materialistycznie. Reakcje nadnerczy. psychologię wychowania i socjologię wychowania. Poznań 1947.czemu zapobiega życzliwość. Właściwości rozwojowe wieku dziecięcego. obserwacyjnie lub eksperymentalnie przez trzy nauki pedagogiczne: biologię wychowania. 63 M. Stress życia (tł.. patrioty. B o g d a n o w i e z. radość. Biologiczne podstawy zachowania (tł. M a r r o u.).i. W tym celu przedstawia strukturę i funkcjonowanie organizmu jako zespołu komórek. Cechy fizyczne organizmu (wzrost. projektów reform zawsze w związku z postępem innych nauk oraz z prądami polityczno-społecznymi. S m i t h . jak pokora. Ideologia zaś nacjonalistyczna i faszystowska doprowadzają aż do współczesnych walk światopoglądowych. J. szerzonej przez środki masowej informacji.). Warszawa 1970.piękny. Ideologię w wychowaniu tworzą wartości. jako rycerza chrześcijańskiego. Warszawa 1970. Warszawa 1966. koordynuje działalność całego organizmu. 66 . jako świętego. 62 2. gentelmana. doprowadzając do współczesnego stanu systemów wychowawczych. Warszawa 1962 2 . 67 H. związanej z układami genów w chromosomach komórek rozrodczych i prami genetyki klasycznej Mendla. z ang. tezy. ruchu i snu). cyt.mówi o biologicznych podstawach życia organizmu. który przyświeca w działaniu wychowawczym. telewizja. Wymienione zjawiska życiowe uwikłane w wychowaniu są opisywane i badane głównie w sposób empiryczny. Z rozwojem ideologii społeczno-wychowawczej stoi blisko w związku ideał człowieka 6 4 . które pobudzają lub hamują działalność organizmu. z ang. 64 J. wprowadzając łączność ze środowiskiem. radio. 65 L. waga. ideału człowieka oraz teorii pedagogicznych. Wreszcie różne założenia. C h m a j. Humanistyczną ideologię starożytności przewartościowała idea chrześcijańska. Podstawę koordynacji fizjologicznej organizmu tworzy system hormonalny gruczołów dokrewnych.biologia wychowania . która w powiązaniu z mądrością stworzy podstawę greckiej paidei. Idea człowieka we współczesnych prądach filozoficznych. służba. o czym szczegółowiej będzie mowa. kai . H. jak też od stałych właściwości wewnętrznych organizmu w postaci konstytucji budowy ciała. grasicy i węzłów chłonnych na czynniki drażniące (stresory) stanowią podstawę tzw. Tak więc pierwotna dzielność fizyczna staje się u Greków cnotą (arełe). jak kino. A. Drugi system . N. wygląd) i cechy psychiczne łącznie ze sposobami reakcji wyjaśnia biologia tak zależnością od warunków środowiskowych (ilość i jakość pokarmu. realizowane w postawach wychowawczych ludzi. U podJ. czyli człowieka pięknego fizycznie i szlachetnego moralnie.

Sprawa zaś dziedziczności wyjaśnia uzdolnienia lub trudności rozwojowe w postaci niedorozwoju umysłowego czy ograniczenia. inaczej upośledzenie umysłowe) 71 . dz. J. stosunki i oddziaływania między ludźmi. Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. na które składają się interesy. Obejmuje ona szereg dyscyplin pokrewnych i graniczących ze sobą. język. Z zagadnień psychologii uczenia się (W. uczuć i światopoglądowej postawy wobec rzeczywistości. J. 110-135. prowadzące do reakcji obronnych w formie agresji. Rozwój psychiczny dzieci i młodzieży. okres poniemowlęcy (do 4 r.dziś ze względów wychowawczych określane jako lekki. Na to środowisko składają się zwyczaje. idealistyczny. b) Drugą ważną nauką w dziale opisującym zjawiska w wychowaniu jest psychologia wychowania. dz. J. Funkcjonowanie osobowości w warunkach stresu psychologicznego. że dziecko nie jest miniaturą dorosłego. Każdy z tych okresów ma właściwe sobie cechy umyslowości. dietetyki oraz higieny rozwojowej. 157-262. S. która swym zdrowiem. wiek dorastania i dojrzewania płciowego (dziewczęta 12-15 r. Modyfikacje koncepcji frustracji. Wstęp do socjologii systematycznej. W o ł o s z y n o w a . L. frustratio . a wreszcie psychologia szczegółowa w postaci psychodydaktyki o procesach nauczania i psychopedagogiki o procesach zachowania się 6 8 . Warszawa 1966.).zawód. jako ucznia w szkole. 82-93. jako przykre przeżycia pod wpływem zahamowania zasadniczych dążeń jednostki. który powoduje stałą syntezę białek w komórce. obyczaje. s.. C 1 a r k e. c) Trzecią z kolei nauką opisującą zjawiska społeczne w wychowaniu stanowi socjologia wychowania.). Dochodzą do nich jeszcze psychologia różnicowa wraz z charakterologią i typologią oraz diagnostyką szkolną o poznaniu uczniów. Warszawa 1948 2 . Warszawa 1960. S. J. A. T o m a s z e w s k i . F r a c z e k . M. 94-109. w których specjalne znaczenie posiadają stany frustracji70 (łac. cyt. 72 Por. Podstawę każdej grupy społecznej stanowią wartości szanowane przez członków i tworzące wspólnotę społeczną jako dobro wspólne. imbecylizm. nerwicowych. Ważną także dla pedagoga jest psychopatologia. Ż e b- S. J. poglądy. woli. C1 a r k e. czytelnika książek. niepowodzenie). dopóki postawa ta nie zharmonizuje się u człowieka dojrzałego 69 .).. umiarkowany. podstawiania nowych celów (kompensacja) itp. w którym rozwój człowieka się odbywa. wiek młodzieńczy (dziewczęta 16-20. s. R e y k o w s k i. Społeczeństwo. anormalnych umysłowo (debilizm. . Znaczenie psychologii dla pedagogiki (W:) Nauki przyrodnicze i społeczne współdziałające z pedagogiką. jak psychologia rozwojowa o rozwoju psychicznym u dzieci (pedologia) i młodzieży (hebologia) oraz dorosłych (andrologia). „Psychologia Wychowawcza" 1966 nr 1. ani bezduszną rzeczą czy stanem przejściowym. „Kwartalnik P e d a g o g . cyt. widza w kinie. Warszawa 1970. 70 Cz. Psychologia rozwojowa. cofnięcia się do pierwotnych form zachowania się jak płacz (regresja). B ł a c h o w s k i . S z u m a n. Podstawową. dziecięctwo przedszkolne (do 7 r. Psychologia jako jedna z podstaw teoretycznych pedagogiki (W:) Pedagogika na usługach szkoły. W o sk o w s k i. Warszawa 1966. chłopcy 13-17). organizacje i instytucje społeczne. jako harcerza w drużynie itp. Wybrane zagadnienia. psychopatologia dziecięca i młodocianych wraz z higieną psychiczną. Warszawa 1968. który nie pozostawia śladu. " 1960 nr 4. Warszawa 1969 s.. dz. psychopatycznych. W i a t r . Szuman. idiotyzm . s. znaczny i głęboki niedorozwój umysłowy. Psychologia zaś wychowawcza studiuje procesy uczenia się dzieci i młodzieży oraz procesy zachowania się. 1 A.staw zaś genicznego przekazywania cech leży działalność kwasów nukleinowych DNA (kwas dezoksyrybonukleinowy) zawartych w 23 parach chromosomów i przekazujących informacje geniczne do cytoplazmy przez RNA (kwas rybonukleinowy). życiodajną grupą społeczną bezpośredniego kontaktu jest rodzina.). trwałością i miłością zapewnia najlepsze środowisko wycho69 r o w s k a (red. Spór o pojęcie frustracji. Warszawa 1966 s. szkolnej i społecznej. Zajmuje się ona badaniem zależności wychowania i jego wyników od środowiska społecznego. T.. Rozwój psychiczny przechodzi określone fazy: niemowlęctwa (1 rok życia). Upośledzenie umysłowe (tł. jako zorganizowanego kompleksu grup społecznych. C z a p ó w . Socjologia. chłopcy 18-24 r. potem naiwnorealistyczny. jak psychologia wychowawcza o uwarunkowaniach psychiki dziecka w rodzinie. 18-19.). B. Dorobek biologii wychowawczej stanowi dalej podstawę dla teorii wychowania fizycznego. cyt. M.).) Pedagogika na usługach szkoły. dziecięctwo szkolne (do 12 r. i chorych psychicznie. 68 subiektywnonegatywny. wyobraźni. z ang. jej stan i znaczenie dla pedagogiki (W':) Pedagogika na usługach szkoły. Elementarne pojęcia socjologii. S z c z e p a ń s k i . A. która informuje o dzieciach trudnych. Środowiska wychowawcze są polem ścierania się różnych wpływów i sił dążeniowych całego społeczeństwa72. P i ę t e r . Psychologia rozwojowa ustaliła. która w wieku przedszkolnym ma charakter magiczny. Psychologia pomaga wychowaniu. J. Warszawa 1966.

wprowadzenie wychowanków do świata kultury narodowej i ogólnoludzkiej poprzez kształcenie ogólne. O s s o w s k i. W związku z tym szkoła spełnia dwie funkcje: asymilacyjną pod względem typu kulturalnego i selekcyjną pod względem uzdolnień pracowniczych 79 . Społeczeństwo i wychowanie. Traite de psychologie sociale. J. 77 F. Education e t sociologie. W e s o ł o w s k i . D a v a 1. B r o o k o v e r . J. S . bądź z posiadania lub panowania. W i d e r s z p i l . W i a t r .. 81 J. Społeczeństwo i wychowanie. dochodząca w pewnych warunkach do walki o władzę i znaczenie kulturotwórcze w całym społeczeństwie. 3-96. Warszawa 1966. Stosunki społeczne w klasie szkolnej. 76 S. Poza tym społeczeństwo jest zawsze rozwarstwione ekonomicznie na klasy 76 . Socjalizacja wychowawcza zaś ma dwa główne zadania: 1° . A Sociology of Education. warstwy i władza. 171-201. proletariacka. S u c h o d o l s k i . Warszawa 1964. Teoria klas społecznych. zreorganizowanej. M e n e 1 i. W a r s z a w a 1965. C h a ł a s i ń s k i . inteligencka. O funkcjach państwa. 1. B. dzieje. ponieważ od tych czynników zależy rozwój wychowawczy dzieci i młodzieży. S. od XVI wieku szlachecki. czerpiące środki utrzymania bądź z pracy własnej. Paris 1962. władzy regulującej przy pomocy prawa i siły stosunki pomiędzy ścierającymi się grupami społecznymi. Lwów 1934. zdemoralizowanej) oraz wpływy środowiska lokalnego na rodzinę i wychowanie w niej dzieci. Bada ona typ rodziny (pełnej. W r o c z y ń s k i . co doprowadza do okresowego zaostrzania się walki klas o panowanie. dz. Tak organizujące się i żyjące społeczeństwo jest nosicielem i współtwórcą kultury danego typu. Dlatego to socjologia wychowawcza określa wychowanie jako „przysposobienie wychowanka na pełnoprawnego członka grupy" {Durkheim). oraz na różne warstwy i stany zróżnicowane zawodowo. Struktura klasowa w społecznej świadomości. zwalczających polskie wychowanie rodzinne. B . W a r s z a w a 1968 s. C h a ł a s i ń s k i . Grupy społeczne rywalizują ze sobą o hegemonię polityczną i kulturalną w obrębie narodu jako historycznej organizacji pewnego typu kultury narodowej 7 4 (język. Socjologia wychowania. K o w a l s k i . W związku z tymi zjawiskami w każdym społeczeństwie rozwijają się stale dwie tendencje. Społeczeństwo. Łódź 1957. Wprowadzenie do psychologii społecznej. New York 1955. cyt.wawcze dzieciom 73 . Cz. 78 . Z a b o r o w s k i .Ponad rodzicami powstają szersze grupy społeczne pośrednich kontaktów między członkami. R. W a r s z a w a 1970. dz. Warszawa 1928. J. H. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. Tak właściwie w czasie zaborów w Polsce szkoła państwowa była narzędziem germanizacji lub rusyfikacji. Wrocław 1960. zabytki. Z n a n i e c k i . w której bada się socjometrycznie80 stosunki między jednostką a grupą koleżeńską. W . ważna jest socjologia wychowawcza środowisk rodzinnych 81 . B a 1 e y. C z a p ó w. 80 Z. Warszawa 1959 s. inteligencja. M. cyt. w XIX wieku mieszczański. Wrocław 1967. dz. W ten sposób istotą wychowania jest przystosowanie się wychowanka do żądań grup społecznych przez włączenie się do wspólnoty języka. pogląd na świat) oraz w ramach organizacji państwa 7 5 jako suwerennej władzy nad określonym terytorium z jego skarbami naturalnymi. Pomiędzy tymi szerszymi grupami społeczeństwa istnieje rywalizacja. Całość zaś procesu rozwojowego polega w tym ujęciu na socjalizacji78. W a r s z a w a 1969. J. Warszawa 19582. rozbitej. W. jak rodzina wiejska.wprowadzenie do aktualnego życia społeczeństwa przez kształcenie grupowe według płci lub kształcenie zawodowe. 73 często służą za narzędzie polityczne do urabiania stosunków społecznych w interesie klas panujących. Szkoła jako zjawisko społeczne. P i ę t e r . t. „Zeszyty Naukowe KUL" 1969 nr 3. Odział socjologii w badaniach procesów wychowawczych (W:) Nauki przyrodnicze i społeczne współpracujące z pedagogiką. ono też wytwarza wychowanie i szkołę.. Stąd wychowanie i szkolnictwo są zakorzenione w ustroju społecznym 77 . J. B y s t r o ń. Tenże. rozsiane po całym kraju jak chłopi. Klasy. Poznawanie środowiska wychowawczego. Rodzina a wychowanie. zajęć itp. Rola rodziny w wychowaniu młodzieży. poglądów. rezultatem czego jest przygotowanie do życia praktycznego i produkcyjnego oraz zróżnicowanie się społeczne zależnie od wybranego zawodu. cyt. W . Warszawa 1966. t. D u r k h e i m . 2° . a Poza socjologią wychowawczą szkoły i klasy szkolnej. 75 P o r . obyczaju. miejska. W i s z n i e w s k i . Funkcjonowanie rodziny a zadanie opieki nad dzieckiem.. sztuka. charakter. literatura. Warszawa 1968. s. 286-309. s. S.6 3 . 79 J. 2. Studia i szkice. wynikiem czego następuje asymilacja kulturalna wychowanka do wspólnoty społecznej i upodobnienie się psychiczne. d z . E . czyli uspołecznieniu się wychowanka. Kultura i naród. cyt. robotnicy. 9 . Zarys encyklopedii prawa. I z d e b s k a. W a r s z a w a 1966. R. druga tendencja życia społecznego polega na procesach różnicujących klasowo lub stanowo społeczeństwo. O z d o w s k i. duchowieństwo. Edukacja narodu 1918-1968. pierwszą tworzy proces jednoczący wszystkie grupy społeczne w jeden kulturalnie naród (w średniowieczu naród chrześcijański. 74 J. obecnie demokratyczny).

poznanie stanu teraźniejszego w wychowaniu nic jeszcze nie mówi o celu wychowawczym. co nazywamy ideologią oraz c) światopogląd filozoficzny jako system poglądów jakiejś szkoły filozoficznej. O celu więc wychowania. ale one nie rozstrzygają normatywnie. dającą pewność poznania oraz zaspakajającą samorzutne pytania poznawcze. do jakiego celu pokojowego. Czynią to dopiero nauki filozoficzne. która jest wiedzą metafizyczną o bycie i jego właściwościach. Wprawdzie światopoglądy historyczne się zmieniają. wyrażanych w historii narodów. Nauki światopoglądowe w pedagogice Znajomość faktów z przeszłości. jak bohaterstwo. jak też humanistycznych.pogląd). Wszystkie więc wymienione nauki przyczyniają się swoim wkładem do rozbudowy prawdziwego światopoglądu. wyjaśnia zaledwie „genealogię współczesności". Należą do nich nauki humanistyczne. Pierwsze dostarczają surowego materiału do poznania ideałów i postaw ludzkich. decydują najwyższe wartości i ideały. miłość. że wiążą się one z własnym przeświadczeniem o ich prawdziwości (asercja). zdrada. rozwijają się w życiu ludzkim następująco: najwcześniej pojawiają się u dziecka przedszkolnego pytania wyjaśniające typu „co to jest?" lub „jak się coś odbywa?" Są to pytania. co jest prawdziwe.. estetyka. różniące się od sądów wyuczonych i zapamiętanych tym. na które odpowiedzi jako cząstki wiedzy dostarczają materiału przekonaniowego. ale nie dyktują. to znaczy przenikają w głąb poznawanej rzeczy przez pytania o dalsze szczegóły zjawisk i dlatego wiedza zaspokajająca je pochodzi z nauk szczegółowych tak przyrodniczych. dlatego w takim łańcuszku pytań wybiegają aż do jakiejś przyczyny życia. co nazywamy teazją (gr. nazywamy naukami światopoglądowymi. który sięga ku niewiadomej przyszłości. Dlatego też światopoglądy szukają elementów prawdziwych i wiecznych. dlaczego coś się dzieje? Pytania o przyczyny wychodzą z empirii. W wieku szkolnym pojawia się z pełnym zrozumieniem wyższy typ pytania przyczynowego. Światopogląd osobisty bowiem jest to zespół własnych przekonań. który musi się kierować rozumem. ale wyjaśniwszy najbliższą przyczynę zjawiska pytają o przyczynę przyczyny i przyczyny dalsze. właściwy. tchórzostwo. mające szczególne znaczenie dla budowy prawdziwego poglądu na świat. wyznawany przez jakąś grupę społeczeństwa jako obowiązujący jej członków. Poznają one wielkość siły wybuchu atomowego. rozwoju i wychowania płyną z potrzeb i dążeń człowieka. mają charakter schodkowy. a nie wskazuje. by nie ulec swoim namiętnościom i przez nie nie zginąć. Na koniec w okresie dorastania i w młodzieńczym pojawiają się dręczące pytania problemowe o celowości i sensie wszystkich zjawisk („po co. ponieważ te stanowią miernik wartości i trwałości światopoglądów. kryteria tego. bytu i istnienia rzeczy w ogóle. które jakby omawiają dokładnie cały rozkład jazdy. czy wojennego powinno się go użyć. theasis . Pytania poznawcze wreszcie. metafizyki i epistemologii ustalają. filozoficzne i teologiczne. Ideologie grup społecznych oraz teazje filozoficznego myślenia mogą wpływać na tworzenie się światopoglądu osobistego. oparty o wiedzę jakiegoś rodzaju. etyka. Podobnie dokładna znajomość praw rozwojowych. normatywnie przynajmniej. mają więc zabarwienie uczuciowe i wskutek tego stają się motywem pobudzającym wolę do działania.3. Światopogląd nowoczesny musi być więc budowany i sprawdzalny naukowo. które z tych postaw powinny być realizowane w wychowaniu. w którą stronę należy wychowanie prowadzić. Nauki. Cele życia. . który wytwarza się w ciągu rozwoju człowieka. Przekonania zaś są to sądy poznawcze. tak że krytyka ich podstaw powoduje upadek wielu fałszywych obrazów świata. jakiego człowieka mamy wychowywać. ich warunków i zależności przyczynowych. obejmując: a) światopogląd osobisty. Nauki humanistyczne więc mówiące o życiu i czynach człowieka służą pomocą w kształceniu światopoglądu młodzieży i dorosłych. nurtujące wszystkich normalnych ludzi. w jakim celu?"). nienawiść itd. Odpowiedzi na pytania 0 przyczyny ostateczne udzielić może tylko filozofia. Wreszcie nauki teologiczne o Bogu żywym i stosunku religijnym człowieka do Boga konkretyzują ideał wychowawczy człowieka. piękne i godnego rozumnego człowieka. dobre moralnie. mimo że historia jest nauczycielką życia. jak logika. lecz nie mogą zdecydować. ale mimo relatywizmu każdy z nich uważa się za jedyny prawdziwy i niezmienny. wynikające z doświadczenia i praktyki życiowej. których podstawą powinien być prawdziwy światopogląd godny człowieka. w ich sztuce i literaturze poetyckiej czy dramatycznej. które na podstawie filozofii ogólnej. zdrowym rozsądkiem. b) światopogląd społeczny. Sam wyraz światopogląd jest wieloznaczny. Zagadnienie celu bowiem nie występuje na terenie nauk przyrodniczych. ale narzucane pod przymusem i przyjmowane bez przekonania przez wychowanków są tylko namiastką prawdziwego światopoglądu.

.Pytania celowościowe (teleologiczne . Człowiek w warunkach cywilizacji współczesnej.. Clark B. Paris 1960. Jugend der Nachkriegzeit.). Młodzież epoki przemian. Warszawa 1968. Die padagogische Situation. „Znak" 1961 nr 84.. Stuttgart 1950. Schleswig 19552. Muchow H. idei miłości. Hamburg 1946. Kotłowski K. Weltanschauung) oraz 2° . London 1940. Wszystkie one dotyczą dwu zasadniczych części światopoglądu: 1° . Kraków 1965. Kozakiewicz M. Stuttgart 1958. Baumert G..... Warszawa 1965.. Mannheim K. (red. świata. przynosi przede wszystkim wiedza teologiczna.). Duch czasu (tł. UEducation des parents. Pedagogizacja rodziców..cel) także mają! charakter łańcuszkowy i docierają do pytań eschatologicznych o rzeczach ostatecznych. 4 Pfliegler M.pogląd na człowieka i jego życie (niem. Wychowanie do chrześcijańskiego uniwersalizmu. mającą zadowolić nie tylko rozum. O pedagogicznym kształceniu rodziców.. Nowa młodzież. sądy motywujące je filozoficznie i sądy oceniające ideowo tworzą harmonijnie zbudowany światopogląd osobisty. Warszawa 1965. Die Kriese in der Erziehung. Modern Philosophies of Education. Bremen 1958. ks. szczęścia i cierpienia. Te dwie części powinny być zgodne ze sobą na podstawie wspólnej idei światopoglądowej. Nowacki T. interesując się własnym życiem. Erziehungsformen in ihrer Bedeutung fur die padagogische Lagę der Gegenwart. ks. Przy tym pytania te stawia się osobowo. Keilhacker M. Bilan de la civilisation technicienne. Dlatego też na budowę całkowitego światopoglądu składają się trzy kręgi zagadnień: a) naukowych. Keilhacker M. Darmstadt 1952. Maritain J. Kunowski S. I ZNACZENIE WSPÓŁCZESNE WYCHOWANIA Arendt H.. Munchen 1963. W rzeczywistości natomiast często światopogląd jest zwichnięty i może stanowić niezborny konglomerat poglądów wyuczonych z książek. walki. Paris 1947. Wien 1961. Toulouse 1955... Bogucki K. 82 Naukowe KUL" 1969 nr 1 s. z franc).. Mity i rzeczywistość.. Jugend im Wandel. S. Jugendprobleme unserer Zeit. Koln 1958. Das Ende der Neuzeit. 3-15. Góttingen 1958. Berkeley 1958. Brubacher J.. Wien 1948. jaki jest sens życia. Adult Education in Transition.)... Jugend in der Industńekultur. (red. Por. W innym wypadku może wystąpić niepełny światopogląd. Pietsch M.. Diagnostic of our Time. „Zeszyty . telos .obrazu świata i źródeł absolutnych jego bytu (niem. Isambert A. ograniczający się tylko do nauk szczegółowych (czysto naukowy). Wiirzburg 1951. 3 Kroch O. b) filozoficznych oraz c) teologicznych. śmierci. Blatiner F. Lebensanschauung). Bornemann E.. Morin E.). rozwiązywanych pozytywnie lub negatywnie (nawet ateistycznie). „Studia Warmińskie". Odpowiedź pełną na te pytania. Natomiast światopogląd katolicki musi być uniwersalistyczny. Wówczas to sądy wyjaśniające rzeczy naukowo.. WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE DO CZĘŚCI I Wstęp do pedagogiki jako nauki Rozdz. ks.. K u n o w s k i . która ma harmonijnie wyjaśnić świat przyrody i na jego tle świat człowieka. szczęściem czy śmiercią. Poznań 1968. Guardini R. Greenwich 1958. Warszawa 1967. Szkoła a postęp techniczny. Pfliegler M. (red. Padagogische Orientierung im Zeitalter der Technik. Pomykało W. Warszawa 1962. Die Gegenwartige Lagę Padagogik. UEducation a la croisee des chemins. pracy lub twórczości. np. łącząc w sobie wiedzę naukową z filozoficzną i teologiczną według zasady jednej prawdy pochodzącej od Boga 8 2 . Der rechte Augenblick. Pfliegler M. Die religióse Situation.. New York 1963 3 . Moysa S.. 1969. Revision der Erziehung. Dawson Chr.. Kościół w świetle Soboru.. Bader J. Erziehung in der Zeit. Duchet R. Teen-age Terror.. London 1961. (red. Brown W... Wien 1932. Móbus G.gr. pomieszanych z przesądami i zabobonami z dzieciństwa. Poręba P. Die industrielle Revolution. The Crisis of Western Education. tylko do filozofii (czysto filozoficzny) lub wyłącznie do teologii (czysto religijny). Dyonisiak R. Proces emancypacji współczesnej młodzieży. jak po co żyjemy. Heidelberg 1957 . ale także serce ludzkie i dążenia woli do nieśmiertelności i absolutnego szczęścia. Wien 1956 .

Warszawa 1968. Buckingham B. z ang...). Warszawa 1966.. Obiektywizm i subiektywizm w pedagogice współczesnej. The American Sex Rewlution. Praca naukowa. Psychologia dziecka i pedagogika eksperymentalna (tł.. 1971. III BUDOWA PEDAGOGIKI I JEJ MIEJSCE W SYSTEMIE NAUKI Cellerier J. Ratingen 1957. Podstawowe prawidłowości pedagogiki... Warszawa 1064. P. Szkoły eksperymentalne w Polsce w latach 1900-1964. Petersen P. M. Warszawa 1933. 195-213. . 2. 1958. 101 n. dz. Eksperymenty pedagogiczne w Polsce w latach 1900-1939. (red... L.. (red.. Źródła pedagogiki. Kraków 1968. Warszawa 1933. Przed trzecim przyspieszeniem. Pięter J. 217-258. Jaroszyński T. Warszawa 19252. (red.). New York 1954. Uber die Móglichkeit einer allgemein gultigen padagogischen Wissenschaft. Metody psychologii pedagogicznej (W:) Encyklopedia Wychowania. Leipzig 1927. II POJĘCIE PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Claparede E.).. Wagner J. Nawroczyński B. IV METODY BADAŃ PEDAGOGICZNYCH 1. Einfuhrung in die Andragogik. z niem. Rozdz.. Warszawa 1964. 1 s... Warszawa 1971. Die zweite technische Revolution und die padagogische Theorie und \ Wirkiichkeit.). Die skeptische Generation.. L'Education des adultes. Okoń W. t. Nowacki T.. [właśc. Mirski J. z ang. s. Spranger E. Paris 1950. 101-123.. Teddy Boys. Jaxa-Bykowski L. Ogólna metodologia pracy naukowej. Lwów-Warszawa 1931.. Warszawa 1967. Librachowa M. Disciplines of Education. M. Pięter J. Kretz J. Heidelberg 19627. Kotłowski K.]. z franc). Wrocław 1967.. dz.. Nauka i wiedza.. London 1969. Beveridge W. cyt. Okoń W. „Ruch Pedagogiczny" 1959 nr 2. Wielowieyski A. Hoene-Wroński J. Best J. Ratingen 1957. R. Wrocław 1964. Hónigwald R. Esąuisse d'une science pedagogiąue. Warszawa 1960. Berlin 1925. s. jej stan oraz pilne potrzeby (W:) Pedagogika na usługach szkoły. Warszawa 1933.). Korniszewski F... Ałlgemeine Erziehungswissenschaft. Warszawa 1963. Lwów-Warszawa 1922.. pianchard E. Dusza wychowawcy i zagadnienie kształcenia nauczycieli (tł. Psychologia pedagogiczna w ćwiczeniach. Okoń W. Wrocław 1963. Warszawa 1936... The Concept of Education. La pedagogie scolaire contemporaine. B. Mirski J. Nauka poprawnego myślenia.. I. Berlin 1924. I. UNESCO. Terminologia w pedagogice. Padagogische Perspektńen. The Language of Education. Langensalza 1929.. Russkaja piedagogiczeskaja tierminologia. Paris 1910. jej metody i miejsce w systemie nauk (W:) Encyklopedia Wychowania.. O uzasadnianiu norm pedagogicznych.. Metody badania w pedagogice Anastasi A. Dobrowolski S. z franc).. Research im Education.. Katowice 1960 . Szkoły eksperymentalne w świecie w latach 1900-1960... Praca badawcza nauczyciela.. Kretz J. London 1958. B. Englewood Cliffs 1959. Scheffler I. Warszawa 1968. Sztuka badań naukowych (tł.. Znaczenie terminologii pedagogicznej (W:) Wychowanie i wychowawca. Kretz J..). Uber die Grundlagen der Padagogik. Kerschensteiner G.]. t. Sorokin P. Sośnicki K. Wissenschaftsstruktur der Padagogik. Szkoły eksperymentalne i wiodące. Łubnicki N. Warszawa 1936 s. O przedmiocie i metodzie badań pedagogicznych (W:) Podstawy pedagogiki. Pedagogizm nowoczesny i jego przejawy (W:) Wychowanie i wychowawca. Warszawa 1918 s. Lwów 1920. 312-348. peters G. [właśc. Pedagogika..]. Jak obserwować dzieci. Diisseldorf 19583. Wołoszyn S.. cyt. New York 1956. Moskwa 1969.. Geissler G. Filozofia pedagogiki (tł... Warszawa 1966. Ryman E.. [właśc. Zasady pedagogiki doświadczalnej ze szczególnym uwzględnieniem szkoły polskiej. Przecławski K. Springield 1962. Instytucja wychowania w wielkim mieście. Psychological Testing. „Przegląd Filozoficzny" 1949 nr 3/4. Sękowska Z. Szuman S. Louvain 1968. 9-15. „Roczniki Humanistyczne K U L " 1954 z. Morrish I.. Miasto i wychowanie. 79-97. W. Rozdz. Projekt nauki o nauczycielu (W:) Wychowanie i wychowawca. Schneider Fr.. Berlin 1888.. 3 s. Komarowski B. Badania psychologiczne w szkole. Źródła pedagogiki i ich opracowanie Rozdz. Mysłakowski Z. 2 Pięter J. Zaczyński W. Schelsky H.. Warszawa 1933 2 .Póggeler Fr. Warszawa 1963. Dielthey W. Praca badawcza na terenie szkoły (tł. s. Die Autonomie der Padagogik. Mirski J. London 1967. Studencki S. Przecławski K..

Boyd W. M.. Histoire de la pedagogie. Warszawa 1933. Rozwój fizyczny dziecka. Rozwój metody eksperymentalnej i jej zastosowanie w dydaktyce^ Warszawa 1967. z ang. Efektywność badań naukowych. Bastin G. Brubacher J.Catell L. Paris 1917 26 ... Bruxelles 1920. P. Konstantinow N. Liege et Paris 1964. Historyczne Agazzi A.. Fischer H. St. Warszawa 3 1968 . Zieleniewski J. Curtis S. Skórny Z. 4 Baley S. Histoire de 1'Education dans l'Antiquite... Gal R. Istorija piedagogiki.. Wrocław 19462. Kurdybacha Ł.. London 1968.. Psychologia wychowawcza w zarysie.. Wrocław 1966. La recherche en pedagogie. The History of Western Education. Historia wychowania. Zaczyński W. „Przegląd Psychologiczny" 1959 nr 3. An Introduction to Educational Research. z niem. t. Dzieje wychowania i myśli pedagogicznej w zarysie.. Psychologische Diagnostik. z niem. Paris 1963. New York 1955. Histoire de la pedagogie. Introduction a la recherche pedagogiąue. Właściwości rozwojowe wieku dziecięcego. Fraisse P. 1-3. Biologiczne podstawy zachowania (tł. Metodologia środowiskowych badań pedagogicznych.. Schmid K. Bystroń J. Kreutz M. Bolltwood M. Geschichte der Erziehung. Polska myśl pedagogiczna. Hubert R. (red. Zarys psychologii w związku z rozwojem psychiki dziecka. Warszawa 1967.. V NAUKI WSPÓŁPRACUJĄCE Z PEDAGOGIKĄ 1. Collard F. Historia wychowania.. P. 3 Bogdanowicz J.. wychowania i kultury w Polsce. Elementy teorii testów psychologicznych. Zankow L. Les methodes en pedagogie.. Wprowadzenie do psychologii społecznej. Nawroczyński B. Skórny Z. Piloch T. Nouvelle pedagogie scientifiąue. Warszawa j 1967. (red... A History ofthe Problems of Education. A. London 1947 .). Meili R... London 19562.. A Cultural History of Western Education. Butts F. Experimental Psychology: its scope and method. New York 1947. Wołoszyn S. Lwów 1938.. Histoire de la pedagogie. Warszawa 1969.. Testy w szkole. Grzywak-Kaczyńska M. Obserwacja psychologiczna dziecka. Mialaret G. Podręcznik diagnostyki psychologicznej (tł.. E. Szkoła i społeczeństwo. Zarys dziejów wychowania jako funkcji społecznej. Paris 1949. J. Warszawa 1970... Kot S... Obserwacje. Bogdanowicz J. Paris 1961 4 . Panorama delia pedagogia d'oggi.. Paris 1960. O przedmiocie i metodzie badań dydaktycznych (tł. Mussen B.. J. D... E. 1-5 B.. St. Historie de la pedagogie. Choynowski M.. Brescia 1953. Warszawa 19472.. Współczesne metody badań psychologicznych.)... Paris 1954.. poi. Louvain 1967. Warszawa 1960.. Podręcznik ćwiczeń z psychologii wychowawczej (tł. Geschichte der Padagogik. t.. S. 1-2. London 1963 2 . Poznawanie środowiska wychowawczego.. Warszawa 1965-67. S. Tyler L. Warszawa 1970. Skórny Z. Warszawa 1960. Szkoła jako zjawisko społeczne. H. Stuttgart 1884-1902.). Berlin 19622. Biihler Ch„ Dziecięctwo i młodość (tł. Podstawowe metody statystyczne w psychologii i pedagogice (tł.). Main Currents in the History of Education. Warszawa J 1970. Baley S. Gerstmann S. Bystroń J. 12 Weimer H. New York 19642. Palmade G. Wołoszyn S. z ang.. (red.. Suchodolski B. Warszawa 1967. interpretacje i charakterystyki psychologiczne.). Warszawa 1965-1966. Jarman T. Les Techniąues sociometriąues. A. Warszawa 1929-30. Rozdz. Lwów 1930. Schmidt H. Moskwa 19592. Compayre G. z ang. Leipzig 1932. Guilford J... Suchodolski B.. Piaget J. Padagogische Psychologie.. Z. Paris 1969.. Altman J. Baley S. New York 1962. Smirnow W.. 1-2. Warszawa 1966. Kraków 1949. z ang... Barycz H. t. z franc).. Lublin 1957. A Guide to Mental Testing. A. Landmarks in the History of Education. Empiryczne L'Adolescence. Paris 1948.. J. Empirische Forchungsmethoden der Pddogogik. Busemann A.. Paris-Lyon 1941 1 1 . Power E. Travers R.). Kot S. Pięter J.). R. Warszawa 1962. 4 . Warszawa 1960 .. (tł. Testy i pomiary w psychologii (tł.. Warszawa 1966. Wroczyński R. t. Riboulet L.. Geschichte der Erziehung von Anfang bis auf unsere Zeit. Podręcznik metod badania rozwoju dziecka (tł. Lwów 19342. W.. Góttingen 1957.. Histoire de l'education. Warszawa 1964.. Bern 1956. Marrou H. Paris 1962. Planchard E. I History and method (english translation).. 2.. Historia wychowania w starożytności. Fraisse P. „Nowa Szkoła" 1948 nr 4.). Warszawa 1960. O nowy typ historii wychowania. Die modernen padagogischen und psychologischen Forschungsmethoden. Źródła do dziejów wychowania i myśli pedagogicznej. Metody współczesnej psychologii.). Wrocław 1960. A Short History of Educational Ideas. Berlin 1956 . Źródła do historii wychowania.. Rozmowa i wywiad w psychologii wychowawczej. Rozwój historii oświaty. De Landsheere G. Warszawa 1934. Warszawa 1959. z niem. Warszawa 1961. London 1948.). 1-2. Warszawa 1958 . Kot S.). La pedagogie et les grands courants philosophiąues. Meili R.. Berlin 1961.

Miinchen 1959.. 149-194. Warszawa 1957. Charakter człowieka. Warszawa 1959. Warszawa 1933. Chojnacki P. (red.).). Debesse M. Kołakowski L.. Clarke A. z ang. Warszawa 1969. Fleming C. Wizje ludzkiego świata. Warszawa 1965. Wolański N. B. Warszawa 1962.. Paris 1963. Philosophie der Werte als Grundwissenschaft der padagogischen Zieltheorie.. Warszawa 1960.. „Kultura i Wychowanie" 1933/34 nr 1.. z ang. Światopoglądowe Bauman Z.. Paris 1914. J. z ang.. (Hrsg). Evans R. Sociometry and Education. Warszawa 1963. Child Psychology..w. Warszawa 1928-30.. Szaciłło T.. Weryński H.. Kasprzak M. New Jersey 19605. Reykowski J. J. Wroczyński R. Psychologiczne podstawy kształcenia poglądu na świat dzieci i młodzieży. C. Educational Psychology.). Psychologia pomaga wychowaniu.r. 13—80. Lwów 1939 s.. Hessen S. Szuman S„ Pięter J. Światopogląd a życie u Diltheya. Hornowski B. Chojnacki P... Chałasiński J. Englewood Cliffs. Kształtowanie przekonań moralnych.. Rozwój problematyki i metod.. Pogląd na świat a wychowanie.. Ideologia i wychowanie. D. T. Warszawa 1936. Pięter J. Czy zmierzch ery ideologii? Warszawa 1961. Pedagogie sociologiąue: les influences du milieu en education. Skatkin M. Organizm a życie psychiczne. Psychologia wychowawcza wieku dziecięcego. Bauman Z. Hurlock E.. Warszawa 1933. Warszawa 1963.. Padogogische Psychologie.).. Wychowanie i zdrowie psychiczne (tł. O niektórych błędach w wychowaniu postawy ideowej dzieci. Ideologia w ujęciu Mannheima. Jersild A. 1.. Kopczyńska J. Green D. Munchen 1930. 3. Dybowski W.). Psychologia wychowawcza w szkole (tł. Z psychologii światopoglądu chrześcijańskiego..Clarke A. Światopogląd i życie codzienne. ks. Klimke F. Higiena dziecka w wieku szkolnym. Ateizm. (tł. London 1957. Chmieleńska J.. Warszawa 1965. 1. Przihoda V. Lindgren H. Wstęp do psychologii pedagogicznej (tł. Podstawy filozofii chrześcijańskiej.. Suchodolski B. Pedagogie et socjologie. Światopogląd jako fakt psychologiczny.. Psychologia wychowawcza wieku szkolnego. O światopoglądzie i wychowaniu.). Socjologiczne podstawy wychowania (W:) Encyklopedia Wychowania. Warszawa 1962. Warszawa 1947.. Psychologia szkolna (tł. Dąbrowski K. „Kwartalnik Pedagog. Hetzer H. The Social Psycholog}' of Education...). Higiena szkolna.. Warszawa 1959. Durkheim E. Rouma G. Skowron S. Dziedziczność Warszawa 19622. „Kultura i Wychowanie" 1934/35 nr 3. Moreno J. 2 Chałasiński J. M. Zaburzenia psychoruchowego rozwoju dziecka. t. Warszawa 1923. Munclien 1921 6 . .. z „Prądu". Okoń W. Wiatr J. Warszawa 1958 .. O rozwoju i kształtowaniu światopoglądu... SJ. Szulc Z. Szuman S. Warszawa 1964. Warszawa 1965. B. Cambridge 1943. „Siemja i Szkoła" 1951 nr 8. Warszawa 1965. Społeczna funkcja wychowania.). Warszawa 1970. Warszawa 1934. Fondements de la sociometrie. Livingstone R. E. Psychologia społeczna a wychowanie. Warszawa 1946. Padagogische Psychologie fur hóhere Schulen. Socjologia wychowania.). London 1962.. Education for a World Adrift. „Euhemer" 1958 nr 5/6. ideologie. 1-2 . (red. Cathrein V. O sprzecznościach i jedności wychowania. Warszawa 1965.. Warszawa 1964." 1957 nr 1. Behn S.. (red. Warszawa 1958. Warszawa 1955 s. Rowid H. Warszawa 1963. Wiatr J. Radwiłowicz R.. Selye H.. Schaff A... Hessen S.. Skowron S. Idee. Szuman S. Warszawa 1966. Światopogląd i edukacja. Spionek H.). Kozakiewicz M. Wrocław 1968. Warszawa 19622. L.. ks. Rozwój młodzieży (tł. Przyrodoznawstwo a światopogląd. t. Warszawa 1961.. Socjologia. O formirowanii kommunisticzeskogo mirowozrenija. Społeczeństwo i wychowanie. Paris 19222. z ang. Szczepański J. ks... Pastuszka J. z franc). Poniatowski Z. Szczepański J. Wall W. Socjologiczne zagadnienia wyższego wykształcenia. odb. Warszawa 1971. Psychologia dziecka od urodzenia do wieku młodzieńczego (tł.. Rola Kościoła w kształceniu światopoglądu. t. Rozwój biologiczny człowieka. O ideologiach polityczno-spolecznych. Warszawa 1933. Góttingen 19592.. Skinner Ch.. Lublin 19622.. R.. Warszawa 1966. B. Rozwój dziecka (tł. Znaniecki F. Wołoszynowa L. Strunz K.. Warszawa 1962.. Psychologia pedagogiczna. Przekonania. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. Lublin 1930... Fizjologiczne podstawy wychowania (W:) Encyklopedia Wychowania. „Przewodnik Społeczny" 1934 nr 7.. Warszawa 1967. M. Warszawa 1960. Warszawa 1960. Lwów 1938.. ks.. Światopogląd katolicki.). Warszawa 1958. z ang. Poznań (b.. Hurlock E. Diekalolische Wełtanschauungin ihren Grundlinien.. Warszawa 1958. Szuman S.. Warszawa 1970. Psychologia rozwoju dzieci i młodzieży. z franc). Stress życia (tł. Istota i zadania światopoglądu. Pastuszka J.. Żebrowska M. Higiena psychiczna. z ang... Gottlieb W. Warszawa 1968. ideały. Upośledzenie umysłowe (tł. Warszawa 1961. z czesk. Niesiołowski A. Nowicki A. Psychologia światopoglądu młodzieży. New York 19594. poi.... Kuderowicz Z. M.. Kraków 1937 19382.. Zaborowski Z.). Szkoła w społeczeństwie amerykańskim.

Pedagogika światopoglądowa jest więc nauką przedstawiającą konkretny system wychowania. szczególnie technicy (technokracja) lub ostatnio naukowcy. Te narastające fakty stanowią bazę. jałmużna). Ricardo). że dziecko w wieku przedszkolnym potrzebuje opowiadania mu bajek. rozwinęły hutnictwo. potem Jacąuarda oraz maszyny parowej Watta już w drugiej połowie XVIII wieku zapoczątkowały pierwszą nowożytną rewolucję przemysłową2 „wieku pary i elektryczności". jego ideologią wychowawczą (idee. Smith. młodzieży oraz dorosłych. jak np. badające rozwój fizyczny i psychiczny dzieci. Dla uruchomienia przemysłu konieczna była koncentracja kapitału (spółki akcyjne. czwartym z kolei nowym stanem byli robotnicy. giełdy). cele. Rozwój kapitalizmu i jego skutki Współcześnie jednolita pedagogika naukowa. prowadzących dziś do ery atomowej. np. które reguluje sezonowe ceny za towar zależnie od ilości towaru na rynku (podaż) i liczba ludzi chcących go nabyć (popyt). Szybki rozwój kapitalizmu uzasadniała nowa nauka ekonomiki liberalnej (A. Warszawa 1963. Pierwsze wielkie wynalazki maszyny tkackiej Cartwrighta. Coraz liczniejsze pedagogiki światopoglądowe są wyrazem współczesnego pluralizmu społeczeństw i mimo rozwiązywania podobnych problemów i zaspokajania tych samych potrzeb wychowawczych przyczyniają się do tworzenia różnych rozwiązań i modeli. stanowiące jako klasa panująca własny ustrój społeczno-ekonomiczny i porządek prawny oraz reguluGrupy te historycznie nazywano stanami. w wieku XX lokalnie podobną rolę odgrywało wojsko (ustrój faszystowski) lub inteligencja. banki. które wychodzą z własnych założeń ideologicznych. wschodnich czy neutralnych ukształtował się wyjątkowo w obecnym stuleciu.kapitalizmu.C z ę ś ć II PEDAGOGIKA PORÓWNAWCZA WSPÓŁCZESNE SYSTEMY WYCHOWANIA Rozdziali GENEZA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWAWCZYCH 1. maszyny i historia (tł. czyli ujęcia rzeczywistości w postaci zespołu określonych idei. Stan tego rozbicia na przeciwstawne sobie systemy wychowania w krajach zachodnich. Ponieważ zaś 2 B. z ang. uzasadnianych filozoficznie zostały przyjęte za obowiązujące ideologie przez poszczególne wielkie grupy społeczeństw1. Ludzie. obowiązująca wszystkich ludzi. L i 11 e y. Liczne nauki pomocnicze współdziałające z pedagogiką. Wynalazki te przyczyniły się do powstania wielkiego przemysłu fabrycznego. 1 jące potrzeby i stosunki oświatowo-wychowawcze przy pomocy instytucjiwychowujących w ustalony sposób. D. który staje się podstawą nowego ustroju. jak np. jeszcze nie istnieje. w którym odbija się i ustala związek między ustrojem społeczeństwa. . Najgłębszą przyczyną obecnego rozbicia systemów wychowawczych był rozwój nowego ustroju ekonomiczno-społecznego . które stają się powszechnie uznane. matematyka czy fizyka. a młodzież starsza dąży do samodzielności.). ukształtowany w średniowieczu jako ustrój feudalny. „trzeci stan" tworzyli mieszczanie. w której dobro ekonomiczne przedsiębiorstwa zostało uwolnione od obowiązku stosowania się do zasad moralnych (czego wyrazem w średniowieczu było potępienie zysku za procent i walka z lichwą) oraz od ciężarów społecznych (np. Rozwój przedsiębiorstwa opierał się obecnie o dwie zasady: wolnej konkurencji (czyli swobody właścicieli w walce z innymi producentami o najwyższy zysk przez zniszczenie konkurenta) oraz żelaznego prawa popytu i podaży. kopalnictwo i kolejnictwo. jak też poznające wpływy środowiska społecznego. Te właśnie odrębne koncepcje. odkrywają coraz więcej faktów pedagogicznych. ponieważ poprzednie wieki zawsze wypracowywały jakąś syntezę wychowawczą swojego czasu. na której w przyszłości ukształtuje się jednolita dla wszystkich pedagogika naukowa. to. zadania stawiane wychowaniu) i działaniem zespołu instytucji oświatowo-pedagogicznych. Tymczasem w sprawie celów i ideałów wychowania „nowego człowieka" istnieją wciąż zasadnicze rozbieżności. dlatego też współcześnie działają odrębne pedagogiki światopoglądowe. który zniszczył dotychczasowy ustrój stanowy społeczeństwa. wsparcia ubogich.

stowarzyszeń) głównie jednakże dla właścicieli jakiegoś kapitału. R. ogłaszanych prawnie przez związki zawodowe. bawiąc się nad rynsztokami. wyzyskiwany przez mieszczaństwo i kapitalistów. zorganizowaną w średniowiecznych cechach. Pociągnęło to skutki wychowawcze. gnieżdżący się w niezdrowych warunkach nędzy mieszkaniowej. Wielka Rewolucja Francuska (1789). rozszerzały prawa obywatelskie (wolności słowa. Z a n i e w s k i . Louvain . wobec tego potanienie towaru celem pobicia konkurencji wymagało szukania tanich surowców (co rozpętało w XIX wieku walkę państw o kolonie i ich wyzysk ekonomiczny) oraz taniej siły roboczej najpierw niewykwalifikowanych robotników.potomstwo). Nastąpiła gwałtowna pauperyzacja. bądź też z pozycji obrony pokrzywdzonych .pozwólcie działać). pozbawił praw do życia. Przede wszystkim powstały spółdzielnie spożywców. nadały stopniowo formalną równość obywateli wobec prawa. Ustrój kapitalistyczny wyrósł więc na krzywdzie społecznej mas pracujących. suteryn. Dziewczynka z zapałkami). która w państwach uprzemysławiających się szybko wzrasta. UOrigine du proletariat romain et contemporain. zmusił do pracy matkę rodziny i małoletnie dzieci. spowodował emigrację zarobkową. Płn. w dzielnicach slumsów. Powstaje problem „dziecka ulicy". Proklamacja niepodległości Stanów Zjednoczonych Am. ściągający masowo w poszukiwaniu zarobku do przeludnionych miast (urbanizacja). zamykanie przedsiębiorstwa i zwalnianie robotników z pracy. Niesprawiedliwość społeczna wywołała rychło próby ratunku i obrony ze strony robotników. Demokratyzm więc burżuazyjny w sprawie walki klasowej przyznawał robotnikom prawa do strajku. które utraciły swe dotychczasowe źródła utrzymania z warsztatu lub roli i szukały pracy najemnej w fabrykach. potem kobiet i najtańszej siły dzieci. obalającego monarchię absolutną i ustrój feudalny stanów uprzywilejowanych pod hasłami: wolność. kooperatywy (pierwsza Sprawiedliwych Tkaczy w Rochdale 1844) broniące przed wyzyskiem handlu detalicznego i szerzące oświatę przez zakładane biblioteki. które sprowadzono do roli stróża nocnego. Państwo początkowo nie wtrącało się do przebiegu walk klasowych.zasadnicza wartość każdego towaru zależna jest od kosztu surowca i wynagrodzenia za pracę przy jego produkcji. w przeciwieństwie do strajków „dzikich". Dom rodzinny stracił siłę wychowawczą. ubezpieczenia od wypadków i choroby. Z dawnych zaś cechów wytworzyły się najpierw na terenie Anglii związki robotnicze (tradeunions). opisywany ze współczuciem przez Dickensa czy Andersena {Dawid Cooperfield. (1776) i ich Konstytucja (1787). posiadający tylko dzieci na własność (łac. dążące do programowego rozwiązana sprawy robotniczej bądź to z pozycji ustroju kapitalistycznego z jednej strony barykady. ulżenia w pracy kobiet i dzieci. nadały prawa wyborcze (ale tylko mężczyznom posiadającym własność). a) Demokratyzm nie był produktem rewolucji mieszczańskiej. Tak organizowana produkcja fabryczna szybko eliminowała produkcję rzemieślniczą. mansard. parlamentaryzm w Anglii (od 1265. równość i braterstwo. czyniąc to wszystko pod hasłem gospodarczego leseferyzmu (franc. rozdzieliły od siebie trzy władze: ustawodawczą. gdy właściciele fabryk mogli stosować lokauty. Ruchy społeczno-polityczne XIX wieku a kwestia robotnicza W ramach rozwijającego się ustroju kapitalistycznego od końca XVIII stulecia ukształtowały się dwa ruchy społeczno-polityczne: demokratyzm i nacjonalizm. ekonomicznej działalności nieskrępowanej przez interwencję państwa. do urlopu. zaopatrzenia emerytalnego. wreszcie Kodeks Napoleoński wprowadziły stopniowo formalną równość obywateli wobec prawa. łamanych przy 1957 2 . zebrań. 2. Zjawia się masowa przestępczość nieletnich. pilnującego majątku przed złodziejami. proles . dzieci proletariackie pozbawione opieki pracującej matki spędzały czas na ulicach. co doprowadziło do szalonej eksploatacji robotników pracujących od 12 do 14 godzin na dobę za najlichszą opłatę. natomiast dziś arbitraż państwowy jest daleko posunięty w stosunku do strajków legalnych. Habeas Corpus Act 1679). wywołał i zaognił kwestię robotniczą. sumienia. Wreszcie zaostrzająca się walka klas została około połowy XIX wieku przejęta przez ruchy społeczno-polityczne. zubożenie mas społecznych.z drugiej. Powstaje w związku z tym nowoczesny proletariat 3 . które rozpoczęły walkę parlamentarną (ruch czartystów 1836-1848) o prawa 3 robotników do ograniczania czasu pracy (8 godzin). sądowniczą i wykonawczą. laisser faire . trzeciego stanu.

uzyskując to kosztem wyzysku kolonii lub robotników w krajach gospodarczo zależnych. W sprawie robotniczej zaś nacjonalizm z motywów patriotycznych stara się zapewnić możliwy dobrobyt swoim własnym robotnikom. rywalizujący na morzu z imperializmem brytyjskim. Od tego czasu zaczął się potęgować imperializm niemiecki. procentu i pieniądza (1936) w celu przezwyciężenia stagnacji i kryzysu ekonomicznego.pomocy siły i prawa. czy przyczynia się do okresowej utraty równowagi bilansu płatniczego i do inflacji.wzór Filaretów). opartego na uspołecznionej własności środków produkcji i na pracy wszystkich według ich zdolności i możliwości. co pośrednio doprowadziło do wybuchu I wojny światowej (1914). które po bitwie z Napoleonem pod Jena w 1808 r. podsycany przez towarzystwa gimnastyczne przygotowujące do walki. 1871 kanclerz Bismarck ogłasza Cesarstwo Niemieckie. 1971. który podczas II Międzynarodówki (Paryż 1889) proklamował dzień 1 maja jako święto międzynarodowego proletariatu walczącego z kapitalizmem. czyli wzrostu cen z powodu spadku wartości pieniądza. Pierwotny socjalizm utopijny (Saint-Simon. w wyniku czego tworzy się III Międzynarodówka komunistyczna w 1919 r. założony w 1809 r. przekreślając tym międzynarodową solidarność ludzi pracy. że źródłem wyzysku jest przywłaszczanie przez kapitalistę tzw. Owen). Zlikwidowanie klęski bezrobocia przez inwestycje państwowe i odpowiednią politykę monetarną przyczyniło się do podreperowania kapitalizmu po drugiej wojnie światowej. M. filozof Fichte w Mowach do narodu niemieckiego wynosi historię. Grecja. wytwarzanej przez robotników ponad to. Ogłoszony w r. Jednakże pełny proces rozwoju nacjonalizmu wystąpił dopiero na terenie Niemiec. Włochy) jako ruch wolnościowy dążący do walki o niezależność narodową. zmuszają ją do kapitulacji i zapłacenia olbrzymiej kontrybucji wojennej. znalazły się pod ciężką okupacją francuską z wyjątkiem Prus. antysemityzm). Pokonany traktatem wersalskim (1918) nacjonalizm niemiecki odrodził się jeszcze w postaci faszyzmu w ruchu narodowo-socjalistycznym Hitlera. Fourier. przez studenckie Tugenbundy (Związki Cnoty . ale wytworzyło społeczeństwo konsumpcyjne. Po pokonaniu Napoleona Prusy dążą dalej do zjednoczenia politycznego państewek Rzeszy. że wynosi on własny naród ponad inne (szowinizm). Węgry. dążącym do zapanowania nad światem. został wyparty przez socjalizm naukowy Karola Marksa i Fryderyka Engelsa. nawet przez Uniwersytet Berliński. którą obrócono na rozwój zagłębia przemysłowego Ruhry. Kształtował się on początkowo od końca XVIII wieku w krajach pozbawionych niepodległości. wartości dodatkowej. rozbijają Francję pod Sedanem (1870). naiwnie marzący o idealnym społeczeństwie ludzi wolnych i pracujących dla siebie. Ten interwencjonizm państwowy we współczesnym kapitalizmie był opracowany przez angielskiego ekonomistę J. Następnie utworzenie I Międzynarodówki (Genewa 1864) rozpoczęło historię nowoczesnego ruchu robotniczego. w którym wydatkowanie na nowe modele produkcji przewyższa oszczędzanie. przeprowadzają wojny z Danią i Austrią. Z nacjonalizmem więc zawsze wiąże się to. język i kulturę niemiecką ponad wszystko. 1848 przez Marksa i Engelsa Manifest komunistyczny pod hasłem Proletariusze wszystkich krajów łączcie się stwarza 10-punktowy program rewolucji proletariackiej obalenia ustroju kapitalistycznego i wprowadzenia dyktatury proletariatu dla budowy społeczeństwa bezklasowego. Keynesa (1833-1946) w Ogólnej teorii zatrudnienia. W ten sposób czasowe zlikwidowanie bezrobocia przez interwencjonizm państwowy powoduje wzrost cen i odbija się niekorzystnie na najmniej zarabiających. którego pierwszy rektor. Wyrazem tych zjawisk społeczeństwa konsumpcyjnego stał się kryzys dolarowy z r. Inaczej do sprawy społecznej robotników podchodził drugi ruch w społeczeństwach o ustroju kapitalistycznym . gdzie począł budzić się duch narodowego oporu. W wyniku wzrostu potęgi militarnej i ekonomicznej w r. wolności narodowej (rozbiory Polski 1772-1795) i będących pod okupacją obcej władzy (Serbia. zdobywający kolonie i sfery wpływów. b) W obronie zaś wyzyskiwanych robotników wystąpiły dwa ruchy: rewolucyjny i reformistyczny. Socjalizm naukowy i komunizm w oparciu o solidarność klasową. w tym celu rozwijają militaryzm.. Nacjonalizm zaczął więc wychowywać społeczeństwo w duchu patriotyzmu. szerzy nienawiść do obcych narodowości (prześladowanie i germanizacja Polaków za Bismarcka. tworzą sztab generalny. którzy zanalizowali ekonomikę kapitalizmu wykrywając.nacjonalizm. Pierwszy z nich rozwinął się jako ruch proletariacki samych robotników w postaci socjalizmu i komunizmu. ale który w czasie I wojny światowej przeszedł przez oportunistyczny rozłam. co otrzymują jako wynagrodzenie za pracę. żąda dla siebie przywilejów. internacjonalizm starały się rewolucyjnie usunąć wyzysk kapitalis- .

po wielkim kryzysie ekonomicznym kapitalizmu (od 1929 r. który przemieniał się w państwo wychowawcze. W odpowiedzi na hitleryzm we Francji dochodzi do stworzenia Frontu Ludowego pod wodzą Leona Bluma. opanowując swą doktryną całe społeczeństwo. wywołującym olbrzymią klęskę bezrobocia. których rywalizacja o imperium światowe Niemiec i Anglii doprowadziła do wybuchu I wojny światowej (1914-1918). wprowadza autarkię (samowystarczalność) gospodarczą i przygotowuje wojnę w odwet za traktat wersalski. W Polsce natomiast po odzyskaniu niepodległości i uwolnieniu się od zaborców w 1918 r. wprowadziła dyktaturę wojskową. dzięki czemu demokratyzm francuski dąży do stworzenia własnego państwa wychowawczego.katolickiego. W tym celu rozwijano oświatę i wychowanie mas robotniczych w duchu świadomości klasowej. Inne natomiast o charakterze faszystowsko-socjalistycznym dążyły do opanowania władzy na drodze zamachu w państwie. Rozproszkowanie stronnictw nie dawało żadnej partii opozycyjnej przewagi w stosunku do nacjonalizmu lub liberalizmu burżuazyjnego. domagał się płacy sprawiedliwej.). zainicjował ubezpieczenia społeczne i prawodawstwo pracy. jak inżynierów i kierowników oraz właścicieli przedsiębiorstw. c) Natomiast ruch reformistyczny ukształtował się wśród katolików. która od 1922 r. przyznawał robotnikom prawo do zrzeszania się i głosił zasadę ograniczonej interwencji państwa w sprawy społeczne. Dalszy rozwój ruchu przyniósł drugą encyklikę społeczną Piusa XI Quadragesimo anno (1931). przeprowadziła w Rosji rewolucję październikową (7 XI 1917 r. wprowadził udział robotników w zyskach przedsiębiorstwa. Rozdział systemów wychowawczych Walka o sprawiedliwość społeczną dla klas uciskanych (robotników i chłopów) pomiędzy czterema ruchami społeczno-politycznymi począt- kowo rozgrywała się na płaszczyźnie ustawodawczej. Na drodze upowszechniania się prawa wyborczego posłów w parlamentach powstawały coraz liczniejsze partie polityczne. prawicowego socjalisty (od 1936 r. Podobnie nacjonalistyczna partia Narodowego Socjalizmu Hitlera dochodzi w Niemczech do władzy w 1932 r. działająca od 1905 r. wprowadzenia swej dyktatury. która odnowę ustroju społecznego opierała na prawie miłości i sprawiedliwości społecznej. Na terenie Włoch od 1919 r. Emanuela Kettelera. następnie starały się o wprowadzenie swej ideologii w całym kraju. zakończonej klęską cesarskich Niemiec i Austrii. wystarczającej na utrzymanie całej rodziny robotnika i robienie oszczędności.). akcjonariat pracy. W tym samym roku Wiosny Ludów 1848 w Kolonii został zwołany przez późniejszego biskupa Moguncji. polegający na łączeniu się w korporacjach zawodowych wszystkich pracujących w danym zawodzie tak robotników. opieka nad robotnikami przekształca się w program korporacjonizmu. pod wodzą Lenina.).Centrum katolickie w Niemczech od 1870 r. Był to początek czwartego w XIX w. Praktyczne zdobycze ruchu społeczno-katolickiego znalazły potwierdzenie w dokumentach Kościoła. ustanowiła dykataturę proletariatu i utworzyła pierwsze państwo socjalistyczne. ruchu społecznego . po raz pierwszy poza murami kościoła wiec robotników chrześcijańskich dla zorganizowania środków poprawy sytuacji gospodarczej w duchu miłości i sprawiedliwości ewangelicznej. kasy zapomogowe i pożyczkowe. nienawiści i zemsty za krzywdy oraz w duchu bojowości rewolucyjnej. początkowy okres sejmokracji kończy się dyktaturą Józefa Piłsudskiego (od 1926-1935) i wzrostem faszyzującej polityki mocarstwowej sanacji z programem „wychowania państwowego" wszystkich obywateli razem z wieloma mniejszościami narodowościowymi. który w pierwszej encyklice społecznej Leona XIII Rerum novarum (1891) zalecał rozszerzenie własności prywatnej na możliwie największą ilość ludzi. chłopskie) oraz na centrowe (chrześcijańskie . czyli większości). wychowując masy społeczne w duchu moralności chrześcijańskiej. . miłości Boga i bliźniego. komunistyczne. Dalsze pogłębianie ruchu nastąpiło po drugiej wojnie światowej. które zależnie od programu podzieliły się na prawicowe (nacjonalistyczne i demokratyczne. jak i socjalistycznej rewolucji. Mussolini stworzył partię faszystowską. W wyniku wojny na tle wrzenia społecznego wytworzyły się partie nowego typu. tj. Początkowy paternalizm. liberalne) i lewicowe (socjalistyczne. rozpędzenia parlamentu i zniszczenia partii opozycyjnych. 3. Pierwszą z nich była Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji (bolszewików. Ruch społeczno-katolicki miał charakter reformistyczny i przeciwstawiał się tak kapitalistycznemu liberalizmowi. według nowego kalendarza). tj.tyczny człowieka przez człowieka i wprowadzić nową sprawiedliwość społeczną dla ludzi pracy. który rozwinął chrześcijańskie związki zawodowe. czyli tzw.

Chrześcijanie wobec nowych problemów społecznych. Francja i inne kraje Zachodu) oraz 3° . Mater et Magistra Jana XXIII wyszła poza sprawę robotniczą i objęła zasadami ewangelicznymi problemy ludności wiejskiej. jak skutki urbanizacji. Pacem in terris Jana XXIII z 1963 r. płci lub religii.Tak więc w okresie międzywojennym nacjonalizm wytworzył faszystowskie państwo wychowawcze {Erziehungsstaat). lecz dążył do chrystianizacji świata przez „odnowienie wszystkiego w Chrystusie" (instaurare omnia in Christo . 4-5. chorych. jak przejawy krzywdy społecznej spowodowanej dyskryminacją za różnice rasy. nadużywaniem środków masowego przekazu. psychicznie upośledzonych. rozwoju gospodarczego zróżnicowanych regionów w kraju. rozwinął się w kierunku odnowy całego ustroju społecznogospodarczego na zasadach ewangelicznych sprawiedliwości i miłości społecznej. Wreszcie list apostolski Octoąesima adveniens Pawła VI (1971 r. niedorozwojem gospodarczym młodych narodów. Rumunia. 2° . pochodzenia. Jedynie ruch społeczno-katolicki nie miał celów politycznych. 6 K.wychowania socjalistycznego w Związku Radzieckim i w krajach demokracji ludowej (od 1945 r. a hitlerowski system wychowania 6 nacjonalistycznego potępiony jako nieludzki przez Trybunał Międzynarodowy w Norymberdze. prowadzonego przez Kościół katolicki w dostosowaniu się do aktualnych. 3-13.). T u r o w s k i . Kongresów Eucharystycznych. W ten sposób ruch społeczno-katolicki. „Tygodnik Powszechny" 1971 nr 24 s. obowiązku współpracy i pomocy międzynarodowej. Katolicki Uniwersytet Lubelski). Po drugiej wojnie światowej kwestia społeczna w enc. jak pokój między narodami (enc. Bułgaria i Jugosławia. 1. Polska. Węgry. od 1918 r. 4 cie współczesnym {Gaudium et spes 1965) nowych problemów społecznych. 1903-1914). Akcji Katolickiej jako apostolstwa świeckich pod przewodnictwem hierarchii (Pius XI1922). postępu gospodarczo-społecznego narodów dla wzrostu dobrobytu zamiast wydatków na zbrojenia4. sprawiedliwości i miłości.in. Prowadziło to do przebudowy ustroju społecznego i jego odnowy na zasadzie sprawiedliwości i miłości społecznej. nie tworzył swego państwa.) zajął się rozwiązywaniem w duchu Konstytucji soborowej o Kościele w świeK. Czechosłowacja. demokratyzm zaś bronił ustroju kapitalistycznego i posiadanych kolonii. Pius X. tj. czyniąc początkowo sprawę robotniczą kwestią moralną. Czwarty zaś system Ks.wychowania chrześcijańskiego. Ohne Mitleid. a po soborze Watykańskim II (1962-1965) unowocześnił się przez włączenie do programu chrześcijańskiego działania wszystkich wyłaniających się problemów społecznych współczesnego świata dla ich rozwiązania w duchu pokoju.). Warszawa 1962 s. Tymczasem w okresie międzywojennym wychowanie prowadzone w duchu militaryzmu. Populorum progressio Pawła VI z 1967 r. nauki i uniwersytetów katolickich (wyrazem tego stał się m. 5 . odwetu i imperializmu w państwach faszystowskich przyspieszyło wybuch II wojny światowej (1939-1945).). W. Brytania. ale uległa wypaczeniu przez wojskową dyktaturę faszystowską. jak spychanie na margines społeczny nowej kategorii ludzi „biednych" (starych. 1° . postęp kulturalny i rozwój gospodarczy narodów jako jedynego sposobu dojścia do pokoju. Po drugiej wojnie światowej więc od 1946 r. społecznie niedostosowanych itp.wychowania liberalnego w demokracjach państw kapitalistycznych (USA. Franco w Hiszpanii (od 1938 r. M a j k a . Nastąpiło więc po I wojnie światowej ożywienie katolicyzmu w postaci ruchu misyjnego. Od encykliki Rerum novarum do Mater et Magistra. zmieniających się problemów współczesnego świata i człowieka. NRD i Chińska Republika Ludowa). których ofiarami są buntująca się młodzież oraz kobiety. Katolicka nauka społeczna akcentowała wyzwolenie proletariatu na drodze uwłaszczenia oraz postulowała ustrój samorządu społeczno-gospodarczego według zasady pomocniczości ogłoszonej przez Piusa XI w encyklice Quadragesimo anno (1931 r. a od 1949 r. Idea korporacjonizmu chrześcijańskiego natomiast została poza Włochami Mussoliniego przejęta przez gen.Dziecko w systemie hitlerowskim. w wyniku której siłami koalicyjnymi demokracji burżuazyjnej i demokracji radzieckiej został rozbity faszyzm. Dalsze zaś encykliki społeczne ukazywały cele nowoczesnego świata.) oraz Salazara w Portugalii. 20-47. wywołanej emigracją zarobkową. „Zeszyty Naukowe KUL" 1971 nr 2 s.św. S o s n o w s k i . uzależnieniem państw od międzynarodowych przedsiębiorstw5. kultury. dla których nie ma miejsca w społeczeństwie uprzemysłowionym.) oraz rozwój wszystkich narodów łącznie z zacofanymi na drodze rozwijania każdego człowieka przez wychowanie. sądzący zbrodniarzy wojennych. gdyż „rozwój oznacza to samo. J. komunizm doprowadził do powstania radzieckiego państwa socjalistycznego. odrodzenia literatury i sztuki katolickiej. co pokój" (enc. rozpoczęła się rywalizacja pokojowa na skalę światową trzech pozostałych systemów wychowania.

a przywrócenie „zasad godności. . pojednania religijnego. Ghana . przystąpił Związek Radziecki) i neutralnych. Tworzy to postulat wychowania w poczuciu poszanowania praw należnych człowiekowi jako osobie.osoba). zabezpieczenia pokoju i realizacji celów ONZ 8 . praworządności oraz praw człowieka i podstawowych swobód. Nauki i Kultury (z siedzibą w Paryżu). z franc). 9 E. który wszystkie narody muszą wypełnić w duchu wzajemnej pomocy i troski". w równe prawa płci i wielkich czy też małych narodów. mowy lub religii". Lublin 1946 s. w której bierze udział tak blok państw kapitalistycznych. równości i wzajemnego szacunku ludzi". Czwarty kierunek nakazuje „szerokie rozpowszechnianie kultury i wychowania ludzkości" jako „święty obowiązek. Dziecko Hirosimy (tł. Veronese był dyrektorem naczelnym UNESCO. do których należą: 1) ochrona przed wojną.wychowania nacjonalistycznego zaczął się odradzać od 1949 w RFN. Wreszcie piąty kierunek wychowania UNESCO zaleca. Algeria . walka z nędzą. Drugi kierunek dotyczy wzajemnej znajomości dążeń i życia narodów celem usunięcia różnic między nimi jako źródła podejrzliwości i nieufności. Wychowanie narodów w powiązaniu z rozwojem wiedzy naukowej i kultury stało się 7 więc tu środkiem naprawy. 7. Organizacja Narodów Zjednoczonych.Organizacja Narodów Zjednoczonych dla Spraw Wychowania. krajach arabskich oraz w obozie państw neutralnych wyzwolonych z ucisku kolonialnego (India 1947.za pomocą wychowania. głoszonego przez II Sobór Watykański. do czego zmierzają prowadzone w różnych krajach eksperymentalne szkoły UNESCO. Warszawa 1962.współpracy narodów dla zapewnienia ogólnego poszanowania sprawiedliwości. które Karta Narodów Zjednoczonych przyznaje wszystkim narodom świata bez różnicy rasy. wolności i pokoju". Konieczność nowej orientacji w wychowaniu Tragedia II wojny powszechnej zakończona atomową zagładą Hirosimy i Nagasaki 7 podyktowała konieczność zapobieżenia przyszłej katastrofie całej ludzkości. Jest to kierunek wychowania moralnego ludzkości w „duchu sprawiedliwości. która w zagadnieniach religijnych staje się też ideologią ekumenizmu. chorobami. W związku z tymi celami Statut UNESCO ustawia jakby pięć drogowskazów dla wychowania współczesnych ludzi. nauki i kultury . 3) ustalenie warunków sprawiedliwości i poszanowania umów międzynarodowych. Dała temu wyraz deklaracja UNESCO. 2) wiara w prawa zasadnicze człowieka. rozdział i rozbicie ideowe współczesnych systemów wychowawczych nie wyklucza możliwości porozumienia i współpracy na terenie przyjaźni i zbliżenia między narodami. Pierwszy z nich brzmi: „Ponieważ wojny biorą początek w umysłach ludzi. głodem. a także Międzynarodowy Katolicki Komitet Koordynacyjny. w godność i wartość jednostki. głoszącej nierówność ludzi i ras.1962). R o z d z i a ł II CHARAKTERYSTYKA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWANIA 1. Ciekawa historia ONZ. z ramienia którego w latach 1959-1961 przewodniczący Akcji Katolickiej we Włoszech D. więc i ochrona pokoju w umysłach ludzi musi być zbudowana". analfabetyzmem) stanowi podstawową ideę współczesnego humanizmu. Rywalizacja kulturalna wszystkich współczesnych systemów wychowania rozwija się od 1945 w ramach UNESCO . C . B e r e z o w s k i . Trzeci kierunek wskazań to obalenie doktryny rasizmu.1957. która głosi: „Celem organizacji jest przyczynić się do utrzymania pokoju i bezpieczeństwa przez pogłębienie . Tak tedy wychowanie poczucia ludzkości {humanitas) wobec innych ludzi w celu społecznego niesienia im pomocy wszelkiego rodzaju także pomocy przez rozpowszechnianie oświaty i kultury wraz z troską o zaspokojenie ludzkich potrzeb fizycznych i duchowych (np. co współcześnie nazywa się personalizmem (łac. Warszawa 1963. Jak widzimy. w Egipcie. jak socjalistycznych (od 1954 r. 4) popieranie postępu i lepszego poziomu życiowego z uwzględnieniem większej wolności9. stąd też naczelny kierunek nowej orientacji w wychowaniu wskazuje idea pokoju międzynarodowego jako konieczność wychowania w ideologii pacyfizmu lub irenizmu. a po wojnie sueskiej od 1956 r. persona . rezultaty których poszerzają pole badania pedagogiki porównawczej. by pokój nie 8 I s o c o i I c i r o H a t a n o . O s m a ń c z y k .

według której ludzie nie są sobie równi. w epidemii samobójstw. Moralność mieszczańska. Majdanek. Miejsce dawnej arystokracji rodowej w tym ustroju zajęła plutokracja. Zapolskiej: Moralność pani Dulskiej). Konieczność więc wyeliminowania rozkładu moralnego. podwójnej moralności. UNESCO . skoro człowiek miał być tylko wyższym rozwojowo gatunkiem zoologicznym jako produkt ewolucji kierowanej prawem walki o byt. władza finansjery. W takich warunkach dyskryminacji i nieludzkiego bytu gromadziły się siły rozpaczy i nienawiści. miała być z natury rasą panów. różnicowało społeczeństwo.Statut. Pojęcie nowoczesnego systemu wychowania i jego budowa Poznany statut UNESCO. zewnętrznie pozornie solidnej i wypłacalnej. odpowiedzialnej za zobowiązania firmy. pogardy dla człowieka i nierówności stanowych jako winnych współczynników katastrofy wojennej zmusiła do zmiany orientacji wychowania we współczesnych systemach wychowawczych. Treblinka i wiele innych). Łódź 1956. „Znak" 1961 nr 84 2. M. ustalający kierunki działania wychowawczego dla utrzymania pokoju na przyszłość jest wyznaniem wiary . małżeństw koleżeńskich. Zdechrystianizowana moralność mieszczańska11. rozdzielało ludzi od siebie dystansem nie do pokonania. w narkomanii morfinizmu czy alkoholizmu. zgniłej i niemoralnej (Por. teorii rasizmu. którzy powinni inne „podłe" rasy wytępić (prawodawstwo antysemickie) lub uczynić niewolnikami. Został on wykorzystany przez ideologię faszystowsko-nacjonalistyczną do stworzenia m. lecz „musi opierać się o intelektualną i moralną solidarność 10 ludzkości" . G. w których piece krematoryjne kończyły naukowo opracowany proces wyniszczenia ludności okupowanej. która walcząc z filisterstwem dorosłych dążyła do usankcjonowania. przyczynił się również ewolucjonizm. typu nordyckiego długogłowych blondynów. Do zmian ocen w kategoriach norm światopoglądowo-moralnych XIX stulecia. przeznaczonej dla młodzieży warstw uprzywilejowanych i dobrze sytuowanych. Posiadanie więc bogactwa stało się miernikiem wartości ludzi. że pierwsza i druga wojna światowa były nie tylko spowodowane przyczynami spoleczno-politycznymi. a odejście od tradycyjnej moralności chrześcijańskiej nie było równoznaczne z wpojeniem społecznie skutecznych motywów laickiej etyki. 83-84. małżeństw na próbę jako należnego jej prawa moralnego. Demoralizacja młodzieży warstw wyższych społecznie przejawiła się w seksualizmie. który podzielił społeczeństwa na klasy oświecone i wyższe. Przede wszystkim rozwój kapitalizmu z jego niesprawiedliwością społeczną przyczynił się do demoralizacji społeczeństw. Wyraziło się to dobitnie nawet w klasowości szkoły wyższej i średniej. kierujące polityką i życiem. oparta na sile pieniądza i na przewadze prawnej mężczyzny nad kobietą doprowadziła do tzw. Proces emancypacji młodzieży współczesnej. wewnętrznie zaś i po cichu. Wreszcie poza przyczynami moralnymi i światopoglądowymi do upadku kultury europejskiej przyczynił się sam ustrój klasowy. np. które łatwo było skierować do bratobójczej walki i rewolty przeciwko ustalonemu „nieporządkowi".opierał się wyłącznie na politycznych i ekonomicznych układach rządów. homoseksualizm w organizacji młodzieży niemieckiej np. O s s o w s k a . okupacje i nędza. Szukając przyczyn takiej właśnie nowej orientacji wychowania w świecie powojennym. w gangach chuligańskich. Przeniesione na człowieka prawa walki podbudowały teorię rasizmu. trzeba zwrócić uwagę na to. Z kolei falę rozkładu moralnego społeczeństw i ich młodzieży spotęgowały wojny. „Nowa Szkoła" 1946 nr 6-9 s. spekulacje i migracje. a masy pozostające w nędzy pozbawiało prawa do życia. K u n o w s k i. która stała się elitą społeczeństwa i tworzyła grupy nacisku. buncie obyczajowym młodzieży najpierw amerykańskiej po I wojnie. S. byle bez wywoływania skandalu. 774. panujące oraz klasy pariasów społecznych i nowoczesnego niewolnictwa pracy. a przymusowości szkoły elementarnej i prywatnej zawodowej dla ludu i drobnomieszczaństwa. Interpretowany przez nią ewolucjonizm zatarł zasadni10 11 12 czą różnicę między człowiekiem a zwierzęciem. „czasach pogardy" hitleryzm podeptał wartość i godność osoby ludzkiej i doprowadził w czasie wojny do zbrodni ludobójstwa w obozach zagłady (Oświęcim. w perwersji płciowej (np. Wandervogel 12 ). pochodzących z lumpenproletariatu.in. co wyraziło się nie tylko we wzroście w krajach cywilizowanych XIX wieku przestępczości nieletnich. ale także w tzw. W takich warunkach szczególnie młodzież deprawowała się. s. W okresie międzywojennym w tzw. ale także postawami moralno-światopoglądowymi ludzi. Najwyższa rasa biała.

Kształtująca się więc ideologia pedagogiczna daje napęd. oraz z kultury masowej za pośrednictwem środków społecznego przekazywania myśli jak: prasa. opracowane naukowo i ze znawstwem przez właściwą pedagogikę światopoglądową. lecz wymaga inspiracji światopoglądowej i transmisji ruchu danego przez napęd ideologiczny. jak upadek moralności. Oczywiście system wychowawczy jako zespół idei i celów wychowawczych. a więc szkolnictwa. technikum. 1 s. to znaczy wyznawanego przez państwo światopoglądu. organizacja młodzieżowa. Dlatego też pedagogika światopoglądowa w całości systemu współczesnego wychowania od- . porusza system wychowawczy idei i celów. Współdziałanie ze sobą tych trzech elementów współczesnego wychowania: ideologii. który uzasadnia i ustala cele nauczania systematycznego w szkole. W postulatach wychowawczych więc UNESCO zawarte są podstawowe idee. stanowiących system oświatowy wraz z ich pedagogizacją. lecz pochodzą właśnie z przyjętej ideologii pedagogicznej. z drugiej zaś strony tzw. Współcześnie systemy oświatowe bardzo się skomplikowały. za pośrednictwem pedagogizacji tych instytucji. które założenia ideologii pedagogicznej przenoszą dla uruchomienia systemu wychowawczego celów.zespołu instytucji wychowujących. lecz kształtowany jest pod wpływem potrzeb. bursy. co razem wytwarza ideologię pedagogiczną przyjętą przez przodującą grupę społeczeństwa za obowiązującą normę życia.. średnia i wyższa. jak internaty. telewizja. teorii i praktyki wychowawczej dla skutecznego oddziaływania wszystkich instytucji szkolno-wychowawczych i oświatowo-kulturalnych nie odbywa się wprost przez zazębianie się i ścieranie jakby trzech trybów. doświadczenia. aby zapobiec takim przyczynom wojen. nauczania i przekazywania kultury. wychowania organizacyjnego w instytucjach (np. organizacje młodzieży. 292. nieposzanowania praw człowieka. by te właściwie funkcjonowały w instytucjach systemu szkolno-oświatowego. stając się systemami szkolno-oświatowymi. cele oświaty pozaszkolnej 13 Por. oświatowych i kulturalnych w systemie oświatowym ma własne treści i programy oddziaływania na wychowanków młodocianych i dorosłych. przy tym całość taka jest zorganizowana jednolicie na zasadach polityki oświatowej określonego państwa 1 3 . przychodnie. System oświatowy tworzy całość szkolnictwa od przedszkola do uniwersytetu oraz wszelkich innych instytucji oświatowo-wychowawczych. sanatoria. oraz cele kształcenia przez kulturę masową. wychowanie równoległe. muzeum. wiedzy i przekonań społeczeństwa danego czasu. którzy mają osiągnąć wyznaczone cele.). dom kultury itd. który powinien wskazywać drogę i przyświecać w realizacji praktycznej każdego systemu państwowego w dziedzinie publicznej oświaty i wychowania. oświaty powszechnej i kultury masowej.ideologii pedagogicznej danego społeczeństwa z powiązaniem jej z systemem wychowawczym celów za pomocą zasad polityki oświatowo-wychowawczej oraz 2° . które płynie z instytucji oświatowych pozaszkolnych jak biblioteka. Każda z tych czterech składowych instytucji szkolnych.w skuteczność wychowania w określonym duchu. toteż jak gdyby pasem transmisyjnym są tutaj zasady polityki oświatowej i wychowawczej. Pojęcie systemu oświatowego (W:) Zasady pedagogiki. jak i dorosłych obywateli. zasad i norm postępowania wychowawców regulujących działanie systemu oświatowego nie powstaje przypadkowo. Jednakże zasady te w nowoczesnym państwie wychowawczym nie wynikają już z aktualnie układających się konfiguracji społecznych i gry sił politycznych. dostosowanego do zagadnień rozwijania i wychowywania ludzi. samorząd szkolny. brak równości i wolności wśród ludzi. która jest przekazywaniem całego dorobku pedagogiki światopoglądowo zorientowanej wychowawcom szkolnym. radio. W o ł o s z y n . studia podyplomowe). cele wychowania w instytucjach pomocniczych. W związku z tym należy odróżniać pojęcie systemu oświatowego od systemu wychowawczego w danym państwie. klub sportowy. internat. Żeby zapewnić zgodność harmonijnego a nie konkurencyjnego działania tych składowych systemu oświatowego muszą być one osadzone jakby na tej samej osi i funkcjonować zgodnie z ideami systemu wychowawczego. zawodowego (zasadnicza szkoła zawodowa. które z jednej strony obejmują wychowanie instytucjonalne zawarte w całokształcie organizacji szkolnictwa ogólnokształcącego (szkoła podstawowa. zakłady poprawcze itp. film. harcerstwo itp. S. Warszawa 1962 2 t. służących do realizacji wychowania. które tworzą określony system pedagogiczny. pomocniczymi. szkoła przyzakładowa) i szkolnictwa specjalnego wraz z instytucjami wychowującymi. które znów powinny działać i praktycznie realizować się w treściach i programach systemu oświatowego. społecznym i kulturalno-oświatowym do praktycznej realizacji. czyli kształcenia tak młodych. wychowawczych. domy młodzieżowe lub akademickie. Stąd zadaniem takiej pedagogiki światopoglądowej staje się ukazanie: 1° .

który jako zasadniczy plan działania wychowawców ma być realizowany przez system oświatowy i jako kryterium oceny użyty przez pedagogikę światopoglądową dla określenia efektywności i wyników wychowania. młodzież i dorosłych danego społeczeństwa.koncepcji człowieka. Ta tworząca. która naukowo bada i opisuje całość systemu. który ma być odtworzony i powielony w systemie oświatowym państwa. począwszy od skali narodowej a kończąc na lokalnych systemach wychowania pojedynczych placówek szkolnych lub oświatowo-wychowawczych14. Dlatego też w istocie system wychowania jest zespołem idei. stają się bowiem punktem wyjścia do hipotezy teoretycznej a następnie konkretnego planu złożonego działania. że głowicą wyróżniającą dla określonego systemu współczesnego wychowania jest jego system wychowawczy idei i celów. A. modele atomu Bohra mają w nowoczesnej nauce charakter odkrywczy i uzasadniający. teoretycznych i praktycznych. oświatowych i kulturalnych ośrodków masowego przekazu. Z tego ostatniego stwierdzenia wynika. W związku z tym system wychowawczy konstruuje ideał człowieka doskonałego jako cel realizacyjny wychowania oraz określa 14 15 Por. 2° . przekształcająca funkcja nauki pedagogicznej występuje szczególnie wyraźnie. miniatura wieży Eiffla lub model maszyny parowej). Por. W jego budowie należy wyróżnić trzy układy elementów: ideowych. który to system uruchamia jak gdyby drugi system oświatowy wszelkich instytucji wychowujących dzieci. a po drugie . modeluje futurologicznie konstrukcje.koncepcji życia społecznego. stawia wnioski i postulaty. stając się czynnikiem usprawniającym i doskonalącym. Toruń 1962 s. model mędrca lub świętego) oraz b) modele . Układ ideowy tworzy pierwszy system wychowawczy idei i celów wychowania wraz z zasadami polityki oświatowo-wychowawczej. to przecież sam nie naśladuje i nie odtwarza istniejącej rzeczywistości. jak to się stało u nas w Polsce w latach 1971-1972. 14—18. jak np. które dotyczą: 1° . ale także ocenia. służące dydaktycznie do uzmysłowienia czegoś lub jako pomoc przy poznawaniu zjawisk (np. system wychowawczy celów oraz istniejący system oświatowy instytucji pracujących w danym systemie współczesnego wychowania. I. wynikające z układu stosunków logicznych odwzorowanych w teoriach poszczególnych struktur rzeczywistości. Modele takie. W całości biorąc pojęcie współczesnego systemu wychowania w określonym światopoglądzie jest złożone. Przy tym system wychowania. Ale poza tym są c) modele jako idealne konstrukcje. które powinny realizować założenia światopoglądowe danej ideologii pedagogicznej. pedagogika światopoglądowa odbija tylko stan faktyczny.wzory wychowawcze dane do naśladowania (np. Współczesna nauka o modelach (modelistyka) rozróżnia kilka ich typów: a) modele . 21-31. których pedagogika światopoglądowa zmieniać nie może.odwzorowania. jak i funkcjonowanie całości. gdy jest ona powołana do opracowania raportu o stanie oświaty dla władz państwowych. . lecz oceniając funkcjonowanie systemu i jego efektywność przyczynia się do wykrycia błędów i usterek.badawczą. Dzięki temu każdy współczesny system wychowania jest idealnym modelem i prototypowym wzorem do urzeczywistnienia w życiu społecznym. L e w i n. O systemie wychowania. a więc wydajność i jakość wyników wychowawczych. nie deklaratywno-werbalny). Otóż każdy nowoczesny system wychowania jest takim twórczym modelem-konstrukcją. oceniającą prawidłowość działania systemu i jego efektywność. tym samym włącza się jako ważne ogniwo pośrednie w całość systemu wychowania. a więc zespół całego szkolnictwa.kontrolną.grywa podwójną rolę: po pierwsze . stwierdzającą naukowo strukturę i stan tak części składowych. Jako nauka konstatująca i przedstawiająca rzeczywisty stan (tzw.koncepcji życia moralnego ludzi oraz 4° . Taka decydująca funkcja systemu wychowawczego idei i celów powoduje to. W związku z tym twórcze modele-konstrukcje mogą kontrolować prawidłowość ich od15 wzorowywania jako prototypu . Warszawa 1970 s. D ą b s k a. że celem charakterystyki porównawczej współczesnych systemów wychowania można się ograniczyć do analizy głównie zespołu idei wychowawczych nie wchodząc głębiej w system oświatowy czy tezy pedagogiki światopoglądowej. lecz tę rzeczywistość wychowawczą konstruuje. jak i całości systemu wychowania. 3° . kontroluje i udoskonala tak strukturę. Przy tym miernikiem oceny są założenia ideologii pedagogicznej danego systemu wychowawczego. System wychowawczy bowiem jako układ ideowy ukierunkowuje i kształtuje pozostałe układy (teoretyczny i praktyczny) danego sposobu wychowania w społeczeństwie i państwie. Trzeci układ teoretyczny tworzy pedagogika światopoglądowa całego systemu wychowania.interpretacji całej rzeczywistości. Dwa studia z teorii naukowego poznania. chociaż tworzy wzór idealny do naśladowania. instytucji społeczno-wychowawczych.

66-67. a pochodzą z najgłębszej intuicji poznawczej. służących do urzeczywistnienia celu. lecz rozbita światopoglądowo na 3 zasadnicze systemy wychowania: chrześcijański. praktyczniejsze. najpierw przyjrzymy się tym źródłom. że hasła te są lepsze.8). Sądzono przy tym. liberalny i socjalistyczny. politycznych. G r a n a t . a wynikających z założeń światopoglądowych i uzasadnień filozoficznych. Miłość chrześcijańska wzoruje się na Miłości najwyższej. Pierwsze chrześcijaństwo głosi Boga miłości („Bóg jest miłością" . „Znak" 1951 nr 30.miłość. vol. Kielce 1947 s. 3° . Kim jestem ja . że próbowano konkretyzować ich cele. Antropologia filozoficzna (tł. W. ujmującej ostateczne źródła rzeczywistości (bytu) jako Absolut. ujmujących świat i rzeczywistość w jednolitą całość oraz pochodzący z danych wiedzy naukowej o człowieku tzw. dotyczą naczelnej idei określonego poglądu na świat. jak np. celu i ideału człowieka) oraz w rozwiązywaniu takich samych problemów w odmienny sposób płyną z dwu źródeł: z założeń światopoglądowych oraz z założeń filozoficznych. szczyt doskonałości i najwyższy cel dążeń i duchowych pragnień ludzi. z łac). z franc). gdyż można było je rozumieć w sensie religijnym lub tylko świeckim. Miłość ta jednoczy społecznie i daje pokój. miłością życzliwości i przyjaźni . Miłość ta jest zawsze gotowa do ofiary ze siebie na rzecz dobra innych. Warszawa 1971. L o c h . jest miłością darzącą 17 i tworzącą dobro. Źródła zróżnicowania systemów wychowawczych Różnice w ujęciu tych samych elementów konstrukcyjnych w modelach wychowania (np. W oparciu o te teorie elementów wychowawczej rzeczywistości w każdym współczesnym systemie wychowania tworzy się: 1° . nauka o istocie człowieka jako osobie ludzkiej oraz nauka o prawdziwie ludzkich stosunkach między ludźmi. dotycząca pojmowania moralności. zawiera się w miłości Boga i bliźniego. pomijając jako mniej wykształcony system wychowania nacjonalistycznego. C. określająca społeczną realizację zaspokojenia podstawowych potrzeb człowieka. V a n P e u r s e n . jak wiemy z historii. Miłość przetwarzająca. C h a b a 1. Paris 1968. wolność i walka dały podstawy różnym światopoglądom.1 J 4. W ten sposób powstawały hasła. Każdy z tych systemów tworzy odrębny model wychowania „nowego człowieka". trzeba podkreślić ich wielokształtność. Tymczasem naczelna idea światopoglądu tworzy ideał. Encyklika o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży (tł. a równocześnie człowiek o postawie otwartej 17 18 Ks. Drugie zaś założenia filozoficzne mają charakter zintelektualizowanych twierdzeń. Dlatego też zanim zanalizujemy właściwości każdego z nich. normę i typ określonego poglądu na świat. antropologii filozoficznej16. 3. 1-2. A. czyli człowiek święty życiem. wolności i walki.człowiek? Zarys antropologu chrześcijańskiej (tł. z których wypływają zasadnicze różnice w interpetacji tych samych problemów do rozwiązania w nowoczesnym wychowaniu. Rozumienie każdego z nich było tak różnorodne. jest więc wyższa ponad miłość cielesnego upodobania i pożądania. Zanim jednak przejdziemy do scharakteryzowania tych trzech idei naczelnych w poszczególnych światopoglądach. Le T r o c ą u e r . P i u s XI. a równocześnie nie da się przez nie wyczerpać i zastąpić. według prawa Bożego. Vers une anthropologie philosophiąue. Miłość ta rozlewa się na cały świat. ujmujących podstawowe aspekty rzeczywistości na podstawie zracjonalizowanego i uogólnionego doświadczenia. która zabarwia całość systemu jakby na jednolity kolor.idea kierownicza moralizmu. Idee te tworzą syntezę. ukierunkowujących działanie pedagogiczne. Paris 1964. Dlatego też jako wielokształtne źródła inspiracji celów społecznych.idea kierownicza humanizmu. wobec tego zawiera w sobie wszelkie zastosowanie konkretne. Essen 1963. Die anthropologische Dimension der Padagogik. W tej ostatniej zasadniczą rolę odgrywa nauka o dobrym moralnie postępowaniu i życiu człowieka. Tak właśnie poznany statut UNESCO zawiera w sobie ogólny model problemów współczesnego wychowania. „braterstwo" zamiast miłości. składający się z pięciu postulatów. a) Idee światopoglądowe. Jednakże realizacja problemów wychowania obecnie na świecie nie jest jednolita. dobra i zła. Taka miłość ma charakter duchowy i osobowy. 2° . „równość" jako cel walki lub „niepodległość" jako konkretyzacja wolności. którego należy wychować. wychowawczych . Dlatego też ideał „nowego człowieka" w wychowaniu katolickim stanowi doskonały chrześcijanin. R. R.).idea nowego człowieka.zespół warunków.idea kierownicza personalizmu. zróżnicowały się w kulturze europejskiej w trzech kierunkach: miłości. . nawet nieprzyjaciela. Pierwsze 16 W. z ang. ujmująca człowieka jako osobę wraz z należnymi jej prawami oraz 4° . naśladujący Chrystusa 18 .

lecz są sobie podporządkowane i ograniczają się. że mimo ekskluzywności w naczelnej pozycji idei światopoglądowych istnieje między nimi konieczne współwystępowanie.poucza św.. ani walka przeciwko wszelkiej władzy (anarchizm). F re y e r. „Wszystko wolno.34). którzy nie są twórczy i aktywni w kulturze. że przyszedłem pokój przynieść na ziemię.Berlin 1923. z franc). Leipzig . Nie przyszedłem przynieść pokoju ale miecz" (Mt 10. tworzy prawa (emergencja). jako świadomość. chociaż istotę wolności rozumie jako „uleganie konieczności" (Fr. reprodukcji. dopuszczając ich do braterstwa i równości. istot. Najbardziej widoczne jest to w uniwersalistycznym światopoglądzie chrześcijaństwa. który powołuje ludzi do budowania swego Królestwa. Życie duchowe . działającej w liberalizmie (łac. Sobór Watykański II. Absolut pojęty jako duch obiektywny. lecz. Tylko masa podobnych atomów.12). walka klasowa . Różnice światopoglądowe więc między nowoczesnymi systemami wychowawczymi wynikają z odmiennych koncepcji. które by ograniczały twórczość kulturalną. Ideał wychowawczy w Deklaracji. albo też z wiary w człowieka i konieczność światowej rewolucji dla jego dobra. energię. P.powiada św. dotyczących całej rzeczywistości: a więc albo z wiary religijnej w Boga. ale w postaci zinterpretowanej przez ideę naczelną. W człowieku zaś występuje jako duch subiektywny. przeciw pierwiastkom duchowym zła w niebieskich przestworzach" . Inny ideał „nowego człowieka" płynie z naczelnej idei wolności.wobec współczesnego świata. co też zacieśnia miłość tylko do tych ludzi. Tak samo idea walki rewolucyjnej rezerwuje miłość dla współwalczących i dla sprzymierzeńców. nowego ze starym. Wreszcie socjalizm postawił ideę walki na szczycie swego poglądu na świat. 19 tu płomienny i nieugięty rewolucjonista. Warszawa 1947. choćby to był kicz lub pornografia. ks. Theorie des objektiven Geistes. Walka sprzeczności leży u podstaw wszelkich rzeczy. dekrety. H. którzy są tej samej ideologii. 406-413. obejmująca całą rzeczywistość. N a w r o c z y ń s k i . do działania i twórczości. Engels). a równocześnie wolna od wszelkich więzów tradycji. Poznań 1968 s. Nawet w świecie atomów panuje indeterminizm i zasada nieokreśloności {Heisenberg). co nie jest łatwe i musi być przez człowieka wywalczone w samym sobie. wolność indywidualizmu. zwalczającego tylko przymus.23-24). rozlany jest w całej naturze. Tekst polski. nawet nieprzyjaźnie nastawionych. walczący razem z całą klasą robotniczą o zniesienie ucisku przyrody i jej niszczycielskich żywiołów dla powszechnego dobrobytu. lecz walka zorganizowanych mas. 20 Por. aktywna i samodzielna. zdarzeń. ponieważ duch ten to siła twórcza. a także jako popęd do samoodtwarzania się. Naczelna idea miłości Boga i bliźniego jako duchowa i nadprzyrodzona wymaga wolności osobowej człowieka. B. Należy przy tym zaznaczyć. 313-324. Paweł (Ef6. Ideał szczerego demokraty-liberała tolerancyjnego wobec wszystkich. Marksizm a osobowość (tl. których chce wyzwolić z niesprawiedliwości społecznej. Wreszcie miłość chrześcijańska jest bezkompromisowa i nakazuje walkę z grzechem: „Nie toczymy bowiem walki przeciw krwi i ciału. Głosi więc także wolność od ucisku. Deklaracja o wychowaniu chrześcijańskim. całą przyrodę. powszechnych zasad moralności czy religii. uzupełnianie się. totalitaryzm stanowi tu najwyższy cel wychowania. Warunkiem takiego wylewu twórczości ducha jest absolutna wolność. dającej w nim świadectwo o Chrystusie. deklaracje. Konstytucje. która wyłania z siebie materię.oto podstawowe. Ideałem wychowania jest Por. Podobnie w liberalizmie wolność jako idea naczelna dopuszcza dyskryminację i zwalczanie innych. liber . dzięki czemu taki człowiek ofiarnie współtworzy dobro z Bogiem 19 i doskonali dzieło Stworzenia zgodnie ze swymi talentami .wolny). wreszcie jako całe życie duchowe tworzące wszystkie dzieła kultury 2 0 . a Chrystus zaś zapowiedział: „Nie sądźcie. kierowanych przez przodującą klasę robotniczą (dyktatura proletariatu). Dlatego też z założeniami świa- . G a r a u d y . pewna komplementarność. a więc walka życia ze śmiercią.zarys filozofii kultury. Dlatego „nowy człowiek" w liberalizmie to jednostka twórcza. gwałt. lecz dobra bliźniego" . W ten sposób zawsze z naczelną ideą światopoglądu występują pozostałe dwie. Stąd „nowy człowiek" socjalizmu to indywidualność świadoma klasowo 2 ^poświęcająca swe życie dziełu rewolucji. Miłość. ale nie wszystko buduje. wolność i walka nie wykluczają się całkowicie. „Ateneum K a p ł a ń s k i e " 1968 nr 359 s. Nie jest to walka wszystkich przeciwko wszystkim. powszechne formy. Warszawa 1950. który dokonuje się ewolucyjnie. Niech nikt nie szuka własnego dobra. ludzi. 21 Por. albo z wiary w nieograniczony postęp kulturalny wolnej twórczości. w których występuje idea naczelna. stanowi zewnętrzne ograniczenie wolności.. Równocześnie miłość bliźniego wymusza nałożenie ograniczeń swojej wolności. który w sposób wolny daje odpowiedź swoją miłością na miłość Bożą i wyraża ją w miłości bliźnich. walka rewolucyjna o sprawiedliwość społeczną. R. Paweł (1 Kor 10. P o r ę b a . jej nowość i oryginalność.

utrwalony w dziełach kulturalnych przeciwstawia się naturze i przewyższa ją. Od głębokiej starożytności począwszy występują dwa przeciwstawne sobie typy myślenia idealistycznego i materialistycznego. obok czynnika biernego materii istnieje czynnik twórczy ducha. Jednakże od Kartezjusza (XVII w. Poznań 1958 2 . Łaska bowiem nie niszczy natury człowieka. . jak i materia. przetwarzającej i uszlachetniającej przyrodę i materię. a nawet myśl naukowa szuka obecnie drogi do przezwyciężenia siły grawitacji przez wynalezienie pola antygrawitacyjnego dla dalszych podbojów kosmosu. że byt składa się z atomów i jest wyłącznie materialny (Demokryt). to też wytwarza myślenie i świadomość jako funkcję mózgu. które opiera się na naturze i kulturze ludzkiej. Kultura właśnie w swoim dorobku nauki. techniki i sztuki jako duch zobiektywizowany. dopiero teraz można przystąpić do omówienia szczegółów w ramach charakterystyki tych systemów. produkować sztuczne tworzywa. Natomiast bazą dla wychowania chrześcijańskiego zgodnie z realizmem filozoficznym staje się nadnatura. Takie wyłącznie materialne pojmowanie bytu. a nie intuicyjny jak idee naczelne. Zdając zaś sobie sprawę z istnienia tych różnic. które muszą być ujarzmione i opanowane zespołowo przez pracę produkcyjną i przez myśl naukową dla dobra ludzi. albo też przeciwnie polegają na uniwersalnym ogarnięciu całej natury i kultury przez nadnaturę. W y s z y ń s k i . Różnice w tym zakresie wynikają z odmiennego myślenia filozoficznego. czyli monizm materialistyczny sprowadza świat duchowy do działania materii. Berkeley). prawa nimi rządzące oraz ich harmonia. W realizmie filozoficznym przeważa pogląd. skoro dziś już potrafi wywołać wybuchy jądrowe. że istnieć to znaczy być postrzeganym (esse = percipi. Dla wychowania socjalistycznego bazą wyjściową jest materialna natura. a także dąży do przezwyciężenia materii przez anihilację jej i przez antymaterię. dlatego też ma wyższość nad nią (spirytualizm tomistyczny). Wychowanie zaś liberalne opiera się na kulturze jako wytworach duchowej energii i twórczości wynalazczej człowieka. twierdząc czasami nawet. jak sformułował G. które powodują odmienną interpretację tych samych problemów wychowawczych we wszystkich systemach współczesnego wychowania. paralelnie. powodując przy tym przemianę wewnętrzną człowieka i jego uświęcenie jako dziecka Bożego 22 . perfecit.). tworzący formę ciała (Arystoteles). który jest jedynie czynny i wyłania ze siebie bierny świat materii. czyli życie nadprzyrodzone w Bogu. 22 Kard. równolegle działających na siebie. Duch pracy ludzkiej. Ponieważ zaś materia jest jedynie czynna. wolności lub walki oraz dążą do rozumowego uzasadnienia podstaw danego światopoglądu. w ten sposób interakcja powoduje wpływ ciała na duszę i odwrotnie. stanowiący więzienie dla ducha (Platon). S. b) Natomiast założenia filozoficzne jako drugie źródło różnic we współczesnych systemach wychowania polegają na racjonalizacji podstawowej intuicji ideowej miłości. różnice istotne filozoficznie między systemami współczesnego wychowania sprowadzają się do ograniczania jednych do kultury. Myślenie realistyczne zgodnie ze zdrowym rozsądkiem i poczuciem rzeczywistości stwierdza w bycie podwójność. Krańcowe przeciwieństwa idealizmu i materializmu stara się pogodzić trzeci typ filozofowania realistycznego.topoglądowymi występują zasady interpretacji mające charakter filozoficzny. Drugi natomiast typ myślenia materialistycznego utrzymuje przeciwnie do idealizmu. lecz przeciwnie uzupełnia ją i doskonali zgodnie z adagium teologicznym: Gratia non tollit naturam. od którego pochodzi tak duch. Pierwszy typ zakłada istnienie świata duchowego idei. drugich do natury zawsze jednak z wykluczaniem nadprzyrodzoności. czyli dualizm pierwiastków. tj. W związku z omówionymi różnicami myśli filozoficznej kształtują się odmiene bazy każdego z systemów wychowania. rozumowy. jak i życia społecznego. Takie jedynie duchowe pojmowanie bytu. czyli monizm idealistyczny sprowadza cały świat zewnętrzny do treści świadomości ludzkiej. elevat eam. Jak widzimy. tak w postaci przyrody. aby zdobyć jeszcze większe zasoby energii. wyzwalać energię atomu. że pierwiastek duchowy formy organizuje bierną materię. Realizm filozoficzny przenosi dualizm na stosunek świata stworzonego do Boga Stwórcy. sed safoat. przyjmuje się także dualizm niezależnych od siebie materii i ducha. czyli stwarzać zjawiska nie istniejące normalnie w przyrodzie ziemskiej.

cyt. a potem sąd" . Bruxellees 1930 s.14) swoją Wszechmocą i Wolą stworzył z nicości (ex nihilo) aniołów. który w jedności Trójcy Św. utracił łaskę Bożą i stan nadprzyrodzonej szczęśliwości. Stąd też celem całego wychowania chrześcijańskiego według encykliki Piusa XI (Divini Illius Magistri z 1929 r. że Syn Boży przez Wcielenie w naturę ludzką za przyzwoleniem swej Matki. W i t k o w i a k. R a t z i n g e r . Wprowadzenie w chrześcijaństwo. Dlatego używa nowych określeń dla treści dogmatycznych. w tym także o darach uświęcających człowieka.Hbr 9. że odwiecznie istniejący Bóg („Jestem. o zmartwychwstaniu ciał i życiu wiecznym w szczęściu lub w odrzuceniu od Boga stwarzają ważne motywy dla kształtowania życia i moralnego postępowania chrześcijańskiego. s. A. Encyklika III dz. stało się aż do czasów nowożytnych podstawą tradycji wychowania europejskiego w ogóle.niech się stanie). osłabienie rozumu i skłonność do F r. Ponieważ dramat życia ludzkiego kończy się śmiercią („A jak postanowione ludziom raz umrzeć. przywracając mu dziecięctwo Boże. a) Podstawę światopoglądową jego tworzy religia objawiona przez Jezusa Chrystusa. posiadającą rozum i wolną wolą. poziomej. d e H o v r e. istniejącego świata mówi o darach stwórczych. Założenia systemu chrześcijańskiego Wychowanie chrześcijańskie rozwijające się w ciągu prawie 2000 lat. I tak w płaszczyźnie horyzontalnej. polegająca na dopuszczeniu człowieka do udziału w życiu nadprzyrodzonym. wskazując na istniejące rozdarcie w naturze ludzkiej.27). stąd treść dogmatyczną wiary. aby móc zrozumieć. da się w skrócie przedstawić w tradycyjnym języku teologicznym. wśród których naczelne miejsce zajmuje nauka o istnieniu i życiu Boga Trójosobowego. Jednakże próby nowego ujęcia nie są jeszcze ustalone. świat i człowieka jako wyraz swej Mądrości. Dobroci i Miłości.i eklezjocentryczny25. a w płaszczyźnie wertykalnej. Propedeutyka teologii katolickiej. nadprzyrodzonego życia Bożego łaski o darach zbawczych. skłócenie jej namiętności. od24 kupienia i uświęcenia . W całości biorąc.. który w Kościele jako jego Dusza działa uświęcająco przez łaskę. Dogmat o uświęceniu wreszcie wskazuje na to. dokonał drogą Ofiary krzyżowej odkupienia ludzkości z grzechu pierworodnego. sa Pedagogie. a mianowicie: dogmat stworzenia. Tak z dogmatu trynitarnego wynikają dalsze dogmaty podstawowe dla wychowania chrześcijańskiego. 26 P i u s XI.R o z d z i a ł III SYSTEM CHRZEŚCIJAŃSKI WYCHOWANIA 1. Maryi (fiat . K r a k ó w 1970. dlaczego jest często atakowane przez inne systemy. Dogmat o grzechu pierworodnym uzasadnia bliżej ten cel.. P o z n a ń 1959. że Chrystus Zmartwychwstały zesłał Ducha Św. czyli konieczną pomoc Bożą do zbawienia udzieloną przez 7 Sakramentów św. Dogmat o odkupieniu mówi. wysłużona przez Chrystusa i udzielana przez Ducha Św. Teologia posoborowa stara się przybliżyć ludziom współczesnym głębsze rozumienie prawd wiary. 25 Por. który jestem" . oparte na tych dogmatach wychowanie chrześcijańskie-ma charakter teo. . 23 24 Dogmat o stworzeniu głosi. Ks. 420-423. J.) jest współdziałanie człowieka z łaską nad urobieniem doskonałego chrześcijanina jako człowieka nadprzyrodzonego naśladującego Chrystusa i żyjącego Jego mocą sakramentalną 26 .Wj 3. Prawdy objawione przez Chrystusa i przekazane przez Kolegium apostołów Kościołowi jako wybranemu Ludowi Bożemu zostały ujęte w symbol apostolski Credo („Wierzę" 23 ). przez Boga Ojca świat stworzył.Chrysto.Osią centralną jest tu łaska Boża. regulująca stosunek osobowy człowieka do Boga na podstawie wiary jako rozumnego posłuszeństwa prawdom ogłoszonym przez Boga (teizm).. toteż pozostałe dogmaty eschatologiczne o rzeczach ostatecznych: o sądzie za dobre lub złe życie. ale odchodząc od sformułowań scholastycznych nie może naruszyć zespołu prawd Credo. dlatego też musi być poznane na początku. a przez Ducha Świętego świat uświęca. przebłagał gniew Boży i pojednał człowieka z Bogiem. 66 n. Le Catholicisme. Wiara zaś jest ufnością i wiernością Bogu objawionemu jako dobrowolna odpowiedź człowieka na nadprzyrodzone wezwanie Boże. którą ma nowa teologia bez uszczerbku ująć. ses Pedagogues.. a przez teologię usystematyzowane w postaci dogmatów wiary. Jednakże pierwszy człowiek zgrzeszył nie usłuchawszy nakazu Bożego. odpowiadających potrzebom rozwojowym człowieka. pionowej. przez Jego Syna Chrystusa świat zbawił. Człowiek stworzony na „obraz i podobieństwo" Boże został obdarzony duszą.

Gilsona. która dąży nie tylko do wydania na świat potomstwa.jako pełnia natury przysługującej danej rzeczy . Wyrazem zastosowania zasad filozofii Akwinaty jest opracowywanie. p. natomiast porządek istnieniowy. materii obdarzonej czuciem zmysłowym u zwierząt. S. 416-448. Dualizm. do którego urzeczywistnienia rzecz zdąża. głoszący ewolucję kosmiczną (kosmogeneza) przez powstanie życia (biogeneza) i pojawienie się świadomości refleksyjnej człowieka (noogeneza). B e d n a r s k i OP. B o c h e ń s k i OP. Tomasz z Akwinu pierwszy określił proces wychowania jako dzieło natury. ale odkupioną przez Chrystusa. ABC tomizmu. czyli esencjalny stanowi . który ujmuje rzeczywistość jako istnienie lub teilhardyzm.ideał. a konieczna współpraca z łaską uświęca i udoskonala człowieka jako istotę upadłą. aż do całkowitego rozwoju jego natury. W tym gradualizmie tkwi podstawa celowej ewolucji stwórczej jak to ujmuje teilhardyzm. czystej możności bycia do aktu. Metafizyka. Współcześnie szczególne znaczenie mają właśnie zasady filozofii św. „Zeszyty Naukowe KUL" nr 3 s. której podstawowe założenia już są nam znane. czyli duszy jakiegoś rodzaju kształtującej materię. Suppl. filozofii egzystencjalizmu. materii ożywionej duszą rozumną człowieka aż do królestwa duchów. s.tworzywo. stworzonych przez czysto duchowy Byt sam w sobie istniejący. 43. W zastosowaniu do wychowania tezy filozofii tomistycznej ujmują je dynamicznie jako proces rozwojowy coraz pełniejszego stawania się człowiekiem. zmierzającą do „punktu Omega". który jest „ruchem nieporuszonym" i Stwórcą wszechrzeczy z niczego 28 . że rzeczywistość nie jest czymś statycznym i gotowym. czyli odkrywania cech istotnych dla tworzenia pojęć. Th. Problem dynamicznego rozwoju i postępu w związku z historią zbawienia więc musi być włączony do filozoficznej syntezy w światopoglądzie chrześcijańskim współczesności. 35. zachodzące w wychowaniu człowieka. Każda forma kształtuje sobie w krótszym lub dłuższym procesie przyporządkowaną materię. III q 41. Podstawą tego stosunku istnienia (egzystencji) do istoty rzeczy (esencji) w tomizmie jest teza. przez które rzecz w procesie rozwojowym przechodzi aż do osiągnięcia pełni swej natury jako celu (entelechia). głoszącego. jak też czynnej formy substancjalnej. F. A. ponieważ każdy byt stworzony przechodzi od swojej potencji. Ponieważ jest wielość form. Uniwersalizm Tomaszowy dąży do stworzenia jednolitej syntezy prawd o rzeczywistości. por. który to stan jest stanem cnoty 2 9 . b) Rozumowe wyjaśnienie celów religijnych wychowania chrześcijańskiego oraz procesu rozwoju człowieka pochodzą z filozofii wieczystej {philosophia perennis) arystotelesowsko-tomistycznej. tj. tomizmu egzystencjalnego. „ Z n a k " 1950 nr 23. czyli swojej realizacji. łaska więc Chrystusa leczy zranioną naturę człowieka. tj. 86-93. I. przy czym porządek istotowy. o czym należy jeszcze dopowiedzieć w odpowiednim tematycznie miejscu. niezależnie od ich pochodzenia. w którym dostrzega się realną różnicę w bytach przygodnych między 27 ich istotą i istnieniem . czyli egzystencjalny tworzy stan rzeczywistego istnienia. Tomasza z Akwinu o młodzieży i jej wychowaniu. Teilharda de Chardin (1881-1955) jezuity francuskiego. że każdy byt pochodny. cyt. Poznań 1966 s. ustopniowanych hierarchicznie (gradualizm) w odręb27 ne królestwa. począwszy od królestwa materii nieożywionej minerałów. Pius XI. . np. Uwagi św.realistyczna teoria poznania i możliwości u człowieka obiektywnego i prawdziwego poznawania całego świata na drodze wrażeń zmysłowych i abstrakcji umysłowej. która jest czystą możnością. toteż cała rzeczywistość tworzy pluralizm bytów.odróżnienie w rzeczywistości dwu porządków: istoty rzeczy i ich istnienia. Obecnie musi więc uwzględnić dorobek. podkreślający istnienie tak pierwiastka biernej materii. zależny składa się z organicznie powiązanej materii z formą. Encyklika. prowadzi do poglądu hilemorfizmu (gr. Stąd św. hile .kształt). a 1. dz. Z założeń filozoficznych tomizmu najważniejsze dla wychowania w systemie chrześcijańskim są: 1° . Filozofia wieczysta jest więc otwarta na wszelkie prawdziwe stwierdzenia i nie może kostnieć w zamkniętym kręgu terminologii. a nie całość jego poglądów. Boga-Absolutu. materii ożywionej roślin. którym jest Chrystus.. K r ą p i e c OP. Tomasza z Akwinu (1225-1274).złego. zapoczątkowane przez E. 29 28 M. morfe . co pozwala rozumieć głębiej procesy rozwojowe. czystych inteligencji zależnie od coraz wyższego stopnia dusz. pogląd P. co wyjaśnia proces nauczania konieczny dła rozwijania rozumu człowieka oraz 2° . stanowi bowiem podstawę do odrodzenia wewnętrznego (mełanoia). W tym procesie rozwoju cielesnego i postępu Por. wyznaczający przez swoje Wcielenie kierunek historii. lecz jest dynamiczna w procesie stawania się. lecz także do jego rozwoju i postępu aż do stanu doskonałego człowieczeństwa.

wynikający z założeń teologicznych i filozoficznych. moralność (etyka) czy przynależność do wspólnoty Kościoła (eklezjologia).22-24). rozum. To właśnie Chrystus Pan objawił najgłębsze prawdy o Bogu jako Jego Syn. świętych ludzi dopomaga w naśladowaniu Chrystusa i Boga. moralnemu. J.Chrystus" (Mt 23. Razem działanie wymienionych przyczyn stanowi metodologię chrześcijańską naukowego badania procesu rozwoju wychowanka od strony filozoficznej bytu człowieka. J u n g m a n n.przyczyna wzorcza. D a j c z a k . których rozwiązanie wyczerpują: a) ideał nowego człowieka.duchowego współdziała ze sobą 5 przyczyn: 1° . J u n g m a n n .10). natomiast nie może być pojmowany jako panchrystyzm występujący w protestantyzmie. II p. Panie. co obecnie nazywane jest Chrystocentryzmem i stano30 wi punkt przebudowy nie tylko w katechetyce . jeśli się ktoś nie narodzi z wody i z Ducha. Katechetik. który pomija pośrednictwo zbawcze Chrystusa i zamyka się 31 w Nim jako celu . Christus als Mittelpunkt religibser Erziehung. „Trzeba wam się powtórnie narodzić" (J 3. rozwinęła się w tomizmie etyka normatywna. .przyczyna formalna.21). powtórnego narodzenia przez chrzest i działania Ducha Świętego. A. 30 J. Jak widzimy. wyznawanych przez społeczeństwo wiernych. 3° . Chrzest więc zapoczątkowuje pod wpływem współdziałania człowieka z łaską Chrystusową proces wychowawczy odrodzenia się wewnętrznego począwszy od zmiany sposobu myślenia i przemiany stylu życia na nowy. gdy rzekł do Nikodema „Zaprawdę. II rozdz. b) określenie jego osoby. meta . jako nauka filozoficzna o moralnym postępowaniu człowieka. nadająca treść wychowawczą rozwojowi fizycznemu. Wien 1955 s. Chrystocentryzm więc oznacza drogę chrześcijanina przez Chrystusa za pośrednictwem Jego Matki i świętych do Boga. 196-198. wejdzie do królestwa niebieskiego. którzy zostaliście ochrzczeni w Chrystusie. który jest w niebie" (Mt 7. że tym nowym człowiekiem jest Chrystus: „Bo wy wszyscy. On dał wzniosłą naukę moralną i zostawił przykłady stosunku do godności człowieka oraz do potrzeb ludzkich. gdy pisał „Trzeba porzucić dawnego człowieka.prze-/miana/. 30. umysłowemu. z którego wynikają moralizm. J.przyczyna celowa wytyczająca kierunek rozwoju. noos .poznanie). który ulega zepsuciu na skutek żądz polegających na fałszu. jak wierzenia (dogmat). duchowemu. a w innym liście wyjaśniał. która przez stawianie przykładów dobrych i wzorów doskonałych. 2). że każdy współczesny system wychowania stoi przed takimi samymi problemami wychowawczymi epoki. społecznemu. Freiburg 1939. co św. aby mógł dokładnie wyjaśnić. iż „jeden jest tylko wasz Mistrz . teolos 31 2. a) Urobienie doskonałego chrześcijanina naśladującego Chrystusa wymaga nastawienia całej swej orientacji w działaniu wychowawczym ku Chrystusowi. Wszystkie te idee kierownicze występują w wychowaniu katolickim w postaci Chrystocentryzmu. na czym wychowanie chrześcijańskie polega.27). neosis . c) moralności i d) ludzkości. 4° . jest dość złożony.6). ks. który żąda dobrych owoców życia i dobrych uczynków zasługujących na zbawienie „Nie każdy. lecz ten. Zasady takie w postaci kierowniczych idei opracowuje odrębny dział ideologii jako nauki o ideach.myśl. model konstruujący wychowanie chrześcijańskie. ale we wszystkich elementach składowych religii chrześcijańskiej. On też wezwał wszystkich do odrodzenia wewnętrznego. kto spełnia wolę mojego Ojca. nie może wejść do Królestwa Bożego". który też rzekł o sobie „Ja jestem Droga i Prawda i Życie" (J 14. A. nie może ujrzeć Królestwa Bożego" i wyjaśnił „Zaprawdę. przyoblekliście się w Chrystusa" (Gal 3. Katechetyka. 117 przyp. b) Druga idea kierownicza moralizmu chrześcijańskiego w wychowaniu wynika z nauki Chrystusa. zaprawdę mówię Tobie. Chrystocentryzm w wychowaniu opiera się na stwierdzeniu w Ewangelii. Etyka ta ma charakter teleologiczny (gr.przyczyna sprawcza powodująca przez działanie wychowawców stawanie się rozwoju wychowanka oraz 5° . Jednakże w praktycznym działaniu to skomplikowanie wychowania wymaga określenia zasad wychowawczych. które by naprowadziły na skuteczną drogę realizacji celu wychowania. Paweł nazwał metanoią (gr. duch. a odnawiać się duchem w waszym umyśle i przyoblec człowieka nowego" (Ef 4. czyli podłoże cielesnoduchowe zmian samego wychowania. jeśli się ktoś nie narodzi powtórnie. zaprawdę powiadam ci. Warszawa 1956 s. Ideologia współczesnego wychowania chrześcijańskiego Pamiętamy (cz.3-7). praktyki kultowe (liturgia). 2° . który mi mówi: Panie.przyczyna materialna. personalizm i humanizm chrześcijański. Na podstawie teologii moralnej zaczerpniętej z Pisma św. wypływający z istoty natury ludzkiej.

Piotr Semeneńko. a to: roztropności (usprawnienie rozumu praktycznego.. Definicja ta podkreślała. chociaż liczy się z dobrą intencją. kiedy Kościół był w defensywie i cofał się z życia do zakrystii. Etyka więc katolicka.26). że osoba jest tym. czyli z natury istoty rozumnej i wolnej. . Osoba ludzka -jej natura i zadania. nadziei i miłości.cel).. Osoba człowieka jest poza naturą ludzką. Grundlage und Ausbildung des Charakters nach dem hl. co mamy. a na swej duszy szkodę poniósł? Albo co da człowiek w zamian za swoją duszę?" (Mt 16. b) dobrowolny a nie przymuszony oraz c) zgodny z prawem moralnym jako prawem naturalnym. jak w wieku XIX. rozsądku). który jest subiektywnym kryterium moralnym według określenia św. Współczesny moralizm katolicki nie ogranicza się. a mianowicie jest trwaniem rozumnej natury 3 3 . opiera się na religii i na prawie natury wspólnym wszystkim ludziom i dostępnym w ich głosie sumienia. ponieważ etykę indywidualną uzupełnia nastawieniem społecznym. w którym istotne są rozwijające się na gruncie natury ludzkiej cnoty teologiczne. na człowieka. czyli główne. Określenie to przyjął św. założyciel zakonu polskich Zmartwychwstańców. czyli głosi. kaleki czy upośledzonego ze względu na cenę duszy ludzkiej. choćby wszystek świat pozyskał.23). Wymaga od wiernych ciągłego doskonalenia się moralnego przez usprawnianie władz duchowych rozumu i woli oraz władz zmysłowych pożądania i popędliwości do łatwego i przyjemnego spełniania uczynków moralnie dobrych. gdy czyn ma być spełniony wtedy. przeciwnie dziś ma charakter pozytywny i maksymalistyczny. jedynie do minimalnego programu walki z grzechem w konfesjonale lub na ambonie. Ś w i e ż a w s k i . szczególnie moralnie ważnym. c) Trzecia idea kierownicza personalizmu jako podstawa moralności i wychowania chrześcijańskiego wywodzi się także z Ewangelii i opiera się na przykładach stosunku Chrystusa do osoby człowieka. że istnieje cel ostateczny życia ludzkiego. Freiburg 1920. W dobie posoborowej moralizm chrześcijański staje się jeszcze bardziej aktywny jako zastosowanie Chrystocentryzmu. Personalizm ten polega na podkreślaniu wielkiej godności i wartości każdego człowieka jako osoby. niepowtarzalne człowiekowi. ale realizują się w dążeniu woli do dobra pod wskazaniami i kierownictwem rozumu. Pierwszy o. która przewyższa wszelkie skarby: „Bo cóż za korzyść odniesie człowiek. Dopiero w XIX wieku pogłębiono naukę o osobie ludzkiej. Boecjusz w VI wieku po Chr. Pawła: „Wszystko bowiem. wymaga od wiernych udziału w budowaniu dobra wspólnego razem z innymi w społeczności i wyraża się w apostolacie świeckich przez przekształcanie świata na bardziej ludzki. jednakże jest realistyczna i wymaga moralnie dobrych czynów. Th. gdy nikt tego nie widzi i nie dowie się o sprawcy. 1.Znak" 1950 nr 26. ale i kobiety. 3 2 pierwszy przeniósł pojęcie osoby z Osób Boskich Trójcy Św. że człowiek jest złożonością (compositum) duszy i ciała.S. Świadome i dobrowolne więc naruszenie prawa Bożego. 29. zawierającego w sobie „obraz i podobieństwo Boże" i określił osobę jako „indywidualną substancję rozumną" (persona est rationalis naturae individua substantia). ciało daje cechy indywidualne. odwrócenie się od Boga. sam człowiek w 32 Przyjaciel Kassjodora ministra Teodoryka Wielkiego opisany na tle swej epoki przez H. umiarkowania (dotyczącego władzy pożądawczej) oraz męstwa (w zakresie władzy popędliwej. Thomas von Aąuin. którym jest Dobro Nieskończone. czym jesteśmy. Takie usprawnienie duchowe władz człowieka pod kierunkiem rozumu tworzy 4 cnoty kardynalne. czyli wlane: wiary. Czyn moralnie dobry musi być więc: a) rozumny i świadomy. Tomasz z Akwinu i włączył do swej syntezy filozoficznej podkreślając. Celowi temu podporządkowane są cele doczesne życia i kultury. . Malewską w powieści pt. osoba jest tym. pisał: „Natura jest tym. Cele te człowiek osiąga świadomie i dobrowolnie. S. Współczesne wychowanie moralne w systemie chrześcijańskim kładzie nacisk na kształtowanie cnót i charakteru chrześcijanina w każdym wychowanku. które wynikają z całej natury człowieka. sprawiedliwości. co najdoskonalsze wśród wszystkich rzeczy stworzonych {persona significat id ąuod est perfectissimum in tota natura . zawartego w dekalogu. M a u s b a c h. Przemija postać świata. łamiącej przeszkody w wykonaniu dobrego czynu). nie tylko dorosłego mężczyzny. dziecka. to jego »ja«. ale istotę osoby ludzkiej stanowi substancjalna dusza z jej rozumnością. czyli bojowej. jest grzechem" (Rz 14. 33 J. Etyka katolicka jest z gruntu religijna. Na tej podstawie rozwinął się personalizm chrześcijański.3). istniejącym w człowieku w postaci głosu sumienia. inaczej prawości (usprawnienie woli). Zespół tych cnót kardynalnych tworzy naturalną podstawę charakteru chrześcijańskiego. określający człowieka jako osobę (persona). co się czyni niezgodnie z przekonaniem. stanowi grzech. a nie wyłącznie przy kształceniu duchowym powołania kapłańskiego czy zakonnego.

„Więź" 1963 nr 2 s.wcielenie się w organizm ludzki. człowiekowi pracy. z łac).caritas . wypowiadania poglądów. Chicago 1921. który przyszedł na ziemię dla dobra ludzi. albo też rozwinie się jako prawdziwa osobowość na drodze coraz pełniejszego poznania całego bytu oraz na drodze miłości poznanej prawdy. a szczególnie przez szerokie zaangażowanie się społeczne. T.napoić spragnionych . wypoczynek. Personalizm Maritaina i współczesna myśl katolicka. Ks. odzież. nie zginął.prawa w dziedzinie gospodarczej do odpowiedniej pracy zarobkowej. Głosił. „Więź" 1963 nr 3 s. Deklaracja praw dziecka (1959).Seneka).prawo do korzystania z wartości moralnych i kulturalnych (jak szacunek.. 35 J. 37 J a n XXIII.przyjąć do domu podróżujących . Podstawowe prawa osoby ludzkiej jako istoty obdarzonej rozumem i wolną wolą zbiera nauka Kościoła w 6-ciu grupach: 1° . Warszawa 1964.pouczać nieumiejętnych ..prawo do życia i środków na poziomie godnym człowieka (żywność. 3° . M r ó w c z y ń s k i . Religia objawiona jest więc dla dobra ludzi.powołanie duchowe do wyższych X7£.pocieszać strapionych . Ku zmartwychwstaniu.prawa obywatelskie do zrzeszania się. obejmującej wszystkich. opieka zdrowotna i ubezpieczenia społeczne). że osoba posiada trzy wymiary: w dół . mieszkanie. a najbardziej potrzebujących. T o r o n t o 1950 s. swobodna twórczość artystyczna). d) Idea humanizmu chrześcijańskiego. jest humanizmem miłości i ofiary ogólnoludzkiej. asceta i mistyk. Dlatego też miłość chrześcijańska .odniosła praktyczne zwycięstwo nad deklaracjami humanitarnymi starożytnej kultury {sacra res miser . gdyż „Szabat ustanowiony został dla człowieka. przede wszystkim twórca ruchu personalistycznego Emanuel Mounier (zm. Osoba ludzka w rozwoju według Maritaina ma dwie drogi przed sobą. toteż w społeczności osoba ma swoje prawa i obowiązki i nie może być traktowana jako środek do osiągnięcia nawet najwyższych celów. Personalizm chrześcijański przyniósł więc owoce praktyczne. Maritaina 3 6 . w górę . B. Podobnie antyindywidualistyczny. 9-13. jak Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (1948). s. Piotr Semeneńko jako filozof.modlić się za żywych i umarłych) jak też co do ciała (nakarmić głodnych . ale miał życie wieczne" (J 3. miłości Boga i ludzi aż do mistycznego zjednoczenia z Bogiem w Trójcy Św. Jacąues Maritain w Polsce. 2° . 36 Z. która szuka samej siebie i wyraziła się w faszystowskiej idei wodzostwa 35 . Z u 1 i ń s k a. powinna przeto rozwijać się równocześnie we wszystkich trzech wymiarach. S m o l i k o w s k i . z prawami osoby ludzkiej. W wieku XX filozofię osoby rozwinęli praktycznie katolicy francuscy. Osoba ludzka więc w ujęciu tomistycznym Maritaina ma naturę rozumną i społeczną zarazem. 34 in terris (1963).chętnie darować urazy . wolność poszukiwania prawdy. może się stać albo wybitną indywidualnością jak Luter. Personalizm mounierowski a polski . Osoba u Mouniera przeciwstawia się tak indywidualności. do działalności gospodarczej wraz z posiadaniem na własność dóbr i środków ich wytwarzania oraz 6° . do migracji. 30-48.dobrze radzić wątpiącym . dobra opinia. dziecku i młodzieży. . Albowiem „Tak [..cierpliwie znosić krzywdy . także bezpośrednio pochodzi od Chrystusa. Stąd humanizm chrześcijański jest humanizmem Wcielenia i Krzyża. Pacem in terris (tł.] Bóg umiłował świat. nędznych i upośledzonych przez los. 1950). aby odkupić świat z grzechu.grzebać umarłych). kobiecie. ażeby każdy. Sformułowania te zostały wykorzystane przez ONZ w ogłoszonych dokumentach międzynarodowych.prawo do wolnego wyboru stanu i do swobody życia rodzinnego wraz z wychowaniem dzieci.przyodziać nagich . 5° .27). K a ł u ż a i W. udziału w życiu publicznym i do ochrony swych praw 3 7 .problemy pedagogiczne. że Syna swego Jednorodzonego dał.zaangażowanie się w aktualnej społeczności. T k a c z u k. ale wtedy niebezpiecznie zagraża innym ludziom. 4° . a w dalszej historii Kościoła wyraziła się dziełami charytatywnymi nawet specjalnych zgromadzeń zakonnych dla realizacji siedmiu uczynków miłosiernych co do duszy (upominać grzeszących .odwiedzać chorych . 38-56. Osoba jest więc jednością i obecnością jej w nas. jak i pojęciu osobowości. Najbardziej rozwiniętą naukę o prawach osoby ludzkiej podał papież Jan XXIII w swych encyklikach społecznych: Mater et Magistra (1961) oraz Pacem Ks.katolicyzm otwarty". Kraków 1963 s.cx-y oraz wymiary wszerz . kto w niego wierzy.pocieszać więźniów . a nie człowiek dla szabatu" (Mk 2. a równocześnie wspólnotowy charakter nosi personalizm słynnego filozofa francuskiego J.prawo do oddawania czci Bogu prywatnie i publicznie zgodnie z wymaganiami prawego sumienia. ściśle związana z moralizmem i personalizmem. dobra i piękna.16). Maritain w związku z tym opracował prawa należne osobie ludzkiej.sobie" 3 4 . 193. Z a b ł o c k i.

jak też zła fizycznego (choroby.15). dlatego też dąży do stworzenia wszelkiego dobra i wybawienia ludzi od każdego zła tak duchowego (grzechu). szacunek dla człowieka oraz apostolską aktywność wraz z czynnym miłosierdziem i współczuciem dla ludzkich potrzeb.. walka z wypadkami drogowymi. że wychowanie jest dziełem społecznym. miłość dobra w powiązaniu ze wstrętem do zła. by razem przepajać wszystkie dokumenty soborowe. Równocześnie humanizm chrześcijański dostosowuje się do aktualnych potrzeb epoki. Wyrazem wymownym humanizmu była stała opieka Kościoła nad szpitalami. gdyż jest podporządkowane celowi ostatecznemu życia ludzkiego. Wspaniałym dokumentem humanizmu chrześcijańskiego jest Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes. Prawo rodziców do stanowienia o dziecku trwa do czasu osiągnięcia samodzielności życiowej i społecznej dzieci i nie może być despotyczne. następnie wzrasta i znajduje swe miejsce w społeczeństwie. prowadzenia wychowania patriotycznego. zleconej przez 3. z alkoholizmem. małżeństwa i rodziny oraz kultury. W związku z tymi faktami potrzebne są koniecznie trzy społeczności w wychowaniu. Człowiek rodzi się najpierw w rodzinie. dlatego też polega na obowiązku pomocy rodzicom wielodzietnym. ani prawami wychowawczymi rodziny i Kościoła. ale potrzebna jest jeszcze organizacja działania wychowawczego.Program humanizmu chrześcijańskiego stanowi realizację hasła św. walka z rakiem i chorobami społecznymi. ideologia zapewnia właś- . Kościół bowiem ma prawa nadprzyrodzone do wychowywania swych wiernych z dwu tytułów: 1° . opuszczenia itd.). które nie pochodzą z ustanowienia społecznego.. wojskowego i prawo do własnej polityki kulturalno-oświatowej. przygotowania religijnego i moralnego. mające na celu odnowę chrześcijaństwa i lepsze przystosowanie duszpasterskie do warunków współczesnego świata. Tymi społecznościami są rodzina. czyli doktryna wychowawcza Kościoła. prawo to jest wcześniejsze od prawa państwa. Państwo natomiast posiada prawa wychowawcze wobec swych obywateli z tytułu dobra wspólnego. państwo i Kościół jako odrębne władze wychowawcze. umysłowym i duchowym. W całości biorąc. Równocześnie widzimy. jak humanizm chrześcijański wypływa z Chrystocentryzmu i ściśle wiąże się z moralizmem i personalizmem. tak to Pius XII w swoich pouczeniach obejmował wszystkie potrzeby i bolączki człowieka upośledzonego. obowiązane do realizacji całej koncepcji. nędzy. Humanizm chrześcijański współcześnie jest społeczną realizacją dobra i zaspokajania wszelkich potrzeb ludzkich z miłości Boga i bliźniego. która określa instytucje. nie tylko problemów naruszenia godności człowieka. sierocińcami i różnymi zakładami charytatywnymi. Wychowanie takie przeobraża naturalnie egoistycznego człowieka i rozwija najlepsze strony jego istoty wewnętrznej. byle nie sprzecznych z prawem naturalnym. ale także problemów życia gospodarczego. lecz także rozwijania fizycznego. wspólnoty ludzkiej. Równocześnie państwo ma prawo wymagać od obywateli określonego stopnia kultury i poziomu wykształcenia przez obowiązkowość szkoły ogólnokształcącej i zawodowej. szkołami.. które powinno rodzinie pomóc w jej zadaniach.. Pawła: „Żyjąc prawdziwie w miłości" (Ef 4. przez które każdy wychowanek przechodzi. ale nie może jej zastępować. poradnictwo psychologiczne itp. pokoju i współpracy międzynarodowej. zorganizowanym jako państwo. a nie jednostki. słusznie nazywana jego kartą konstytucyjną. aby móc rozwinąć się wszechstronnie pod względem fizycznym. Obowiązki rodziców w związku z daniem życia dziecku dotyczą nie tylko pielęgnacji. wspólnoty politycznej. Ukonkretnienie tych prac przynosi list apostolski Pawła VI Octogesima adveniens. bezbolesne porody.misji nauczycielskiej. odpowiedniego wykształcenia umysłowego. Zajmuje się tą stroną organizacyjną specjalna nauka. która włącza Kościół do pracy nad rozwiązaniem palących problemów współczesności. jeśli rodzice żyją i mogą odpowiedzialnie sprawować opiekę nad dziećmi. Prawo to ma charakter społeczny. do zastąpienia rodziny w razie potrzeby. ideologia wychowania chrześcijańskiego wprowadza w kształtowaniu i rozwijaniu ludzi ducha Chrystusowego. której podstawy nakreśliła encyklika Piusa XI o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży. ciwą dla tego celu orientację i skuteczność wychowania. walka z hałasem wielkich miast. a do życia nadnaturalnego rodzi się przez chrzest w Kościele. Zwraca ona uwagę na to. prawu naturalnemu i boskiemu. jak np. Rodzina ma prawo naturalne do wychowania dzieci. Doktryna wychowawcza kościoła Założenia światopoglądowe i filozoficzne konstruują zaledwie model teoretyczny wychowania chrześcijanina. •. obywatelskiego.

. spsychologizował je. które zalecały adorowanie Eucharystii z daleka bez komunikowania) przez ułatwienie spowiedzi i Komunii św. pijarzy św. państwa. 5). Szkoła katolicka zaś prowadzona pod kierownictwem Kościoła także ma cele kulturalne i dąży do prawdziwie ludzkiej formacji młodzieży ochrzczonej. czyli macierzyństwo duchowe. przez rozwijanie jej aktywności. wyrasta z wielowiekowego doświadczenia i mądrości.został rozszerzony i rozbudowany. co dziś stało się powszechną plagą na całym świecie (chuligani. To apostolskie zadanie szkoły katolickiej wypływa z rozróżnienia przez Deklarację 1° . samodzielności i zespołowego życia.19) oraz 2° . nauczyciele i różnego rodzaju organizacje społeczne (n. stała się pewnym centrum. dostarczających siły do wytrwania w dobrym. do czego jedynie Kościół posiada nadprzyrodzone środki. 8). przez kształcenie zawodowe lub ogólne dostosowane do zainteresowań młodzieży. Obowiązek nauczania daje Kościołowi prawo zakładania szkół i uniwersytetów katolickich wraz z koniecznością oceny wszelkiej nauki ludzkiej co do zgodności jej z prawdami wiary. czyli jego nauczanie jest nieomylne w zakresie prawd objawionych oraz praw moralności. 1) oraz 2° . Obecnie wychowanie chrześcijańskie. Jana De la Salle (XVII w. w wyniku obrad i uchwał II Soboru Watykańskiego (od 1965 r. czyli system zapobiegania złu przez szereg środków naturalnych. jak asystencję.Chrystusa w słowach: „Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody udzielając im chrztu w imię Ojca i Syna. którą ponadto w atmosferze ewangelicznego ducha wolności i miłości uczy skutecznego pomnażania dobra ogólnego i przygotowuje do apostolskiej służby w rozszerzaniu Królestwa Bożego (n. jak jezuici św. gdyż „Kto uwierzy i przyjmie chrzest. W związku z tym model trzech instytucji wychowania chrześcijańskiego . a nawet przyczynia się do samowoli. przy dobrej woli wszystkich władz harmonia współdziałania może być osiągnięta. kultury i tradycji ojczystych (n. rozproszone po całej kuli ziemskiej. łaski w sakramentach św. czyli stałe przebywanie i współżycie z wychowankami. dlatego też dla dobra wychowywanych ludzi powinny one współpracować harmonijnie ze sobą. jej cywilizacji technicznej i kultury masowej.misji zbawiania dusz. Zbawienie zaś dusz przez Kościół. Jan Bosko stworzył więc przez wniknięcie w mądrość wychowawczą Kościoła oryginalny system prewencyjny wychowania. Ignacego Loyoli (XVI w. wycieczek. szkole i w Kościele i do wykolejenia młodzieży. w czym na wiele lat wyprzedził znacznie późniejszych nowatorów i twórców tzw. Jana Bosko (XIX w..). będzie potępiony" (Mk 16.16). różnicą płci. wychowania moralnego. zawodowego i społecznego. w soborowej Deklaracji o wychowaniu chrześcijańskim Gravissimum educationis (1965) uzyskała miejsce centralne. zabawy. śpiewu.). przedwczesnej emancypacji spod autorytetu wychowawców w domu.) czy salezjanie św. a kto nie uwierzy.rodziny. Magisterium Kościoła.prawa powszechnego wszystkich ludzi obdarzonych godnością osoby do prawdziwego wychowania jako pełnego rozwijania osobowości zgodnie z ich cechami indywidualnymi. w którego wysiłkach biorą udział rodziny. które kształtowały się w szeregu koncepcji wychowawczych do dziś żywotnych w Kościele. Józefa Kalasantego (XVII w. i Ducha Świętego. średniego czy wyższego. przez organizację ich pracy i wypoczynku. Uzupełnia go przede wszystkim szkoła. czyli macierzyństwa duchowego.prawa ochrzczonych jako „nowego stworzenia dzięki odrodzeniu z wody i z Ducha Święte- .) dostosowuje się do problemów współczesności. państwo i Kościół ma według encykliki Piusa XI swój własny teren działania i obowiązków. bracia szkół chrześcijańskich św. Jana Bosko unowocześnił wychowanie chrześcijańskie. W ten sposób społeczeństwo obywatelskie przez swoje organizacje bierze udział w modelu instytucji wychowawczych. Św. Ponieważ nie ma obiektywnych sprzeczności między nimi. nowego wychowania. a prowadzonych przez znane zakony wychowujące. która niezależnie od stopnia podstawowego.. żądająca harmonijnej współpracy wszystkich instytucji zainteresowanych wychowaniem ludzi. kulturalnego.). by Ewangelia była znana na całym świecie. Powołaniem nauczycielstwa i szkoły jest pomaganie rodzicom i zastępowanie społeczności w wypełnianiu ich obowiązków przez podejmowanie zadań wychowawczych: kształcenia umysłowego młodzieży.. gdyż prowadzi to do dezorientacji wychowanków. dostosowując do psychiki dziecka i jej potrzeb radości. będzie zbawiony. Każda z omówionych władz wychowawczych: rodzina. Doktryna wychowawcza Kościoła. ruchu. Szczególnie genialny pedagog św. uczcie je zachowywać wszystko. rozciąga się na całą ludzkość i nadaje Mu prawo misyjnego działania i rozkrzewiania wiary Chrystusowej tak. którą Kościół katolicki obejmuje w jej pełni. Kościoła . a przede wszystkim przez kierowanie jej samowychowaniem przy pomocy łaski sakramentalnej na co dzień (wbrew panującym tendencjom jansenistycznym. co wam przekazałem" (A/7 28. Nie powinno więc być kolizji i walki pomiędzy nimi. hippiesi).

). Dusza ludzka według Herbarta składa się z atomów psychicznych wyobrażeń. Torino 1967. Dlatego też szkoła XIX wieku stała się szkołą książkową. 2). Zdarzali się nauczyciele sadyści. w którym zdobędą świadomość wiary. wyrazem czego były słynne „psie figle" uczniów43. K i p 1 i n g. nauczą się chwalić Boga liturgicznie. J a x a . liniałem i ręką. F . Elementy pedagogiczne teorii seminarium duchownego jako instytucji wychowawczej. W klasie wszystko było urządzone do słuchania. I rozdz. które przyciągają się i kojarzą. Berlin-Schónenberg 1912. jak np. masy apercepcyjne tych wyobrażeń zdolne do przyswajania (apercepcji) sobie nowych wiadomości. B e d n a r s k i O P . ponieważ jedynym ich zadaniem było słuchać. kojarzeniu (asocjacji) powstają w psychice tzw. „Zeszyty Naukowe KUL" 1968 z. rózgą. a nawet w uniwersytetach katolickich41R o z d z i a ł IV SYSTEM WYCHOWANIA LIBERALNEGO 1. Rola rodziny w wychowaniu młodzieży. „Colloąuium Salutis" 1970 s. // decreto sulla formazione sacerdotale. kretynów. Geneza i rozwój systemu Znacznie młodszy od chrześcijańskiego system liberalny wychowania rodzi się na przełomie XIX i XX stulecia. pomagać w chrześcijańskim kształtowaniu świata przez przyczynianie się do dobra całej społeczności (n. L'Educazione dei giovani alla luce del Concilio Yaticano II. opisywanej potem w pamiętnikach. surowość nauczycieli-dziwaków. W. 44 Encyklopedia Wychowania pod red. Łempickiego. K u n o w s k i. 29-41. karcerem) lub wymyślano specjalne kary szkolne (jak przepisywanie setki razy sentencji umoralniających. przestarzałej szkole herbartowskiej XIX wieku (patrz cz. w domu A. „La D o c u m e n t a t i o n C a t o l i ą u e " 1969 n r 1550 s . wynikał z założeń atomistycznych herbartyzmu. ale także do wychowania chrześcijańskiego. Uczenie się na pamięć niezrozumiałych treści. G o m u 1 i c k i. L'Education chretienne dans la lumiere du Concile. nauka przed i po południu. Uciekano się do kar fizycznych (kijem. 17-32. t. III p. Dzięki temu 38 J. staną się ludźmi doskonałymi. Uczniowie w rzędach ciasnych ławek siedzieli sztywno. R. 211-241. bez ruchu. byli całkowicie unieruchomieni i bierni. kozą. niemiecki nauczyciel Haberle w swoim pamiętniku wyliczył. 42 . 18 200 policzków i wytargania za uszy oraz 8 082 kary klęczenia lub trzymania pręta w podniesionych rękach 4 4 . G r a n a t . Schulerjahre. nieliczenie się z zainteresowaniami uczniów. A . 40 S. Podstawę szkoły starej stanowiło wyłącznie nauczanie przez podawanie masy wiadomości do wykucia na pamięć. .go". prowadzącej często do samobójstw szkolnych. zwany także materializmem dydaktycznym. czyli licząc w bilansie kar szkolnych około 13 tysięcy dni nauki (po 250 rocznie) przeciętnie wypada 178 kar dziennie! Gdy tak surowo karano w szkole. O z d o w s k i. Taki program encyklopedyzmu. Uniwersytet katolicki w świetle uchwal Soboru Watykańskiego II. a) Była to reakcja przeciwko dotychczasowej. Figle i psoty młodzieży szkolnej. który był celem nauczania. A n c e l . L. 43 Por. idiotów. Warszawa 1937. zaprawią się do moralnego życia. z założonymi w tył lub wyłożonymi przed sobą rękami. 9 7 6 . Erlebnisse und Urteile namhafter Zeitgenossen. klęczenie na grochu itp. atmosferę nudy i cichej walki z dokuczliwymi belframi 42 . lubujący się w zadawaniu kar. 39 Msgr A. St. Początkiem jego realizacji była reforma szkoły pod głośną nazwą „szkoły nowej" lub „nowego wychowania". 3/4 s. wreszcie apostolsko będą dawać świadectwo Chrystusowi. 41 Ks. „Zeszyty Naukowe K U L " 1969 z. 3 s. „Kwartalnik Psychologiczny" 1933. nieznajomość ich psychiki -wszystko to stwarzało atmosferę udręki. co nauczyciel mówi i trwale zapamiętać. ale osiągalnym tylko przez zapamiętywanie szkolnych wiadomości. sankcjami i karami. Roma 1970. Uczenie się więc polega na włączaniu nowych idei-wyobrażeń w system starych idei. rózgą.Posłuszeństwo stara szkoła starała się osiągnąć zaostrzającymi się ciągle nakazami. Stalky i S-ka. Wspomnienia niebieskiego mundurka. program nauczania i podręcznik lub erudycja nauczyciela były jej ośrodkiem. nie mówiąc już o pospolitych wyzwiskach od dardanelskich osłów. moc ćwiczeń. 3 s. w szkołach katolickich 39 . Te właśnie ukazane dwa zadania: pełne rozwijanie osobowości wychowanka jako człowieka i apostolskie dawanie świadectwa chrześcijańskiego w rodzinie 38 . G r a f . a więc jako dzieci Bożych nie tylko do pełnego rozwoju osoby ludzkiej.9 8 6 .B y k o w s k i . W. że w ciągu 51 lat i 7 miesięcy szkolnego żywota wymierzył 1 175 250 uderzeń kijem. w seminariach duchownych 40 . 409. 1). Całość połączonych ze sobą mas apercepcyjnych stanowiła treść charakteru moralnego. 1 115 800 uderzeń po głowie nawet przy pomocy Biblii i katechizmu.

twierdzący. lecz przeciwnie myślimy po to. Wyniki takiej szkoły były ze wszech miar opłakane. modelowania i lepienia dla ich rozwoju. gramatyka łacińska. wówczas to w umyśle pojawia się problem. a nie rozmyślająca. lecz subiektywnie jest twórcą prawdy przez swe skuteczne działanie. ile istotą działającą (homofaber . a nawet była prowadzona przez ojców buchalteria za 45 odrobione dodatkowo zadania i potrącanie z należności za złe stopnie . Ani lęk przed karą. wzruszył ziemię".przyjemność) nie pobudzają woli w sposób właściwy. do czego wychowawca w swej pomocy ma się przystosować. Jako istota działająca człowiek według pragmatyzmu nie poznaje umysłem prawdy o rzeczach istniejących poza nim obiektywnie. Warszawa 1957.człowiek rzemieślnik Bergsona). z niem. Ukształtował się z tego kierunek zwany „wychowaniem przez sztukę". 1935). 25-65. podobnie i przewrót Deweya polega na przemieszczeniu centrów nauczania w szkole. potem kino). opinia publiczna zaczęła potępiać szkoły. D e w e y . poczęto szukać drogi reformy. i na terenie Europy. spacer. hedone . F o e r s t e r . Wkuwanie na pamięć prowadziło do werbalizmu. alkoholizmie i seksualizmie46. Szkoła bowiem ma być dalszym ciągiem nabywania doświadczeń z własnego zainteresowania dziecka przez działanie. . metalu. szkła w warsztatach szkolnych uczynił on podstawą nauczania i wychowania. który nie tylko jest istotą myślącą (homo sapiens . że ani rygoryzm w szkole. ani hedonizm pedagogiczny w domu (gr. a rozwiązanie umysłowe problemu przez postawiene trafnej hipotezy 47 roboczej pomaga w usunięciu praktycznych trudności w działaniu . z ang. że nie żyjemy po to. a dziecko jako satelita musiało się dostosować do wymagań szkolnych. metryka). Pragmatyzm głosił. jest czynne i aktywnie się bawi. najłatwiej jest na małym dziecku. Nauka powinna opierać się na zainteresowaniu dziecka. nabyta zaś wiedza była nieprzydatna w życiu (np. w którym chodziło o swobodny rozwój osobowości dziecka jako przeciwwagę dla biernego nauczania innych przedmiotów szkolnych. N o w a k o w s k i . aby myśleć. c) Podobne tendencje reformatorskie pojawiły się pod koniec XIX w. W Hamburgu nauczyciele zwrócili uwagę na znaczenie samorzutnej twórczości dzieci w dziedzinie rysunku. Jak myślimy (tł. ukształtowanie cech sumienności. Przylądek Dobrej Nadziei. Zmienił on pogląd tradycyjny na człowieka. verbum .) s. Tak jak Kopernik „wstrzymał słońce.człowiek mądry).). Stanowisko Deweya wynikało z nowej filozofii amerykańskiej pragmatyzmu Jamesa (gr. ani pogoń za przyjemnostkami nie są dobrymi motywami uczenia się. 2.słowo) bez zrozumienia rzeczy. b) W r. wykazał. by lepiej żyć. hazardzie. ponieważ ono dopiero dopinguje wolę do największego nawet wysiłku. że człowiek to przede wszystkim istota działająca. działanie). pragma . Warszawa (brw. oszustwach.czyny. Kierunek ten rozwinął w „szkołę pracy" znany pedagog niemiecki Georg Kerschensteiner (zm. J. W latach 1896-1903 Dewey prowadził uniwersytecką Eksperymentalną Szkołę Ćwiczeń w Chicago. lecz przez samo działanie dziecka (learning by doing). które stale się porusza. Zamiast więc szkoły biernej i pamięciowej herbatyzmu powstała nowa szkoła oparta na aktywności i samodzielności dziecka. Nauka pracy ręcznej w zakresie robót praktycznych stała się w „szkole pracy" Kerschensteinera nowym przedmiotem nauczania po to. brak wreszcie kształcenia woli i charakteru powodował demoralizację młodzieży w rozpowszechnionym kłamstwie szkolnym. 1895 psycholog amerykański John Dewey (zm. Stąd też Dewey rozwinął pogląd instrumentalizmu. w której opracował nowy sposób nauczania nie przez podawanie wiadomości. dokład- 45 46 47 Por. W ten sposób coraz bardziej pogłębiał się rozdział między szkołą a życiem. Szkolą i charakter (tł. W trakcie pracy ręcznej równocześnie uczeń rozwijał swój charakter moralny przez wyrobienie w sobie szacunku dla pracy fizycznej. czyli znajomości jedynie słów (łac.). Pracę rzemieślniczą obróbki drewna. 1952) wystąpił z artykułem o wysiłku woli. by uczeń zużytkowywał nabyte umiejętności przy wykonywaniu modeli i pomocy poglądowych dla wszystkich innych przedmiotów nauki dla uzmysłowienia i ilustracji wiadomości. Udowodnić tezę. Dawniej ogniskiem centralnym był nauczyciel i program nauczania. objaśniane na drodze samodzielnego poszukiwania wiadomości pod kierunkiem nauczyciela. W. co jest użyteczne i skuteczne w działaniu. jak utrzymywali starożytni i chrześcijaństwo. że prawdziwe jest tylko to.natomiast zachęcano do nauki przyjemnostkami (łakocie. manipuluje przedmiotami i na skutek tego samodzielnie nabywa doświadczenia. Zmianę tę nazwał Dewey „kopernikańską rewolucją" w szkole. obecnie zaś centrum zawierało się w swobodnym rozwoju zainteresowań dziecka. F. że myślenie stanowi pomocnicze narzędzie działania i gdy działanie człowieka natrafia na trudności. Instrumentalizm głosi więc.

wiejskie szkoły internatowe w Anglii. Niemczech). Był to nowy kierunek pedagogiczny pajdocentryzmu. w postaci kolorowych obrazków pociętych na części. że uczeń zaczynał pracę od samodzielnego projektu. z których bawiące się dziecko miało złożyć całość lub też w postaci obrazkowych kart do gry. ażeby nie rozwijać fantazji dziecięcej i nie wypaczać zmyśleniami poglądów na rzeczywistość. Dotychczasowe freblówki („ogródki dziecięce" F. bajek i fantazji dziecka przedszkolnego było u Montessori programem zbyt pozytywistycznym i sztucznym. Pomysły nowatorskie „nowego wychowania" zaczęły się mnożyć (np. W swej egzaltowanej książce rozwinęła prawdziwy kult dziecka. wprowadziła niskie mebelki dostosowane do wzrostu i sił małych dzieci. zwany inaczej planem pracy laboratoryjnej. Zamiast tradycyjnych zabawek. lekcje. a nie jak dotąd skierowanej „na dziecko" celem jego urobienia do posłuszeństwa wobec autorytetu wychowawców. „dary natury" Fróbla) zastosowała tzw. rozwijały spostrzegawczość i uwagę. wytrwałości. a wprowadzić gabinety przedmiotowe. jak lalka i klocków w formie brył geometrycznych (tzw. a przez obserwację i doświadczenia przygotowywało się do przyszłej poważnej pracy i do nauki szkolnej czytania i pisania. Postanowiono na nim zorganizować towarzystwo dla przeprowadzenia reformy szkolnictwa. a przede wszystkim ćwiczyły inteligencję. miała uczyć wielką gromadę dzieci bez żadnej pomocy. zaopatrzyła w małe narzędzia pracy. ciężarki. 1907 w osiedlu robotniczym Turynu lekarka włoska dr Maria Montessori urządziła po raz pierwszy prawdziwy „Dom Dziecka" (Casa dei bambini). Fróbla od 1839) były ochronkami dla dzieci. . by znieść tradycyjne klasy szkolne. Niedługo też „wiek dziecka" ukazał dno niedoli. wprowadzając poprawki. umysłowo i moralnie głównie przez fantazyjne zabawy dzieci. Zabawy takie żywo zajmowały i interesowały dzieci. którą zamierzał wykonać. Dziecko w systemie hitlerowskim. którą ma samodzielnie wykonać przy pewnej pomocy ze strony nauczyciela. jak kolorowe włóczki. który wprowadził do zajęć gry wychowawcze. przygotowanych zawodowo do życia społecznego. cymbałki. Warszawa 1962. który był już całkowitym zaprzeczeniem szkoły tradycyjnej. materiał dydaktyczny. Zakazała natomiast bawienia się dzieci lalkami i opowiadania bajek. np. Z czasem doprowadziło to do wzmożenia objawów samowoli młodzieży tzw. czyli pedagogiki wychodzącej „od dziecka". a nawet prawo dobierania sobie rodziców. podział godzin. ale od tego czasu idea istotna samodzielności małego dziecka utrzymała się we współczesnym przedszkolu. S o s n o w s k i. Wojna przeszkodziła wyznaczo- 48 K.ności. Pod wpływem Deweya Kerschensteiner wprowadził do swego systemu ideę samodzielności w ten sposób. Nauczycielka amerykańska Helena Parkhurst w miasteczku Dalton (USA) stanęła przed trudnym zadaniem. dzwoneczki. W r. „Szkoła pracy" po klęsce I wojny światowej miała wychowywać Niemców na pożytecznych obywateli. jaką w faszyzmie cierpiały eksterminowane dzieci żydowskie i polskie 48 . pajdokracji. W ten sposób powstał głośny plan daltoński. np. że rugowanie naturalnej zabawy. dostaje zadanie miesięczne i zaopatrzone we wskazówki pracy. następnie samodzielnie realizował zatwierdzony projekt i wreszcie samodzielnie oceniał swoje wykonanie. pojawiła się nowa nauka o dziecku. dzwonki. czyli rządów i górowania dziecka nad dorosłymi. w których dziecko ma zgromadzone pomoce i lekturę. by dziecko ćwiczyło się w odróżnianiu odcieni barw. pracownie. Najliczniej pojawiły się reformy na polu wychowania przedszkolnego. 1900 pisarka szwedzka Ellen Key powitała nadchodzące XX stulecie pod hasłem „wieku dziecka". a potem zaliczyć przez zdanie sprawy z wykonania i egzamin z nabytych wiadomości. przyznając mu najskrajniejszą swobodę w rozwoju. planu i kosztorysu rzeczy. o jego rozwoju fizycznym i psychicznym (pedologia). wychowującymi je fizycznie. Podstawy organizacyjne i zasady systemu liberalnego Mnożące się strumyki reform i nowych pomysłów połączyły się w jeden nurt „nowego wychowania" na zjeździe pedagogów w Hadze w 1912 r. W związku z tym ruchem w r. 2. Zasada aktywizmu i samodzielności została wkrótce przeniesiona na teren szkoły średniej. Francji. toteż wpadła na pomysł. Okazało się wkrótce. by dzieci same mogły się obsługiwać i mogły pracować w ogródku przy hodowli kwiatów i królików. Inny system tego wychowania stworzył lekarz belgijski Owidiusz Decroly. siedmiobarwną piłkę jako ptaszkiem latającym oraz przez opowiadanie bajek. tonów czy ciężaru (program zaostrzenia zmysłów dziecka). do której dziecko w przedszkolu ma się przygotować.

Utworzono wówczas Międzynarodową Ligę Nowego Wychowania pod egidą Ligi Narodów w Genewie. dopóki Niemcy nie zostały przyjęte do Ligi Narodów. lecz pojmowano pod tym wydobywanie specjalnych sił duchowych. C h a t e l a i n .łączyć aktywność ręczną z pracą umysłową.zaprowadzenie samoopanowania i samorządu jako postaw karności. antropos . jak wskazuje nazwa. by 1° . Po drugiej wojnie powszechnej Liga Nowego Wychowania weszła w skład UNESCO jako jeden z członków. Liga Nowego Wychowania działała w duchu pacyfizmu i rozwijała się bez przeszkód do 1932 r. 10° . żądają bowiem. aby oswobodzić wewnętrzne siły dziecka. walcząc z chrześcijaństwem. 49 W ten sposób Międzynarodowa Liga Nowego Wychowania jako ekspozytura masonerii wprowadzała. 8° . przyjmujących za podstawę laickiej moralności i etyki naukę jogów hinduskich w opanowaniu ciała przez spotęgowaną ćwiczeniami świadomość jaźni i siłę woli 5 0 . Polska świeżo po odzyskaniu niepodległości stała się członkiem Ligi i początkowo miała pewne sukcesy propagandowe szczególnie w dziedzinie samorządu szkolnego. Istotą więc systemu liberalnego wychowania. dokąd przeniesiono Międzynarodowe Biuro Nowego Wychowania. 6° . objawianych w pracy ręcznej. 4° .człowiek) Rudolfa Steinera jako światopogląd towarzystw masońskich. raczej pedologiczny aniżeli teozoficzny. 2° .patrzeć właściwie na dziecko jako na istotę odrębną i bogatą (szacunek dla dziecięctwa). Program Międzynarodowy Ligi Nowego Wychowania wymagał. Międzynarodowa Liga Nowego Wychowania. Rein) byli za „impresją" 51 J. Działał w tym programie ezoteryczny mistycyzm propagowany przez teozofię (gr. uzasadniana teorią ekspresji i przeciwstawiana praktyce represyjnej starej szkoły. metoda kliniczna poznawania dziecka przedszkolnego J. hipnotyzerstwo. Les Principles de 1'Education Nouwlle. jak i psychicznych. 5 0 A t h a r v a n . Równocześnie zasady przybrały pod wpływem rozwijającej się nauki (psychologia funkcjonalna E. nie tylko przez wspólną naukę. Obowiązywało tu bezwzględne odrzucenie wszelkich kar tak fizycznych. 3° -pobudzać i rozwijać je. indywidualizmu i liberalizmu.uwzględniać głębsze zainteresowania dziecka. Określenie to nie było rozumiane tradycyjnie jako rozwijanie i ćwiczenie sił intelektualnych i moralnych dziecka. Teozofia a wychowanie. 7° . jak siła nadzwyczajna woli.rozwijać zdolności twórcze. . by dziecko samoopanowywało się moralnie przy pomocy jedynie samorządu szkolnego jako instytucji demokratycznej bez potrzeby poznawania zasad etycznych i uznawania autorytetu wychowawczego. 65-66. Całość więc była wyrazem mistycznego idealizmu. umysłowej. czyli wychowawczego zrównania płci. teos . organizując światowe zjazdy co dwa lata. wschodni mistyczny pogląd na świat jako podstawę reformy wychowania.zastąpienie współzawodnictwa między uczniami współpracą indywidualności na usługach zbiorowości. mediumizm i okultyzm.zastępować karność zewnętrzną wolnością wewnętrzną51.wymagał koniecznie koedukacji jako wspólnego nauczania i wychowania obu płci. 5° . 9° . sofia . 6° .indywidualizować według właściwej każdemu dziecku miary. 4° . Paris 1951. artystycznej i społecznej. 5° .mądrość) Heleny Bławatskiej i antropozofię (gr.poszanowanie indywidualności. A. O d e r f e l d ó w n a . o charakterze metapsychicznym.. Liga Nowego Wychowania poza twórcami systemów pedagogicznych obejmowała jako zasadniczych członków rządy państw. dopiero kryzys ekonomiczny kapitalizmu i faszyzacja Europy położyła kres jej żywotności i ekspansji.angażować je do pełnego życia. w Calais. 3° . by umożliwić im wzajemne wywieranie wpływów „niezmiernie pożądanych". które deklarowały wprowadzenie w swoim kraju reformy szkoły według określonego programu. by 1° . jasnowidzenie. telepatia. co pozwalało na odrzucenie wszelkiego z góry ustalonego programu i planu nauczania.celem wychowania było zachowanie i potęgowanie sił duchowych dziecka. ale także wychowanie prowadzące teraz do maskulinizacji dziewcząt i odwrotnie do feminizacji chłopców jako wpływów „niezmiernie pożądanych". Claparede'a. chodziło bowiem w pierwszym rzędzie o „oswobodzenie wewnętrznych sił dziecka" 4 9 . chociaż teoretycznie herbartyści (W. będące centralą na skalę światową. Z nowych założeń wypływał program sprzecznej z tradycją europejską koedukacji.stwarzać z klasy społeczność dziecięcą. Piageta i inne) nieco inny charakter. a nie nauczać.nauczania opartego na wrodzonych. który odbył się dopiero w 1921 r. Warszawa 1913.bóg. U podstaw zaś całości programu leżała utopijna wiara w spontaniczną wrodzoną popędowość zainteresowań twórczych wszystkich dzieci. organizacyjnemu zjazdowi. wciąż pozostaje ta sama swoboda dziecka. spontanicznych zainteresowaniach. Koedukcację uzupełniał postulat.nemu na 1914 r. „Ruch Pedagogiczny" 1926 nr 3 s. 2° -mobilizować aktywność dziecka.

1950. .rozwijanie dziecka od wewnątrz . Ażeby więc rozwinąć naturalną świętość dziecka. w XX w. Rousseau (1712-1778). niezależnej od władzy nauczającej Kościoła. Idea wolności. .a nie przystosowywanie dziecka do niego. człowiek według niego nie rodzi się ze skłonnościami do zła i nie potrzebuje nawrócenia do Boga.a nie przygotowywanie go do życia dorosłych w przyszłości. co wychodzi z rąk Stwórcy natury jest dobre. 1762 Rousseau wyszedł z założenia. że wszystko. .a nie formowanie go od zewnątrz.jako stopniowym wtłaczaniem wiadomości (łac. trzeba trzymać je zdała od cywilizacji. M.zaspakajanie potrzeb i zainteresowań dziecka dla obecnego życia . „Ku wolności wyswobodził nas Chrystus" ./ 8. Theories of Education. natomiast psuje się w rękach człowieka. Idea swobody rozwoju dziecka bez kierowania nim przez władzę wychowawczą była nawiązaniem do idei J. H. wolność ekonomiczna od wszelkich zasad moralno-społecznych (kapitalizm). Gansberg. gdy odczuje potrzebę korespondowania z rodzicami.a nie zmuszanie do metodycznego opanowania programu nauki.a nie przyswajanie podawanego mu materiału. zm. . np.Gal 5. a prawda was wyzwoli" . W y n n e. by po II wojnie światowej dojść ostatecznie do całkowitej wolności moralnej od wszelkich zasad ogólnoludzkiej etyki w głoszonej tzw. P. Padagogischer Impressionismus. Scharrelmann. którą trzeba bliżej wyjaśnić. wychowywać na łonie natury nieskażonej kulturą i w otoczeniu ludzi wiejskich. imprimere .rozwijanie własnego doświadczenia dziecka . gdy dziecko samo czymś się zainteresuje i będzie zapytywało. gdyż wychodzi z rąk Stworzyciela jako natura pełna szlachetności i ulega zepsuciu dopiero pod wpływem ludzi. 1940)52. jak się komu podoba.a nie narzucanie karności zewnętrznej 53 . pisząc: tajemnicę J.angażowanie się dziecka w czynnościach spontanicznych . przyniesiona w kulturze europejskiej przez chrześcijaństwo pierwotne („I poznacie prawdę. w XIX w. a więc w XVII wieku wolność nauki (Galileusz) i systemu filozoficznego (Kartezjusz) od związku światopoglądowego z prawdą religijną.1) została wyizolowana i oderwana od swej pełni duchowej. o zdrowej z natury moralności. Tak więc pomimo pewnej ewolucji widocznej w orientacji światopoglądowej od teozofii poprzez pedologię do teorii twórczej ekspresji. a zastosowana częściowo najpierw do wolności 52 53 religijnej. a zakończyło się zasadą podporządkowania religii władzy państwowej według hasła: cuius regio. J. jak sam to określa.a nie przekazywanie dotychczasowego dorobku kultury. jedynie cywilizacja wielkomiejska i kultura dworska deprawują go moralnie. 1925 na terenie Ameryki następująco: . czyli powieści o wychowaniu z r. wolność społeczno-polityczna obywatela od władzy pochodzącej od Boga (rewolucja francuska). pisania. wyraziło się w reformacji protestanckiej.dyscyplinowanie dzieci przez pozwalanie na działanie tego. Ideologia systemu liberalnego wychowania Stwierdziliśmy.tłoczyć. naciskać) i stali daleko od późniejszego impresjonizmu pedagogicznego zadowalającego się w swobodnej czynności ucznia wrażeniami i nastrojami jak w wychowaniu estetycznym (F. wreszcie wolność pedagogiczna oswobodziła dziecko od kontroli i autorytetu wychowawców. Rousseau więc przeciwstawia się dogmatowi grzechu pierworodnego. . zm. głoszącej wolność rozumienia Pisma św. Rousseau głosi więc hasła wychowania negatywnego. iż istotą systemu liberalnego jest zastosowanie idei wolności w dziedzinie nauczania i wychowania. Przy tym Emilowi należy zostawić swobodę ruchu i rozwoju. co przyniosło nędzę i wyzysk proletariatu. 3. New York 1963 s. etyce sytuacyjnej egzystencjalizmu Sartre'a. w XVIII w. . B e c k e r. by stać się pomocnikiem dopiero wtedy. by się dowiedzieć czegoś lub gdy zapragnie uczyć się. J. zasadą naczelną pozostaje idea wolności dziecka. w Emilu. W dalszych wiekach triumfalny pochód idei wolności negatywnej z programem uwalniania zawsze od czegoś obejmował coraz dalsze dziedziny życia. co w XVI w. a wychowawca Emila ma być tylko obserwatorem psychiki dziecka. eius religio oraz przymusem wyznaniowym poddanych. Przeciwieństwa te pomiędzy wolnością a autorytetem ujęto jako postęp wychowawczy w r. Człowiek z natury jest dobry i szlachetny. co im się podoba . jako realizacji „powrotu do natury".32. 30-31. A s c h a f f e n b u r g 1913. który pierwszy głosił konieczność samorzutnego rozwijania się dziecka. .umożliwienie spotanicznego wyrażania siebie .budzenie niezadowolenia z istniejącego porządku społecznego .

tzn. co nastąpiło dopiero pod koniec XIX w. trzeba bowiem dziecko uchronić od wypadku. Zygmunt Freud na podstawie obserwacji osób nerwowych doszedł do przekonania. odrzucił wprawdzie panseksualizm libido jako jedyne źródło psychiki. Lekarz austriacki. Tomaszowi z Akwinu . którzy zamiast krwawych bójek pomiędzy sobą znajdą upust energii w alpinizmie. iż popęd seksualny (libido) stanowi jedyne źródło życia psychicznego i kieruje postępowaniem człowieka. 28. jako wiązka skojarzonych wyobrażeń. M i c h a 1 s k i. Popęd ten rozwija się w dziecku od niemowlęctwa jako sfera nieświadomego Ono (Es lub w łacinie Id). psychoanalityk szwajcarski. a wolę ku dobremu. czyli pojmowanie moralności w liberalizmie wywodzi się z założenia Rousseau'a. postępować inaczej niż zwykle. sztukę i wszelkie dzieła kultury w ogóle. a) Moralizm idealistyczny. tworzący zdaniem. 54 . K.a praktykowany przez świętych („do wyższych rzeczy jestem stworzony". na drodze kompensacji Napoleon. Nie dochodzi do powstania kompleksu tylko wtedy. Idea Rousseau zawiera w sobie także racjonalne jądro poszanowania wolności dziecka. stał się genialnym wodzem. moralność. lecz doprowadzić instynkty do sublimacji i uszlachetniania przez wyładowanie czynne popędu. Freuda religię. którą trzeba umiejętnie pokierować przez porozumienie i współdziałanie z dzieckiem. 1939) stała się naukową podbudową moralności liberalnej. Jednakże praktyczna realizacja idei Rousseau długo nie dochodziła do skutku. np. La sublimation thomiste.Ego) w postaci zasad etycznych sumienia jako nadjaźni (Uber . np. a nie wyładowuje się wprost w celach biologicznych. jak np. Tak np. utopieniem się w studni. 1937). Idea Rousseau przyniosła wiele dobrego. a przede wszystkim nie narzucać z góry określonego celu i programu nauczania oraz nie stosować kar.dzieci arystokracji oddawano do odchowania mamkom. 4. Utopijność idei Rousseau najbardziej uwidacznia się w teorii kary naturalnej. jak mawiał św. Tak np. w której występuje szczyt sublimacji w postaci platonizacji instynktu. np.ich . który także może ulec w niekorzystnym środowisku zahamowaniu. a każda „brzydula" może szukać kompensacji bądź to w intelektualizmie bądź w dobroci serca. skierowane na cele kulturalne. gdyż wymagała jeszcze rozwiązania wielu problemów. gdy żyje zgodnie ze swymi popędami. Kompleks taki da się usunąć tylko na drodze kompensacji.Super Ego). która polega na tym. przez zastąpienie pierwotnego celu dążenia do mocy nowymi wartościowymi celami. do sprawy samowoli dziecka itp. W końcu XIX stulecia psychoanaliza Z. opracował program sublimacji instynktu walki u chłopców. a nie przez narzucanie siłą czegoś co dziecka nie interesuje. „Angelicum" 1937 fasc. Rzeczywiście omówiony proces sublimacji działa w rozwoju człowie54 ka i jest znany nawet już św. gdyż nie można absolutnie czekać do chwili aż natura-matka surowo ukarze dziecko. do S. kiedy to ukształtowały się liberalne zasady moralizmu. u chłopców tworzy się kompleks Edypa jako zazdrość o matkę wobec ojca. w walce sportowej z naturą lub ze sobą. twórca psychologii indywidualnej. Wówczas to libido zostaje zepchnięte do podświadomości. Takie przekierunkowanie energii popędowej powoduje uszlachetnienie jej. I—II. a przynajmniej w kibicowaniu zawodom lub też w walce szachowej. co w kulturze dworskiej Oświecenia uchodziło za prostackie i wstydliwe . zabarwionych uczuciowo nienawiścią i powodujących zaburzenia nerwicowe. Uczeń Freuda. gdy natura sama ukarze dziecko konsekwencją dokonanego czynu. Freuda (zm. nie tworzyć kompleksów przez kolizję działania z zasadami etyki. ale przyjął działanie instynktu mocy lub postawienia się.. ale natrafia na cenzurę świadomości jaźni (Ich . a nawet odstraszyć karą od istniejącego zagrożenia. Th. Stanisław Kostka). ale w ujęciu chrześcijańskim nie instynkt samorzutnie się uwzniośla. austriacki psychiatra Alfred Adler (zm. u dziewcząt zaś kompleks Elektry jako zawiść o ojca wobec wobec matki. personalizmu i humanizmu. krótkowidz Matejko wielkim malarzem narodowym. stosunku wolności dziecka do moralności. tworząc kompleks niższości lub poczucia małowartościowości. Tak więc proces sublimacji lub kompensacji stał się w psychologii głębi podstawą moralności.. kapral małego wzrostu. dziś powiedzielibyśmy frustracji. gdy energia popędowa wiąże się z wyższymi celami kulturalnymi. ks. może popędy zużytkować dla dobrego lub złego celu. Jedynie dopuszczalną karą u Rousseau jest kara naturalna. a więc postępuje moralnie tylko wtedy. na przykład zachęciła matki do karmienia niemowląt własną piersią. w której powstaje kompleks. z powodu kalectwa lub brzydoty. którą rozwijając rozum ku prawdzie. że człowiek jest z natury dobry. 1/2. czyli wywołuje proces sublimacji instynktu.wychowania jest nie wychowywać. gdyż jest moralnie obojętny. lecz szlachetnieje sam człowiek jako osoba. W związku z tym Piotr Bovet. by nie tłumić popędów.

słowem każda istota żywa. Proces przejęcia celów obcych za własne nazywa Stern introcepcją celów i uważa go za podstawę wszelkiego wychowania. Dlatego też należało wprowadzić pojęcie różniące człowieka od innych osób. w którym dokonuje się skrzyżowanie nauczania z wychowaniem. lecz jest „neutralna psychofizycznie".idea. Osoba to unitas multiplex. która wiąże postawę społeczną z innymi typami zależnie od specjalności nauczania. np. 2. estetyki. III pkt. która pochodzi z połączenia teoretycznej i społecznej oraz osobowość pedagogiczną. kształt) to droga rozwoju osobowości przez realizację najwyższych idei ludzkości. pochodzącego od wewnątrz tej całości. estetyczną. Osoba rośliny czy zwierzęcia. Mimo to idealizm w systemie liberalnym każe widzieć moralność jako samorozwinięcie się wrodzonej szlachetności natury człowieka przez swobodne działanie popędów drogą samorzutnej ich sublimacji. ale jest ich jednością i całością. np. łączącą w sobie orientację teoretyczną i ekonomiczną równocześnie. np. rodziny. Dobra. czyli władczą. jak rodzina. Piękna i Świętości. 1). osobowość religijną. bliżej określił samo pojęcie wychowania następująco: „Świadome urzeczywistnianie wartości w kimś jest wychowywaniem innych" 5 S oraz przedstawił drogę tworzenia się typu osobowości jako proces kształcenia. Osobowość jest to więc taka osoba. . Rzecz każda jest sumą części składowych (np.). to znaczy. 55 G.cel) to realizacja celów własnych osoby w stosunku do osób równorzędnych (np. 1882) na podstawie filozofii wartości. społeczną. u matematyka z teoretyczną. Williama Sterna (zm. np. poety realizujących piękno. dąży tylko do celów minimalnych . naukowca dążącego do wartości prawdy. Takie krytyczne pojęcie osoby uległo znacznemu rozszerzeniu. heteros . czyli jedność wielości (wielojednia). roślina. które również tworzą pewną całość i dążą do jakichś celów. a tworzy całość w sensie logicznym. która umożliwia dobre przystosowanie się wychowanka do wzorców społecznych postępowania. 3. W tym celu przeciwstawił dwa pojęcia: rzeczy i osoby. b) Personalizm w systemie liberalnym wychowania nosi nazwę krytycznego. Moralizm liberalny przeto i mało skuteczna teoria sublimacji wymagają dalszych wyjaśnień. Eduard Spranger (ur. Teorię osobowości pogłębił następnie twórca pedagogiki kultury. 4. skoro zamiast przystosowania (adjustment) pojawia się chuligaństwo i przestępczość nieletnich. ekonomiki. lekarza społecznika kierującego się ku dobru społecznemu zdrowia ludzi. K e r s c h e n s t e i n e r . Warszawa 1936 s. cele sympatii. generała sprawującego władzę w państwie oraz 6. Oprócz typów czystych Spranger wymienił trzy typy mieszane osobowości: osobowość techniczną. Jednakże w masach młodzieży samodzielna sublimacja nie daje spodziewanych wyników. czyli aksjologii (patrz rozdz. Heterotelia (gr. która wybitnie rozwinęła się wśród młodzieży współczesnej pod wpływem teorii psychoanalitycznych. np. eidos . gdy w drugiej fazie swej twórczości włączył się do pedagogiki kultury. 5. autos. naród. kapłana rozpatrującego życie w związku z Bogiem. muzyka. czy duszą. 1938). Przy tym według Sterna jedność w osobie nie jest substancją jednoczącą. heterotelia i ideotelia. państwa). 16. Ideotelia zaś (gr. partii. które razem tworzą hierarchiczne układy w kulturze. Stern chciał się odciąć od tradycyjnego pojmowania osoby. a u polonisty z estetyczną. Typ osobowości powstaje więc w kontakcie z określoną sferą wartości nauki. dotyczących warunków dobrego rozwoju osobowości. wyróżniając 6 czystych typów: 1. Stern wskazuje trzy drogi rozwoju osobowości: autotelia. stół). telos . czym zajęła się idea personalizmu. np. narodu. osoba zaś także składa się z części (np. ponieważ jednością celowo działającą jest nie tylko człowiek. nadaną mu przez twórcę. ludzkość. przeniesiona z poezji niemieckiej (Goethe) i filozofii (Kant). ani psychicznego. Natomiast człowiek zmierza do celów wyższych i dlatego może stać się osobowością. miłości lub walki i nienawiści). polityczną.obcy) stanowi przejęcie celów obcych od osób nadrzędnych za własne (np. Kerschensteiner. ale i zwierzę. a także osoby zbiorowe. Pojęciem tym stała się osobowość (Persónlichkeit). z niem. socjonomiki. Rozwinął on typologię osobowości.samoutrzymania się przy życiu oraz utrzymania gatunku. polityki czy religii. obejmująca coraz szersze kręgi jako wynik złego przystosowania (maladjustment). jak idea Prawdy. nie ma charakteru ani fizycznego. wyjaśnia Stern. która wyraża się na zewnątrz w postaci celowego dążenia. która dąży do maksymalnego samorozwoju.małżeństwa lub do wolnej miłości. jakie miało chrześcijaństwo. człowiek). W związku z tym G. osobowość prawniczą. Pod kształceniem rozumie on samodzielne dorabianie się przez wychowanka własnej struktury duchowej osobowości drogą przeżywania wartości. bakteria. osobowość teoretyczna. przemysłowca kierującego się zyskiem. Dusza wychowawcy i zagadnienie kształcenia nauczycieli (tł. Autotelia (gr. ekonomiczną.sam. niemieckiego psychologa i pedagoga. np.

dopóki nie zaktywizowały się w nim inne humanizmy. gdy między duchową strukturą dobra kulturalnego a wewnętrzną strukturą jednostki zachodzi całkowita lub częściowa zgodność 57 . jakie dobra ma system wychowania liberalnego zrealizować. staje się przez przewagę . Dlatego też Karol Marks z Fryderykiem Engelsem już w Manifeście Komunistycznym (1848) przeciwstawili ruch proletariacki społeczeństwu burżuazyjnemu kapitalizmu i drobnomieszczaństwa oraz jego zakłamanej moralności. Berlin 1917. które rozwijają umysł. pomijając możliwe nienormalności. L'UNESCO. w stosunku do których. 1866 Marks w opracowanej instrukcji dla delegatów na Tenże. biolog angielski Julian Huxley wystąpił w r. które mogą mniejszą odgrywać rolę. głównie socjalistyczny i chrześcijański.drogą wyboru -jakiegoś systemu wartości nad innymi systemami. przeciwstawiające się dyskryminacji rasowej. walka rasistów w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej przeciw równouprawnieniu Murzynów w latach 1963-64). ses buts et sa philosophie. . Das Grundaxiom des Bildungsprozesses. Personalizm więc wymaga swego uzupełnienia w idei humanizmu. stąd też nie rezygnuje łatwo z przywilejów historycznych białego człowieka (np. kiedy to znana nam Międzynarodowa Liga Nowego Wychowania wystąpiła z ideą powrotu do humanizmu europejskiego jako idei pacyfistycznej i broniącej wartości nauki. koncertu muzycznego czy pomnika architektury jest przyswajaniem ich wartości. rozprawy. zwykle jest bogato wyposażona w zadatki odczuwania wszystkich zasadniczych wartości. Przy tym kształcenie odbywa się według podstawowego aksjomatu Kerschensteinera tylko wtedy. powstał nowy typ uniwersytetu w postaci zjednoczonego Uniwersytetu Londyńskiego o celach oświatowo-społecznych. Theorie der Bildung. Geneza i rozwój systemu Ruch robotniczy w drugiej połowie XIX wieku rozwinął prace oświatowe dla podniesienia poziomu kultury mas robotników oraz dla przygotowania przywódców partyjnych. sztuki i kultury przed narastającym faszyzmem i jego barbarzyństwem. To właśnie zrozumienie sensu obrazu. uczucia i postawy dążeniowe człowieka. W takim ujęciu założona z góry struktura duchowa jednostki byłaby wrodzonym warunkiem. nadmierną płodnością ras kolorowych. W r. Tenże. jak np. który pierwszy umożliwiał uzyskiwanie stopni naukowych poza przygotowaniem w uczelni. Zawiera on w sobie wizję wszechświatowego rządu dla uzyskania pokoju między narodami w oparciu o spotęgowaną na drodze ewolucji biologicznej twórczość naukową i techniczną.. ale wyzwolenie się polityczne spod panowania kolonializmu ludów kolorowych Afryki i Azji wymusza na UNESCO. Stąd konkretna osobowość zawsze pod wpływem warunków zewnętrznych środowiska społecznego tworzy się. szczególnie zaś kierowników wielkiego przemysłu zautomatyzowanego. Taka jednakże oświata i nauka stępiały ostrą świadomość klasową i hamowały bojowość rewolucyjną. nastawioną na walkę z głodem. ale są konieczne do wszechstronnego rozwoju jako zasadniczej potrzeby i dobra człowieka. Po drugiej wojnie światowej pierwszy dyrektor generalny UNESCO.. wskazującej na to. W rzeczywistości natomiast osoba ludzka. 1946 z programem humanizmu ewolucyjnego czyli naukowego 58 . chorobami. by rozszerzyło program swego humanizmu stworzenia dobrobytu na podstawach nowoczesnej nauki i techniki na wszystkie narody świata i oczyściło się z resztek rasowego anty humanizmu. H u x 1 e y. w Japonii zastosowano 56 57 58 biologiczną kontrolę urodzeń. wojennego i atomowego (technokracja).zawartych jako energię rozwojowe w dziełach kulturowych 56 . London 1946. Tak właśnie Ruskin College było kolegium przygotowującym robotników ze związków zawodowych do egzaminów. Leipzig 1926. Rozdział V SYSTEM SOCJALISTYCZNY WYCHOWANIA 1. potrzebnych naturze człowieka. gdzie w 1836 r. był długi czas oficjalnym programem UNESCO. nędzą. Początki tego humanizmu sięgają okresu międzywojennego. Mimo to idealizm w systemie liberalnym wychowania szuka wciąż radykalnych rozwiązań kwestii przeludnienia świata. analfabetyzmem i. J. Humanizm rządów nauki i techniki nad ludzkością. Początek tego rodzaju dążeń wystąpił w Anglii. opartej o władzę pieniądza. poematu. predystynującym do rozwoju określonego typu osobowości. c) Humanizm w systemie liberalnym także nosi na sobie piętno idealizmu i występuje jako humanizm naukowy i technokratyczny.

Ł. egzaminy wstępne i końcowe. by wzbogacić umysł. Z kolei lata 1920 do 1930 były okresem eksperymentatorskim. nie tylko jako metodę zwiększania produkcji społecznej. które ludzkość wytworzyła. nadał przy tym związkowi młodzieży nowy charakter awangardowy i szturmowy w walce o cele partii robotniczej 62 . 62 61 . pierwsze mające dać tężyznę. podręczniki i systematyczną naukę według programu. sformułował teorię rewolucji kulturalnej. 2 s. lecz jako jedyną metodę wytwarzania wszechstronnie rozwiniętych ludzi" 6 0 . zideologizował wykształcenie. a mianowicie .uczyć się komunizmu nie z broszurek. przyjmowano nowinki pedagogiczne z Ameryki. Lenin. jak u Owena.Punkty wniosły do programu nauczania dwie rzeczy zupełnie nowe. M a r k s .). a więc stopnie. dbałość o higienę osiedli itp. stypendia państwowe dla uczniów. 6° . I. naukę i wychowanie ze wspólną pracą proletariatu 6 1 . 284-285.). co było klasowe i służyło interesom burżuazji. John Dewey w ZSRR i USA. określił wartości światopoglądowe wykształcenia ogólnego.wiązać swoje wykształcenie.kongres genewski głębiej ukazał przeciwieństwo między dotychczasowym wychowaniem mieszczańskim. kształcenia politechnicznego. 2. by przyswoić wszystko to. „Problemy" 1955 nr 2. b a c h a (red. Najbardziej posunął naprzód rozwój systemu wychowania socjalistycznego twórca rewolucji Włodzimierz I. który pisał: „W systemie fabrycznym (polegającym.stosować zdobytą wiedzę w pracy nad rozwijaniem przemysłu i rolnictwa na nowoczesnej podstawie technicznej. które są potrzebne dla wykształcenia człowieka. „ R u c h Pedagogiczny" 1960 nr 5. 3. 49-62. 5° . jak zwalczanie analfabetyzmu. Por. 4° .wychowywać się na komunistów. 2° .. uprawa ogródków. wycieczki i prace pozaszkolne. Warszawa 1955. z ros. w oparciu o naukę. oceny. stosowano pomysły Deweya. 522. Warszawa 1951 t. Wrocław 1965 s. zaproszono go z wizytą do szkół radzieckich w 1928 r.). wychowanie fizyczne. Tuż po zwycięstwie nad caratem i kapitalizmem w okresie wojny domowej i interwencji mocarstw 1918-1920 z radosnym entuzjazmem zniesiono w szkole wszystko to. W celu zbudowania nowego społeczeństwa komunistycznego cała młodzież związkowa dostała wytyczone następujące zadania: I. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1965 nr 2 s. lecz w praktyce życiowej przez realizację zadań partyjnych. które zaznajamia z podstawowymi zasadami wszelkich procesów wytwórczych i jednocześnie wdraża dzieci i młodzież do posługiwania się najprostszymi narzędziami wszelkiej wytwórczości" 59 . Marks tu pisał: „Pod wychowaniem rozumiemy trzy rzeczy: 1. Kapitał (tł. Ten zalążek politechnizacji nauczania rozwinął się już w Kapitale Marksa. J.krytycznie opanować wiedzę tak. powiązał wychowanie z polityką. co nagromadziła wiedza ludzka. rozdział cerkwi od państwa i szkoły..odrzucić wszystko to ze szkoły. drugie przygotowanie do pracy produkcyjnej. nauczanie politechniczne i technologiczne. Warszawa 1949. Tenże. a nie pamięć znajomością wszystkich faktów. obowiązkowe wykształcenie wszystkich dzieci obojga płci do lat 16. 63 B. 438^440. Wprowadzono za to rady uczniowskie przy kierowaniu szkolą. 1 s. Historia wychowawania. Zadania związków młodzieży (tł. a bardziej wszechstronnym wychowaniem człowieka dla celów klasy robotniczej. zakaz pracy do lat 16. Kształcenie politechniczne wobec zasady poglądowości. K u r d y .wychowanie fizyczne oraz nauczanie praktyczne. które wiąże nauczanie z wychowaniem moralnym . M a r k s . na połączeniu półpracy i półszkoły) kiełkuje zarodek wychowania przyszłości. wychowanie umysłowe. O wychowaniu. K w i a t e k . Wybór pism. Lenin więc rozwinął dalej teorię klasowości szkoły.pomijając podkreślenie wychowania umysłowego. 59 1° . rozwijano inicjatywę i samodzielność uczniów. technikę i elektryczność. F r. E n g e l s . takie. który nie tylko opracował program oświatowy w 1903 r. S z a n i a w s k i . (bezpłatna nauka w języku ojczystym. Tenże. O oświacie i wychowaniu. ale 63 po uwagach krytycznych zmieniono radykalnie stosunek do niego . W. Tymczasem na terenie szkoły radzieckiej działo się nieco inaczej niż postulował przywódca rewolucji. O młodzieży. jakie dają szkoły gimnastyczne i ćwiczenia wojskowe. 3° -uczyć się. 8° . co było jarzmem dla ucznia.). Warszawa 1962. Warszawa 1967 t. zacieśnionym do przygotowania młodzieży do określonych funkcji zawodowych przy minimum oświaty ogólnej w interesie ustroju kapitalistycznego.tworzyć kulturę proletariacką jako dalsze rozwinięcie zasobów wiedzy. łączącego dla wszystkich dzieci powyżej pewnego wieku pracę produkcyjną z nauką i gimnastyką. czego w starej szkole zupełnie nie znano. 60 K. których moralność jest podporządkowana interesom walki klasowej. ale nakreślił podstawy systemu wychowawczego na III Zjeździe Związku Młodzieży Komunistycznej (Komsomoł) z 1920 r. zorganizowanie żłobków przyfabrycznych itp. 7° . K. tj. wychowania moralnego i walki z religijnymi przeżytkami. Lenin a wychowanie. maturę. L e n i n . z ros. N a w r o c z y ń s k i .

wychowanie natomiast będzie polegało na uczestnictwie dzieci w życiu społecznym. systemem oddziałów i dowódców oraz z perspektywicznością celów sięgających aż do włączenia życia wychowanka w życie społeczeństwa radzieckiego. ustalać przyczyny braków postępu w nauce. nakazywało pedologom przy pomocy testowania dobierać klasy. że w trakcie rozwoju społeczeństwa bezklasowego szkoła jako narzędzie ucisku kapitalistycznego będzie zanikała aż obumrze całkowicie. obowiązku dyscypliny. Przyczyną tego powrotu do systematycznej nauki klasowo-lekcyjnej w szkole była pierwsza pięciolatka stalinowska (1929-1932). uporządkowanie zajęć. ujętego w podręcz64 50 lat walki KPZR o oświatę. czyli pedolog. że tego rodzaju eksperymenty nie dawały ludzi prawdziwie wykształconych. Okazało się jednakże wkrótce. 1930 nastąpił zwrot w polityce szkolnej. wypracował w Kolonii im. wskutek czego została także odrzucona przez partię w r. rozwijano organizację pionierską. Odbudowa szkoły programowej dała zwycięstwo nad teorią obumierania szkoły i teorią szkoły pracy produkcyjnej nauce o fizycznym i psychicznym rozwoju dziecka. Szulgina głosiła. że nauczanie i wychowanie najlepiej realizuje się w praktyce lub na roli przy bezpośredniej pracy produkcyjnej. który od 1920 r.Zamiast stałego programu nauczania wprowadzono w tym czasie tzw. Po klęsce zadanej Niemcom pod Stalingradem rozpoczęła się dalsza praca wychowawcza nad odbudową autorytetu pedagogicznego nauczyciela i szkoły. która miała się zasadniczo różnić od skautingu (Nadieżda Krupskaja). 1941 i wojna narodowa przerwały chwilowo dalszy proces przemiany szkoły. Nauczanie systematyczne jako zbyt oderwane od praktyki stawało się więc zbędne. Zespołowość. Tymczasem w r. miasta. honoru w powiązaniu z zasadą pracy produkcyjnej. do którego trzeba było wykształcić ludzi politechnicznie i ogólnie przez opanowanie naukowych podstaw produkcji. 126-131. selekcjonować dzieci trudne. stopniowo przywrócono jednolite podręczniki (1932) oraz program nauczania (1933). Oparł go o zasadę kolektywu wychowawczego. Wybór tekstów {M.).) odrębną od Akademii Nauk. Napad Hitlera na Związek Radziecki w r. naukę kompleksową praktycznego poznawania środowisk przyrody. Gorkiego pod Charkowem swój oryginalny system wychowania komunistycznego.Od tego czasu nastąpiła rehabilitacja systemu Makarenki jako wychowania prawdziwie komunistycznego. zapewniającego także dziecku wyzwolenie spod wyzysku kapitalistycznego. uchwała partii wprowadziła powszechny obowiązek nauczania w zakresie 7-letniej szkoły początkowej. . przenikniętej ideologią czystego marksizmu. brał górę nad pedagogiem w szkole. zroś. zdyscyplinowanie. 1943 zaostrzono dyscyplinę szkolną. do dymisji w 1928 r. czyli pedologii. wszystko to razem zaprzeczało nastawieniu pedagogicznemu i doprowadziło do potępienia działalności Makarenki jako niezgodnej z duchem komunizmu. wprowadzono legitymację szkolną ucznia. aby zajęła się stroną naukową i popularyzatorską rozbudowy konsekwentnego systemu wychowania socjalistycznego. a wydany opis jego w Poemacie pedagogicznym (1933-1935) wzbudził powszechne uznanie. produkcyjnym i kulturalnym. a wiadomości i umiejętności miały dzieci nabywać podczas zajęć w produkcji. Warszawa 1954 s. W r. W Moskwie zaś utworzono Akademię Nauk Pedagogicznych (1944 r. ale i promocyjne z klasy do klasy. wydano Przepisy uczniowskie. Pierwsza z nich tzw. teoria obumierania szkoły W. Obydwie przeto te teorie zostały potępione przez Komitet Centralny Partii jako lewackie. prowadzić poradnictwo zawodowe. niedorozwinięte itd. wojennizacja. 1936 jako pseudonauka i oportunistyczne odchylenie prawicowe od marksizmu-leninizmu64. Podstawę naukową tego stanu rzeczy tworzyły dwie teorie pedagogiczne. następnie w ramach 10-klasowej szkoły odbudowano szkołę średnią (1931). Toteż rozporządzenie władz oświatowych „o organizacji pedologicznej pracy w republice" z 1931 r. Druga zaś teoria „szkoły pracy produkcyjnej" Pawła Błońskiego wskazywała. która rzuciła hasło „technika decyduje o wszystkim" i szybko rozbudowała nowoczesny przemysł. jak też żądał Lenin. czyli wzorowanie się na wojsku w tym systemie. który wespół z wychowawcą urabiał członków w poczuciu odpowiedzialności za pracę. która na podstawie obserwacji swobodnego rozwoju dzieci oraz selekcji ich poziomu inteligencji przy pomocy testów starała się zorganizować życie odnowionej szkoły. wyrabianie tradycji. z czasem przywrócono maturę i egzaminy nie tylko wstępne. W związku z tym stanowisko pedologiczne władz przyczyniło się do usunięcia z pracy kierownika zakładu wychowawczego najwybitniejszego pedagoga młodzieży bezdomnej i wykolejonej Antona Siemionowicza Makarenki. N. Na skutek tego w tym okresie badacz dziecka. 1931. W ten sposób pedologia wprowadzona do szkoły jeszcze bardziej pogłębiła chaos w systemie szkolnym. zbyt odchylone na lewo i antyleninowskie w r. wsi. oceniać nauczanie.

niku uniwersyteckim pod redakcją Iwana Kairowa (1948 r.) jako prezesa Akademii Nauk Pedagogicznych. Podręcznik ten stał się wzorem dla organizacji wychowania i szkolnictwa w krajach demokracji ludowej po zakończonej w 1945 r. wojnie. Równocześnie zadaniem Akademii Nauk Pedagogicznych w Moskwie była krytyka i ocena przez tę centralę wszystkich teorii pedagogicznych zachodniego świata. Po śmierci Stalina (1953) okazało się także, że czasy „kultu jednostki" doprowadziły do przeintelektualizowania szkoły radzieckiej tak, że nawet politechnizacji uczono tylko teoretycznie, a brak potępionej psychologii wychowawczej oraz pedologii spowodował całkowitą nieznajomość dzieci i młodzieży, na skutek tego nastąpiło oderwanie się szkoły od życia społecznego, a szkoła stała się „bezdzietną", pozbawioną znajomości psychiki dziecka. Krytyka tego stanu wyraziła się w uchwale „o zacieśnieniu więzi szkoły z życiem" (1958) i w zapowiedzi premiera Nikity Chruszczowa o przebudowie ustroju szkoły w kierunku powiązania nauki z pracą. W wyniku eksperymentów, przeprowadzonych w latach 1958-1961, dotychczasową szkołę średnią ogólnokształcącą zmieniono w „średnią ogólnokształcącą politechniczną szkołę pracy z nauczaniem produkcyjnym". Od klasy IX do XI młodzież dwa dni w tygodniu uczyła się pracy produkcyjnej w fabrykach lub gospodarstwach rolnych. W ten sposób szkoła zyskała nachylenie politechniczne i zawodowe, a teoria pracy produkcyjnej Błońskiego zaktualizowała się w postaci łączącej naukę systematyczną z pracą uprodukcyjnioną65. Wreszcie czwarta zasadnicza reforma szkolna nastąpiła w 1970 r. na podstawie Statutu ogólnokształcącej szkoły średniej. Szkoła w ZSRR jest 10-letnią jednolitą, politechniczną szkołą pracy. Jednolitość zapewniają zasady pracy dydaktyczno-wychowawczej jak powszechność nauczania wszystkich dzieci w wieku szkolnym, bezpłatność nauki w języku ojczystym, koedukacyjność i wolność szkoły od wpływów religijnych. Politechniczność zaś i przygotowanie do pracy realizuje się w procesie nauczania i w społecznie użytecznej pracy uczniów. Osobno są prowadzone szkoły z nauczaniem produkcyjnym oraz szkoły z pogłębionym poznawaniem przedmiotów nauczania. W ten sposób szkoła radziecka wyzbywa się sztywnej 66 jednolitości i dostosowuje się do potrzeb i możliwości dzieci i młodzieży .
W. Ł u b n i e w s k i, Błoński i jego szkoła pracy, Warszawa 1965, s. 190-196. I. S z a n i a w s k i, Wprowadzenie do nowego statutu radzieckiej szkoły ogólnokształcącej, „Ruch Pedagogiczny" 1971 nr 1 s. 31-45.
66 65

Ostatecznie więc zostały zrealizowane podstawowe zasady systemu wychowawczego: 1° - komunistyczna partyjność w nauce, kulturze, wychowaniu i moralności, 2° - zasada powiązania szkoły i wychowania z ideologią naukowego poglądu na świat (marksizmu-leninizmu), 3° - zasada powiązania teorii z praktyką na drodze wychowania przez pracę społecznie użyteczną, 4° - zasada wychowania w kolektywie i przez kolektyw (Makarenko), 5° - zasada wszechstronnego rozwoju ucznia zgodnie z jego indywidualnymi cechami i właściwościami wieku rozwojowego67. Mają one zastosowanie w treści i programach wszystkich instytucji szkolnych i przedszkolnych systemu oświatowego, którego organizacja rządzi się własnymi zasadami, jak 1° - zasada jednolitości (jednakowe kształcenie dziewcząt i chłopców - koedukacja oraz zrównanie szkoły wiejskiej i miejskiej), 2° - zasada powszechności (obowiązkowość, bezpłatność nauczania i dostępność szkoły średniej i wyższej dla opanowujących program wiedzy), 3° - zasada autonomii kulturalnej i regionalizmu (nauczanie podstawowe w języku ojczystym, rozwijanie rodzinnej kultury przez likwidację różnic i adoptowanie dorobku kultury światowej), 4° - zasada związku szkoły z życiem kraju (wychowanie obywatelskie, praca społecznie użyteczna, politechnizacja)68 oraz 5° - zasada nauczania świeckiego (oddzielenie szkoły od Kościoła i pozbawienie religii jakiegokolwiek wpływu na wychowanie i kształcenie młodego pokolenia, ponieważ nauczanie opiera się na materialistycznych podstawach na69 ukowych) . Zasady te wynikają z określonych założeń światopoglądowych i filozoficznych, opierają się o nauczanie szkolne jako proces naukowego poznania świata, co stanowi o naukowości tego światopoglądu. Zasada naukowości nauczania zaś oznacza, że uczniom podaje się do przyswojenia wiadomości dokładnie ustalone przez współczesną naukę, że nauczanie wymaga ścisłego stosowania terminów przyjętych w nauce i że zaznajamia uczniów z ważniejszymi teoriami naukowymi, ze współczesnymi poglądami nauki i techPor. S. W o ł o s z y n, Rozwój pedagogiki socjalistycznej w Związku Radzieckim (W:) Zarys pedagogiki, Warszawa 1962, t. 1 s. 251-253. 68 J. T. W i 1 o c h. Radziecki system oświatowo-wychowawczy. Warszawa 1962 s. 22-91. 69 I. O g o r o d n i k o w , P. S z i m b i r i o w , Pedagogika (tł. z ros.), Warszawa 1953 s. 72.
61

niki, ponieważ naukowe teorie doprowadzają uczniów do światopoglądu dialektyczno-materialistycznego7 °.

2. Założenia systemu wychowania socjalistycznego Jak pamiętamy, podstawy światopoglądowe stanowi tu idea walki rewolucyjnej (patrz cz. II rozdz. VII p. 3 c), dążącej do obalenia ustroju klasowego w kapitalizmie wraz z jego imperalizmem, kolonializmem czy neokolonializmem oraz do zbudowania społeczeństwa bezklasowego ludzi pracujących nad opanowaniem przyrody i stworzeniem postępu i dobrobytu („raj na ziemi"). Rewolucja więc obejmuje wszystko, jest rewolucją polityczną, społeczną i kulturalną, wnoszącą nowe treści wychowawcze i moralne. Stąd najdalszym, ideowym celem wychowania socjalistycznego jest „przygotowanie dorastających pokoleń do aktywnego udziału w budowie społeczeństwa komunistycznego i obronie państwa radzieckiego, budującego to społeczeństwo"71.Późniejsze sformułowania celów wychowania są rozbudowane pod względem zadań szkoły, ale koncentrują się wokół wychowania budowniczych społeczeństwa komunistycznego, stąd ostateczne wskazanie brzmi: „Szkoła wiąże pracę dydaktyczno-wychowawczą z praktyką komunistycznego budownictwa i prowadzi moralne wychowanie uczniów w duchu wymagań kodeksu moralnego budowniczego komunizmu" 7 2 . Szczegóły tego kodeksu moralnego będą wyjaśnione niżej, ponieważ przedtem trzeba zarysować koncepcję społeczeństwa budującego komunizm. Otóż model społeczeństwa i człowieka nowego, którego narzędzie realizacji stanowi wychowanie socjalistyczne, stworzony jest przez całość założeń marksizmu-leninizmu, na którą składają się: 1° - materializm dialektyczny i historyczny, 2° - ekonomia polityczna (społeczeństwa opartego o pracę i własność społeczną środków produkcji) oraz 3° - strategia i taktyka rewolucji (historia ruchów robotniczych i zwycięstwa proletariatu). Dla zrozumienia systemu wychowawczego socjalizmu największe znaczenie posiada filozofia materializmu dialektycznego i historyczM. D a n i ł o w i B. J e s i p o w, Dydaktyka (tł. z ros.), Warszawa 1962 s. 142-144. 71 I. K a i r ó w (red.), Pedagogika (tł. z ros.), Warszawa 1950 t. 1, s. 23. 72 Ustaw średniej obszczeobrazowatelnoj szkoły, „Uczitielskaja Gazieta" 1970 nr 110.
70

nego, składająca się z trzech części: materializmu, dialektyki i teorii rozwoju społeczeństwa. Części te są ściśle związane w system, dlatego nie wolno ich rozdzielać, jak to czyniła interpretacja stalinowska 73 ,na skutek czego w podręcznikach diamatu (filozofii dialektycznego materializmu) starego typu 7 4 pojawiły się różne ujęcia bardziej dotyczące bytu materialnego, czyli „ontologiczne" lub bardziej zagadnień dialektycznego poznania, czyli „gnozeologiczne". Stąd też w latach sześćdziesiątych pojawiły się przedstawienia szerokie marksizmu, rozwijające filozofię materializmu dialektycznego i historycznego na tle współczesnych nauk, nowoczesnych problemów cywilizacji oraz krytyki współczesnych kierunków filozofii niemarksistowskiej75. Pomimo rozwinięcia i pogłębienia problemów rozwiązanie pozostaje zgodne z rdzeniem filozofii materializmu dialektycznego i historycznego, które w skrócie należy przypomnieć. a) Materializm filozoficzny zakłada, że istnieje tylko odwieczna materia, będąca w nieustannym ruchu, na skutek czego stale się rozwija w coraz subtelniej sze stany materialne aż do świadomości i duchowości człowieka. Zjawiska duchowe więc istnieją, ale są materialne, ponieważ wiążą się z funkcjonalnymi stanami najwyżej zorganizowanej materii mózgowej w wyższych ośrodkach systemu nerwowego. Świadomość ludzka zdolna jest do odbicia w sobie rzeczywistości, czyli według teorii odbicia, stworzonej przez Lenina, świadomość może poznać obiektywną rzeczywistość przez jej odzwierciedlenie we wrażeniach zmysłowych, wyobrażeniach, pojęciach i teoriach. Jednakże nie zawsze odbicie w świadomości jest prawdziwe, czyli zgodne z istniejącym obiektywnie stanem rzeczy. Przeto warunki prawdy w poznaniu stanowią: 1° - związek myślenia z działalnością praktyczną, gdyż w przeciwnym razie odbicie w świadomości staje się abstraktem oderwanym od prak73

J. S t a l i n , O materializmie dialektycznym i historycznym (tł. z ros.), Warszawa

1946.

N p . A. S c h a f f, Wstęp do teorii marksizmu. Wyd. 5 p o p r a w i o n e i uzupełnione, Warszawa 1950; Podstawy filozofii marksistowskiej, Warszawa 1960; Główne zagadnienia i kierunki filozofii. Cz. I: A. S c h a f f , Teoria poznania, Warszawa 1966 7 ; Cz. II: 7 W . K r a j e w s k i , Ontologia, Warszawa 1966 . 75 J. L e g o w i c z (red.) Propedeutyka filozofii, Warszawa 1965; Z. C a c k o w4 s k i , Główne zagadnienia i kierunki filozofii, Warszawa 1970 ; K. K a s p r z y k , A. W ę g r z e c k i , Wprowadzenie do filozofii. Warszawa 1970; Filozofia marksistowska. Podręcznik akademicki, Warszawa 1970.

74

tyki, która jest nie tylko źródłem poznania, ale i kryterium, miernikiem jego prawdziwości oraz 2° - łączność człowieka poznającego z innymi ludźmi prawidłowo odbijającymi rzeczywistość, czyli łączność z klasą pracującą i jej celami rewolucyjnymi, w przeciwnym bowiem wypadku myślenie pozostające w służbie klasy kapitalistycznej ulega deformacji, złudzeniom i mistyfikacji. Tak więc materializm marksistowski ma swą odrębną teorię poznania, która wytycza drogi myślenia, nauce i nauczaniu, a równocześnie się sama pogłębia 76 . b) Dialektyka zaś tworzy w materializmie marksistowskim metodę obiektywnego poznania przyrody bez wszelkich dodatków interpretacyjnych i klasowej mistyfikacji. Opiera się ona o cztery prawa: 1° - prawo wszechzwiązku zjawisk i jedności przyrody głosi, że cała natura i kosmos, składają się z tych samych pierwiastków chemicznych, w tej samej materii, w związku z czym wszystkie zjawiska jako materialne wiążą się ze sobą i wzajemnie na siebie wpływają. Stąd badając zjawiska wychowania, trzeba brać pod uwagę wpływ kultury, ustroju społecznego, gospodarki, ich powiązania i oddziaływania na psychikę wychowywanego człowieka; 2° - prawo ruchu i zmian stwierdza, że wszystkie zjawiska są w ciągłym, różnopostaciowym ruchu i podlegają zmianom. Wszystko więc przechodzi z jednych stanów w drugie, przez to ulega rozwojowi lub rozkładowi i śmierci. Tak tedy w wychowaniu i kulturze ruchy postępowe przyczyniają się do rozwijania i doskonalenia, natomiast ruchy wsteczne, konserwatywne stanowią warunek upadku i zacofania. Wszystkie zjawiska, a więc i wychowawcze, należy z punktu widzenia metodologii dialektycznej rozpatrywać w ruchu i oceniać zmiany ze względu na postęp społeczny w kierunku demokratyzacji (np. oświaty) lub uwstecznienie; 3° - prawo przechodzenia ilości w jakość w sposób skokowy wyjaśnia dokładniej proces rozwoju, który od drobnych zmian ilościowych (jak stopniowe podgrzewanie wody), w sposób nagły, skokowo zmienia swój charakter w zjawiska nowej jakości (wrzenie wody przy 100°C). Tak samo przez drobne zmiany ilościowe pod wpływem nauczania wiadomości i wychowania nawyków w świadomości ludzkiej wytwarza się nowa jakość, która wyraża się w światopoglądzie naukowym jednostki i zbiorowości.
W. K r a j e w s k i , O wieczności materii i jej ruchu, Warszawa 1956; Z. C a c k o w s k i , O teorii poznania i poznawania, Warszawa 1968; A. K o r s z u n o w , Od wrażenia do poznania naukowego (tł. z ros.), Warszawa 1969.
76

Przy tym nie chodzi o stopniowe zmiany ewolucyjne o charakterze ilościowym, lecz o nowe jakości tworzące się skokowo, czyli rewolucyjnie; 4° - prawo jedności i walki przeciwieństw wreszcie tłumaczy proces rozwoju tym, że tkwiące u podstaw każdego zjawiska przeciwieństwa zwalczają się, tworząc motor rozwoju, przebiegającego przez tezę, antytezę, syntezę i odnawiającego się dalej na coraz wyższym poziomie 7 7 . W dziedzinie wychowania decydujące znaczenie ma według marksizmu walka klasowa, która doprowadza do uwydatnienia sprzeczności antagonistycznych, tkwiących w wychowaniu, np. między indywidualnością i społecznością, między umysłem a wolą, wolnością a przymusem, a dopiero przez postęp sprowadza je do jedności i syntezy w postaci wszechstronnego rozwoju jednostki wychowywanej w łączności kolektywnej z całym postępowym społeczeństwem, budującym ustrój bezklasowy. Rozwój dialektyczny i walka sprzeczności odbywa się zawsze w konkretnej przestrzeni i w czasie, czyli podlega procesowi historycznemu, którego teorię wypracowała trzecia część materializmu marksistowskiego. c) Materializm historyczny stanowi teorię rozwoju społeczeństwa ludzkiego, zbudowaną na podstawie materializmu filozoficznego i dialektyki. Zasada podstawowa materializmu historycznego głosi, że „byt społeczny określa świadomość", czyli treści świadomości, nazywane tu „nadbudową ideologiczną", zależne są od bytu społecznego, tzn. sytuacji społeczno-ekonomicznej jednostek, jak też całej klasy, co w terminolgii ściślejszej nazywa się „bazą ekonomiczną". Bazę ekonomiczną tworzy każdorazowy sposób produkcji dóbr materialnych, który zależy od: a) sił wytwórczych, jakie stanowią narzędzia i ludzie posługujący się nimi oraz b) stosunków produkcji, czyli stosunków własnościowych, które określają, do kogo będą należały wytwory produkcji - do właścicieli narzędzi, czy też do ludzi pracujących tymi narzędziami. Najbardziej zmiennym elementem w materializmie historycznym są narzędzia wytwórcze, jako to wynalazki maszyn, materiałów i źródeł energii, które z kolei powodują zmiany w stosunkach społecznych własności. Tak np. wprowadzenie koła wodnego zamiast żarn obPor. J. F. A l e k s a n d r ó w (red.), Materializm dialektyczny (tł. z ros.), Warszawa 1956; M. C o m f o r t h, Materializm dialektyczny (tł. z ang.), t. 1 Warszawa 1964; J. Ł a d o s z , Materializm dialektyczny. Warszawa 1969.
77

a to dlatego. naukowe. religijne. W ramach tej periodyzacji ustrojowej rozwijały się treści nadbudowy. społeczne. 78 . a nie pracujących przy niej młynarzy. lecz rozwijają się w dalszym ciągu i muszą być jako trwały dorobek ludzkości dziedziczone i opanowywane przez ludzi w zmienionej bazie ekonomicznej i przekształconej świadomości. jak mitologicznych i religioznawczych. Por. prawne. umożliwiających dziś całkowitą automatyzację i pozbawiających ludzi zwykłej pracy. albo też do zahamowania zmian zachodzących w bazie. młodzieży i dorosłych. stąd też bardzo łatwo tu o omyłkę. związane także z problemami wychowania dzieci. gdy jakąś zasadę logiczną. dz.. Warszawa 1963. filozoficzne. maszyny i historia. Stąd też obecnie w materializmie historycznym nie liczy się na automatycznie zachodzące zmiany w świadomości ludzkiej pod wpływem zmian rewolucyjnych w bazie ekonomicznej. logarytmów i całek. Z. Pomimo wielkiej ważności walki ideologicznej materializm historyczny utrzymuje. dzieł sztuki antycznej i romantycznej. czyli dwustronny. ponieważ nie są całkowicie zmieniane po obaleniu bazy dotychczasowej. dorobek sztuki czy wiedza naukowa. przeżytki w postaci przesądów czy zabobonów nie koniecznie religijnych. H o c h f e 1 d. ze zmianą bazy ekonomicznej zmienia się także treść świadomości. Ludzie. do której wchodzą wszelkie poglądy i teorie polityczne.sługiwanych pracą ręczną niewolników przyczyniło się do powstania indywidualnej własności młynarza. Są to wspólnota pierwotna (wspólne narzędzia i praca w myślistwie i pasterstwie). jej treści są aktywne i mogą przyczyniać się do przyśpieszenia. J. Całość historii społeczeństwa ludzkiego dzieli materializm historyczny na pięć okresów. kapitalizm (prywatne środki produkcji i wyzyskiwana wolna siła najemna) oraz ustrój bezklasowy na niższym etapie socjalizmu (podział dochodu narodowego wedle pracy) oraz na wyższym . feudalizm (użytkowanie ziemi przez chłopów poddańczo zależnych od panów). aby być człowiekiem prawdziwie wykształconym. Społeczeństwo. S z o 1 g i n i a. związanych z odrębnymi formacjami społeczno-ekonomicznymi. Przeciwnie związek bazy i nadbudowy w materializmie historycznym jest dialektyczny. estetyczne. Warszawa 1964. L i 11 e y. Tak więc i w socjalizmie trzeba uczyć się i opanowywać podstawy kultury przy pomocy języka narodowego i obcych. Przekształcenia więc świadomości społecznej opóźniają się w stosunku do zaszłych przemian w bycie społecznym. w której odkrycia i wynalazki grają pierwszoplanową rolę 7 8 oraz związana z nią historia mas pracujących i ich rozwijającej się walki klasowej z właścicielami coraz potężniejszych środków produkcji. J. Charakteryzując system wychowania socjalistycznego. zostaje z czasem obalona poprzednia nadbudowa ideologiczna. uproszczony. zastosowanie zaś później maszyny parowej do napędu spowodowało wzrost stosunków kapitalistycznej własności na rzecz właścicieli maszyny. do nadbudowy ideologicznej nie należy sam system językowy. wyjaśniający mechanicznie procesy zmian w jednokierunkowym działaniu określonej przyczyny materialnej. podział dochodu wedle potrzeb) 7 9 . W problemach tych decydującą rolę odgrywały zmieniające się zależnie od formacji społeczno-ekonomicznych poglądy na moralność. czy też na naukę. jak to ujmuje marksizm-leninizm jako filozofia klasy robotniczej. W i a t r . Tak więc. ułamków. S. Mogą w świadomości działać tzw. przy pomocy pojęć tak filozoficznych. na człowieka oraz na życie w społeczeństwie. wywołującej określony skutek. niewolnictwo (podział na ludzi wolnych i pracujących fizycznie niewolników). że historia społeczeństwa ludzkiego to przede wszystkim historia rozwoju produkcji. Zarys marksistowskiej teorii społeczeństwa.komunizmu (obfitość produkcji. materializm wulgarny. lecz przywiązuje się wielkie znaczenie do walki ideologicznej nad usuwaniem przeżytków i przekształcaniem świadomości w kierunku naukowego poglądu na świat. B a u m a n . językową czy nawet ogólnoludzką zasadę moralną chce się zaliczyć do nadbudowy ideologicznej i potraktować jako przeżytek przeszłych epok i baz ekonomicznych w świadomości ludzi. przy pomocy tabliczki mnożenia. cyt. Tak np. Nie tylko zmiany bazy ekonomicznej powodują przekształcenie w nadbudowie ideologicznej. 79 Por. zajmiemy się już tylko ideami pedagogicznymi tego okresu. jak tego domagał się Lenin. W. ale także nadbudowa. J. jak tego chciał tzw. która dziś w dobie rewolucji naukowo-technicznej przechodzi jak gdyby do bazy i swoim poziomem oraz ilością twórczych naukowców decyduje o warunkach życia społeczeństwa. Studia o marksistowskiej teorii społeczeństwa. Warszawa 1964. chociaż nadbudowa nie wyczerpuje całej kultury ludzkiej. Związek więc między bazą ekonomiczną i nadbudową ideologiczną nie jest nigdy jednostronny. Cuda techniki na przestrzeni dziejów. w bazie ekonomicznej. głosi materializm historyczny. Warszawa 1961.

A że społeczeństwo rozwijało się dotąd poprzez przeciwieństwa klasowe. rozwijała się historycznie i ulegała rozbiciu klasowemu. wzajemna pomoc i współpraca. ani objawiona przez Boga. dostosowanych do problemów epoki i społeczeństwa. Z analizy sytuacji wychowawczej po II wojnie światowej (patrz cz.konieczność wychowania moralnego dla odnowy moralności publicznej (idea moralizmu). Stąd rozwojowo najwyższą formą moralności jest moralność komunistyczna jako świadomość społeczna. ale w pewnym stopniu problematykę moralną przedstawiano uczniom w ujęciu teoretycznym. 83 A. chociaż Makarenko pierwszy dopominał się o teorię moralną dla ułatwienia wychowania pisząc: „W naszej szkole nie ma teorii moralności. Dobro jest więc tym. M a k a r e n k o .realizacja właściwych ludzkich stosunków (idea humanizmu). nie ma ani takiego przedmiotu. Jeden z pierwszych etyków marksizmu Aleksandrów powiązał moralność z nadbudową ideologiczną. że „cała dotychczasowa teoria moralności jest . Ponieważ o walce rewolucyjnej decyduje polityka partii komunistycznej. S. Ogólnie więc biorąc.w chrześcijaństwie człowieka chrystocentrycznie budującego Królestwo Boże) na czoło wysunęły się trzy palące sprawy formułujące tego nowego człowieka. z ros. wobec tego moralność komunistyczna nosi cechę partyjności. N. polega na posłuszeństwie i oddaniu się partii. czy ta nauka dawała wyniki dodatnie. Toteż obecnie istnieją w uniwersytecie katedry etyki marksistowskiej. 130-131. niezmiennego odtąd prawa moralnego" twierdzi. 80 W związku z tym ogłoszeniem relatywizmu zasad moralnych długo sądzono. 5. M i e d y n s k i j . t. że moralność nie jest ani wrodzona. s.3. Warszawa 1949 s. że także moralność socjalistyczna jest moralnością histoA. lecz jest tworzona przez ludzi dla ich interesów.. Geschichte der Erźiehung. ani osoby.poszanowanie osoby ludzkiej (idea personalizmu) oraz 3° . Istoryja piedagogiki. ostatecznego. [W tegoż aut. M o s k w a 1947. Warszawa 1957. stwierdzono. Oblicze moralne człowieka radzieckiego (tł. A l e k s a n d r ó w . zło zaś jej przeszkadza lub hamuje. które w interesie burżuazji podbudowano mistyfikacją metafizyczną i religijną. obowiązujące normy moralne postępowania jak solidarność.wytworem każdorazowej sytuacji ekonomicznej społeczeństwa. które w zetknięciu z potrzebami wychowania przybierają postać kierowniczych idei pedagogicznych. w którym jego twórcy. że socjalizm nie potrzebuje opracowania systemu swojej etyki. a mianowicie: 1° . Anty-During (tł. Także w systemie wychowania socjalistycznego pomimo początkowych oporów i trudności pryncypialnych rozwój dziejowy musiał doprowadzić do procesów wyrównawczych. W swojej praktyce doszedłem do przekonania. osoby człowieka i stosunków międzyludzkich w myśl założeń światopoglądowych marksizmu-leninizmu80. Problem wychowania w szkole radzieckiej. 81 moralność była zawsze moralnością klasową" . które wytworzyły się w społeczeństwie ludzkim na tym czy innym etapie rozwoju historycznego i są charakterystyczne dla danej klasy społecznej" 83 . jak wiemy. która by go wykładała lub której obowiązkiem byłoby zaznajamianie dzieci z zagadnieniami tej moralności według pewnego programu. toteż nią się nie zajmowano. Inna kwestia. czy też nie.). Warszawa 1950 s. Berlin 1960. które opracowują jej problemy teoretyczne. służąca do przyśpieszenia walki o przebudowę ustroju w kierunku bezklasowości i opanowanie produkcyjne przyrody. które wprowadziły powszechnie występujące problemy wychowania i skłoniły do szukania rozwiązań problemu moralności. W praktyce zaś ruchów robotniczych zaczęły się tworzyć nowe. atakując moralność mieszczańską. z niem. wierność towarzyszom itp. 15. 7. a) Moralizm socjalistyczny kształtował się od wystąpienia Marksa i Engelsa w Manifeście komunistycznym. co pomaga sprawie rewolucji. zrodziła się w procesie współpracy produkcyjnej. Warszawa 1964 s. Ideologia systemu wychowania socjalistycznego Z założeń światopoglądowych i filozoficznych płyną.). określając ją jako „jedną z form świadomości społecznej.]: Dzieła. 81 F. zawierającej zasady lub normy postępowania ludzi. E. równocześnie bronili się przed zarzutem amoralności. Dlatego też wyjaśniano dalej.. W dawnej szkole uczono religii. 1) wiemy. 2° . że pomijając naczelną sprawę modelu „nowego człowieka" (w socjalizmie budowniczego nowego ustroju według nauki Marksa i Lenina. Dzieje wychowania i myśli pedagogicznej w zarysie. II rozdz. E n g e l s . Stąd Engels odrzucając wszelką dogmatykę moralną „w chrakterze wiecznego. analogicznie .w ostatniej instancji . W o ło s z y n . że również nam są bezwzględnie potrzebne wykłady z teorii moralności" 8 2 . 82 . VII p. ma więc charakter zjawiska społecznego. 93. określone idee.

Zasady etyki kadry Ludowego Wojska Polskiego. . 88 B. a w ten sposób wielkość i godność człowieka nie potrzebuje uzasadnień metafizycznych i religijnych96. Pisma wybrane (tł. Po roku 1956 w Polsce Ludowej rozwinęła się dyskusja na tematy etyczne. S u c h o d o l s k i . Uczynił to pierwszy francuski filozof-marksista Roger Garaudy. niespłacanie rat za meble itp. Marksa. H. Klasowy charakter moralności. wreszcie c) przez szukanie naukowej motywacji dla etyki laickiej88. to ogół aktywnych stosunków.. O programie świeckiego wychowania moralnego. B l o n d . Za punkt wyjściowy posłużyło mu określenie człowieka. J u r e k . J a n k o w s k i . cyt.). 87 J. Poznań 1965.). postawy ideowej. Obyczaje i zwyczaje kadry Ludowego Woj69 ska Polskiego oraz Ceremoniał wojskowy. H. H . F r i t z h a n d . demoralizowanie dzieci przez rodziców 87 . Komunizm i moralność (tł. Dokumenty te podejmują problemy wychowania społecznego. która jest wychowawcą młodzieży wojskowej i ma dać przykład ofiarnej i wiernej służby narodowi 9 0 . 1 s. Równocześnie odbywa się praca nad określeniem zasad. Gramsci pisząc: „stworzyć własną osobowość znaczy . Spór o zagadnienie moralności. Natomiast w etologii marksistowskiej91 dyskusja nad problemami moralnymi społeczeństwa socjalistycznego w walce z etyką religijną92 szuka drogi do sformułowań etyki zawodowej. W ten sposób ostatnio proces rozwijania etyki socjalistycznej wkroczył na nowe tory wynalezienia świeckich uzasadnień dla znanych powszechnie zasad moralnych. Warszawa 1961. 20. G a r a u d y . to na to. Płk mgr Fr. Warszawa 1955. s. 92 2 Por. dyskusja nad dalszym uzupełnieniem pt. a pojęcie „osobowości" człowieka zostało już wprowadzone. 95 R. zasada „szanuj ojca i matkę" 8 6 .ryczną (zmienną zależnie od potrzeb epoki). Jest ona w swojej rzeczywistości całokształtem stosunków społecznych" (6 teza o Feuerbachu). b) rozciągnięciem zasad etyki społecznej na etykę prywatną. z ros. M u s z y ń s k i . Żołnierski kodeks obyczajowy. a zmienić swą 97 osobowość to tyle. partyjną (uzgodnioną z linią polityczną) i laicką (bez uzasadnień metafizycznych i religijnych)84. K r a w c z y k . traktowane dotychczas jako sprawy ściśle prywatne. 24-42. w związku zawodowym). które brzmi: „Istota ludzka nie jest żadną abstrakcją tkwiącą w poszczególnej jednostce. M. cyt. Zasady wychowania moralnego. Szkice z etyki. S t ę p n i o w s k i. z włos. 93 A . 27-^1. łączących jednostkę z innymi ludźmi i z przyrodą. dane przez K. Moralność i wychowanie. klasową (służy dobru klas społecznych). chociaż treść związana z godnością człowieka jako osoby występuje pod nazwą „antropologii filozoficznej". 96 Tamże s. społeczną (dotyczy norm postępowania wobec zbiorowości). R. „Trybuna L u d u " z dnia 8 sierpnia 1971 r.. dz. dz. ponieważ znęcanie się pijaków nad rodzinami. w walce politycznej (np. 97 A. trzeba zdobyć świadomość tych stosunków" 9 5 . Praca wychowawcy klasowego nad kształtowaniem komunistycznej moralności uczniów (tł.). Wyrazem tej potrzeby moralizmu socjalistycznego jest kodeks wojskowy pt. Moralność socjalistyczna. 94 N. S a r a p a t a (red. ppłk mgr M..uświadomić sobie swoje sto stosunki. która podobnie jak język nie wchodzi w całości do nadbudowy i może być przyjęta nawet przez klasy antagonistyczne (jak np. 330 n. z franc). b) „Personalizm" socjalistyczny jako rozwinięta teoria jeszcze nie istnieje. Por. Świadomość tę zdobywa się. Warszawa 1961 t.. A. dotyczące okresu błędów i wypaczeń ideologicznych85. mające znaczenie ogólnospołeczne dla wszystkich obywateli jak też znaczenie dla kadry zawodowej. B o ł d y r i e w. Nauczyciele o etyce swojego zawodu. 40-41. Etyka zawodowa. co zmienić całokształt tych stosunków" . niepłacenie alimentów na dzieci pozamałżeńskie. w wyniku której sformułowano postulaty uzupełnienia etyki marksistowskiej: a) zasadami moralności ogólnoludzkiej. Warszawa 1950 s. Warszawa 1971. M. G r a m s c i . cyt. z franc). 89 „Żołnierz Wolności" z dnia 20 lipca 1971 r. Warszawa 1969. Warszawa 1965 . Garaudy. S c h a f f . Warszawa 1965. wyrażonych w obyczajach społecznych lub zwyczajowych ceremoniach. 85 A. metod i podstaw teoretycznych wychowania moralnego w szkole socjalistycznej94. S o k o ł o w s k a. J e z i e r s k i . stając się osobowością komunistyczną. w tym także etyki nauczycielskiej93. s. M i c h a 1 i k. Teoretyczne problemy wychowania moralnego. moralno-etycznej i obywatelskiej.). Podobnie określał osobowość w marksizmie włoski komunista A.skoro sama zasada partyjnego posłuszeństwa okazała się niewystarczająca. 90 84 R. K o w a l e w s k a (red. Warszawa 1948. Marksizm a osobowość (tł. 91 N p . stały się plagami społecznymi. Warszawa 1960 2 . Stąd wnioskuje Garaudy: „jeżeli indywidualność. O przyczynach demoralizacji młodzieży (W:) Moralność i wychowanie. 86 M. dz. Warszawa 1958. żeby stać się osobowością. Marksizm a moralność (W:) Moralność i wychowanie. Warszawa 1971. w strajku) i w pracy produkcyjnej razem z innymi pod wodzą klasy robotniczej (np.

czemu ulegać nie należy i od błędów walki z tym. społeczne i polityczne. Tenże. Jednakże „wyrok historii" nie dyktuje fatalistycznie drogi życia. dz. co powinno być miłowane jako dobro. ale zawsze w pracy i kolektywie. gdyż zrywa z nimi ideową łączność i przeciwstawia się tym. „Historyczna teoria osobowości wskazuje więc. wyznaczające dziejowy rozwój narodu i świata przez układające się sytuacje i warunki materialne. Zniesienie więc własności prywatnej według Marksa przezwycięży alienację człowieka i umożliwi mu powrót do samego siebie jako człowieka społecznego i człowieka ludzkiego zara- . dziś nazywane alienacją. która żyje po to. kształtując życie i formę osoby.wreszcie człowiek pracujący staje się obcy innym ludziom. pomimo nawet trafnego wyboru historycznego.Słowem będzie to pożytkiem dla rozwoju osobowości przez uniknięcie tak krótkowzrocznego oportunizmu.obcy). 100 Tamże s. upodobania i ocenę świata. Marks zaś w pierwszych latach swej twórczości. by żyć i rozwijać się. jak pięknym ptakom. jak też donkiszoterii.staje się obcy własnej istocie człowieczeństwa. a „rzeka historii" przepływa przez wnętrze ludzkie.człowiek staje się obcy wytworom własnej pracy. B. Dlatego też u nas prof. Wprawdzie przystosowanie się do właściwego nurtu historii ułatwia orientację. bądź też zmienianie jej przez zmianę stosunków może budzić poważne wątpliwości. jak to zobrazował Konstanty Ildefons Gałczyński. którzy korzystają z jego pracy. iż rozwój osobowości przebiega zawsze w konkretnych warunkach historycznych i polega w gruncie rzeczy na takim wyborze drogi życia. ale nie zawsze historia liczy się z godnością człowieka. jak było w ruchach oporu nie zawsze zwycięskiego (powstanie warszawskie). za cenę ofiar w tej walce ponoszonej" 9 9 . Stąd też „historyczny kostium" ludzi staje się ich naturą. Tak więc w teorii historycznej wychowania osobowości ostateczną rolę gra nie obiektywne rozpoznawanie zasadniczego w przyszłości zwycięskiego nurtu dziejowego. ale tworzy potrzeby. lecz daje szansę wyboru i zmusza ludzi do decyzji. że osobowość ludzi jest kształtowana przez czynniki historyczne. dlatego też dowolne tworzenie swej osobowości przez samo uświadomienie stosunków klasowych. K. krytykując idealizm Hegla. tu natomiast praca jest środkiem zarobku. lecz sama ocena wartości nurtów ze względu na to. 192. aby tworzyć. posiadanie pieniędzy lub ich brak nie tylko warunkuje życie. czyli wyobcowania się człowieka. wybierającej życiowe rozwiązania sytuacji. Problem wychowania osobowości w społeczeństwie socjalistycznym (W:) Moralność i wychowanie. która w etyce i antropologii marksistowskiej nie zostały jeszcze ze względu na relatywizm historyczny zdecydowane i zamknięte. głosząc. z czym walczyć nie trzeba" 10 ".Wprawdzie K. czyli odczłowieczają. 2° . jak to było w czasach pogardy za faszyzmu. Marks głosi. Suchodolski tworzy własną tzw. choćby nawet za cenę walki z istniejącymi »faktami dokonanymi«. depersonalizują i dehumanizują go. do którego trzeba się dostosować.. „Tylko w ten sposób decyzje będą słuszne. dzięki któremu człowiek pozostawałby w przymierzu z zasadniczym nurtem dziejowym rozwoju cywilizacji.wyobcowuje się w stosunku do samego procesu pracy. 3° . lecz także przekształca człowieka. Wówczas to „gdy wieje wiatr historii ludziom. Jednakże w warunkach kapitalistycznych następuje alienacja pracy przez to. Wówczas to prawdziwa osobowość człowieka nie jest tworzona przez historię. Rozwój osobowości człowieka nie zawsze jest pozytywny. rosną skrzydła. bądź też w warunkach ustroju B. gdyż rzeczy wytworzone zaczynają się przeciwstawiać człowiekowi i to zjawisko nazwał Entfremdung (wyobcowanie). Według Marksa praca ludzka nie tylko przetwarza świat zewnętrzny. filozofii wartości. Jednakże są to już zasadnicze sprawy aksjologii. które nie należą do niego. Wychowanie dla przyszłości. alienus . że człowiek wytwarzając rzeczy staje się im obcy. W ten sposób własność prywatna 1 pieniądz alienują człowieka. tworzy materialistyczne pojęcie Entfremdung. 4° . Warszawa 1959. 192. 99 98 kapitalistycznego. pragnienia. który staje się tylko środkiem marnej egzystencji. Marksistowska „antropologia filozoficzna" jako nauka 0 całym człowieku zna przecież możliwość alienacji (łac. gdyż można dobro uznać za zło i odwrotnie. a nie przyjemności twórczej. lecz poprzez własną próbę tworzenia antyhistorii. Kształcenie osobowości wobec tego polegałoby na przygotowaniu do rozumnego wyboru drogi życiowej przez uzasadnione rozeznanie w każdej sytuacji zasadniczego nurtu rozwoju i tego. ale do fabrykanta. S u c h o d o l s k i . kłamstwo i brzydota. że 1° . będą wolne od błędów ulegania temu. że „ludzie tworzą sami swoją historię". prawda i piękno lub też nienawidzone jako zło. cyt. co mu zaprzecza. natomiast trzęsą się portki pętakom". Tak np. Pierwszy Hegel w swej filozofii dialektycznej zwrócił uwagę na to. historyczną teorię osobowości 98 .

426 r. s. ideologia marksizmu omija termin „personalizm". 31-34. Warszawa 1957 s. które powstało w warunkach ustroju kapitalistycznego. . co współcześnie odbija się w rozwoju nowej teologii historii. J. jako problem humanistyczny i pedagogiczny. który gwałtownie krytykuje za chrześcijańskie ujęcie osobowości w tomizmie. chociaż notuje się trudności w procesie formowania się współczesnej młodzieży. 105 B. humanizm renesansu. naturalizm i idealizm XIX w. która nie istnieje. S u c h o d o l s k i . Przeciwnie wysuwa własną materialistyczną koncepcję osobowości dynamicznej. 135-137. w której subiektywnie odbija się świat zewnętrzny i ku któremu osobowość dynamicznie wychodzi w procesie życiowym. 104 Tenże. Historyczne zaś przekształcenie życia społecznego w socjalizmie wymaga od rozwijającej się osobowości odpowiedniego dorastania do zadań wynikających z sytuacji społecznych. jak czynił to opętany z Gerazy (Mk 5. jak też przebudowuje teologię pastoralną w kierunku badania historii urzeczywistniania się Kościoła z uwzględnieniem jego reakcji na sytuacje historyczne.Pedagogika więc socjalistyczna rozbudowując własny system oświatowy powszechnego kształcenia integruje w sobie dialektycznie tak wszechstronny rozwój osobowości. W związku z tym prof. E. W Nowym Testamencie bowiem występuje pojęcie „pełni czasu" (kajros).). Osobowość i wspólnota. 291-578. i przemiany ich świadomości. Osobowość i wspólnota. Augustyna De civitate Dei . Warszawa 1970. feudalizmu. 2° . „poznawanie znaków czasu" (Mt 16. jak i przygotowanie do życia społecznego. niż bogatemu wejść do królestwa niebieskiego" . z zakorzenieniem ich w życiu autentycznej wspólnoty" 1 0 4 . który nienawidzi sam siebie. w której „dialektyczny stosunek między światem osobowym a społecznością" postuluje. „czas nawiedzenia". ideologia wychowania socjalistycznego pogłębia znacznie zagadnienie wpływu historii na rozwój osobowości ludzi i jej alienację.24). Osobowość i własność. jednakże przezwyciężenie alienacji według Marksa nie dokonuje się przez filozoficzną krytykę.przeciwstawiając się także strukturalizmowi i egzystencjalizmowi. U podstaw materialisty'cznej teorii wychowania. Ogólnie biorąc. Poza tym chrześcijaństwo pierwsze zwróciło uwagę na alienację pieniądza i pracy. 13-80. demokracji lub nacjonalizmu.zem101. nie odbywa się więc przez powrót do stałej treści istoty ludzkiej. by w społeczeństwie przyszłości „dążenie do wszechstronnego rozwoju osobowości zharmonizowane byłoby z uspołecznieniem postaw jednostek. Stąd alienacja wyraża się w wynaturzeniu człowieka. Warszawa 1965. Ten skomplikowany model rozwoju osobowości 103 T. Opracowanie teoretyczne tego procesu rozwijania się i dorastania osobowości do świata współczesnego zgodnie z założeniami Marksa jest jeszcze trudne. Warszawa 1970 s. ale ulega przekształceniu w swej strukturze i nie zawsze zgodnie z ideałem wychowawczym. a to jako 1 ° .Alienacja pracy i pieniądza ma więc. Gilsona i E. Suchodolski głosi.Mt 19. B. s. a rozgoryczenie i zniechęcenie do życia przez uciążliwą pracę („Pójdźcie do mnie wszyscy. S u c h o d o l s k i . którzy utrudzeni i obciążeni jesteście. wskazująca co ma robić człowiek w swej rzeczywistości i świecie oraz 3° . Trzy pedagogiki. jakim ma być człowiek. Ja was pokrzepię" .28). w filozofii J.4). 100-109. J a r o s z e w s k i. Wykazuje to próba rozumienia osobowości jako struktury jednostki wytworzonej przez historię życia i historię pokolenia. innych ludzi oraz Boga. że historycznie wytworzyły się trzy nurty w pedagogice. ale przez otwarcie możliwości dalszego świadomego rozwoju osobowości 1 0 2 . Maritaina. Jak więc widzimy.pedagogika kształtowania systemu powszechnego w naszym wieku.2-15).pedagogika przygotowania do życia społecznego starożytności. lecz wymaga równoczesnej przemiany warunków życia i ludzi. 44. jakich sytuacja historyczna w teraźniejszości dostarcza jako „możliwość ku przyszłości". która od antyku poprzez chrześcijaństwo. s. zasadnicze znaczenie dla wyzwolenia człowieka.Mt 11. a w socjalizmie już ma być wyeliminowane. Alienacja zaś w ujęciu socjalistycznym jest wyłącznie zjawiskiem historycznym i społecznym. Mouniera oraz za uświęcanie rzeczywistości ziemskich u B. która obejmuje całe życie ludzkie i szybko rozwija organizacje i planową instytucjonalizację wychowania 105 .pedagogika kształcenia osobowości. powodującą deprawację moralną człowieka przez siłę rozkładową bogactwa („Łatwiej jest wielbłądowi przejść przez ucho igielne. Tenże. czyli tymi możliwościami rozwoju struktury osobowości. 102 Tamże. Teilharda de Chardin103. aż do psychoanalizy i egzystencjalizmu odpowiadała na pytanie. 101 P. Warszawa 1970 s. chociaż same problemy w zasadzie są znane kulturze chrześcijańskiej. w encyklikach społecznych. ujmującej walkę ciritas Dei z civitas terrena (św.

Wychowanie takie ma przebudować naturę człowieka.stanowi drogę wychowania osobowości i charakteru człowieka socjalizmu. z ros. W ten sposób humanizm socjalistyczny zyskał charakter społeczny. który uchwalił program przejścia do wyższego etapu budowy podstaw komunizmu w Związku Radzieckim.). Woli ona szerzej traktować człowieka niejako osobę z natury. jak też kwestii.. dlaczego ideologia marksizmu unika terminu „personalizm" i nie uznała jeszcze żadnej teorii osobowości za własną i wystarczającą. wyzyskującej innych. oraz w sprawie zmienności losu w procesie życia. ukształtowaną przez ustrój kapitalistyczny jako istoty egoistycznej. Humanizm socjalistyczny rozwinął się w okresie drugiej pięciolatki radzieckiej (1933-1937).wychowanie estetyczne (przetwarzanie świadomości w oparciu o dzieła sztuki. szacunek dla mas. a więc w procesie humanizacji.wychowanie umysłowe (danie podstaw wiedzy. t. do swego człowieczeństwa. dla dobra człowieka" 110 . Warszawa 1964 s. 22. dlaczego moc świata przeobrażająca strukturę osobowości nie zawsze realizuje ideał wychowawczy i osobowość nie korzysta z możliwości najlepszego dorastania do zadań epoki? W sprawę więc rozwoju osobowości wchodzi rozumienie subiektywne dobra jako potrzeby człowieka. w prawie zaś wszystkich do nauki zapewnił wszechstronny rozwój dzieci i młodzieży w 5 dziedzinach jako: 1° . socjalistyczny stosunek do obowiązku pracy i własności społecznej. 1 s. ale i o powiększenie kadr wykwalifikowanych fachowców do prowadzenia nowoczesnego przemysłu. kolektywizm. która równocześnie jest wyjściem ku światu i włączeniem dzięki temu nowych treści. jak patriotyzm z internacjonalizmem. narodu i wszystkich pracujących na świecie. Warszawa 1950 s. . inicjatywa. Psychologia (tł. 219-220. gdy proces życia rozumieć będziemy jako twórczą realizację wewnętrznej struktury sensów. B. leniwej. cyt. do wypoczynku. A. K. Zjazd ten odbył się pod znamiennym hasłem humanizmu „wszystko w imię człowieka. K a i r ó w (red. 109 108 H. w ich siły twórcze" 1 0 8 . posiadających moc przeobrażającą wobec struktury" 1 0 6 . 106 107 Chodziło więc nie tylko o szybkie wykształcenie.wychowanie fizyczne (zdrowie i tężyzna dla wydajności pracy i obrony państwa) oraz 5° . W praktyce natomiast troska o ludzi pracy i ich potrzeby wyraziła się w postanowieniach Konstytucji w postaci prawa obywateli radzieckich do pracy. 210-212. Ważnym wydarzeniem dla rozwoju wychowania socjalistycznego był XXII Zjazd KPZR w r. 3° . K . a przed pomyłkami w tej dziedzinie powinni ostrzegać wychowawcy. C h r u s z c z o w . Pedagogika.Ten szacunek dla człowieka pracy począł tworzyć troskę o ludzi i ich potrzeby. Istota i cele wychowania.wychowanie moralne (wyrabianie cech charakteru takich. narodu czy szczęśliwej przyszłości 109 . Będzie możliwa (ona. dz. O programmie kommunisticzeskoj Partii Sowietskiego Sojuza. regulującą stosunek do najbliższego otoczenia 107 . 422.). wreszcie jest regulatorem stosunków międzyludzkich. wyzwalającą się z alienacji rewolucyjnie w procesie powrotu do siebie. siła woli.) jedynie wówczas. Wrocław 1970 s. do nauki i do kultury. ujmowane w permanentnie kształtującej się i zanikającej treściowo kategorii braku i przeniknięte dynamiczną emocją. Hasło humanizmu socjalistycznego pojawiło się w twórczości Maksyma Gorkiego. świadoma dyscyplina pracy. W tej „burzy" słów pozostają w dalszym ciągu niedomówienia w sprawie. 59. czynną miłość do ludzi.kształcenie politechniczne (znajomość podstaw produkcji i opanowanie narzędzi).Sformułowano tu cel noweI.ujmuje się w następującą formułę „będziemy traktować osobowość jako mikrokosmos. Ś w i d a. który sformułował piękne zdanie: „Człowiek . której naczelna dewiza po zbudowaniu wielkiego przemysłu głosiła: „Kadry decydują o wszystkim". rozwijanie myślenia i wykształcenie światopoglądu naukowego). c) Idea humanizmu socjalistycznego staje się przeto ideą naczelną całego systemu wychowania. S.to brzmi dumnie". ponieważ tworzy tu najwyższą normę moralności. 110 N. do ochrony zdrowia. literatury pięknej i filmu). Dlatego też początkowo treść humanizmu socjalistycznego określano w kategoriach psychologicznych jako „najwyższe poszanowanie osobowości każdego pracownika. odwaga). T i e p ł o w. S o ś n i c k i . kolektywistycznie zwracał się do mas ludowych. 2° . lecz jako istotę świadomie przekształcającą świat i siebie. w którym humanizm ma decydujące znaczenie. bezgraniczna wiara w ich olbrzymią rolę i znaczenie. o którym się mówi w tekście. ale zawsze w połączeniu z nienawiścią do wrogów klasowych ludzi pracy. w którym załamują się podmiotowo zdeformowane układy świata przedmiotowego. Tym właśnie niedostatkiem wiedzy możemy tłumaczyć. miłość do dzieci. skąd bierze się subiektywność odbicia świata w osobowości z jego poczuciem braku i emocji niepokoju. Osobowość jako problem pedagogiki.S. 1961. 4° . Moskwa 1961 s.

w którym z wszechstronnym rozwijaniem ludzi rosną i siły produkcyjne na podstawie wciąż rozwijającej się nauki i techniki..według potrzeb". prostota i skromność w życiu społecznym i osobistym. Warszawa 1962. elektroniki. Komunizm to wysoko zorganizowane społeczeństwo wolnych i świadomych pracowników. 1971 r. niewłaściwego stosunku do kobiety i in. Moskwa 1961 s. Wychowanie a cywilizacja techniczna. do krajów socjalizmu. troska o wychowanie dzieci. jak próżniactwo i pasożytnictwo.) w następujących słowach: „Wychowanie nowego człowieka to proces skomplikowany i długotrwały. . 63. pasożytnictwa.uczciwość i szczerość. . pijaństwo i chuligaństwo. w którym utrwali się społeczna samorządność. s. W związku z wyłożonym programem wychowawczym i treść kształcenia dostosowana do ery sputników (od r. 115 T. „Ruch Pedagogiczny" 1961 nr 5 s. nieuczciwości. Przede wszystkim rozbudowało Programma jw. automatyki. praca dla dobra społeczeństwa stanie się dla wszystkich pierwszą życiową potrzebą. (tł. Szkoła a postęp techniczny. obejmując kształcenie naukowo-ateistyczne.nieprzejednany stosunek do niesprawiedliwości. szachrajstwo i zachłanność. Programma. . 1957) i pierwszych kosmonautów (Jurij Gagarin . . miłość do socjalistycznej Ojczyzny. c) utwierdzenie komunistycznej moralności. . 111 112 . „Glos Nauczycielski" 1961 nr 44. Na obecnym etapie budownictwa komunistycznego jest rzeczą konieczną prowadzenie jeszcze bardziej zdecydowanej walki z takimi przeżytkami kapitalizmu. W związku z tym rozszerzyły się zadania z zakresu wychowania komunistycznej świadomości przez: a) kształtowanie naukowego światopoglądu. Zaś „komunizm . każdemu . walki z możliwością recydywy wielkomocarstwowego szowinizmu i lokalnego nacjonalizmu. 2-6. biurokratyzmu.rzetelna praca dla dobra społeczeństwa: kto nie pracuje. z pełną społeczną równością wszystkich członków społeczeństwa.. nieprzejednanie wobec naruszania społecznych interesów. chemii tworzyw sztucznych oraz agrotechniki 115 . .oddanie sprawie komunizmu.1961.nieprzejednany stosunek do wrogów komunizmu.wysoka świadomość społecznej powinności. karierowiczostwa. . który obejmowałby wszystkie warstwy i grupy ludności i zapobiegał rozpowszech114 nianiu się poglądów religijnych. Walentyna Tiereszkowa . nieprzejednanie dla narodowościowej i rasowej wrogości. kosmonautyki. zwłaszcza wśród dzieci i młodzieży" .. 114 113 Programma kommunisticzeskoj Partii Sowietskogo Sojuza. ten nie je.troska każdego o zachowanie i pomnożenie społecznego dorobku. czystość moralna. ..przyjaciel. wszystkie czynniki społecznego bogactwa wleją się pełnym potokiem i urzeczywistni się wielka zasada „od każdego . Warszawa 1964.wzajemny szacunek w rodzinie. które ciągle jeszcze nie pozwalają poszczególnym obywatelom radzieckim na przejawianie w całej pełni ich sił twórczych. g) demaskowanie burżuazyjnej ideologii 112 . . Uzasadnienie całości programu dał komentarz premiera Związku Radzieckiego Nikity Chruszczowa (zm. zawierający następujące zasady moralności: . d) rozwój proletariackiego internacjonalizmu i socjalistycznego patriotyzmu.to bezklasowy ustrój społeczny z jedyną ogólnonarodową własnością dla rozwoju wytwórczości. Tenże. technologiczne i produkcyjne. . ze wszystkimi narodami 1 1 3 .humanitarne stosunki i wzajemny szacunek między ludźmi: człowiek człowiekowi . politechniczne. Konieczne jest wprowadzenie przemyślanego i harmonijnego systemu wychowania naukowo-ateistycznego. 118-123. jw. a możliwości każdego będą się rozwijać z największą korzyścią dla narodu" 1 1 1 . poi.braterska solidarność z pracującymi. świadomą koniecznością. cybernetyki. b) wychowanie przez pracę. N o w a c k i . .według możności.). a w wychowaniu umysłowym wchłaniając podstawy nukleoniki. Najbardziej rozwinięto kodeks moralny budowniczego komunizmu. . wszyscy za jednego. f) przezwyciężenie przeżytków kapitalistycznych w świadomości i postępowaniu ludzi.. Komunistyczne wychowanie zakłada wyzwolenie świadomości z religijnych przesądów i zabobonów.kolektywizm i obywatelska pomoc wzajemna: jeden za wszystkich. e) wszechstronny i harmonijny rozwój osobowości. towarzysz i brat.przyjaźń i braterstwo wszystkich narodów ZSRR.1963) rozszerzyła się znacznie.go wychowania komunistycznego jako tworzenie budowniczych komunizmu przez włączenie w nurt jego budowy. sprawy pokoju i wolności narodów. To wydobycie humanizmu jako idei naczelnej wychowania socjalistycznego miało ważne konsekwencje.

w wyniku którego ustawa o szkole średniej ogólnokształcącej odstąpiła od schematu pięciu kierunków wychowania (umysłowego. 120 . K a i r ó w . drugie zaś systemu I. bazę). ideał i normy telogii wychowania. Ta ostatnia współpraca i dialog naukowy powoduje to. Warszawa 1961. moralnego. b) wychowania ideowego („kształtowanie w młodym pokoleniu światopoglądu marksistowsko-leninowskiego. Wstęp do metodologii pedagogiki. świadomego wyboru zawodu. 122 Tamże s. W. Obszcze osnowy piedagogiki. Warszawa 1965 s. Metodologiczne problemy pedagogiki. 623-624. zmierzając tym samym do unaukowienia pedagogiki 124 . M u s z y ń s k i (red..miłości Ojczyzny. 121 Z. Moskwal967. Nowy program KPZR a zadania pedagogiki (tł. „Ruch Pedagogiczny" 1970 nr 5 s. G m u r m a n. F. Wrocław 1967. I l j i n a . którzy. Materiały z dyskusji sejmowej. Metodologiczne podstawy. T . H .). Drugi zaś kierunek metodologiczny stara się usystematyzować naukowe twierdzenia pedagogiki. 125 Por. 128. Wrocław 1964. T r o j n a r s k a . dz. M u s z y ń s k i . wzmocnienie ich zdrowia. A. H. uściślić problemy. lecz pragnie B. że jedne z nich dotyczą przede wszystkim systemu szkolno-oświatowego i ideologii socjalizmu 119 . hipotezy badawczej i strategie badań w pedagogice i to głównie przy pomocy języka psychologii. Dalszą konsekwencją wyższego etapu rozwoju pedagogiki radzieckiej było odejście od jednolitego modelu pedagogiki socjalistycznej. Mimo więc podziału metodologów pedagogiki socjalistycznej na „scientystów" inaczej „instrumentalistów" lub „antropologów" i „filozofów" ze względu na różną interpretację marksizmu 125 . Pierwsze z nich za podstawowe czynniki wychowania szkolno-oświatowego uważają rozwój stosunków produkcji i walkę klas (tj. który określa świadomość) oraz dodają zasady kierowania własnymi możliwościami człowieka121. K r z y s z t o s z e k . s. W wyniku opracowywania teoretycznego tych różnic w pedagogice socjalistycznej pojawiły się także i u nas dzieła z zakresu metodologii 118 pedagogicznej . wychowywania uczniów w duchu wysokiego patriotyzmu radzieckiego . K. dążących dopiero do zbudowania podstaw socjalizmu. że światopoglądowa pedagogika specjalistyczna wprowadza przyszłego nauczyciela w krąg podstawowych problemów wychowawczych. 124 Tamże s. 33. 11-12. 126 Por. K r z y s z t o s z e k . Tenże. Rola wychowania w społeczeństwie socjalistycznym. jak się wyraził A.. wskazując jak są one rozwiązywane na gruncie pedagogiki radzieckiej. 13-129. odpowiadające wymaganiom współczesnego postępu społecznego i naukowo-technicznego oraz dążenie. politechnicznego. 119 Ustawa o rozwoju systemu oświaty i wychowania. Metodologiczne podstawy pedagogiki marksistowskiej. a zadania szkoły ujęła w trzy grupy: a) nauczania ogólnego („wyposażenie uczniów w średnie wykształcenie ogólne. F.olbrzymi problem badawczy pedagogiki radzieckiej116. Piedagogika. swego narodu.Moskwa 1969s. „Ruch Pedagogiczny" 1971 nr 1 s. 99-101. Podstawy wychowania socjalistycznego. A . jak również specyficzne dla pedagogiki socjalistycznej . harmonijnego rozwoju. idącego swoistymi drogami tradycji krajowych do realizacji podstawowej. fizycznego i estetycznego) we wszechstronnym rozwijaniu ucznia. z ros.). wychowanie fizyczne i estetyczne. Warszawa 1971. 118 Z. dz. K o r o l e w i W. 55. socjologii i innych nauk 1 2 3 .mają charakter klasowy i proletariacki i zwracają się z krytyką ideowej obojętności ludzi. prawidłowe ujęcie nauczania pracy. Oczy wiście szablonowej jednolitości między nimi nie ma. 123 H. musiała wystąpić różnica w pedagogice tak systemów szkolnooświatowych.25-26. aktywnej działalności zawodowej i społecznej") 117 . jak też bezklasowego społeczeństwa i nowoczesnego świata człowieka 120 . by uczniowie zdobyli trwałą znajomość podstaw nauk wraz z umiejętnością samodzielnego jej uzupełniania"). Warszawa 1967. Wstęp do metodologii pedagogiki. wspólne dla całej pedagogiki 126 światowej. „Człowiek i Światopogląd" 1971 nr 5 s. 108-122. B a n a s i e w i c z . tej samej dla wszystkich ideologii marksizmu-leninizmu. sytuacje życiowe ludzi (a więc byt. s. Jedność nauczania i wychowania. O radzieckich podręcznikach pedagogiki. poglądy ideologiczne panujące w społeczeństwie (czyli nadbudowę). choćby dlatego. cyt. 117 Status ogólnokształcącej szkoły średniej. cyt.Na skutek tego pedagogika socjalistyczna nie dąży do izolacji. Tenże. 116 wychowawczego i z jego złożonymi celami humanistycznymi tak wszechstronnego rozwoju osobowości. Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego oraz w duchu gotowości do obrony socjalistycznej Ojczyzny") oraz c) kształcenie wszechstronnego rozwoju („zapewnienie uczniom wszechstronnego. Warszawa 1967. S u c h o d o 1 s k i. ustanowić cele. W krajach demokracji ludowej. Schaff „solidnie »naumieli się« marksizmu" 1 2 2 . przygotowanie uczniów do życia. jak też systemu wychowawczego. równocześnie wyrabia pogląd na różne zjawiska pedagogiczne.humanizm socjalistyczny dopuszcza ścieranie się różnych koncepcji naukowych oraz krytyczne zużytkowanie literatury naukowej krajów kapitalistycznych.

ideologiczną i religijną oraz spowoduje nieustanne odradzanie się człowieka poznającego istnienie. 89-276. Warszawa 1948. Położenie robotników w Stanach Zjednoczonych (tł. z niem. Paris 1917. Rist K.. Warszawa [przed 1936] t. Wiek XIX. 1-3. . Russel B. Paris 1956. K o s s a k . Rozwój instytucji społecznych w ciągu XIX stulecia (tł. Der modernę Kapitalismus. Warszawa 1963.). zachowując jednakże czystość ideologiczną i krytycyzm szczególnie pod adresem 127 humanizmu chrześcijańskiego jako idei skrępowanej przez religię . Warszawa 1952. Położenie robotników w Anglii (tł. Jostock P. Jednakże w nowych warunkach cywilizacji technicznej mimo trudności i pokusy żaden z systemów wychowania nie może zaniedbać sprawy wszechstronnego rozwoju człowieka i procesu jego wychowania. Warszawa 1954. Les Bourgeois conąuerants XIX siecle...)... H. Perspektywy przemysłowej cywilizacji (tł. K u c z y ń s k a . aby zdobycze cywilizacji nie obróciły się przeciwko ludzkości.. z ang. 129 Tamże s. Warszawa 1946.. Russell B. z ang. twórczego i społecznego.. Ossowska M. Social Ideals and Economic Theories from Quesnay to Keynes. L. Przeobrażenia społeczne w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej na tle urbanizacji. maszyny i historia (tł. z franc).. Warszawa 1950. Ludzie. Warszawa 1910.. Łódź 1956... Humanizm skrępowany.nic co ludzkie nie może mu być obce . Engels F. polityczną.. bierze górę nad humanizmem czystej psychologii czy antropologii. Warszawa 1937. Berlin 1880. co w nim najlepsze" 129 . Colson C.). Warszawa 1933. Kuczyński J. Kuczyński J. Położenie klasy robotniczej w Anglii (tł. Początki kapitalizmu amerykańskiego (tł. z ang. Warszawa 1963. A History of Economic Thought. Lilley S. Warszawa 1916. 1-2. Smith A. Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów (tł. Kwestia robotnicza i dążności do jej rozwiązania (tł. t. Howell G.). WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE DO CZĘŚCI II Pedagogika porównawcza Rozdz. New York 1960. Hitze W. A. Związki zawodowe robotników angielskich (tł.). Gide K. I GENEZA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWAWCZYCH /. Kraków 1949. Morton A. K u c z y ń s k i . Miinchen 1924-1927. z niem. Tak więc i w socjalizmie humanizm techniczny i naukowy nazywany scientystycznym.). Humanizm socjalistyczny.). z niem. Historia gospodarcza Polski 1864-1918.). z ang.włączyć się do ogólnoludzkiej pedagogiki naukowej. 190. Poznań 1909. Historia doktryn ekonomicznych (tł. gdy humanizm socjalistyczny będzie syntezą wszelkich wartości i prawd . Tylor O. obiecując na przyszłość zlikwidowanie wszelkiego zła i obumarcie złych mocy w człowieku. Sombart W. t. z ang..zniesie wszelką alienację ekonomiczną.. której wciąż grozi zagłada nuklearna. Hitze W. Rychliński S.).. Histoire des Techniąues. Rousseau F. 1928. Wiek dziewiętnasty (tł. Warszawa 1951. Warszawa 1966 s. szturmującego w ruchu robotniczym umierający stary świat 128 . z ang.. Krzyżanowski A. Warszawa 1936. Der Ausgang des Kapitalismus. z niem.).. Kapitał und Arbeit und die Reorganisation der Gesellschaft.Synteza humanizmu socjalistycznego jednakże będzie „ocaleniem tego... Le travail et les ąuestions ouvrieres. Dzieje ludu angielskiego (tł. 128 127 Assorodobraj N. Warszawa 1948. J. Kula W. Początki klasy robotniczej. 1-2.).. z franc). Rozwój kapitalizmu i jego skutki J. Gide K. Rochester A. Warszawa 1951... Przejdziemy więc do nauki o procesie rozwoju wychowawczego człowieka jako ważnego elementu każdego humanizmu.. Paris 1957. Moraze Ch.. Moralność mieszczańska. z ang.

.. Der soziale Katholizismus in Deutschland bis zum Tode Kettelers. U źródeł chuligaństwa. Paris 1947. Berne 1896. Warszawa 1929. ks. Poznań 1956. ks. 1-2. Lwów 1937. Z zagadnień bezrobocia. Marks i Engels. cz. 2. Warszawa 1936.. New York 1963. The Rise of European Liberalism. Katolicyzm społeczny.. Geneza partii katolickiej w Niemczech. ks. Feldman J... Mussolini i korporacyjna przebudowa Włoch. Poznań 1910.). Warszawa 1963. Warszawa 1931.). kierunek chrześcijańsko-społeczny. Etudes de Criminołogie juveniłe.. J. Katolicyzm i liberalizm w Niemczech XIX wieku. Warszawa 1960. „Twórczość" 1946 nr 6. Girard de E.. Znaniecki F. Narodziny i rozwój filozofii marksistowskiej. Franz A. Bielefeld 1956. Les bandes d'adolesenis (trąd.. Górski K. Warszawa 1950.. Krieck E. Wojciechowski S. Korporacjonizm i jego problematyka. b.. Warszawa 1945. Kapitalizm i niewolnictwo (tł. Warszawa. Poznań 1963. Schaff A.. Democraties et capitalisme. Konieczność nowej orientacji w wychowaniu Bloch H. Engels F... „Przegląd Powszechny" 1948 nr 5. Rebelie studenckie na Zachodzie. Ruchy spoleczno-polityczne c. „Widnokręgi" 1956 nr 11.). Piwowarczyk J. L'Origine du proletariat romain et contemporain. organizatorzy Związku Komunistów (tł.). Kandel E. Sośnicki K. Oblicze studenckiego buntu. HofTmann W. Praca najemna i kapitał (tł. 1-2. Gladbach. Lwów 1934. Rozsprzężenie obyczajów (tł. Piwowarczyk J. 12. Manifest komunistyczny (tł.. Ein deutsches Bischofsleben des 19 Jahrhunderts. Louvain 19572. Histoire de la democratie chretienne. Gortais A. S o c j a l i z m i k o m u n i z m Adler M. Janicki J. Jezierski H. 2. Jeske-Choiński T. New York 1953.). Rozdz.). Sombart W. Lindsey B. Ketteler. Piwowarczyk J.). Wołgin W. M. Th. et Niederhoffer A. Paris 1956. Liberalizm ekonomiczny. Paris 1938. Bureau P. Czapów Cz. Kodeks społeczny. Kraków 1927... ks. Lublin 19342. Kierunki pedagogiczne w początkach XX wieku i ich aspekt polityczny. z franc).). Berlin 1924. z niem. P. socjalizm. (red. Gedanken uber sozialistische Erziehung. Krasuski J..... Warszawa 1964. Caro L.. z franc). Bonicki S. B. Wynne J. Munchen 1961. Współczesne kierunki społeczne... Myśli nowoczesnego Polaka. London 1947. „Nowa Szkoła" 1947 nr 4. Początki katolicyzmu społecznego we Francji (tł. Dmowski R. Tworzenie państwa i konstytucji... Sittlichkeitsvergehen an hóheren Schule undihre discipłinare Behandlung. I. z ang. Warszawa 1895. Michajłow M.. Chemia F. Kulturkampf. Chrześcijańska demokracja. Mantuszewski S.). Leipzig 1928. Vigener F. Munchen 1924. a... Poznań 1932. 1914. 1-2. Lublin 1937... Szelągowski A. Chazal J. Protest der Jungen. Laski H. Paris 1963. Theories of Education. Warszawa 1902. Zaniewski R. Ketteler et la ąuestion ouyriere. II CHARAKTERYSTYKA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWANIA 1. Poprzednicy naukowego socjalizmu (tł.). Sosnowski K. C. Zweig F. Seksualna etyka i pedagogika (tł. Francja 1968.. Maneli M. Stany Zjednoczone Północnej Ameryki USA. Młodociani przestępcy.). ks.. Młodzież a przestępstwa. z niem. Der proletarische Sozializmus (Marxismus). J. z niem. Egoizm narodowy wobec etyki. Engels F. Kunowski S. Marks K. Zarys katolickiej syntezy społecznej. Warszawa 1938. Warszawa 1961. Szymański A... Łempicki S. Warszawa 1958. B...... ks. Kołodziejczyk H. Warszawa 1962. 1957 nr 1.. Warszawa 1954. i B. Warszawa 1911. Fróhner R. Giinter K. Warszawa 1945. Kraków 1929.. Rozkład kultury mieszczańskiej. Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej.. Wie stark sind Halbstarken. Kooperacja w rozwoju historycznym. Liberalizm i kapitalizm. Chrześcijański ustrój społeczny. Rozkład w życiu i literaturze. Historia doktryn poityczno-prawnych XIX wieku. Zmierzch czy odrodzenie liberalizmu (tł. Rozwój socjalizmu od utopii do nauki (tł. z ang. Paris 1948. Stefanowicz J. Proces emancypacji młodzieży współczesnej „Znak" 1961 nr 84. Szymański A. Williams E. D e m o k r a t y z m i n a c j o n a l i z m Balicki Z. t. Jena 1924. ... Warszawa 1923.. Krasuski J. Poglądy demokracji chrześcijańskiej we Francji. Marks K. Kraków 1901. Roszkowski A. z ros. Hertz A. UEurope du XX-e siecle et ł'idee la nationalite. Sojusz kommunistow. Warszawa 1969. Nationalpolitische Erziehung. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. Warszawa 1962. Leipzig 1932. Democratie et liberation. B.. Czapów Cz. Vaussard M...Webb S. z niem. Warszawa 1902. Teorie współczesnego kryzysu. z ang.). Warszawa 1935. W. P. Bunt młodzieży (tł. cz. Dzieje organizacji zawodowej w Anglii (tł. Polskie tradycje wychowawcze...... Niebezpieczne ulice. Główne kierunki spoleczno-polityczne a ruch oświatowy. Warszawa 1970. Pouthas Ch. Stern W. Paris 1952. K a t o l i c y z m s p o ł e c z n y Duroselle J. z niem. Foerster F... Moskwa 1960.. z ang... Warszawa 1938. Warszawa 1938.. Dziecko w systemie hitlerowskim... Londyn 19422. Warszawa 1945. Weill G.. Neue Menschen. ks.

.)... Poznań 1938. Warszawa 1970. Wstęp do teorii osobowości (tł. Zarys zagadnień.). O wychowaniu nowego człowieka. De la personne.. Warszawa 1968. Warszawa 1931. Normy moralne -próba systematyzacji. Koneczny F. Litt T. Rozental M. Kraków 1964. Paris 1947. Le Drame de 1'Humanisme athee. Osoba ludzka . A. Piwowarczyk J. 4.. Osoba i czyn. Sośnicki K. Przestępczość nieletnich w Polsce.. Warszawa 1935.. Paris 1934. M. Gigon H. Nawroczyński B.. W. „Gesamelte Schriften B. Leipzig 1923. Lwów 1939.. Upadek cywilizacji zachodniej. V. Thrasher F. „Etudes" X. 1947. Kraków 1933. Spranger F.Ihr Verlauf von 1913 bis 1919"). Mc Donald D.. Drogi do wolności (tł. Toleranz und christlicher Glaube.. Religia a kultura (tł. Zawadzki B. Suchodolski B. Ratyński J. Warszawa 1938. Warszawa 1932. Russell B. Maritain J. z ang.). VI". Osobowość. Chicago 19474. Katolicy i wolność myśli (tł. Krawczyński Z. Kraków 1911.. Leipzig 1925. Hartmann N. Osobowość.. Das Problem des Geisligen Seins. Lersch Ph. z franc). The Gang. London 1938. Kraków 1935. Lublin 1938.. Kraków 1932.).. Warszawa 1970.. Sandomierz 1961. Die Idee der Persónlichkeit wid ihre Bedeutungfur die Padagogik. Die Kultur der Gegenwart. Aufbau der Person.. ks. Kultura i osobowość. Gołembski W. Wychowanie moralno-społeczne.. Freiburg 1948.. La crise du capitalismus. Młodzież współczesna w świetle własnej opinii. Alain (Chartier E. Einsiedeln 1962. z ros. Untergang des Abendlandes.. ks. Od filantropii do humanitaryzmu i humanizmu. Zepsucie dzisiejszej młodzieży gimnazjalnej i środki zaradcze.. Messer A. Warszawa 1971. Czarnowski S. Socjologia moralności. 2. Kultura masowa.. Miinchen 1920-1922. Łódź 1954. M.. Stuttgart 1963. Noew York 1938. Lubac de H... New York 1944. Poznań 1937. Rozwój moralności w świecie starożytnym od Homera do czasów Chrystusa. t. Znaniecki F. 1959. Kultur und Erziehung. Leipzig 1924. Marks a idea wolności (tł.. ks. Theories of Personality. S. Kultura i jej dziedziny. Życie duchowe. Humanites. z niem. Explorations in Personality. Kraków 1927. z franc). Wolfe B. kard.. Gerstmann S. Struktura osobowości (tł.. Kraków 1936. New York 1938. Hartman A... Rowid H... Gaudig H. Na przełomie dwóch epok. ks. z franc). Lefebvre H. True Humanism. Leclercą J.). Nieletni przestępcy w świecie (tł.. Małżeństwa koleżeńskie (tł.. Studia z filozofii kultury. Piwowarczyk J. A Theory of Mass Culture (W:) Mass Culture. Baley S. Bohlen A. Binder H. Kraków 1969.. 3. Das Christentumsundder . Miinchen 1952. Lindsey G. i H. Pastuszka J. New York 1957. Budownictwo socjalizmu i narodziny nowego człowieka (tł. Warszawa 1935. „Tygodnik Powszechny" 1946 nr 33. New York 1968. Chałasiński J. Szymański A.. Koneczny F. z franc). Znaniecki F. Personality. Rozwój moralności. SJ. Liberalizm. Berlin 1933. Lublin 1939. 3. Hessen S. Poznań 1921. ks. Zieliński T. Warszawa 1912.. Warszawa 1931.. TJ. Fiedler E. Murray H. Źródła zróżnicowania systemów wychowawczych Adamski W. Lagensalse 19203.. Granat W.. Lublin 1931... Filozoficzne i empiryczne pojęcie osoby ludzkiej. Warszawa 1968.. Kłoskowska A... Warszawa 1970. Evans W. Leipzig 1934. Veillard-Cybulsky M. Lwów 1939. A psychological Interpretation. Suchodolski B.. Ossowska M.. Wychowanie nowego człowieka.].1 2 szkiców na temat ducha nowego pokolenia (tł... Lubac de H.. Freedom and CMlisation. Moderner Humanismus. Lwów 1933. Paris 1907. Warszawa 1949. Kraków 1947. Ossowska M. Kultura. Podstawy wychowania państwowego. SJ. Heidelberg 1956. La recherche d'un homme noweau. Die menschliche Person..). Warszawa 1935.. ks. Die geistige Welt. Warszawa 1968.Lindsey B. Warszawa 1935. Zarys filozofii kultury. Socjologia rozwodów. Warszawa 1964. Nowy człowiek . Wojtyła K. [i in... Michalski J... Sinko T.. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1963 z.. Warszawa 1963. Dilthey W.. Rybicki W. Schriften zu Theologie B.. świat i życie. Śliwiński A. ks. Różne koncepcje wolności w rozwoju historycznym.próba definicji. Problem humanizmu. Humanizm i poznanie. ks.. Paris 19453. Rola wolności w postępie kulturalnym.. Mazanowski A. Biblioteka naukowa „Po prostu" nr 4. Z rozważań nad wychowaniem nowego człowieka. Maritain J. Pojęcie nowoczesnego systemu wychowania Allport G. Lipka M. Fouillee A. Warszawa 1936. Piron G. SJ.. Glencoe 111. z franc). Spengler O. The Hippies. z ang. Malinowski B... Nuttin J. z ang... Kałwa P. Haal C. Kryzys spoleczno-gospodarczy w świetle katolickich zasad. „Kultura i Wychowanie" 1938 nr 3. Przesilenie gospodarcze świata i w Polsce. O wielości cywilizacji.. Rahner K.. Die freie deutsche Jugendbewegung (. M. Płock 1937.NeueMensch". . V. Critiąue des systemes de morale contemporaines.

Wychowanie człowieka.. „Ateneum Kapłańskie" 1946 nr 250. Jaeger W. Nosengo G. Krąpiec M. t. bp. z niem. Versuche zur christlichen Lehre vom Menschen. c. ks. (red. Paris 1948. F i l o z o f i c z n e Bocheński J. Tekst polski. M. ks. Biblia dzisiaj... Christus als Mittelpunkt religióser Erziehung. kard. M o r a 1 i z m Bilczewski J. appendix do książki Dybowski M. Lublin 1962. Kraków 1961 s.. Moysa S. Chrystocentryczne nauczanie i wychowanie w seminariach duchownych. ks. Kościół epoki dialogu. A. Struktura osobowości chrześcijańskiej w zjednoczeniu z Bogiem (tł.. Deklaracje. Synopsa tekstów Soboru Watykańskiego II. Warszawa 1960. Formazione cristocentrica. ks. Breviarium fidei. 196-198. ks. Psychologia. Życie Jezusa Chrystusa (tł. Rudloff L. b. Warszawa 1956. z franc). Wprowadzenie metodologiczne do Nowego Testamentu. Warszawa 1947. Guitton J... A. Bogacki H. ks.Rozdz. Stefanini L.. S. z niem. Podstawy filozofii chrześcijańskiej.. Poznań 1968. „Życie i Myśl" 1950 nr 7/9... Tomizm (tł. Charakter. Pisma wybrane.. Sobór Watykański II. Kraków 1961. Personalizm katolicki.. Rogalski A. ABC tomizmu. Woroniecki J. Warszawa 1956. Lublin 1961. Pascher J. Antropologia filozoficzna (tł. Poznań 19202. Charakter. Poznań 1955. Welt und Person..... 100 n.. Kodeks doktrynalnych wypowiedzi Kościoła. ks. Trocąuer Le R. ks.). Chojnacki P. Cnoty nabyte i wlane. Wstęp ogólny do Pisma św. L. Katolicyzm. Święci i błogosławieni Kościoła katolickiego. Kraków 1969. Paris 1947.. ks. Kraków 1948. Elementy filozofii chrześcijańskiej (tł. La Personne et le bien commun.). Kim jestem ja ... jego istota wg św.es Jahrbuch" 1962 s.. Katowice 1969.. Katechetyka. Garonne G. Pastuszka J. Warszawa 1965.. Kudasiewicz J. Freiburg im. Warszawa 1956 s. Granat W. Jakubiec C. z franc). Heidelberg 1950. 1-2. Zarys etyki i ascetyki katolickiej.. Teologia moralna i jej stanowisko chrystocentryczne w całości nauk teologicznych.C h r y s t o c e n t r y z m Dajczak J. Dogmatyka katolicka. Radoński K.. Poznań 1947. ks. OP..człowiek? Zarys antropologii chrześcijańskiej (tł. 2. Gmurowski A. Personalizm i jego perspektywy. (red. Jaworski M. Sawicki F. z franc). Kraków 1970. Gniezno 1935. ks. Paris 1968. OP. Kraków 1947. t. Les \aleurs et le moralisme pedagogiąue. Mascall E. Ideologia współczesnego wychowania chrześcijańskiego a... Lubac de H. z ang. ks. Milano 1942.. Metafizyka. Warszawa 1938.. Christozentrik in der Verkiindigung. Gilson E.)..). Wychowanie personalistyczne. Paris 1933. b. ks. Histoire doctrinale de 1'humanisme chretien. z franc). Poznań 1966. Ray H. ks. Założenia a. Poznań 1936. Wierzę. O typach motywacji. ks. z ang. Humanizm i teologia (tł. Poznań 1964. Ricciotti G. z ang. P e r s o n a l i z m Górski K. Niesiołowski A. Orientacje Soboru (tł. Historia Kościoła. Świeżawski S.. Umiński J.. Konstytucje. Kościół w świetle Soboru.. Winkowski J. „Ateneum Kapłańskie" 1948 nr 269. (red. Kraków 1947. Warszawa 1971.. „Theologiscb. ks.. Br. Poznań 1970. Wurzburg 1939. Poznań 1966. ks. Du regime temporel et de la liberte.. ks..). Warszawa 1957. ks. z franc). . abp. Katolicka etyka wychowawcza. Poznań 1965 s. Warszawa 1955. Warszawa 1955.. Gillet M. Chrześcijańska koncepcja człowieka (tł. ks. Maryja (tł.. Poznań 1959. Maritain J. OP. A.).. Kielce 1939. List o wychowaniu. Liturgika. 1939. Dogmatyka w zarysie. Opole 19594. Byt. H u m a n i z m Hermans F. Kraków 1966... Synteza. Paris 1969. Kształtowanie charakteru (tł. Roma 1955.). z franc).. Piwowarczyk W. M. Warszawa 1962. ks. Maritain J. Społeczne aspekty dogmatu. Guardini R.). Bielski T. Ratzinger J. Gilson E. Ratzinger J. 69-80.. z włos. Romaniuk K. Van Peursen C. Kowalski-Wierusz J. d. Zuberbier A. Witkowiak A.. ks.. III WYCHOWANIE CHRZEŚCIJAŃSKIE 1. ks. Poznań 1936. „Znak" 1950 nr 23. z niem. Woroniecki J. Poznań 1968. ks. „Lumen Vitae" 1961 s. Tomasza z Akwinu.. Christlicher Humanismus. Osobowość chrześcijańska. Propedeutyka teologii katolickiej. TJ. T e o l o g i c z n e Bardecki A... Jungmann J. Kaczmarek Cz. Szymusiak J. OP. Wprowadzenie w chrześcijaństwo (tł. Dekrety.. Maritain J. Personalismo educatiw. Lublin 1967. 437^*55.). 265-330.).. Mała dogmatyka dla świeckich (tł. 1-2. Sobalkowski S..

Einfuhrung in die Psychoanalyse fur Padagogen. Leipzig 19192. Warszawa 1968. Riboulet L. Persónlichkeitpadagogik. K. Metoda pedagogiki naukowej stosowana w wychowaniu najmłodszych dzieci (tł. Bruxelles 1930. Moje pedagogiczne credo. Gólz B. Pedagogika ogólna wyprowadzona z celu wychowania (tł. Warszawa 1928. Wien 1930. Warszawa 1933. Podstawy współczesnej pedagogiki. Tochowicz F. Paedagogiae christianae elementa... Lwów (b. Wstęp do psychoanalizy (tł. Paris 1946. z ang.. Green G.. z niem. Szkoła i charakter (tł. Foerster F. Problemy wychowania współczesnego. Warszawa 1931. Cannes 1935. z ros... Le Catholicisme. Szkoła i dziecko (tł. Humanisme integrale. Metoda projektów w nauczaniu (tł. Gry wychowawcze jako środek wdrożenia dziecka do czynności umysłowych i ruchowych (tł. Warszawa 1909. Podstawy pedagogiki (tł. z franc). z niem. z ang.). Herbart J. Psychologie du scoutisme. SJ. Psychologia indywidualna w wychowaniu (tł. stosowana w wychowaniu najmłodszych dzieci (tł. IV SYSTEM WYCHOWANIA LIBERALNEGO 1. Ostwald.. Szkoła twórcza. W. Paris 1947. 3. Cousinet R.. z ang. Dewey J.. Bovet P. „La Documentation Catholiąue" 1969 nr 1550 s.).).. Paris 1945. Paris 1951.. Spranger E. N o w a szkoła Dewey J. Montessori M. Rozdz. Pius XI.. Stulecie dziecka (tł. Washburne D.. z franc). Innsbruck 1946. W.).). .) Warszawa 1928. Leipzig 1909. Kraków 1934. Jana Bosco). C. Warszawa 1934. Psychoanaliza w szkole (tł. Metoda pedagogiki naukowej. M.). Warszawa 1912. Metoda Decroly (tł. Encyklika o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży (tł. Szkoła a społeczeństwo (tł.). Warszawa 1927. Warszawa 1931. Włocławek 1938..).. Stevenson J. Bednarski F. . Giiterloh 1886. b. Warszawa 1913. Paris 1945.. 19584. Szkoła na miarę (tł. Warszawa 1928. Auffray A. Od Freuda do Fromma (tł. Boyer M. Rowid H. Humanitas Christiana. Kraków 1929... Pedagogia świętego (św. Hamaide A.. Les Principes de 1'Education Nouvelle. Histoire de la pedagogie. Bouchet H.. Skauting dla młodzieży (tł... Instynkt walki (tł. UEducatione dei giovani alla luce del Concilio Yaticano II. F. z niem.. Parkhurst H.. Wider das Schulelend. L'Humanisme chretien. msgr. Pedagogie chretienne. Geneza i rozwój systemu a. Herbart J. Stern W.. Przystosowanie szkoły do dziecka (tł. sa Pedagogie. F. K r y t y k a szkoły starej •••. Key E.. Warszawa 19552. Wykształcenie według planu daltońskiego (tł. L'Educateur proletarien. Domy dziecięce. Kerschensteiner G. System der Pddagogik im Umriss. Warszawa 1928. UEducation a la Croisee des Chemins. Kielce 1947. 2. Wells H. Freud S. Warszawa 1926. Lwów 1930.. Miinchen 1948. Pfister O. Program integralnej pedagogiki katolickiej. Pojęcie szkoły pracy (tł.: Montessori M. z niem..). Leipzig 1926. b. Abendidndlicher Humanismus und katholische Theologie.. z franc). z ang. Włocławek 1947. z wł. Warszawa 1932. Odrzywolski M. Dórpfeld F. Domy dziecięce.. Lwów 1926. Claparede E. P e r s o n a l i z m Hessen S. Roma 1956. Sellmair J. Kraków 1937. z niem. UEducation chretienne dans la lumiere du Concile.). Theorie der Bildung. OP. 976-986. Une methode de travail librę par groupes.).). Freud A.).). Masure E. M o r a l i z m i d e a l i s t y c z n y Adler A. Ziemnowicz M. Warszawa 1913. Leipzig 19222.. Psychoanaliza na usługach wychowania (tł. Llmprimerie d 1'ecole..Maritain J. Chatelain F. Halle 19276.). Linde E... Ideologia systemu liberalnego wychowania a.. z niem. z franc).. Zmierzch psychoanalizy. Hovre F. Roma 1970. z ang. z ang.. Wykłady pedagogiczne w zarysie (tł. Lebensformen. z łac). Geisteswissenschaftliche Psychologie und Ethik der Persónlichkeit... ...)... z niem... z franc). Katowice 1939. Paris 1937. Paris 1936. Warszawa 1957. Der didaktische Materialismus. ses Pedagogues. Personalizm krytyczny Sterna a pedagogika. Kerschensteiner G. Die menschliche Personlichkeit.). Monchamp E. Lyon-Paris 1941. Rahner H. Geschichte des christlichen Humanismus. Doktryna wychowawcza kościoła Ancel A. Hovre de F. Podstawy organizacyjne Baden-Powell R. ks.. A... Maritain J. Warszawa 1913.r. Decroly O. Miinchen 1927. Góttler J. A.i. ze szw. Woroniecki J. 1948. Warszawa 1934.). z ang. 3. z niem. Freinet C.

Z. L'existentialisme est un humanisme. I. Humanizm Dubarle A.. Oczerk żizni i tworczestwa. z ros. Pedagogika A. Makarenko A. Warszawa 19494. Muszyński H. Warszawa 1956. 1950. Zasady komunizmu (tł. Makarenki. O wychowaniu (tł.). z ros.). . Podręcznik akademicki. Materializm dialektyczny. Engels F. Warszawa 1949. K. c. Lezine I. S..). Moskwa 1964. Wybór pism (tł... Trzy rozprawy o Makarence (tł. London 1946.). Problemy wychowania kolektywnego... Muszyński H. Maślińska H. Warszawa 1956.). Warszawa 1966.).).).). z ros. Pedagogue sovietique. 2. I. Warszawa 1959. S. Komunizm i moralność (tł. M a k a r e n k o Makarenko A. Założenia systemu wychowania socjalistycznego Aleksandrów J. Spranger E. W. W. G.. Myśl etyczna młodego Marksa. 3.. Schaff A..). O moralności komunistycznej. Lewin A. Woprosy wospitanija kommunisticzeskoj morali. V SYSTEM SOCJALISTYCZNY WYCHOWANIA 1. Charków 1935. T. O moralności komunistycznej.. Kamiński A.. z ros. Krupska N. Engels F.). P... H. O oświacie ludowej.). Robinson J. Warszawa 1955-1957. Humanisme scientifiąue et raison chretienne.).. z ros.r. życie i twórczość pedagogiczna (tł. Fere M. z franc).). O oświacie i wychowaniu. z niem. London 1924. S. Warszawa 1954.. O młodzieży (tł. Warszawa 1959.. Warszawa 1962. Lenin W.. Studium. Warszawa 19544. Makarenko w Polsce. Warszawa 1961..). z ros.. ses buts. Poemat pedagogiczny (tł. Warszawa 1964. Zarys życia i twórczości. P. Engels F..). z ros. Dzieła (tł. z niem.). Warszawa 1948. Warszawa 1970. Makarenko A...). Mój nauczyciel A. Gelmont A. Warszawa 1950. 1-7.. z ros. Zeszyty filozoficzne (tł. Moralnyj oblik stroitela kommunizma.. Lenin W. Makarenko A. z ros.. Warszawa 1955 3 .). Warszawa 1955. Warszawa 1965. Engels F. Wychowanie moralne w zespole... S. Sartre J. O programie świeckiego wychowania moralnego. (red.). (red..). Warszawa 1946. z ros.). Lenin W. Lenin W. OP. z ros.). Materializm dialektyczny (tł. Warszawa S. Wstęp do teorii marksizmu. I.). Kalinin M. z ros.. I. Warszawa 1954. Zarys filozofii marksistowskiej (tł. Humanismus und Jugend. z niem. Makarenko.). Warszawa 1950. z ros..). Bołdyrew N.. LUNESCO. Lewin A. Książka dla rodziców (tł. Oblicze moralne człowieka radzieckiego (tł. Szackij S. przekład niem. Warszawa 1952. Makarenko A. z ros. Spirkin A.c... Co śmiem myśleć (tł. I.). S. z ros. Krupska N. Geneza i rozwój systemu a.. Berlin 1921... Paris 1946. Teoretyczne problemy wychowania moralnego. Moskwa 1953. Moskwa 1951. Chmaj L. Suchodolski B..).. Makarenko A. Warszawa 1962. Konstantinow F.).. Błonskij P. Warszawa 1959. Huxley J. Frietzhand M. Marksizm a moralność (W:) Moralność i wychowanie. Antoni Makarenko. Paris 1953. Lewin A. Stalin J.. z ros. Konfrontacje pedagogiczne.. Ideologia systemu wychowania socjalistycznego a. Łunaczarski A.. Frietzhand M. Paris 1954.. Warszawa 1950. z ros. z ang. b. K. Materializm historyczny (tł.. Berlin 1921..). Frietzhand M. W kręgu etyki marksistowskiej. Warszawa (b.). M o r a 1 i z m Aleksandrów A. Engels F. Warszawa 1970. Warszawa 1961. Makarenko (tł. Warszawa 1951. Izbrannyje piedagogiczeskije soczinenija. Zadania związków młodzieży (tł. Kołbanowski W.. Warszawa 1969. Praca i wychowanie (Oświata ludowa i demokracja) (tł. Warszawa 1950.. Warszawa 1960. Moskwa 1958. Warszawa 1953. Warszawa 1961.. Warszawa 1953.).. S. Rozdz. Warszawa 1949. z ros. z niem. Warszawa 1956. Gmurman W. Makarenko A. F. Wybór pism pedagogicznych (tł.). Warszawa 1945.. Anty-Diihring (tł. et sa philosophie. Huxley J. O materializmie dialektycznym i historycznym (tł. Warszawa 1968. Marks K. Dialektyka przyrody (tł. Warszawa 1961. z ros. Wybór pism (tł. Z mojej praktyki pedagogicznej (tł. z ros.. z ros.. Warszawa 1955. O p r a c o w a n i a Balabanowicz E. Warszawa 19492. O wychowaniu (tł. z ros. Zbiór artykułów (tł. Wrocław 1965. S.. Makarenko A. Wychowanie w rodzinie (tł. t. z ros. P.. Marks K. The Humanizing of Knowledge. Makarenko A... z ros. Garaudy R. O wychowaniu komunistycznym i obowiązku żołnierskim (tł.. Problemy wychowania w szkole radzieckiej (tł.. O materializmie historycznym (tł. I n n i pedagogowie Błonskij P. Piedołogija. z niem. Filozofia marksistowska. Lenin W. Ładosz J. Miedynski J.. Die Arbeitschule (z ros.). Warszawa 1949.

Warszawa 1954. 2 3 ^ 0 . 19-140. Suchodolski B. Nowy program KPZR a zadania pedagogiki (tł. Warszawa 19692.). Warszawa 1950. Warszawa 1966. Warszawa 1971. z ros. Podstawy wychowania socjalistycznego. Moskwa 1960.. Kuczyńska A. humanizm.. Pomykało W. Gonczarow N. „Zeszyty Teoretyczno-Polityczne" 1957 nr 3/4 s. Marks K.). Moskwa 1961. Frietzhand M. Warszawa 1961. Paris 1953. Strzelecki J.).). Dydaktyka (tł. 604-608. z ros. Warszawa 1950.historyczna teoria osobowości s. F. Sbornik dokumentów i statej. Aktualne zagadnienia oświaty i wychowania. Warszawa 1950. Warszawa 1970 s.. (red. Warszawa 1962. t. Rozwinięcie i przezwyciężenie heglowskiej teorii alienacji przez K. Moskwa 1967. Warszawa 1963. Warszawa 1957 .das hbchste Zielder deutschen demokratischen Schule. Wrocław 1964.b.. 4. Wybór tekstów. Rola wychowania w społeczeństwie socjalistycznym. Warszawa 1959. Oświata i wychowanie w Polsce Ludowej. K. Tazbir S. Humanizm socjalistyczny. Drogi rozwoju teorii i kształcenia politechnicznego w Związku Radzieckim. Psichologiczeskie czerty licznosti sowetskogo czelowieka w raportach A. Marksistowska koncepcja wychowania (W:) Mała Encyklopedia Pedagogiczna.).. Oświata i wychowanie w ZSRR (tł.. U podstaw materialisty cznej teorii wychowania. Suchodolski B. Osnownyjepostanowlenija. Zagadnienie osobowości w świetle psychologii marksistowskiej. Świecki A. Warszawa 1967. Warszawa 1962. Suchodolski B. Narodnoje obrazowanije. Pomykało W.. Oświata dorosłych w ZSRR.. Moskwa 1947.. Radziecki system oświatowo-wychowawczy.. Suchodolski B. (red. Tomaschewsky K. Socjalistyczny humanizm. Warszawa 1963. Krzysztoszek Z. Korolew F. .. 100-109. Warszawa 1968. Frietzhand M. Warszawa 1962.. Warszawa 1950.. 25 lat oświaty i szkolnictwa w Polsce Ludowej. Alienacja? Warszawa 1965. Osiągnięcia i problemy rozwoju oświaty i wychowania w XX-leciu Polski Ludowej. Pedagogika (tł. Moskwa 1960. prikazy i instrukcji.). Nowaja sistema narodnogo obrazowanija w SSSR.. (red. Wybór tekstów (tł. Kowalski S... t. Warszawa 1958. z ros.. 487-505. Pęcherski M. Moskwa 1948. z ang. U podstaw materialistycznej teorii wychowania. Warszawa 1953. Piwowarczyk J. Marksa. King B.).). T. „Die Padagogik" 1957 nr 7 s. Jesipow B. „Sowietskaja Piedagogika" 1950 nr 5. Człowiek. ks. Osnowy pedagogiki. Warszawa 1957. Humanizm i kultura świecka. Reforma szkolnictwa w ZSRR.. Chałasiński J. Daniłow M.alienacja pracy s. Oświata w Związku Radzieckim (praca zbiorowa). Wybrane zagadnienia. Suchodolski B.. Kuczyński J. Suchodolski B. z ros.. Pedagogika (tł. Kairów A. Tatori A. Ideologia i światopogląd w wychowaniu.). Polny R. K.. H u m a n i z m s o c j a l i s t y c z n y i Bigo P... Muszyński H. „Zeszyty Teoretyczno-Polityczne" 1957 nr 6.). Jaroszewski T. Metodologiczne podstawy pedagogiki marksistowskiej. Wstęp do metodologii pedagogiki.).). Suchodolski B. W sprawie alienacji. Jaroszewski T. Warszawa 1965. z ros.. O socjalistycznym humanizmie. Osnowy kommunisticzeskogo wospitanija. Okoń W. Wychowanie dla przyszłości. Warszawa 1967. Wiloch J..).. Obszcze osnowy piedagogiki. M. Warszawa 1970/71 (dodatek „Wychowania") s. System szkolno-naukowy Danew A... „Wiedza i Życie" 1946 nr 4/5.. M. Makarenki. Gonczarow N. Sznirman A. c.. K. Wrocław 1956. „Nauka Polska" 1953 nr 2. Warszawa 1962. Korolew F. Marxisme et humanisme.. F.. Gmurmann W. Kairów I. Więź szkoły z życiem w krajach socjalistycznych. (red. Warszawa 1968. Gonczarow N. K. moralność. Osobowość i wspólnota.. P. 1-2. „Tygodnik Powszechny" 1948 nr 5. S.. Humanizm socjalistyczny a podstawowe prawo ekonomiczne socjalizmu. Pęcherski M. Jesipow B.. Der Humanismus . Warszawa 1959... z ros.. Osobowość nauczyciela radzieckiego (tł. M. Warszawa 1966. Gonobolin F. Programma Kommunisticzeskoj Partii Sowetskogo Sojuza.. Warszawa 1960 . z franc). J. (red. 1-2. Lukacs G. 50 lat walki KPZR o oświata. (red.... 45-60. Marksizm a osobowość (tł.. P e r s o n a l i z m Garaudy R.

Dlatego też okres rozwojowy dziecięctwa i młodości trwa u człowieka bardzo długo. np. jajo. czyli ze względu na słowo-twórczą budowę wyrazu. posiadając zaledwie instynkt ssania dla utrzymania się przy życiu. ponieważ kierowane jest gotowymi mechanizmami instynktów. szukając żeru. gdy u zwierząt ssących czas rozwoju obejmuje od 1/6 do 1/5 długości życia. Dziecko ludzkie potrzebuje stałej opieki. jak u ptaka siadającego na gałęzi. zajmując aż 1/3 całego przeciętnego okresu życia. na wyprowadzaniu rozwijającej się jednostki ze zwierzęcego stanu natury i podnoszeniu jej do stanu kulturalnego człowieczeństwa. znaczący wychowanie. „wychowanie" w języku polskim pierwotnie znaczyło tyle co „żywienie. jadło. wskazujący na ważność ręki w rozwoju ludzkim oraz instynkt przywierania do ciała matki jako sposób obronnej ucieczki. Lwów 19252 s. słynna Komisja Edukacji Narodowej nie mogła nazwać się Komisją Wychowania. Bez tej skomplikowanej i uciążliwej pomocy wychowawczej tak w dziedzinie fizycznej (żywienie. powodującej stawanie się mądrzejszym i lepszym czło2 A. kaczę po wykluciu się z jajka od początku potrafi pływać i nurkować.). igraszek walki u szczeniąt. Jednakże pomimo lepszego nawet uzbrojenia w instynkty.wychowywać od ex-duco . Jeszcze bowiem utworzona w 1773 r. Tymczasem istotny sens życia ludzkiego polega na osiągnięciu wszechstronnie rozwiniętego człowieczeństwa. higiena). O wychowaniu. Koniecznością więc biologiczną jest niesienie pomocy wychowawczej dla prawidłowego ukształtowania człowieka. Ptak i gniazdo. instynkt krzyku jako drogę porozumienia się z otoczeniem i zadatek późniejszej mowy. kształcenia i wychowania w daleko J. całkowicie bezradnego i zdanego na pomoc matki i otoczenia ludzi. ogrzewa. Tylko człowiek przy narodzeniu jest słabo wyposażony przez naturę. karmienie. 2.wyprowadzam) i to z jakiegoś stanu gorszego do lepszego i wyższego. Jak rośliny i zwierzęta chronią swoje potomstwo. bez czego ani jednostka nie byłaby szczęśliwa. czyli dobrze odżywiać. czyli jedzenie. potomstwo wszystkich prawie zwierząt wyższych wymaga pewnego okresu opieki rodzicielskiej. D a n y s z . pouczeń i nauki. Przede wszystkim mówiąc o wychowaniu. Zjawisko rozwoju wychowawczego Człowiek przychodzi na świat w postaci krzyczącego niemowlęcia. W. . podchodzi od słowa pitanije. myślimy o działalności wychowawczej. jak psychicznej (kształcenie umysłowe i moralne) oraz duchowej (działanie uszlachetniające sztuki i religii) młody człowiek nie może się w pełni rozwinąć. gdyż oznaczałoby to w tym czasie Komisję Aprowizacji2. 1 większym stopniu. Kraków 1946. W przeciwieństwie do niemowlęcia ludzkiego potomstwo wielu zwierząt od razu daje sobie radę w życiu. a polowania na myszy u kociąt 1 . mechanizm zaciskania palców wokół przedmiotów. znaczących wychowywać. pielęgnacji. która je karmi. Etymologicznie. dzięki którym takie np. troskliwej serdeczności. ani też rodzice i społeczeństwo nie osiągnęliby swoich celów życiowych. co razem ujmowane bywa w pojęciu wychowania. Dopiero w XIX wieku wychowanie nabiera przenośnego znaczenia. Podobna przenośnia wyciągania i podnoszenia wzwyż działa w niemieckim wyrazie erziehen i francuskim elever. 231-262. Stąd też realne znaczenie wychowania dziś polega na przekształceniu człowieka. M a k a t s c h . broni przed niebezpieczeństwami drapieżników i uczy sztuki życia często w formie zabawowej. pisklę (tł. z niem. zastępując łacińską edukację. K r e i n e r. Łacińskie słowo zaś edukacja znaczy w swoim rdzeniu wyprowadzanie {educare . to co dziś zawiera się w chowie (hodowli) zwierząt i w wyrażaniu „dobrze chować kogoś". W związku zaś z tym termin wychowanie w języku potocznym jest wieloznaczny i zawiera w sobie co najmniej poczwórne znaczenie. Warszawa 1957 s.C z ę ś ć III PEDAGOGIKA TEORETYCZNA PROCES WYCHOWAWCZEGO ROZWOJU CZŁOWIEKA Rozdziałl POJĘCIE WYCHOWANIA /. utrzymanie". Podobnie w języku rosyjskim wyraz wospitanije.

mówimy . Istota i cele wychowania. za W. gdy mówimy . Sprawność i błąd (Z myślą o dobrej robocie nauczyciela). czy tylko wytworu. 5. czyli wytworze wszystkich działań i warunków oraz 4° . * O. moralnej i życiowej jako najdalszego wytworu wychowania. Modern Public Education. Dewey: „Wychowanie jest procesem wrastania jednostki w społeczną świadomość gatunku" 8 . Dusza wychowawcy i zagadnienie kształcenia nauczycieli (tł. Langensalza 1896 t. 7 I. 1852. w czym biorą świadomy udział przez swą działalność wychowawcy.o wyniku. określając więc wychowanie jako proces samorzutnego rozwoju w zakresie różnego rodzaju doświadczenia nabywanego przez wychowanka. mają więc charakter prakseologiczny6 i wiążą się z socjologizmem. Nie podobna wymienić wszystkich prób definiowania. Doughton definiuje: „Wychowanie jest procesem rozwoju. czyli sytuacjach wychowawczych. Tak właśnie I. wpływanie na wychowanków i urabianie ich. Według Bagleya zaś „Wychowanie jest procesem zdobywania przez jednostkę 3 T h . Encyklopedisches Handbuch der Pddagogik. Dlatego też sformułowano masę propozycji definiujących. K o t a r b i ń s k i . Warszawa 19603. które zwykle na pierwszy plan wysuwają jakiś element całości. zawartej w potocznej świadomości językowej. okolicznościach i bodźcach. Właśnie wieloznaczność wyrazu „wychowanie" uniemożliwia definitywne powiązania tego pojęcia z rodzajem tylko czynności. Tak np. można je podzielić na cztery grupy ze względu na poznane elementy. w połowie XIX wieku określa. ludzie współcześnie często nie mają wychowania). zachodzących w procesie wszechstronnego rozwijania człowieka. trzeba wywołać szereg zmian w wychowanku. która wymaga wskazania najbliższego rodzaju pojęciowego (genus proximum) i różnicy gatunkowej {differentia specifica). regulującym i kształcącym oddziaływaniem ludzi dojrzałych na rozwój dojrzewających. Szkoła a społeczeństwo (tł. W ten sposób przy użyciu słowa „wychowanie" myślimy o: 1° . dotyczą problemu metody.). R e i n . wreszcie żeby osiągnąć wynik zamierzony. czy przypadkowy nawet. 21. 2 s. które są podstawą życia społecznego" 4 .wiekiem (np. to znaczy ze społecznym działaniem dorosłych. Waitz. Erziehungsziel. 2.wychowanie rodzinne polega na atmosferze miłości). Wszystkie wymienione elementy składają się na wychowanie jako długotrwały ciąg zmian. a więc o całkowitym procesie wychowawczego rozwoju człowieka. lecz swobodny wzrost dziecka. Warszawa 1936 s. D e w e y . Pomimo widocznej różnicy celów. który zachodzi w indywidualnej jednostce jako rezultat jej działalności w środowisku i jej reakcji na to środowisko" 7 . w trakcie wychowania młodzież staje się mądrzejsza). cyt. Warszawa 1964 s.o zachodzących zmianach. 3° . wywołujące stawanie się czegoś (np. bądź też sytuacyjnych warunków. z ang. czyli wynik i wytwór tego działania (stwierdzamy np. występujące w zjawisku wychowania. Kempten-Miinchen 1912. czyli czynnościach wychowawców. współdziałają przy tym różne okoliczności i warunki jako sytuacje wychowawcze oraz dążności samego wychowanka do osiągnięcia coraz większej pełni samodzielności umysłowej. a) Najstarsze definicje podkreślają jako istotne dla wychowania przede wszystkim działanie wychowawców. Lwów (brw. 134. W i l l m a n n . niemiecki pedagog. s. K e r s c h e n s t e i n e r . W a i t z . 8 J. b) Przeciwstawna grupa definicji podkreśla nie celowe urabianie wychowanka przez wychowujące społeczeństwo. dalej z czynnością wychowawczą łączy się jakieś cel i stan osiągany. Allgemeine Pedagogik. S o ś n i c k i. jak działać. T. Die Fundamentalbegriffe der Erziehungswissenschaft. Moje pedagogiczne credo. że „wychowanie jest planowym oddziaływaniem na jeszcze dające się kształcić wewnętrzne życie innych" 3 . 16. by wychowywać. nie ma dotychczas jednolitej klasycznej definicji wychowania. 2° . ażeby mogli mieć udział w dobrach. Natomiast Kerschensteiner ujmuje działanie wychowawcze z punktu widzenia kultury i jej przekazywania młodym pokoleniom. Wcześniej określił podobnie J. ale w działaniu wychowawców występują różnego rodzaju warunki i bodźce.rodzice i szkoła zajmują się wychowaniem). definicje wysuwające działanie wychowawców. za K.działaniu wychowawczym. Określenie wychowania Ze względu chociażby na złożoność treści. czy samego rozwoju.o warunkach. cyt.) s. . dlatego mówi krótko: „Świadome urzeczywistnianie wartości w kimś jest wychowaniem innych" 5 . New York 1935. 5 G .). z niem. D o u g h t o n . co nazywamy procesem rozwojowym (mówimy np. 6 Prakseologia nauka o działaniu i dobrej robocie. ale ażeby zorientować się w ich gęstwinie. 56. O dobrym działaniu wychowawców pisze T. Otto Willmann zaś rozwinął to określenie następująco: „Wychowanie jest opiekuńczym.

Metoda Decroly (tł. W takim ujęciu proces wychowania polega na kształtowaniu się charakteru lub osobowości wychowanka. b) ewolucyjną . dotyczącą skutków i wytworów wychowania nie jest logicznie ostry. . jak to sformułował F. 49. jakich domagają się od niego i społeczeństwo polityczne jako całość i środowisko specjalne. gdyż dwie pierwsze grupy definicji mogą obejmować także definicje dwóch pozostałych. Petersen pojmuje wychowanie jako pierwotną funkcję ducha. Allgemeine Erziehungswissenschaft. Takie definicje mają charakter sytuacyjny. do którego jest ono szczególnie przeznaczone" 12 . sytuacje bodźcowe oraz wytwory wychowania. Durkheim określa: „Wychowanie jest oddziaływaniem pokoleń dorosłych na te. która jest przepojeniem i udoskonaleniem ludzkiej formy życia przez wspólnotę duchową rodziny. Warszawa (brw.Innymi słowy istota wychowania w tym ujęciu polega na przysposobieniu wychowanka na pełnoprawnego członka grupy społecznej. z niem. przygotowania do pracy i do działalności zespołowej. jakby ostateczny wynik wychowawczy. jak organizować środowisko wychowujące. jako „sytuacje wychowawcze" 11 . to jak widzieliśmy. jak również przez swobodny rozwój dziecka. Plan jenajski wolnej powszechnej szkoły ludowej (tł.bodźców środowiska wychowawczego i d) adaptacyjną. Tak właśnie E. jego wykształcenia lub światopoglądu. B a g 1 e y. a to dlatego. ukształtowanie świadomej dyscypliny i kulturalnego zachowania się. jak też działanie wychowawców. por. Zmierza ono do wywołania i rozwinięcia w dziecku pewnej liczby stanów fizycznych. Socjologia wychowania. które jeszcze nie dojrzały do życia społecznego. określenia te wiążą się z kierunkiem ekologizmu. odpoczynku. London 1923 s. Wychowanie jest więc jako „szkoła wspólnoty" organizowaniem przeżycia wspólnotowego przez zabawę. że na pełny proces wychowawczego rozwoju składają się tak samorzutne przejawianie się rozwoju. którym ma być dobre przystosowanie się wychowanka do społeczeństwa. Berlin 1924.). jak sytuacje wychowawcze. które stają się składnikiem dalszego procesu. do którego jako wytwór proces rozwojowy i działanie wychowawcze zmierza. wyrobienie w młodzieży naukowego poglądu na świat. W ten sposób definicje czwartej grupy utożsamiają istotę wychowania z jego wynikiem. Tego rodzaju określenia tworzą grupę definicji ewolucyjnych. Education et Sociologie. tak rozwój wszechstronny wychowanka. D u r k h e i m . Znaniecki 13 . Ale najczęściej chodzi w nich o najdalszy. 22. Szkoła wspólnoty życia. jako problem stawiają sprawę. ludzkości. Należy dodać. dążą one raczej do jakiejś syntezy w swoich poglądach. że wychowanie sytuacyjne i adaptacyjne może się odbywać przez urabianie ze strony działań wychowawczych. c) sytuacyjną . Jeżeli chodzi o współczesne systemy wychowania. 10 9 i moralnych. Paris 1926 s. Warszawa 19302 s. Drogą natomiast do nich jest uczenie się. na czym polega rozwój (ewolucja) człowieka. planu jenajskiego P. jak też i cel.doświadczeń" 9 . z franc). wyrażanie. O. teatru. c) Trzecia grupa określeń wychowania zwraca uwagę na warunki i bodźce przyczyniające się do rozwinięcia wychowanka. F. czytelnictwa. H a m a i d e . uroczystości itp.a twórca tzw. Warszawa 1962 s. kina itd. Warszawa 1926 s. 3. L. Tak np. d) Czwarta wreszcie grupa definicji wychowania skupia uwagę na wytworach i osiąganych skutkach działania wychowawczego. C h m a j. Decroly pod wychowaniem rozumie „przygotowanie do życia przez życie" 10 . Określenia te mają charakter więc adaptacyjny i wiążą się z aksjologizmem socjologicznym.oddziaływań wychowawców. przeciwnie krzyżuje się. 205-214.). którym jest przystosowanie wychowanka do środowiska biologicznego lub społecznego. narodu. dlatego też przeważają w nich definicje ramowe wychowania. że podział definicji wychowania na cztery grupy: a) prakseologiczną . 11 P. rozmowę. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. A. a wreszcie . Z n a n i e c k i . Najgłębszą przyczyną krzyżowania się w podziale grup definicyjnych jest to. przez zwrócenie uwagi na swobodny wzrost i dojrzewanie dziecka. C h. umysłowych W.wszechstronne rozwinięcie 12 13 E. które starają się zawrzeć w sobie tak działalność wychowawców. Tenże. ekspresję twórczą.procesu rozwojowego jednostki. Mają też one najczęściej charakter pajdocentryczny przez stawianie dziecka w centrum rozwoju. The Educativa Process. 23 n. Tak więc polska pedagogika socjalistyczna określa wychowanie jako „przygotowanie młodzieży do udziału w kształtowaniu socjalistycznego rozwoju Polski.w łączności z tymi zadaniami . zwracają uwagę na nieświadomie działające wpływy zajęć. Podnosząc zaś znaczenie środowiska wychowawczego dla wychowania. pracę. P e t e r s e n . w których problem zasadniczy sprowadza się do wyjaśnienia. wychowanie więc utożsamia się z procesem uczenia się. .

B.ukształtowanie jego postawy wobec przy- . a obok tego sytuacje wychowujące (jak praca. 14 Zanim jednak da się wyjaśnić proces przemiany wewnętrznej ze stanu starego człowieka na człowieka nowego. Całość stosunków pojęciowych w określeniu ramowym wychowania da się graficznie przedstawić następująco: Pedagogika . Warszawa 1964 s. IV Liceum Pedagogicznego. przystosowania społecznego) zachodzi pokonanie „starego człowieka" i odrzucanie jego naturalnych postaw wobec życia i innych ludzi.naturalnym rozwojem wychowanka. Abstrahując od skonkretyzowanych celów w różnych systemach wychowania. Mamy tu wymienione wychowanie jako czynność urabiającą młodzież (przygotowanie). warunkujących (sytuacyjnych) i wytworowych (adaptacyjnych) całkuje w sobie poznane formy ujęcia: a) wychowania jako czynności urabiania. przedtem trzeba zwrócić uwagę na uwarunkowania tego procesu. które stara się pokierować 2° . jak też przygotowania do życia w społeczeństwie. zespołowość itp. c) wychowania jako oddziaływania sytuacji wychowawczych oraz d) wychowania jako wytworu. działającymi we wszechstronnym rozwijaniu człowieka. 50.osobowości" 14 . że następuje zmiana postawy egoistycznej (A) na górującą postawę altruistyczną (B) w procesie personalizacji. które są dynamicznymi siłami. S u c h o d o l s k i e g o . kim się jest rzeczywiście). W tych ramach odbywa się właściwe wychowanie jako ukierunkowany wszechstronnie rozwój młodzieży tak co do kształtowania pełni jej osobowości. 3. świadomości swego „ja". Jako określenie ramowe wychowania „definicja" ta nie dotyczy istoty pojęcia. Składniki (dynamizmy) wychowania Definicja ramowa wychowania jako określenie syntetyczne. łączące w sobie elementy definicji działaniowych (prakseologicznych). Równocześnie przyświecający ideał „nowego człowieka" w określonym społecznie systemie współczesnego wychowania wskazuje. Do tych sił-dynamizmów należą: 1 ° . Odbywa się więc wychowawcze wyprowadzanie ze stanu naturalnego do wyższego stanu kulturalnego. a to na skutek dokonywania się wewnętrznej przemiany dyspozycji psychicznych człowieka. Ramami dla zjawiska wychowania są z jednej strony (1) pokolenia starsze społeczeństwa i (2) ich system kierującego działania na młodzież.społeczne działanie wychowawcze.wychowawcze zbliżenie wychowanka do ideału nowego człowieka oraz przez 4° . że tak w rozwijaniu się osobowości (proces personalizacji.my) przeciwstawiające sobie grupy my i oni (C) na rzecz nastawienia illistycznego (łac.). b) wychowania jako swobodnego rozwoju. rozwojowych (ewolucyjnych). z drugiej zaś (3) ideał nowego człowieka i (4) przyszły kształt życia jako cele do osiągnięcia. dalej cele (udział w kształtowaniu socjalizmu) oraz rozwój wszechstronny osobowości. a to przez 3° . uspołecznienia. do których należą przede wszystkim składniki dynamiczne wychowania. nos . Na skutek tego połączenia zawiera ono także podstawowe składniki wychowania.kurs systematyczny kl. Uli . jak i w przygotowaniu do życia społecznego (proces socjalizacji. Pod red. a równocześnie w procesie socjalizacji ustępuje początkowe nastawienie nostyczne (łac. wszystkie konieczne elementy definicji wychowania dadzą się uogólnić w następującym określeniu ramowym: „Wychowanie jest zawsze społecznie uznanym systemem działania pokoleń starszych na dorastające celem pokierowania ich wszechstronnym rozwojem dla przygotowania według określonego ideału nowego człowieka do przyszłego życia". a więc służebnego zaangażowania się we wspólnocie (D).owi). która powoduje to.

Warszawa 1960. S k o w r o n . S k o w r o n . Pęd ten nazywamy w pedagogice biosem (gr. napędową całego procesu wychowawczego. F. życia. S. sztuki i kultury. obowiązku. Warszawa 1934 s. który może być od przyjścia dziecka na świat bardzo silny.. 2: Urabianie osoby wychowanka. stanowi fundamentalną siłę dynamiczną. Person. związanym z solidarnością grupową i upodobnieniem się przez naśladownictwo innych (konformizm. sankcji karnych itp. I.). kontroli. S o ś n i c k i. nazywa się w pedagogice etosem (gr. odpowiedzialności w postępowaniu. samorządu i zależności. K. np. zawodowej itp. o wiele ważniejsze dla rozwoju człowieka aniżeli biologiczne. form życia społecznego.Tę właśnie siłę społeczną obyczajowości i moralności zbiorowej. etos nauki. Jednakże siła biosu. jak i psychicznego. dz. C a r u s o.Z biosem więc wiążą się wszelkie stany somatyczne i psychiczne w zakresie normalnych reakcji i ich zaburzeń oraz utrzymywania równowagi zdrowia tak fizjologicznego. intensywny. Współcześnie nauka dąży do zmierzenia siły biosu w organizmie (biometria).).dziedziczność (tł. t. Podstawy biologii współczesnej .obyczaj. 132-153. Podstawy wychowania państwowego. W sytuacjach wychowawczych wytwarza się poczucie powinności. Psyche. Warszawa 1960 s. przyzwyczajenie)19. dz. np. wymaga przeto ujęcia w łożysko i pokierowania jej energii do właściwych celów. psychologicznego rozwoju organizmu. nieznanego jeszcze dokładnie. z popędów i namiętności. B o n n e r . systemu nerwowego i systemu hormonalnego w organizmie po rodzicach i szeregu pokoleń przodków bios wyraża się w rozmachu życiowym (biotonus).. Na siłę biosu więc danej jednostki składają się dane wyposażenia dziedzicznego. a) Najbardziej podstawową siłą. jest pęd życiowy do naturalnego. Ten potężny nurt życia społecznego stara się pokierować biosem jednostki do własnych celów i podporządkować ją obowiązującym w danym zbiorowisku normom zwyczajowym. Alt. 56-64. w których obowiązują określone wzorce postępowania. które znów jest unormowane zwyczajami i obyczajami życia określonego społeczeństwa. obrazów F. urabiającą kształt biosu przy pomocy przymusu. Organizm a życie psychiczne. jak np. radia. Z n a n i e c k i . Alber 1957. 1 6 Ale obok dziedziczenia biologicznego działa także w biosie dziedziczenie dyspozycji psychicznych. działającą w wychowaniu. nacisku. odbywający się niezależnie od naszej woli.matematyczne) lub upośledzenia i zwyrodnienia moralnego (rodzina Jukes. 17 S. ucznia. z niem. w rodzinie. nauczycieli). druku. przez krępowanie stóp dziewcząt na „złote lilijki" w dawnych Chinach lub wydłużanie szyi dziewczętom przez nakładane obręcze u plemion afrykańskich. Istota i cele wychowania. bios . obywatela itd. Wychowanie u ludów pierwotnych (tl. talentów i zdolności (np. przez tatuowanie ciała chłopców 18 . 18 . szkolnych. Na podstawie odziedziczonej konstytucji budowy ciała. 305-324. presji opinii publicznej. z prawidłowością działania enzymów (w małżeństwach krewniaczych upośledzenie umysłowe dziecka spowodowane fenyloketonurią jest nabytym zatruciem pod wpływem niewłaściwego pożywienia).. Bios więc ukształtowany przez stan tężyzny biologicznej szeregu pokoleń genealogicznych jako naturalny psycho-organiczny rozwój każdej jednostki. np. satyry. szkole. czyli od społecznego działania wychowawców (rodziców. Etos działa na bios przede wszystkim przez stwarzanie sytuacji wychowawczych w środowiskach społecznych. cyt. Na skutek działania etosu w różnorodnych dziedzinach życia następuje w wychowaniu tzw. moralnym. lecz obecnie daje się mierzyć naukowo przy pomocy metod socjometrii. wynikająca z instynktu samozachowawczego i rozrodczego. D. Straussów zdolności muzyczne. odporny na czynniki stresowe. S. W sytuacjach społecznych zaś dzięki stosunkom grupowym i między grupowym kształtuje się etos pracy i zabawy. ethos . 16 15 b) Pomimo swej żywiołowości siła popędu życiowego od początku istnienia człowieka zależy od pomocy i opieki wychowawczej. stosunków między ludźmi i pomiędzy płciami. odgrywanie ról zgodnie z metodami społecznymi. z rozdzieleniem się lub nie chromosomów (mongolizm wykazuje 47 chromosomów zamiast normalnych 46). np. w rodzinie Bernouillich . Dziedziczenie społeczne jest nabywaniem drogą uczenia się przy pomocy mowy. Moc etosu polega na poziomie moralności grup rodzinnych.życie) 15 . Poziom ten jest bardzo różny. S z u m a n . mody). jest zawsze żywiołowa i ślepa. z zetknięciem się przeciwciał we krwi (czynnik Rh) itp. żywotny i plastyczny albo przeciwnie może być słaby i nikły. estetycznym.narodowej i państwowej. pisma. dziedziczenie społeczne lub kulturalne. Roztrząsanie o znaczeniu i celu Polski. R. Socjologia wychowania. Kallikak) 1 7 . w rodzinach Bachów. Dziedziczność. Warszawa 1964 s. Bios. związane. K on e c z n y . s. grupie koleżeńskiej. Poznań 1921. dobrego syna. Lwów 1933.szłego. rzemieślnika. z ang. S o ś n i c k i . M. cyt. Przejdźmy z kolei do bardziej szczegółowej analizy wymienionych składników wychowania. 19 K. 187-206. zawodowych czy szerszych organizacji . Polskie Logos i Ethos.

Kultura masowa. Przygotowanie to w warunkach współczesnej. które mają się przystosować do ogólnego porządku współżycia społecznego. Z n a n i e c k i . Warszawa 1960. do którego wychowanie ma przygotować młodzież. Siła prowadząca agosu da się dzisiaj wymierzać przy pomocy odpowiednich skal. F. K r o n f e 1 d. że wychowanek wzniesie się ponad swoje popędy biosu i ponad przeciętność etosu grupowego. narodowości. żerującej niekiedy na najniższych instynktach tłumu i zwyrodniałego biosu. aby na tej drodze przekształcić także całe społeczeństwo. historii. przygotowania do małżeństwa i świadomego rodzicielstwa w obliczu eksplozji demograficznej. odnoszenia się do innych. 258 n. Leipzig 1927 s. obejmujące zagadnienia wolnego czasu 26 . Czas wolny (tł. W ten sposób następuje więc pod wpływem siły etosu przyswojenie przez rozwijającą się jednostkę całego dorobku kultury. Warszawa 1936 s. dialogu światopoglądowego. Etos bowiem grup społecznych dotyczy przeciętnych uznanych przez otoczenie wzorów postępowania. Dziedziczność. z wł. Wychowanie dla przyszłości. na które składają się wiedza naukowa. 24 J. K r e t z ]. G. szczególnie zaś do jego obyczajowości i poziomu moralnego. czyli brak zaburzeń i nienormalności.filmowych i telewizji. ulec wykolejeniu wychowawczemu. 324-325. 20 autorytetu wychowawców. Nieokreśloność przyszłego życia. tolerancji i utrzymania pokoju w warunkach zagrożenia nuklearnego. 205 n. szkoły czy domu 24 . chociaż jest siłą niewymierną i nie dającą się przewidzieć. którzy powinni być „ludźmi dobrze wychowanymi" 23 . środków informacji masowej wszelkiego rodzaju wykształcenia. realizuje się wejście wychowanka do wspólnoty grupowej tradycji.prowadzę). „Ateneum Kapłańskie" nr 319 s. jako ludzi najlepszych danego społeczeństwa i środowiska. K u n o w s k i . Wychowawcy natomiast mają wyprowadzić wychowanka z tego stanu natury i przeciętności do wyższej kultury. T o t i. Powstają więc programy wychowania dla przyszłości25. języka. J. Wychowanie i wychowawca. dobrego ojca czy matki.siłę zaś tego działania moralnego i umysłowego S. gusty. zachowania się i postępowania. mają zbliżać go do ideału. np. 23 . obyczaju. Los. S u c h o d o l s k i . rozwój i wychowanie każdego człowieka. Pedagogika teoretyczna musi więc liczyć się w wychowaniu z działaniem losu. moralne i estetyczne. Lwów 1934. Warszawa 1964 s. jak wiemy. 22 J. Etos więc jako społeczne działanie pokoleń dojrzałych na młodociane tworzy łożysko dla naturalnego rozwoju jednostek. określających oddziaływanie wychowawcze. kultury masowej 21 . rozwijając je osobowo jako dojrzałe osobowości w procesie personalizacji. ago . podnoszącą i uszlachetniającą młode pokolenia. kierujący rozwojem wychowanka. czyli tzw. aby najlepiej przygotować do niego młodzież. decydująco wpływa swoimi ciosami lub uśmiechami fortuny na życie. Techniki kulturalne w masowym wychowaniu współczesnego człowieka. 26 N p . szybko zmieniającej się cywilizacji. K ł o s k o w s k a .. S k o w r o n. syna czy córki. Wrocław-Kraków 1960 s. P i ę t e r . postawy religijne. dz. A. 107 n.pracy produkcyjnej i twórczości w warunkach automatyzacji. „Internationale Zeitschrift fur Erziehungswissenschaft" 1958 nr 1 s. jak np.). ubierania. 36-50. S. F. np. dalej zaś dokonuje się przystosowanie społeczne jednostki i przysposobienie jej na pełnoprawnego członka społeczności. krytyka i obrona. czyli socjalizację. występującą w postaci działania ludzkiego losu. 348 n. Takie prowadzenie wzwyż nazywa się w pedagogice psychagogią22. gdy wejdzie w środowisko demoralizujące i deprawujące moralnie. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. s. c) Jednakże nawet zupełnie zdrowy biologicznie i psychicznie wychowanek może. wprowadza czwarty składnik wychowania. d) Doskonalenie wychowawcze rozwijającego się człowieka wiąże się z ukształtowaniem prawidłowej postawy wychowanka wobec przyszłego życia. stanowi trzecią siłę wychowania. Warunkiem jednakże normalnego przebiegu tej asymilacji i adaptacji społecznej jest zdrowie biosu. Poznawanie środowiska wychowawczego. S c h n ę i d e r. pracownika lub przełożonego itd. Prospektive Padagogik. doskonalić we wszechstronnym rozwoju. cyt. 126 n. co razem stanowi proces uspołecznienia jednostki. s.Zależnie więc od swej wielkości może skutecznie przyczynić się do tego. nie jest łatwym zadaniem. siłę najbardziej tajemniczą i nieobliczalną. niedorozwój umysłowy 20 . nastawionego w kierunku szlachetnych ideałów. sposoby odżywiania się. Psychagogik oder psychotherapeutische Erzichungslehre (W:) Die psychischen Heilmethoden. 21 A. W ten sposób agos wychowawców. M i r s k i [właśc. Warszawa 1963. Dlatego też wszystkie systemy wychowania starają się przewidzieć nieznane kształty przyszłego życia. Wobec takiego zagrożenia w kształtowaniu biosu przez etos nie może zabraknąć korygującego działania wychowawczego. 368-458. 25 B. czasami pod wpływem szerzonej tzw. a to przez samoopanowanie siebie i przez kulturę duchową..będziemy analogicznie nazywali agosem (gr.

a nie w losie „żyjemy.indeterministycznie. skoro jedynie w Bogu. ruszamy się i jesteśmy" (Dz 17.deterministycznie. życia. że nie przypadek rządzi światem. W łączności z tym współcześnie opracowano H. czyli tego wszystkiego. mądrości Bożej uosobionej w drugiej Osobie Trójcy Św. 1949. łaska i los wyznaczają30 w ramach Opatrzności Bożej drogę życiową chrześcijanina. który jest nam przeznaczony i wobec którego jesteśmy bezradni. co nosi nazwę Logosu (gr.który narzuca nam rodziców. ukaże sens pracy nad sobą. narodu i ludzkości jest w ręku Boga. 30 R. który wskaże cel życia. 257. „Internationale Zeitschrift fur Erzieh u n g " 1961 s. vocatio . Charakter und Schicksal. porządku ustanowionego.. porwie za sobą. ale także występuje w formie poznawczej przez naukowe poznawanie we wszystkich działaniach natury. N o h l . Muter als Schicksal. 28 J. Dlatego chrześcijaństwo w losie ludzkim odróżnia tak czynniki anankastyczne... Gnade und Schicksal.. B. 29 K. O wiele bardziej aktywistyczne wobec losu staje się stanowisko chrześcijańskie. Pojęcie . Mt 10. Freiheit. łac. J o h a n n s e n . tworzyć wartości i kształtować swój los. wciągnie na drogę wysiłków. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1964 nr 3 s. 4 s. Przy tym chrześcijaństwo zna w świecie i wielbi stwórcze działanie Logosu. mądrości Bożej i chwały. Spotkanie jest głównie zdarzeniem losowym i dotyczy przede wszystkim spotkania z prawdziwym człowiekiem. H. Bildung und Begegnung. które nie tylko wyraża się w formie modlitewnej prośby o odwrócenie złego. Stąd chrześcijanie wierzą.. dzięki czemu człowiek ma możność wpływania na swój los przez posłuszeństwo prawom natury (naturum parendo vincitur . spośród których można wybierać. jak też w historii narodów i ludzkości. moralnych uczynków i ludzkości wobec innych. jako powszechna prawidłowość i rozum świata 31 . nieodwracalne jak śmierć i sąd. P. . dola" jako elementarna wiedza o dziedziczności i konstytucji. concursio). laska. a nie konieczności. nauka). B o h n s a c k.) oświeca każdego człowieka przychodzącego na świat" (J1. logos . gdy los zależy od przyczynowego porządku świata i od praw rządzących rzeczywistością.7.przeznaczenie). stąd „człowiek skazany na wolność" musi stale wybierać sposób działania. F.fatalistycznie jako „nieubłagany los" (grecka moira). 27 F. żyjemy i któremu ulegamy. W związku z tą złożonością los w praktyce życiowej najczęściej nie jest raz na zawsze ustabilizowany.30). historii istniejących praw. gdy roztropnie przewidując przyszłość gromadzi w sobie kapitał życiowy nauki. ładu. jak głosi egzystencjalizm J. Der Logos der Erziehung.słowo. S o ś n i c k i. ale najczęściej spowodowana jest udziałem ludzi. Sartre'a 2 9 .. jak i czynniki wokacjonalne. Tenże. ponieważ „istnienie poprzedza istotę". Świat i osoba. czyli przeznaczeniowe (gr. Warszawa 1964 s. której „światłość prawdziwa (. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1938 nr 1/2. gdy los pojmujemy jako działanie czystego przypadku. los. Frankfurt 1947. wychowania. Logos więc swą łaską Zbawiciela wplata się w losy ludzi. stara się o wzrost łaski uświęcającej w wychowanku przez poddanie całego człowieka i jego warunków bytowo-losowych działaniu Logosu i o doprowadzeniu do współpracy chrześcijanina z łaską. jak nauczanie. że „człowiek jest kowalem swojego losu". przy tym zmienność fortuny (fortuna variabilis. w której liczy się nawet włos spadający z głowy (Łk 11. jak już wiemy. kształcenie i wychowanie . lecz Wola i Opatrzność Boża. Tak tedy wolność. podciągając wszystko pod to pojęcie. dobrocią i wszechmocą.powołanie) do wolności człowieka obdarzonego łaską. 32 31 . Wolność. 176-187. ale także obejmuje spotkania z dziełami mówiącymi o człowieku. ponieważ los włada nami. Drei Kapitel der Deutung des Daseins. S t r o j n o w s k i .).Bacon). poi. który jest miłością.układa koleje i warunki życia jako dolę szczęśliwą lub niedolę 28 . Szukajmy człowieka!. Koniec czasów nowożytnych. G u a r d i n i. (tł. wyposażenie dziedziczne27. lecz bywa zmienny. czyli powołaniowe (łac.losu" we współczesnej pedagogice. a wychowanie chrześcijańskie. narodów i dzieje ludzkości. które ma dziś stanąć na 32 równi z takimi kategoriami. ananke . Miinchen 1949. K r a k ó w 1969. albo 2° . Los więc człowieka. Deus mirabilis. W związku z niespodziankami losowymi i ich możliwą łaskawością w każdej pedagogice losu współcześnie nabiera centralnego znaczenia spotkanie (niem. Begegnung. Nawet przysłowie polskie mówi. grzech i kara za grzechy. 11.Los" jako źródło celów wychowania (W:) Istota i cele wychowania. Tylko dla chrześcijaństwa los nie jest absolutem. w którym jesteśmy.28). 91-95. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1964 z. S c h o 111 a n d e r. tak w biografii jednostek ludzkich. Prasłowiańska . albo też 3° . 1925.9). jak powiedział Szymon Starowolski szwedzkiemu królowi Gustawowi) może być nieoczekiwana i nawet cudowna. N a w r o c z y ń s k i . zdziałana przez człowieka. Jednakże Los-Absolut może być traktowany bardzo różnorodnie: albo 1° . Teorie pedagogiczne często los absolutyzują.

etosu i agosu zawsze jednak w ramach danej sytuacji losowej i jej zmienności. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1959 nr 2 s. 34 Th. korygujące oddziaływanie siły agosu wychowawców (A) na ten głębinowy nurt życiowy w jednostce wykształca właściwy.polega na przygotowaniu się do lepszego życia przez naukę. L. przestępczości oraz użycia. Równocześnie zderzenie się obydwu nurtów życiowych w jednostce kształtuje dalszą wypadkową linię nazywaną planem życiowym jednostki. P r o h a s k a . unormowanych dotąd co do czasu i form zaspakajania przez normy obyczajowe etosu. Spaczony ideał życiowy wychowanków zakładów zamkniętych. nawiązanie „dialogu" i danie nań odpowiedzi przeżyciem wiary 34 . Dlatego też ostateczny wynik wychowawczy także jest złożony z dwu zasadniczych nurtów życia. Wurzburg 1956. Begegnung und Bildung. 63-84. e) Poznane cztery składniki wychowania jako dynamizmy zewnętrzne działają równocześnie na siebie. Zwykle w większości zwycięstwa pierwszegu nurtu życia tworzy się normalny plan życiowy. u chłopców później) działalność gruczołów płciowych i popędu seksualnego gwałtownie potęguje siłę drugiego nurtu życiowego instynktów i popędów. znalezienie własnego miejsca w społeczeństwie i założenia własnej zdrowej i trwałej rodziny. K a m p m a n. R. Zum Aufbau einer christlichen Padagogik. śmierć rodziców w etosie lub przez spotkanie dobrego wychowawcy-przewodnika w agosie.ideał nowego człowieka W wyniku tego w pierwszej fazie dojrzewania płciowego dochodzi do negatywizmu. Przewaga więc nurtu pierwszego nad drugim lub odwrotnie ustala ostatecznie linię planu życiowego jednostki. co powoduje osłabienie lub spotęgowanie siły poszczególnych składników i pozycji osoby samego wychowanka wobec nich. Stąd w wychowaniu chrześcijańskim obecnie staje się celem katechetycznym takie teoretyczne naprowadzenie dziecka. Ł u k a s z y k ks. przez chorobę w biosie. G u a r d i n i. W innych wypadkach tworzy się spaczony plan życiowy35. R. zabawy. Erziehung und Glaube. zachodzącego w pojęciu spotkania od strony kształcącej i wychowującej33. zdobycie zawodu. Wien 1961. buntu i odrzucenia autorytetów wychowawczych. 33 Cel wychowawczy. ostateczny nurt wychowawczy zwany „pierwszym nurtem" życiowym (symbol I). Pedagogika współczesna więc jak najgłębiej uwzględnia działanie losu w wychowaniu i stara się wychowanka wtajemniczyć w los czekający człowieka jako mężczyznę czy kobietę (inicjacja). dążący do przeciwstawienia się ładowi życia społecznego na drodze chuligańskiego stylu życia. 35 . Tenże. Eucharisttiefeier als Christusbegegnung. u dziewcząt o rok wcześniej. Działanie sił wychowania na osobę wychowanka (O) można przedstawić modelowo przy pomocy wektorów. który w ręku trzyma losy wszystkich ludzi. S. Decydujące znaczenie dla postępowania wyZ. przygotować wychowanka do spotkania z losem szczęśliwym i nieszczęśliwym oraz do spotkania na swej drodze życiowej Tego. dolny lub „drugi nurt" życia (symbol II na rysunku). nawrócenie) w rozpoczynającym się procesie samo wychowawczym. np. M y s ł a k o w s k i . starcie się i walka dolnego nurtu instynktownego z wyższym nurtem kulturalnym życia. Natomiast dalsze. by nastąpiło „spotkanie" z Bogiem i Chrystusem. Analiza podstaw pedagogiki chrześcijańskiej. Szczególnie w okresie dorastania (między 12-13 rokiem życia a 18-20 zależnie od płci. Koesel-Miinchen 1960.istotę kontaktu psychicznego. dopóki nie nastąpi decydujący zwrot (tzn. por. O. Następuje więc konfrontacja. Padagogik der Begegnung.. J e d l e w s k i . przy tym początkowe działanie etosu (E) na pęd życiowy biosu jednostki (B) wytwarza tzw. stąd zapoczątkowany proces wychowawczego rozwoju jednostki tworzy się jako „wypadkowa" ścierania się i „gry" olbrzymich sił określonego biosu. dopóki pod wpływem jakiegoś wstrząsu losu nie nastąpią zmiany w układzie. B o 11 n o w. „Katecheta" 1963 nr 2 i 3. Warszawa 1964. „Normalny" i „spaczony" plan życiowy dziecka (W:) Wychowanie człowieka w zmiennej społeczności. który po opanowaniu popędu seksualnego siłą rodzącej się woli .

częściowo będące oryginalnym splotem wartości uznawanych.chowanka ma stosunek zachodzący między dolnym i górnym nurtem życia. ściśle ze sobą związanych stadiów. dotyczącej najpierw istoty wytworów wychowania. hamulce i otamowania w stosunku do żywiołowego nurtu dolnego. Warszawa 1965. w jakim proces pójdzie oraz co do czynników. Proces wychowawczy (łac.b) rozwój utrzymujący się na pew38 39 S. łupy i wygodę dla prowodyrów 38 . Ks. chociaż odbiegających od przyjętej kultury i bardzo zróżnicowanych w środowiskach młodzieży 37 . gdzie zdała od kultury i prawa dochodzi w pełni do głosu. Podobnie największą trudność w pracy resocjalizacyjnej w zakładach poprawczych stanowi drugi nurt życia młodzieży przestępczej. można jedynie przy pomocy dalszej analizy. do czego z kolei przystąpimy. jako patologiczny społecznie zespół wartości i postaw właściwych dla środowisk nieprzy36 stosowanych i przestępczych . ogładę towarzyską. płynący w człowieku. kiedy linia planu życiowego układa się normalnie i idzie w górę. co dotychczas wiemy o wychowaniu. wiąże się ze sferą intymną. a kiedy w dół. Młodzieżowa . M i c h a 1 s k i. Z tego. lifelong educatioń) proces zachodzących i komulujących się zmian w wychowanku. W związku z tym pierwszy. w którym działają instynkty: samozachowawczy i gatunkowy. posuwającą się po 39 stopniach cnoty aż do heroizmu . wzory i wartości częściowo stworzone przez samą młodzież. 37 36 Szukając istoty wychowania. Stąd też drugi nurt wyraża elementy pierwotnej natury człowieka. 29 n. Nieletni w zakładach poprawczych. Dełinąuent Boys. co ułatwia życie w społeczeństwie i polega na doskonaleniu oraz twórczym realizowaniu określonych ideałów. . buntu. a w określonych sytuacjach. W ten sposób drugi nurt życia. narkomańskim. 52 n. ciągnący się przez całe życie (ang. Zmiany kumulują się w jednym kierunku często w sposób nieodwracalny lub z trudem dający się zawrócić i przestawić na inny tor. kulturalny nurt życia zawiera w sobie powściągi. Dlatego też drugi nurt życia ukrywa się w podziemiu świata przestępczego. religijne. z których cały rozwój człowieka wypływa. terrorystycznym. Glencoe 1953. które składają się na ciągły. jednokierunkowy ruch. popędy: pożądania i bojowości z ich formami agresji. Tomasz z Akwinu nazywa „ekstazą w górę". Cohen w 1953 r. ale nieprzestrzeganych przez dorosłych. elementy zwierzęcości i barbarzyństwa. pojętego jako końcowy wytwór i dzieło rozwojowego procesu wychowawczego. C o h e n . czyli wszędzie tam. 769-773. Między heroizmem a bestialstwem. które w mniejszym lub większym stopniu znajdują się w każdym człowieku. czyli wszystko to. K r a k ó w 1949 s. podkulturę. egoistycznymi poglądami i odruchowymi reakcjami. The Culture ofthe Gang. Pojęcie „podkultury" wprowadził B. Podkultura młodzieży (W:) Mała Encyklopedia Pedagogiczna . może wyrwać się. Trzy możliwości w wychowaniu B. moralne.posuwanie się naprzód) tworzy więc łańcuch kolejnych zmian. seksualnym. K. bimbrowniczym. zazdrości i wszelkich innych „grzechów" oraz objawów patologii. że podkultura środowisk młodzieży obejmuje swoiste normy. przy ukazaniu się kuszącej możliwości. Co do kierunku rozwoju wychowawczego u człowieka mamy trzy zasadnicze możliwości: a) rozwój wzwyż do ideału nowego człowieka. stając się przyczyną upadku i wykolejenia. dlatego nie zawsze patologicznych. Słowem tworzy on życie cnoty i kształtuje przyzwoitego czy porządnego człowieka. płcią i seksem. co św. W Polsce natomiast zwraca się uwagę. Warszawa 1962 s. stając się „drugim życiem" w wypadku wykolejenia. z prywatnym życiem. złości.. tenże. processio . w podziemiu gospodarczym. następnie mechanizmów rozwoju. nienawiści. tworząc tzw. R. wysoką kulturę. Wyjaśnić bliżej omówione zjawiska rozwojowe w wypadku. działające w ukryciu przez przeszkalanie nowicjuszy na bandytów i rzezimieszków. sytuacji wychowawczych i czynności urabiających wychowanka. jak bestia z klatki. R o z d z i a ł II ISTOTA WYCHOWANIA JAKO WYTWORU 1. która tworzy swe organizacje terrorystyczne. J e d 1 e w s k i. społeczne. to przedstawia się ono współcześnie jako długotrwały.podkultura". a równocześnie zapewniające rabunek. musimy na wstępie zająć się wyjaśnieniem pojęcia rozwoju człowieka i jego możliwości co do kierunku. D y o n i z i a k. co składa się na dobre wychowanie.dodatek „Wychowania" 1970/71 s. wszystko. Nurt pierwszy stanowią nabyte postawy światopoglądowe. gniewu.

differentia . a więc do wynaturzenia człowieka i do jego bestialstwa. Warszawa 1889. które św. ulega uwstecznieniu. Podobnie. K u n o w s k i . N.różnica) . Trudności wychowawcze i ich tło psychiczne. choroba). L i p k o w s k i . G r z e g o r z e w s k a . Niedostosowanie społeczne. Zastój natomiast powoduje jakiś rodzaj niedorozwoju i upośledzenia. tak w jej stronie somatycznej. S. wstecznego. gr. Jest to więc proces doskonalenia się człowieka aż do osiągnięcia pełni człowieczeństwa.postęp. Warszawa 1966. Pedagogika na usługach szkoły. Przy tym rozwój ten może być rozwojem ilościowym i jakościowym. przy nabywaniu wprawy w pisaniu na maszynie). ale zaczyna się cofać intelektualnie. Rozkład więc rozwojowy staje się treścią procesu wykolejenia wychowawczego. który do pewnego czasu został normalnie osiągnięty. prowadzący do alienacji rozwojowej. K o m i s z e w s k i (red. umysłowego. rozrastanie się psychicznych funkcji).I l g i e w i c z .cierpienie. Por. usprawniający władzę człowieka pod kierunkiem rozumu do postępowania moralnego na poziomie godnym istoty ludzkiej. Warszawa 1961. Ten kierunek rozwoju nazywany progresją (łac. chociaż opóźnia się i wreszcie zatrzymuje się na pewnym poziomie. że każdy następny stan staje się coraz bardziej doskonały i lepszy od poprzedniego.). Proces wykolejenia wychowawczego młodzieży (analiza na tle zjawiska chuligaństwa). że rozwój początkowy dziecka wygląda prawie jak normalny. czyli proces wykolejenia. że młodzież zdrowa i normalna pod względem fizycznym i psychicznym nie tylko zatrzymuje się w swym rozwoju. którego kresem ostatecznym okazuje się alienacyjne wynaturzenie człowieka. . b) Czasem może się zdarzyć. jak i psychicznej czy duchowej. Pedagogika specjalna (skrypt). lecz polega na rozkładzie tego poziomu rozwojowego. rozwój). na skutek czego w procesie wychowania występuje zastój. pathos . Proces społecznego wykolejenia się nieletnich przestępców. łodyżkę i liścień. Cz. która jest obniżeniem się poziomu rozwoju z powodu defektu umysłowego.pedagogika kryminalna. Warszawa 1964. I (skrypt wykładów). np. Wychowanie dzieci niedostosowanych społecznie. Wszystkie poznane kierunki rozwoju dotyczą zmian.zstępowanie) wychowawczą. Jednakże zastój w procesie rozwojowym to coś innego od degradacji psychicznej. polegające na tym. co w terminologii 43 naukowej nazywamy dyferencjacją (łac. która stanowi przedmiot badania pedagogiki specjalnej41. Pedagogika specjalna. np. jak kiełkujące nasienie różnicuje się na korzeń. H a n . bądź też przeżytych chorób nerwowych. progresio . 43 42 40 F. ani starczym niedołęstwem. ślepoty lub głuchoty. nazywany z francuska plateau (równy obszar wyżynny lub okres utrzymywania się na jednym poziomie. Warszawa 1971. Degradacja psychiczna następuje także w przewlekłym. J. nałogowym alkoholizmie. Warszawa 1964. Wybrane zagadnienia. wynikający z obarczenia dziedzicznego. a) Normalnym zjawiskiem w wychowaniu jest rozwój ewolucyjny powolnego rozwijania się człowieka w ten sposób. „Zeszyty Naukowe K U L " 1959 nr 2 i nr 3. K o n o p n i c k i . Warszawa 1958. M. który staje się granicą nieprzekraczalną.nym osiągniętym poziomie swych zadatków oraz c) rozwój w dół. c) Wreszcie u współczesnej młodzieży na całym świecie potęguje się zjawisko. na potęgowaniu siły ich. S ę k o w s k a . Polega on na mnożeniu się komórek lub funkcji. moralnie i społecznie. traktującej o zaburzeniach i nienormalnościach w rozwoju prawidłowym. czyli dyferencjują się. Trzecia możliwość w wychowawczym rozwoju to regresja wychowawcza. tak samo odziedziczone zadatki przechodzą rozwój ilościowy swych składników. Tomasz scharakteryzował jako stan naturalny cnót. Progresja wychowawcza jest normalnym rozwojem człowieka i stanowi przedmiot ogólnej pedagogiki praktycznej jako nauki stosowanej 4 0 .). 41 Terminologię t ę wprowadził H e r b e r t S p e n c e r (1820-1903) (W:) Zasady socjologii (przekład z ang. Lublin 1971. czyli trudnościami wychowawczymi zachowania się i wykolejeniem lub . degressio . S. B a t a w i a. którą bada patopedagogika (pedagogika patologiczna. W tym wypadku występuje rozwój zahamowany. leczniczej i klinicznej. zachodzących w biosie jednostki. Takie zahamowanie rozwoju i obniżenie się jego poziomu nazywamy degresją (łac. zajmująca się zjawiskami pedagopatologii. Z.w wypadku przestępczości nieletnich i młodocianych . O. ogólnie dotyczy ilościowego różnicowania się składników rozwijającego się podłoża cielesnego lub psychicznego. entropo . W zastoju ujawnia się niemożność postępowania naprzód i doskonalenia się w pełni. fizycznej. dojście do stanu zezwierzęcenia i bestialstwa 4 2 . Jest to trzeci kierunek rozwoju inwolucyjnego lub inaczej entropicznego (gr. przy czym ta inwolucja nie jest spowodowana ani hospitalizacją długotrwałej choroby. Pierwszy rozwój ilościowy nazywamy wzrostem lub rozrostem (np.odwracam).

natomiast całkowite zamknięcie się integracji w sobie stanowi integrację ujemną i powoduje zanik rozwoju wyższego. na negatywnym rozprzęganiu się całości na jej części składowe. by obywatele stawali się dobrymi i cnotliwymi. jak i jakościowy proces rozwoju. dojrzewanie psychiczne). wyjaśnia nauka o czynnikach rozwojowych człowieka. W normalnym rozwoju człowieka najpierw następuje wzrost ilościowy w ciągu długiego okresu. nagle się zmienić i otrząsnąć ze zła.Druga zaś postać rozwoju jakościowego nazywa się potocznie dojrzewaniem (np.ograniczenie umysłowe. O dezyntegracji pozytywnej.„Na to. która wyraża się w przejściowym zachowaniu równowagi psychicznej i jej zadaniem jest jakby rozluźnić niższą całość. zaczynającego się nagle i krótkotrwałego. Szkic teorii rozwoju psychicznego człowieka poprzez nierównowagę psychiczną.. dojrzałość szkolna. a polega on na całkowaniu. czynniki rozwojowe są to mechanizmy wewnętrzne u człowieka. Właściwie biorąc. integer . np. ale tylko człowiek kształtuje się pod wpływem rozumu. 7-letniego dziecka u debila (debilizm . nie następuje tu dalsza deferencjacja i nie ma możności wyższej integracji. tworząc nowy układ rozwiniętych już składników. z odpowiednimi właściwościami ciała i duszy. umiarkowany lub znaczny stopień niedorozwoju umysłowego). W ten sposób dyferencjacja przeplata się z integracją. dezyntegracja pozytywna. że rozwój normalny w progresji wychowawczej polega na przeplataniu się okresów dyferencjacji okresami integracji na coraz wyższym poziomie. K. S o ś n i c k i. który jest warunkiem dojrzewania jakościowego. Całkowanie rozwoju nazywa się technicznie integracją (łac. 8. na który składają się tak okresy możliwego zastoju (plateau). a zdolna jest do częściowego rozpadu i przejścia do wyższej dyferencjacji. Polityka (tł. Warszawa 1964. Istota i cele wychowania. Nauka o czynnikach rozwoju kształtowała się od starożytności. co sprawia. okresy zrywu w góK. jak i w drugą stronę: na gorsze i na lepsze. a 3-letniego u imbecyla (imbecylizm . zawrócić. s. rozkład w procesie wykolejenia jest rozkładem osiągniętej poprzednio całości i integracji. które zaczynają łączyć się w całość. odbywa się zygzakiem. które przez przyzwyczajenie ulegają zmianie tak w jedną. w związku z czym poznanie jej w zarysie wskazuje na istotne elementy zagadnienia. 2. Toteż wszystkie te 46 trzy czynniki muszą być u niego zharmonizowane" . Arystoteles 46 A r y s t o t e l e s . przyzwyczajenie. Czynniki rozwojowe człowieka Ogólnie biorąc. Natomiast w wypadku zastojowej degresji pojawia się zatrzymanie rozwoju na poziomie osiągniętej integracji. Jednakże w rozwoju normalnym istnieje tzw. w dół lub poziomo. etosu lub agosu. lekki niedorozwój umysłowy). Podobnie i integracja jest tylko wtedy dodatnia i wartościowa dla rozwoju. Przede wszystkim bowiem trzeba się urodzić człowiekiem. z grec). Warszawa 1964 s. rozum. a także mają wpływ na jego ukierunkowanie w górę. jak też przejściowe etapy upadku i cofania się. bo on tylko rozum posiada. Na tych możliwościach odmiany wewnętrznej postawy bazuje optymizm pedagogiczny. . są nimi: natura. ale najczęściej nawet normalny rozwój podlega wahaniom. dojrzewanie płciowe.głuptactwo. które poznaliśmy jako dynamizmy biosu. centralizowaniu zróżnicowanych dotychczas części składowych. Nawet w wypadku najgłębszego wykolejenia człowiek niespodzianie może się odrodzić. Są mianowicie pewne właściwości przyrodzone. który nie ustaje w próbach oddziaływania na wychowanka w jego zastoju lub regresji i nie traci nadziei mimo malejących szans postępu wychowawczego według zasady contra spem spero. Omówione trzy możliwości w rozwoju wychowawczym człowieka mogą wystąpić w zdecydowanie jednym kierunku. 45 44 rę ku doskonałości. niektóre w drobniejszych szczegółach urabia i przyzwyczajenie. a nie jakąś inną istotą żyjącą. aby umożliwić dyferencjację na wyższym poziomie 45 . cyt. To. wprawiające swą energię w ruch omawiane mechanizmy jako czynniki rozwoju. wpływają trzy czynniki. Inne istoty żyjące przeważnie wedle swej natury. dz. gdy nie zamyka się. Prawidłowość taka powoduje to. 318-319. że możliwe są nagłe i radykalne zwroty w kierunkach wychowania z doskonalenia na wykolejenie i odwrotnie. które uruchamiają tak ilościowy.całkowity). Pierwszy Arystoteles pisał w Polityce . Przeciwnie zaś w rozkładowej regresji wychowawczej zachodzi wciąż rozwijająca się dyferencjacja bez integracji 44 . bo przyzwyczajenie powoduje ich zmianę. Co do pewnych cech i urodzenie niczego nie przesądza. To właśnie mechanizmy rozwoju stanowią przedmiot działania sił zewnętrznych czy wewnętrznych. czyli polega na dezyntegracji. D ą b r o w s k i . integracja z dezyntegracja pozytywną lub chwilowo negatywną.

wymienia więc trzy czynniki kształtujące rozwój człowieka: physis . ponieważ to właśnie oni przez swą dworską i wielkomiejską kulturę deprawują szlachetność natury dziecka. ekologicznego. z których jedna głosiła nie dający się przezwyciężyć fatalizm dziedziczności.do przekonania.gr. empeiros . zaczęła badać komórki rozrodcze. Myśl Rousseau podejmuje w XIX wieku niemiecki pedagog Beneke. uzbrojona w mikroskop. czyli współbieżności. lecz życie psychiczne.naturę ludzką jako organizm biologiczny. jeśli dojdzie . nie wykluczała sprawy przewagi jednego z nich. idąc za Rousseau i Schopenhauerem głosili. Zawsze jednak człowiek był pojmowany jako dzieło natury albo jako wytwór środowiska. na łonie której ma się Emil swobodnie rozwijać. Troiste czynniki u Arystotelesa. Geny wyznaczają granice możliwości rozwojowych. natomiast zmienność fluktuacyjną form jednostkowych organizmu uzależniła od działania czynnika środowiskowego. Mówi on w Emilu o oddziaływaniu wychowawczym. w której nastąpił rozłam stanowisk na natywizm i empiryzm. empiria.. Rousseau pierwszy wprowadza innowację.obyczaj. w jednym i drugim wypadku pozostawał tworem i ściśle zdeterminowanym tak. zależy od ludzi i otaczających rzeczy. 3. Dopiero J. naszą psychikę. który wychowawcami człowieka nazywa: otaczającą nas przyrodę. potem dołączyła się ze swą krytyką pedagogika socjalistyczna.zbiegać się). ponieważ teoria ta stoi w sprzeczności z powszechnym doświadczeniem wychowawczym. O wychowaniu. urodzenie) oraz czynników środowiskowych (egzogenne . ujawniającej geniusz wielu ludzi. przyzwyczajenie pod wpływem życia społecznego oraz logos . który warunkuje rozwój i daje podniety rozwojowe lub hamuje ten proces.doświadczony). Natura u sentymentalisty Rousseau nie znaczy życia organizmu. Natywiści (łac. D a n y s z. które współdziałają ze sobą. 1938) sformułował stanowisko pośrednie pod nazwą teorii konwergencji (łac. doceniany dzisiaj przez współczesną pedagogikę. ethos . druga zaś fatalizm środowiska.na zewnątrz) odrodziło spór natywistów z empirystami. Benekego uległy redukcji w rozwijającej się od XIX wieku psychologii.gr. Stąd biologia powiązała stałość gatunku z czynnikami genicznymi. 10-12. Lwów 1925 2 s. convergere . korygujący wpływ przyrody i wsi. że lepiej jest inaczej" 4 7 . z ich potencjalną energią rozwojową. Wcześniej zaś nieco Grzegorz Mendel odkrył 47 48 statystyczne prawa dziedziczności. które wskazuje na to. endon . nativus j . Od Tamże s. Natomiast oddziaływanie otaczających rzeczy to głównie dobroczynny. A. dającymi się zmieniać w swych układach (mutacja) pod wpływem bodźców zewnętrznych. Pogląd Arystotelesa był długo przyjmowany bez zmian. wykrywając w nich stałe dla gatunku chromosomy i w nich geny jako podścielisko dziedzicznego przekazywania cech. które płynie z naszej natury.ród. że w rozwoju decyduje doświadczenie własne. losy własne człowieka oraz innych ludzi 4 8 . dziedzicznych. J. umysł człowieka. że w każdym momencie rozwój pozostaje pod wpływem tak czynników wrodzonych. .wewnątrz i genos . Zależność od ludzi ocenia autor Emila negatywnie.i trójczynnikowe teorie rozwoju Teoria konwergencji. Rousseau. twierdzili. 319. że rozwój cech psychicznych i charakteru ludzi jest wrodzony i niezmienny. Natomiast empiryści (gr. Powstały więc dwie odmiany konwergencji. przyjmująca tylko dwa czynniki rozwojowe: wewnętrzne i zewnętrzne jako konwergujące ze sobą. dlatego też po raz pierwszy wprowadził czynnik losu. Tymczasem już w okresie międzywojennym na terenie pedagogiki William Stern (zm. środowisko zaś je realizuje. która kształtuje i zmienia cechy człowieka. Najwcześniej filozofia chrześcijańska wystąpiła przeciw dwuczynnikowej teorii konwergencji. że w wychowaniu istotną sprawą jest samodzielność wychowanka. Beneke był pod wpływem wydarzeń Rewolucji Francuskiej. Dwu.empirystów angielskich. Rozróżnienie więc w rozwoju organizmu czynników genicznych (endogennych . środowiskowych. Teoria ta głosiła. jak i zewnętrznych. który może działać wbrew ludzkim przyzwyczajeniom i ich naturze. ekso . że sam człowiek jako świadoma siebie osoba nic nie mógł i nic nie znaczył w swoim rozwoju. począwszy od Locke'a i Hume'a . którzy by w czasach monarchii absolutnej nigdy nie doszliby do znaczenia. Pod koniec XIX wieku biologia. Podobne wyrazy mają tu już odmienne znaczenie.przyrodzony).rozum. który po drugiej wojnie światowej przybrał w biologii postać walki agrobiologii radzieckiej Miczurina i Łysenki z genetykami szkoły Morgana i Weissmanna o przewagę środowiska nad genami.

widowiska. 72-78. która z materiału spostrzeżonego odrywa cechy istotne przedmiotu. Wszystkie te wpływy otoczenia i czynników zewnętrznych wytwarzają cechy nabyte wychowanka. z natury swej rozwija się jako osoba. Nie działają w tym bezpośrednio ani czynniki dziedziczne. pięknem.duchowość ludzka jest wolna. wzór postępowania. zwierzęta i rośliny) oraz ze środowiska lokalnego (wieś. wreszcie negatywizm wieku dojrzewania.duchowość ludzka jest rozumna. zewnętrznych (środowiskowych). Pierwsza grupa obejmuje dziedziczność biologiczną.na którą składają się sugestywność. Podstawę działania dla czynników zewnętrznych stanowi podatność wychowanka na bodźce otoczenia fizycznego. Por. Już Boecjusz podkreślał rozumność substancjalną w osobie ludzkiej. dlatego też duchowość może tworzyć najwyższe ideały Dobra. Nieznośni chłopcy. Dzisiaj o duchowości człowieka wiemy znacznie więcej. potem jako przekora w wieku 3 do 4 roku życia (automatyczne „nie" na każdą propozycję otoczenia). początkowo w postaci odruchów obronnych (niemowlę ściąga narzuconą chustkę na twarz). ponieważ one przyczyniają się do uformowania rozwiniętego typu osobowości. dlatego też ostatecznie w rozwoju decydują czynniki trzecie 49 . jak widoki. w związku z czym wartościowanie wypływa ze zdolności do miłowania i łączenia się z dobrem. przyzwyczajenie. Mniejsza lub większa podatność na wpływy zewnętrzne tworzy plastyczność rozwojową 50 . które przełamują fatalizm konwergencji czynników pierwszych. Han-Ilgiewicz. szlachetnych itp. Warszawa 1960 2 s. Piękna. lecz w osobie wychowanka dochodzi do głosu coraz więcej duchowość ludzka. jak też chorobliwych ich zaburzeń pod wpływem stresu życia. 62-63. D ą b r o w s k i . szkoła. telewizja). ideotelię W. 2° . Prawdy i Świętości (por. jak wiemy. Niezamierzone wpływy pochodzą z biosfery. Zjawiska duchowe są uznawane dziś przez wszystkie systemy współczesnego wychowania. radio. pięknych. Drugą grupę czynników rozwojowych stanowią wszelkie wpływy zewnętrzne środowiska zarówno niezamierzone. autorytet wychowawczy. Kościół) oraz kulturalnego 49 (prasa. bądź też zgodnie z dualistycznymi założeniami filozofii wieczystej. w przyzwyczajeniach i nawykach. Czynniki trzecie nazwiemy osobowościowymi. Por. jak przykład. to znaczy zdolna do obiektywnego poznania rzeczywistości w procesie abstrakcji umysłowej.duchowość człowieka zdolna jest do wartościowania i oceniania wszystkich przedmiotów przeżyć w stosunku do siebie (subiektywnie) jako dobrych. zgodnego ze stanem faktycznym. chociaż różnie się je ujmuje 1 interpretuje według założeń monistycznych filozofii idealistycznej lub materialistycznej. Prawidłowe więc ukształtowanie samodzielności wychowanka staje się właściwym celem wychowania. czyli istota rozumna i wolna. których jest on świadkiem oraz otoczenia społecznego. . dźwięki. 0 tyle znów podatność na wpływy zewnętrzne i plastyczność rozwojowa dostosowuje się do różnorodności czynników środowiskowych i tworzy nowy element nabywania zmiennego doświadczenia osobistego. N. w której przebywamy (klimat. Pęd zaś do samodzielności jest wyrazem dążenia do posługiwania się własnym myśleniem i własnym chceniem u normalnie rozwijającego się dziecka. Warszawa 1962 s. wyrażające się w jego postawach wobec życia i ludzi. 3° .niemowlęctwa bowiem rozwija się u niego pęd do samodzielnego stanowienia o sobie. ani tym bardziej czynniki środowiskowe. prawdą w swoim przeżyciu. krajobraz przyrodniczy. dąży tym samym do osiągnięcia pełni człowieczeństwa jako wszechstronnie rozwiniętej osobowości (idea personalizmu). Każdy człowiek. prawdziwych. zdarzenia. określając jej następujące cechy: 1° . W ten sposób trójczynnikowa teoria Arystotelesa (natura. tworząc z nich treści prawdziwego pojęcia. czyli wewnętrznych (genicznych) oraz czynników drugich. Sterna) i żyć tymi ideałami. tj. 220 n. miasto) celowe natomiast oddziaływania płyną ze środowiska społecznego (rodzina. jak też i celowe. podporządkowujące wychowanka autorytetowi i czynnikom środowiskowym. czego wyrazem jest wolność woli 50 401. O ile dziedziczność pierwszej grupy czynników wewnętrznych jest stała. Higiena psychiczna. Typy plastyczności psychicznej '»' diagnostyce szkolnej. dalej dążenie do własnego działania (Tuwimowska Zosia samosia). w opiniach i przekonaniach. rozum) rozszerza się dziś w oparciu o współczesną naukę na trzy grupy czynników: a) wewnętrznych (genicznych).. naśladownictwo i zwolennictwo. K. Wreszcie trzecią grupę czynników osobowościowych tworzy duchowość człowieka. b) zewnętrznych (środowiskowych) oraz c) czynników osobowościowych (duchowych). chrześcijańskiej (dusza niematerialna odrębna od ciała). dalej wrodzoność pewnych cech nabytych w czasie prenatalnym oraz stany somatyczne organizmu tak w zakresie zdrowej równowagi procesów fizjologicznych.

np. Powrót ten wymaga odwrócenia się od zła i zwrócenia się całkowitego do Boga. zaprzecza dwuczynnikowa teoria konwergencji. wolnością. wartościowanie. zasad działania i metody kontemplacji filozoficznej.dalej duchowość człowieka jest twórcza. prawzór matki czy ojca). szuka Boga i pragnie zjednoczenia z Nim. Działanie więc nieszczęśliwego losu w ujęciu wiary ma na celu Opatrznościowym nawrócenie się człowieka. przez wynalazczość i odkrywczość w tworzeniu techniki. co chrześcijaństwo zawarło w określeniu: anima humana naturaliter christiana. procesów decyzyjnych (decydowania). aktywności i kontemplacji zgodnie z prawami logiki. któremu jedynie. antyhumanistyczna. czyli czynnika drugiego. w małżeństwie5 x. które jest odpowiednikiem greckiej metanoi i prorockiego pojęcia powrotu do Boga {szub). Los bowiem ingeruje we wszystkie składniki układu rozwojowego tak swoim błogosławieństwem i pomyślnością warunków dla jednostki. że kogo Bóg bardziej kocha. aby zapanowała nad całością oraz formowanie na tej podstawie pełni człowieczeństwa we wszechstronnie rozwiniętej osobowości człowieka. wszyscy tak samo zginiecie" (Łk 13.5). uwarunkowanie i dozorowanie właś51 ciwego funkcjonowania ich mechanizmów wewnętrznych myślenia. a jego najlepsze duchowe cechy gatunku. jak rozumność. oceniania. nie poddane Logosowi prawdy i łaski tracą swą bytową orientację i stają na służbę sił różnych popędów. za innych ludzie. Sytuacja losowa natomiast ciąży nad całością układu trzech dynamizmów zewnętrznych i mechanizmów wewnętrznych tych potrójnych czynników rozwojowych. Por. 5° . zgodnie z powszechnym doświadczeniem wychowawczym. W przeciwnym wypadku zaniedbania wychowawczego powstaje kulturalne opóźnienie rozwoju wychowanka. oddziałujących specjalnie na duchowość człowieka. Miłość i odpowiedzialność. jak widzieliśmy.w wyborze dobra i możność brania odpowiedzialności moralnej za siebie. wyboru dobra. mającego z natury swej oddawać Bogu chwałę. W wypadkach więc losowych chrześcijaństwo widzi tajemnicze działanie Opatrzności i miłości Bożej. wystarczająco wyjaśnia mechanizmy działające w rozwoju człowieka. temu więcej krzyży daje. rodzinie. gdy poprzez jego bios (zdrowie lub choroba). Ogólnie biorąc. niesprawiedliwość) bądź też agosu (powodzenie szkolne lub trudności wychowawcze i konflikty) doprowadza do nawrócenia i przeświadczenia z wiary. jak wierzy chrześcijaństwo swoje niezbadane wyroki . stąd nie zadowala się odbiorem tylko i przeżywaniem gotowych dzieł kultury. W o j t y ł a. nauki i kultury. a etos pokoleń historycznych i otoczenia społecznego przekazuje dziedziczność społeczną i uruchamia mechanizmy wewnętrzne cech nabytych jednostki lub archetypów (prawzory zbiorowej świadomości wg Junga. budzenie jego duchowości. ponieważ tworzy i uruchamia masę dziedziczną czynnika pierwszego. nałogów i namiętności. czemu towarzyszy żal z powodu dopuszczenia się grzechu i radość wrócenia na drogę prawdy. narodzie. lecz dąży do szukania nowości bądź to przez przetwórczą pracę nad uszlachetnianiem materii dla dobra ludzi. przekracza granice zmysłowego doświadczenia (transcendencja) i sięga aż do poznanania źródeł bytu. złych nawyków. na działanie psychagogiczne od wewnątrz wychowanków. rozwijająca intuicję Arystotelesa o trzech czynnikach wychowania. łamiąc i przeciwstawiając się konwergencji czynników wewnętrznych i zewnętrznych.wreszcie duchowość ludzka jest otwarta na głębię metafizyczną. Agos ma więc swoje powinowactwo z rodzącą się duchowością wychowanka. instynktów. Jednakże właściwym zadaniem wychowawców jako siły agosu jest prawidłowe ukształtowanie czynników osobowościowych wychowanka. przez układy warunków środowiskowych etosu (uznanie lub krzywda. Wówczas ta jednostka nie ukształtowana prawidłowo w swej duchowości przez wychowawców staje się aspołeczna. swoje życie i postępowanie. by bytów. wartościowaniem. abp K. . bądź też przez oryginalną twórczość. do Absolutu i Boga. Równocześnie w ten sposób stwierdzamy. jak też ciosami nieszczęść i wymierzeniem wyższej sprawiedliwości Bożej. dążenia wolnościowe. aktywna twórczość i otwartość metafizyczna nie uzgodnione z prawdą o rzeczywistości i łasce. hierarchią obiektywną wartości. np. teoria trójczynnikowa. 4° . Tak pojęte czynniki osobowościowe duchowości wraz z ich rozumnością. wykoleja się i traci sens swego życia. podobnie jak bios pokoleń i rodziców wiąże się z dziedzicznością. Stosując się zaś do reguły metodologicznej entia non sunt multiplicanda nakazującej. twórczością i religijną otwartością tworzą cechy gatunkowe człowieka {homo sapiens) i decydują ostatecznie o rozwoju wychowanka. przyczyn. że agos jako działanie wychowawcze głównie nastawiony jest na prawidłowe kształtowanie trzeciego czynnika cech osobowościowych. przekształcających naturalną rzeczywistość. dlatego też duchowość człowieka w głębiach swoich ma nastawienie religijne. mającej.nagrody i kary według zapowiedzi Chrystusa: „jeśli się nie nawrócicie. Lublin 1960.

twórczych i metafizycznych ku źródłom bytu są cechami gatunkowymi. dążeń wolnościowych. b) czynniki środowiskowe. 15-31.dyskusyjnie. 4 s. Tak więc czteroczynnikowa teoria nazywana jest także teorią dialektyczną ze względu na wzajemne oddziaływanie dwustronne między 55 czynnikami . cyt. istnieje sama przez się. Spotyka się tu także inne określenia. naprzeciw. ale także prawidłowego ich nastawienia przez kulturę wychowawców ku Logosowi prawdy i łaski. pedagogika socjalistyczna wymienia 4 czynniki rozwoju w następującym układzie: a) biologiczne wyposażenie szczególnie w budowie mózgu według typów systemu nerwowego Pawłowa (tzw. mowy. a) czynniki organiczne. jest przedmiotem samorzutnych przejawów myśli. Wrocław 1956. że duchowość jako czynnik trzeci rozwoju jest substancjalna dla natury człowieka. wartościowania. d) aktywność i własna działalność (samowychowawcza np. Współistnienie i współdziałanie cech duchowych (gatunkowych) człowieka z jego indywidualnymi cechami wrodzonymi (genicznymi) i cechami nabytymi (środowiskowymi) dopiero w pełni wyjaśniają uwarunkowanie możliwości rozwojowych. c) świadomy proces wychowawczy w nauczaniu i wychowaniu. znów. 95. 16-17. Warszawa 1960 s. W ujęciu czynników przez prof.czynników zbytecznie nie mnożyć (tzw. Ta powszechność gatunkowa wynika stąd. Dialektyczna teoria rozwoju psychicznego (W:) Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży pod red. Inaczej pozostawione samym sobie. S z u m a n. np. S p i o n e k. K u n o w s k i .. 54 S. 141. Jako duchowe czynniki osobowościowe wymagają nie tylko naturalnego rozwoju. O czynnikach kształtujących psychikę dziecka w wieku przedszkolnym (W:) Zagadnienia dynamiki rozwoju człowieka. teoria trójczynnikowa przewyższa pod tym względem teorie wieloczynnikowe. umysłowego przez naukę w szkole lub rewalidacji (łac. potem w zainteresowaniach poznawczych i w tendencji samowychowawczej jest tylko manifestacją zewnętrzną rozwijających się w głębi czynników osobowościowych. skłonności i dążenia stojące u źródeł aktywności własnej dziecka. Szumana kryje się genetyczna teoria dwuczynnikowa.) rozwijającego się podmiotu 5 3 . jej stan i znaczenie dla pedagogiki (W:) Pedagogika na usługach szkoły. degresji lub re- S. który oświeca całą rzeczywistość ziemską. habilitas . ale wspólnymi wszystkim ludziom normalnym (a tylko zdeformowanymi lub zahamowanymi przez defekt organiczny u niedorozwiniętych i upośledzonych umysłowo).silny. s. gdyż ten badacz wszystkie cztery czynniki grupuje w dwu działach: I Czynniki wewnętrzne (biologiczne) a) Anatomiczne i fizjologiczne wyposażenie oraz rozwojowe kształtowanie się organizmu dzieci i młodzieży b) Potrzeby. Warszawa 1966 s. b) indywidualna skłonność do przejawiania umysłowej i fizycznej energii (tzw. natomiast czynnik aktywności własnej wychowanka. dz. nie tworzy z teorii trójczynnikowej jakiejś tylko odmiany natywizmu jako wrodzona dyspozycja człowieczej natury. pięknu i świętości {sacrum) czynniki osobowościowe człowieka wpadają w ciemność i przyczyniają się do wykolejenia i zguby. validus . społeczne) a) Bodźce i wpływy środowiska warunkujące i aktualizujące rozwój psychiki dzieci i młodzieży b) Umyślne. dążeń. celowe rozwijanie i kształtowanie przez nauczanie i wychowanie 54 . Natywistyczna wrodzoność dotyczy zindywidualizowanych cech materialnych osobników ludzkich (np. Przy tym czynnik trzeci duchowości z jej cechami osobowościowymi. np. re . czyli jest stała w człowieku.zdatność) uzyskania pewnej zdatności w wypadku niedorozwoju i upośledzenia. Trudności wychowawcze i przestępczość nieletnich. Żebrowskiej. natomiast cechy osobowościowe jak zdolność poznawania. 55 M. czynnik natywistyczny). 52 II Czynniki zewnętrzne (środowiskowe. twórczości i porywów ponad doczesność i zmysłowość. Ż e b r o w s k a . Nie zmienia to jednak faktu. że celowe wychowywanie w domu i w szkole należy do czynników zewnętrznych i nie jest nazbyt skuteczne. różnymi co do stopnia od przeciętności do geniuszu. S z u m a n.w tył. początkowo przejawiający się w zabawie. czynnik aktywności własnej). „Roczniki Filozoficzne KUL" z. stanowi rozwinięcie teorii dwuczynnikowej. c) biologicznie i kulturalnie zróżnicowane środowisko rozwojowe (tzw. rozwijającymi pełnię osobowości ludzkiej. 77-85. . kolor włosów lub tęczówki oka). O czynnikach rozwoju człowieka . Por. Tak np. dobru. Psychologia rozwojowa. S. 53 H. ocen. natomiast trójczynnikowa teoria w sposób istotny różnicuje czynniki rozwoju człowieka. brzytwa Ockhama). nie kierowane ku prawdzie. M. zdrowy) i rehabilitacji (łac. by należało je wydzielać jako szczególnie ważny czynnik. czynnik środowiskowy) oraz d) wpływ szkoły i wychowawców na kierunek rozwoju dzieci i młodzieży (tzw. które dynamizują cały jego przebieg. s. czynnik nauczania i wychowania) 52 .

(zm. która łączy w sobie wszystkie możliwości rozwojowe ludzi. O sprzecznościach i jedności wychowania. Lublin 1946. wymieniając: a) naturalny wzrost. wiek poniemowlęcy (czyli żłobkowy. 1950 r. która w wypadku niedoboru czynników zewnętrznych i braku wpływów wychowawczych musi być niewielka i płytka (cherłactwo). T o m a s z e w s k a . który pierwszy mówił o 4 sytuacjach lub liniach rozwoju. Z kolei więc pedagogika teoretyczna przechodzi do przestudiowania samego normalnego procesu rozwojowego. R o z d z i a ł III WYCHOWANIE JAKO ROZWÓJ BIOSU 1. .powstała szczegółowa teoria wszechstronnego rozwoju.. społeczną. zaspokajane właściwie przez czynniki zewnętrzne i przez wychowawców. wyróżniając w wychowaniu odrębne warstwy. Zagadnienia dynamiki rozwoju człowieka. jak też jakości dostarczanych czynników zewnętrznych stanowi tzw. dorosły aż do głębokiej starości w wieku 70 lat) ze względu na magiczne znaczenie siódemki. Stanowi ją tzw. 78-81.. Jednakże psychologia rozwoju dzieci i młodzieży bada tylko przemiany psychiczne. w którym pojawiają się nowe zapotrzebowania. ponieważ przebiegają zbyt indywidualnie. nauka od czasów pozytywizmu szukała podstaw empirycznych dla periodyzacji życia ludzkiego. jak on przebiega i czym jest uwarunkowany. wzrastają ilościowo aż do pewnego maksimum. ale od tego czasu warstwa ustala się w swej strukturze i musi być dalej wciąż podsycana co do żywotności. Proces wychowawczy i jego struktury. 34-50. pacholę. wiek szkolny dorastania i młodzieńczy. warstwicowa teoria wychowania. zapoczątkowana przez Wilhelma Flitnera. dlatego też psychologia rozwojowa szukając czynników zmian i faz psychicznych przyjęła potoczny podział na niemowlęctwo (do 1 roku życia). do 4 roku życia). 215-241. Rozwój każdego podłoża manifestuje się wzrostem potrzeb. c) historyczny proces wprowadzenia wychowanka do świata wartości i d) duchowy proces powstawania w nim moralno-religijnego życia ". Warstwicowa teoria rozwoju człowieka zakłada. Ł a z o w s k i i R. Po wprowadzeniu poprawek w dynamicznym ujęciu warstw. wyjaśniająca przede wszystkim przebieg procesu normalnej progresji wychowawczej. Breslau 1933 s. wpływy wychowawcze. tworząc różne podłoża wychowania. Sergiusz Hessen 56 E. którym odpowiadają cztery warstwy wychowania: jako organizm psychofizyczny. doprowadzający do dorosłości56. cyt. K u n o w s k i. który 58 59 (W:) S.gresji wychowawczych. jako jednostka społeczna. Potrzeby. Systematische Padagogik. prężności dynamicznej na osiągniętym poziomie. Rozwój fizyczny dzieci. ponieważ maksimum stanowi losowo wyznaczony górny pułap dla danej jednostki. psychofizyczną. b) społeczne przekazywanie kultury. że czynniki wewnętrzne (geniczne) są zróżnicowane rodzajowo i spontanicznie dochodzą do głosu we właściwym dla siebie czasie i w ustalonej kolejności. dzięki czemu „jednostka ludzka istnieje jak gdyby razem w czterech płaszczyznach bytu. społecznym czy też duchowym. w których zachodzą tak zmiany ilościowe. Dlatego też pedagogika jako nauka o wszechstronnym rozwoju człowieka musiała wypracować teorię. F 1 i t n e r. czyli dyferencjację podłoża. których zaspokojenie kierowane przez wychowawców we właściwym czasie i co do ilości. które nakładają się jedne na drugie. przedszkolny (do 7 roku życia). H e s s e n . w wypadku zaś nadmiaru czynników zewnętrznych wielka i głęboka (wybujałość). Teoria warstwicowa rozwoju człowieka Przekonanie. s.Znacznie pogłębił tę teorię prof. wyraża się w zagadnieniu periodyzacji okresów rozwojowych. jak w geologii górotwórcze warstwice 59 . 57 W. poza które warstwa już nie sięga. ani rozwój kośćca czy uzębienia nie dały wyraźnych jednolicie granic. Jednakże ani okresy rozwoju fizycznego bujania w górę i pełnienia. że rozwój człowieka jako istoty żywej odbywa się zgodnie z określoną prawidłowością. dz. jak potem dojrzewanie jakościowe. Razem rozwój podłoża wraz ze sprzężonymi z nimi wpływami wychowawczymi tworzy warstwę wychowania. jako osobowość włączona w tradycję kulturalną i jako członek królestwa duchów" 5 8 . a na jego tlfe możliwości zastoju (degresja) oraz rozkładu i dezyntegracji w procesie wykolejenia (regresja). nie mogąc w sposób istotny mówić o rozwoju fizycznym. kulturalną i moralną. Lwów 1939 s.. Każda warstwa w swojej kolejności najpierw przechodzi okres rozwijającego się kształtowania. S. Po odrzuceniu tradycji starożytnej podziału życia ludzkiego na siedmiolecia (dziecko.). młodzieniec. powodujące różnicowanie się składników.

b) warstwa psychologiczna. takich jak pokarm. Całość warstwie nakładających się na siebie kształtuje się w następującej kolejności: a) warstwa biologiczna. formująca osobę społeczną wychowanka. a bojowym u ludów koczowniczych. mowa. woda. z przyrostem jego wagi i wzrostu postępuje wapnienie kośćca i usprawnienie systemu nerwowego. na którym może się rozwinąć kolejno następna warstwa wyższa aż do ujawnienia się wszystkich podłóż rozwojowych. pasterskich. W celu dalszego i ciągłego usprawniania organizmu konieczne jest podsycanie jego energii i żywotności przez wychowawcze dostarczanie czynników zewnętrznych. wreszcie e) warstwa czysto duchowa lub światopoglądowa. Okresy rozwojowe zaś przebiegają w granicach siedmioleci. kształtująca w pełni duchowość i jej stronę religijno-moralną. co szczególnie w historii odbijało się na charakterze spokojnym ludów rolniczych. Każda warstwa więc ma swój czas rozwoju. c) warstwa socjologiczna. odległość od morza. 60 J. zapoczątkowujących pięć odrębnych warstwie wychowania. lecz wyznaczają rytm rozwoju naturalnego ludzi. tworząc granicę orientacyjną dla przyśpieszenia (akceleracji) lub opóźnienia (retardacji) rozwoju w stosunku do osiągniętego maksimum (M) poprzedniej warstwy. ruch i warunki dobrego snu. jako twórca kulturalny i jako istota duchowa. ale odpowiedzialnie zakłada własną rodzinę małżeńską i włącza się do gatunku ludzkiego przez rozmnażanie. wreszcie kształtują się reakcje ruchowe. W tym okresie wygasa instynkt ssania. Tak więc ukształtowana warstwa wcześniejsza stanowi fundament. dzięki czemu jednostka dojrzała biologicznie staje się nie tylko zdolna do reprodukcji. W całości więc wszechstronnego rozwoju człowieka mamy pięć okresów rozwojowych. rozwijają się zaś popędy. Warszawa 19644 s. klimat. tak że zupełny brak objawów wyższej warstwy po upływie siedmiolecia wskazuje na zahamowanie rozwojowe i jakiś rodzaj niedorozwoju (degresja). słońce. który żyje jako organizm. powietrze. jak chodzenie. Równocześnie właściwości organizmu w warstwie biologicznej wyrabiają się pod wpływem konstelacji czynników geograficzno-fizycznych środowiska życiowego. Zaspokajanie potrzeb wychowanka (a) przez wpływy wychowawcze przy pomocy czynników zewnętrznych. rozwijająca całokształt psychiki. wspinanie. a) Najwcześniej od przyjścia dziecka na świat i w ciągu całego okresu przedszkolnego formuje się warstwa biologiczna. Rozwój fizyczny dziecka. dostarczająca typowego pożywienia z przewagą białka roślinnego lub zwierzęcego. odruchy warunkowe. jako osoba społeczna. najbliższej okolicy.obniża się dopiero znacznie później z utratą plastyczności rozwojowej w starczym zniedołężnieniu. fizykochemicznych. jak ukształtowanie pionowe. flora i fauna. . Podłoża te wynikają z bogactwa natury człowieka. czyli integracji. W trakcie anatomicznego i fizjologicznego rozwoju organizmu dziecka. (b) wzrastające do pewnego maksimum po łuku rozwojowym (M) i tworzenie się wyższej warstwy przedstawia graficznie poniższy wykres. która wyrabia twórcę kulturalnego w człowieku. który pokrywa się białą otoczką mielinową między 1 a 3 rokiem życia 60 . tworząca nasz organizm. rozwija się jako psychika. praksje ręczne. w której jednostka od młodości żyje. które nie są cyfrą magiczną. d) warstwa kulturologiczna. Warstwa biologiczna dojrzewa pod względem płciowym w okresie dorastania pod koniec drugiego i w początkach trzeciego siedmiolecia w naturalnej u człowieka synchronizacji z dojrzewaniem psychicznym i społecznym. wymaga odpowiednich czynników zewnętrznych jako wpływów wychowawczych i dochodzi do dojrzałości w procesie scalania się. Przyjrzyjmy się treściom i celowości poszczególnych warstw w rozwoju człowieka. 31-32. działających bezpośrednio na tkanki ciała. B o g d a n o w i e z.

rozmów. W ten sposób początkowo wyrasta kulturalny odbiorca. technika. wraz z ich obowiązkami i nabywanymi prawami aż do stania się pełnoprawnym członkiem grupy rodzinnej. które według Pawłowa jako sygnały I układu analizatorów zmysłowych dają znać o tym. to znaczy takich zjawisk działających na zmysły (czyli fenomenów wzrokowych. ponieważ człowiek z natury swej jest animal sociale. zwierzęciem społecznym. dojrzałością szkolną około 7 roku życia zaczyna się w początkach wieku szkolnego gwałtowny. Dojrzała psychika w trakcie rozwoju kształcenia szkolnego i ćwiczenia inteligencji włącza się w „mądrość" gatunku człowieka. Następuje więc wszechstronne ukształtowanie psychiki jednostki. organizacje). plastyka. za to staje się bardziej skoncentrowane wewnętrznie. lesisty itp. pomocnika matki). samorzutny rozwój warstwy psychologicznej. zainteresowania inną płcią. muzyka. jak też nowych warunków życiowych. wycieczki krajoznawcze i podróże odbywane po świecie. W związku z tym zainteresowania wychowanka skierowują się na zewnątrz ku przyrodzie i technice. narodu i państwa aż do obywatelstwa świata w sprawach międzynarodowych i politycznych. jak sztuka (poezja. zawierającego pojęciowe sygnały sygnałów zmysłowych. c) W trzecim okresie dorastania. W związku z tym wpływy wychowawcze rozwijające warstwę psychiczną tworzą się z przeżyć i doświadczeń. instytucji społecznych (urzędy. Wyraża się ona w spontanicznym uczuleniu jednostki na wartości zawarte w wytworach (artefektach) kultury wyższej. jak to określił Arystoteles. w kręgu rówieśników („równy" kolega) itp. związanym z procesem dojrzewania płciowego w warstwie biologicznej. by wygodniej żyć lub sprytnie urządzać się w życiu. dotykowych itd. od zamiłowań. nauka. d) Kiedy ukształtowana w zarysie osoba społeczna będzie dalej się rozwijać i dojrzewać w warstwie socjologicznej. uzdolnień i talentów rozpoczyna się pogoń za wrażeniami estetycznymi przy przeżywaniu i przyswajaniu sobie podobających się jednostce wartości kulturowych. pomocy. Rozwój warstwy socjologicznej wymaga odrębnych wpływów wychowawczych. powietrza itp. oglądanych filmów czy obrazów. symbole). polityka czy moralność i religia). Dlatego też psychika dziecka wiejskiego różni się jakościowo od psychiki dziecka miejskiego. która rozwija się już nie pod wpływem czynników fizykochemicznych pokarmu. to w wieku młodzieńczym nadbudowuje się nad nią nowa warstwa kulturologiczna (lub kulturotwórcza). konsument sztuki lub innej . Rozpoczyna się wówczas właściwy..). prawo. z obserwacji. w której inteligencja jako umysłowa zdolność przystosowuje się do nowych zadań w szkole. obserwacja zjawiska potęguje uwagę dowolną. odznaki. Zależnie od rozbudzonych zainteresowań kulturalnych. w organizacji młodzieżowej. tytuły. który jako homo sapiens wynajduje pomysłowo narzędzia i środki do zaspokojenia swych potrzeb życiowych. począwszy od rodziny (dawniej rodu). samorządowej. dążeniowe zaczynają podlegać kierownictwu czynników intelektualnych. opieki. Wyrazem tego jest początkowe tworzenie band dziecięcych dla wspólnej zabawy. które płyną z różnych form współżycia (demokratycznego lub autokratycznego). rodzi się spontaniczne szukanie przez wychowanka kontaktu z rówieśnikami. opanowuje w tym celu technicznie przyrodę. przyjaźnią i miłością do innych ludzi. Dziecko wiejskie jest mniej elokwentne i mało obyte z różnorodnością zjawisk miasta. Zaczyna się wtedy pogłębiać zrozumienie dla potrzeb współżycia z innymi w rodzinie. W wyniku rozwoju warstwy socjologicznej kształtuje się osoba społeczna wychowanka. które powodują. Kościoła. grupy zawodowej. węchowych. co dzieje się w otaczającej rzeczywistości i niosą ze sobą logiczne znaczenie rozumiane przez odbiór w świadomości przy pomocy mowy jako II układu sygnalizacyjnego. Na osobę społeczną składa się szereg ról spełnianych w rodzinie (np.b) Z tzw. lecz pod wpływem czynników fenomenologicznych. kierowane sympatią. praktycznych i poznawczych. a rozwijające się poprawne myślenie przyczynowe kształtuje zdolności poznawcze. przywództwa. walki itp.). w szkole (pilny uczeń). słuchowych. a nie rozproszone na zewnątrz. zwolennictwa. z nauki szkolnej. obywatelskiej. znając głębiej z doświadczenia życie przyrody zmieniającej się w jednostajnym rytmie pór roku. dobrego syna. filozofia. narodowej. stosunków społecznych między jednostkami i grupami (np.). w klasie szkolnej. parafii. Dojrzała jednostka pod względem społecznym włącza się stopniowo w coraz szersze grupy społeczne. samorzutny proces uspołecznienia się wychowanka w trakcie rozwoju nowego podłoża społecznego i warstwy socjologicznej. że dotychczas rozwinięte funkcje uczuciowe i wolitywne. zwyczajów i obyczajów (pozdrowienia. zjawiają się nastawienia międzyludzkie. a przede wszystkim wygląd lokalny rodzinnej lub zamieszkiwanej wsi czy wielkiego miasta. potem paczek rówieśników dla zwierzeń i szukania uznania jako członka grupy szkolnej kolegów. Stąd specjalne znaczenie dla ustalenia cech charakterystycznych psychiki wychowanka mają krajobrazy (górski. drużyny harcerskiej czy futbolowej. morski.

całkowity rozwój biosu jednostki jest warunkowany pomyślnym działaniem życia społecznego. czyli Absolutu i do dania osobistej odpowiedzi na te stwierdzenia w postaci przekonań religijno-moralnych. biblioteki.dziedziny kultury.ateistycznie. Do głosu dochodzi tu pełnia rozwiniętej duchowości ludzkiej. lecz krzywej balistycznej w warunkach przyciągania ziemi. potem może uformować się amator. bez żadnych obarczeń dziedzicznych. Dobra i Piękna. lecz dających się . postawy i cechy nabyte bez nałogów. W rzeczywistości rozwój konkretnego człowieka jest jeszcze bardziej skomplikowany. w której tworzy się synteza światopoglądowa. przy bogatych zadatkach genicznych. wreszcie pojawiają się pierwsze młodzieńcze próby własnej twórczości. równocześnie wolność wybierania dobrej drogi kształtuje plan życiowy z pełną odpowiedzialnością za swe postępowanie i za innych ludzi.. rozwój podstawowej siły biosu wychowanka zaczyna się więc od życia biologicznego i aktywności fizjologicznej organizmu. śmierć najbliższych. szczególnie alkoholizmu i narkomanii zatruwających system nerwowy i niszczących siłę biosu jednostki. epigoński i grafomański. nad ułomnością ludzką. ocalenia z katastrof. duszpasterzy. oficerów itp.z dobrem dla jednostki . przekazujący ogólno-ludzkie zasady moralne. zdolności do wartościowania stwarza miłość najwyższego ideału Prawdy. a w końcu przekształca się w życie wewnętrzne.korzystny układ sytuacji losowych. kształtują głęboką religijność. od których zależy osiągnięcie pełni rozwoju społeczeństwa. Ale zarzut taki należy postawić każdej nauce. Szczególnie nadzwyczajne wypadki. teatry itp. Dojrzałość kulturalna jednostki włącza ją do określonej tradycji historycznej i kulturalnej własnego narodu. duchowe. ponieważ on nam wyjaśnia możliwości prawidłowego przebiegu procesu. krytyk lub entuzjasta nowej twórczości w jakiejś interesującej go dziedzinie kultury. Specjalne znaczenie dla rozwoju warstwy czysto duchowej. rozwiązanych teistycznie lub przez negację . które począwszy od chrztu i przez współpracę z łaską Chrystusową. toteż zanikają. jak cudowne wyzdrowienia. dzięki czemu rozumność staje się mądrością w szukaniu prawdy i dobra. przekazywanych przez rodziców i wcześniejsze pokolenia dziadków. pomniki historyczne. budzą głębszą refleksję duchową nad znikomością człowieka i świata.. koniecznymi dla rozwoju warstwy kulturologicznej są przede wszystkim wybitne lub klasyczne dzieła literackie. porywy zaś i intuicje twórcze wyłaniają syntezę światopoglądową. Równocześnie teoria warstwicowa wychowania wskazuje na poczwórne uwarunkowania. oporu powietrza i siły wiatru. muzyczne. Teorii warstwicowej wychowania można łatwo zarzucić. do jakiegoś typu myślenia i cywilizacji oraz do kultury ogólnoludzkiej tak przeszłej. Są to: 1° -zdrowy bios jednostki. Pomimo to wychowanek rozwija się na tej drodze jako twórca kulturalny choćby w skromnym zakresie. aniżeli teoretyczne określenie wektorów sił i wypadkowych toru. a nastawienie otwarte na głębię metafizyczną doprowadza wreszcie do ujęcia źródeł bytu. wstrząsające spotkania itp. jeżeli nie zdradzają oryginalnego talentu. mimo to z modelem teoretycznym musimy się liczyć. prawa naturalnego zgodnie z sumieniem jednostki i urabiający jej doświadczenie. 3° . Przecież nigdy przebieg wychowania nie jest idealny i nie odbywa się bez trudności i załamań. W rzeczywistości bowiem ruch odbywa się nie po prostej. 2° . e) Wreszcie w początkach wieku dorosłego człowieka kształtuje się ostatnia warstwa czysto duchowa. plastyczne.ideowy agos współpracujących ze sobą wychowawców. Czynnikami zewnętrznymi. bezradnością. dlatego też zasługująca na nazwę warstwy światopoglądowej. zabytki. W całości biorąc. a więc agosu w ramach sprzyjających sytuacji losowych. znawca. koneser jakiegoś zagadnienia. a przynajmniej jako kulturalny odbiorca. który jest obliczony dla próżni przy braku wszelkiego oporu środowiska. moralność i pogląd na świat.obyczajowy etos społecznego otoczenia i narodowej kultury. gdy na przykład fizyka daje wzór na ruch jednostajnie przyśpieszony. dla zapanowania duchowości nad cielesnością mają wypadki losowe szczęśliwe lub nieszczęśliwe dla życia ludzkiego. rodziców. że jest abstrakcją oderwaną od rzeczywistych warunków życia. od konkretnych systemów szkolnego wychowania i ich społecznych ideologii. Jednakże warstwicowo pełny. która znosi pocisk z idealnego toru. zaspokajających umiejętnie a zgodnie z postępem wiedzy naukowej odpowiednimi środkami zewnętrznymi potrzeby rozwojowe wychowanka oraz 4° . Pierwociny te mają zwykle charakter naśladowczy. Dzięki temu dojrzała duchowo jednostka odkrywa świat nadprzyrodzony i włącza się duchowo do rzeczywistości nadnaturalnej i Boskiej. planetaria. nauczycieli. czyli etosu oraz oddziaływaniem wychowawców. majstrów. nie w znaczeniu trwałego szczęśliwego losu. jak i współczesnej.przecier- . powodują prawdziwe nawrócenia do Boga. muzea i skarbce. bez większej dysharmonii i konfliktów. przeobraża całego człowieka w „nowe stworzenie".

2. pochodzenia społecznego. Tak np. rodziców) likwidowane lub przez osobisty wysiłek wychowanków nadrabiane.). Tak właśnie Chrystus zaleca: „Wchodźcie przez ciasną bramę. W tym zakresie mogą wystąpić spowodowane często postępującą degeneracją biologiczną populacji. Jednakże ciasna jest brama i wąska. które wyrastają z „wieku bajek" znacznie wcześniej. ponieważ warunkują one prawidłowy rozwój wyższych warstw i są jedynie kształcące dla danego okresu życia. którzy ją znajdują" (Mt 7. gdy wady społeczne środowiska (np. a losowe trudności wraz z historycznymi warunkami cywilizacji i epoki (np.. 8. Tak np. Obok tego mogą się pojawiać dysfunkcje etosu. Teoria warstwicowa stanowi ważki element tego postępu. niszczenie naturalnego środowiska życiowego człowieka) traktuje jako zadanie do wykonania przez osobisty wysi- łek wychowanka przy pomocy zachęty wychowawców i przy pomocy postępu wiedzy pedagogicznej. około 7 roku życia. co też w chrześcijaństwie zostało nazwane modlitwą. Tak więc losowo mogą działać wszelkie defekty biosu. Dlatego też teoria warstwicowa nie wyobcowuje się z rzeczywistości przyrodniczej. popełniane z ignorancji błędy wychowawcze agosu. etosu czy agosu. która warstwa aktualnie się rozwija. pozbawione Por. czy jest opóźniona lub przyśpieszona. Czynniki osobowościowe w poszczególnych warstwach uzewnętrzniają się w postaci samorzutnej. by dostać się na właściwą drogę dalszego życia doczesnego i wiecznego. nienowoczesnych koncepcji rozwoju i czynników określających wychowanie6 l. Bo szeroka jest brama i przestronna droga. Aktywność ta przybiera coraz wyższe formy najpierw zabawy. ponieważ wynika z analizy fenomenologicznej rzeczywistości współczesnego wychowania i opiera się o doświadczenie pedagogiczne. prawidłowości strukturalne życia społecznego oraz poprawność działania wychowawczego. która prowadzi do zguby (. Wszystkie te postaci aktywności własnej wychowanka stanowią towarzyszące zjawiska określonej warstwie rozwoju. Wreszcie niezawinione. Proces wychowania i jego wyniki. płci lub religii) stanowią zaburzenia prawidłowości życia społecznego i zniekształcają przebieg rozwoju. twórczości aż wreszcie dochodzi do głębszego przeżycia światopoglądowego o charakterze modlitewnej kontemplacji. Warszawa 1966 s. defekty i uszkodzenia organiczne jednostek niedorozwiniętych i upośledzonych ślepotą lub głuchotą. a nie wyrasta z przestarzałych podstaw filozoficznych. a mianowicie: prawa naturalne rozwoju. ale także wydobywające się spod cielesności czynniki osobowościowe. wady etosu lub błędy agosu. lecz i one są stopniowo przez pedagogizację (np. Dodatkowo może stawiać większe przeszkody i trudności dla lepszego ich pokonywania przez wydobycie z wychowanka większej mocy w walce z przeszkodami. dlatego też jako charakterystyczne symptomy ułatwiają wychowawcom orientację co do tego. która prowadzi do życia. będąc dostępną drogą do poznania otaczającego świata.pięć czasowych nieszczęść lub przezwyciężyć przez pracę i wysiłek wychowanka. Te ciasne bramki losu w slalomie życia i w przebiegu jego rozwoju wychowawczego dotyczą złego funkcjonowania dynamizmów biosu.13-14). które niszczą trzy zasadnicze warunki progresji wychowawczej. a mało jest takich.. szkoły czy programu godzące w zasady poprawności działań wychowawczych tworzą ogromne przeszkody w prawidłowym rozwoju wychowanka. M i 11 e r.rasowa. upodobanie do bajek dzieci wiejskich jeszcze w wieku 10-11 lat świadczy o powolniejszym tempie rozwoju w stosunku do dzieci z miasta. chętnej i dobrowolnej aktywności wychowanka. liczy się z aktualnymi systemami wychowawczymi społeczeństwa. Formy aktywności własnej wychowanka nazywamy rozwojowymi formami życiowymi. które jednak z postępem pedagogiki specjalnej przez kompensację zmysłów lub rehabilitację są znacznie złagodzone i prawie usuwane. które przełamują konwergencję i decydująco kształtują kierunek rozwoju zgodnie z dążeniami do potęgującej się samodzielności wychowanka. a więc błędy rodziców. dyskryminacja jakiegoś rodzaju . dalej pracy. np. Rozwojowe formy życiowe Teoria trójczynnikowa wychowania głosi. że w każdym okresie rozwoju biorą udział nie tylko konwergujące ze sobą czynniki wewnętrzne (potrzeby rosnącego podłoża) oraz sprzężone czynniki zewnętrzne (wpływy wychowawcze). ofiarności dla dobra swego rozwoju. Chrześcijańskie wychowanie więc prowadzące przez ciasną furtkę mówi o losie rzeczywiście trudnym. 61 . zdanie przeciwne R. nauczycieli. bierze pod uwagę stan działania wychowawców. który jednakże daje się przebyć. Los najbardziej pomyślny nie zwalnia jednostki od osobistego wkładu trudu i poświęcenia. potem dociekania.

tworzący zrazu naiwne ideały dziecięce. aby nie wyrodniały. wcielające się . w sztuce. animizuje zabawki i użyte przedmioty (np. Ktoś trafnie określił. lekarz i chorzy). że zabawa przezwycięża poczucie niższości dzieci wobec dorosłych. We wszystkich rodzajach zabaw dziecięcych jest czynna fantazja. że zachodzi zasadnicza różnica w funkcji rozwojowej i kształcącej zabawy u dziecka przedszkolnego. Średnie dzieci przedszkolne lubią zabawy funkcjonalne. Huizinga)Okazuje się jednakże. ponieważ zabawa daje dziecku możność wstępnego poznania rzeczywistości przez kontakt z zabawkami jako miniaturami rzeczy. działaniowego czy dialogowego. chęci tylko zabawy i tańczenia wypiera wyższe potrzeby rozwojowe i przyczynia się do wykolejenia wychowawczego. swobody. jak poczucie radości. pierwszy czynnik osobowościowy. Zabawy receptywne natomiast nie mają charakteru ruchowego.uczy prawdziwie ludzkich postaw władania rzeczami. dla życia nieprzydatnym. natomiast zbyt wcześnie odpędzane od zabawy dzieci ze wsi są postarzałe psychicznie i nie osiągają właściwego rozwoju uczuciowego. ponieważ występuje w kulcie religijnym. w wieku poniemowlęcym rozwijają się zabawy konstrukcyjne. Zabawy te (w szkołę. Teoria zaś kompensacji A. Na istotny związek zabawy dziecka z warstwą biologiczną wskazują rodzaje oraz celowość funkcjonalna zabawy. a w funkcji rozrywkowej i wypoczynkowej u dorosłych. Wreszcie zwrócono uwagę na to. lecz po to dane jest nam dzieciństwo. Dlatego też jako pierwsza rozwojowa forma życiowa zabawa występuje w przedszkolnym okresie kształtowania się warstwy biologicznej. jak robienie babek z piasku. którym tylko wiele rzeczy wolno robić. jak gry piłką. stąd nawet człowieka określono jako istotę igrającą {homo ludens . przy tym bierze udział przeżycie uczuciowe. Teoria romantyczna Fr. opiekowania się lalkami czy figurkami zwierząt. dzięki czemu dziecko naśladujące z obserwacji sytuacje i czynności urabia w sobie postawę emocjonalną wobec tematów zabawy z lalką. Spencera (zm. do czego kolejno przystąpimy. że zabawa u młodych zwierząt i dzieci jest biologicznym luksusem. gdyż przez nią młode zwierzęta i dzieci ćwiczą swe fizyczne i psychiczne funkcje i w ten sposób przygotowują się do życia w przyszłości. nazywana teorią nadmiaru energii. nauczycielka i dzieci. przy oglądaniu obrazków lub sztuki w teatrze lalkowym. zasłyszanych opinii na dany temat zabawy.. Groosa wskazuje słusznie. by wyjaśnić jej sens i znaczenie. gniecenie. w sklep. Rozwojowe formy życiowe przez aktywność własną wychowanka manifestują działanie i rozwijanie się jego czynników osobowościowych. ruchy i zręczność. bieg z kółkiem. Przeciwnie teoria ćwiczeń przygotowawczych K. w dom. ponieważ przerost. skakanka. Stąd od dawna tworzone były teorie zabawy. a przede wszystkim przez fantazję i grę wyobraźni stwarzają świat urojony iluzji. 1805).zabaw dzieciństwo jest zmarnowane. grzebanie jam. która odrealnia i ożywia. gra wyobraźni. lepienie. Na tym tle rozwija się zdolność do wartościowania jako najwcześniejszy. samochodem czy samolotem. twórczości i przeżycia piękna. Nawet wyczerpane długą chorobą dzieci w szpitalu bawią się. Zabawa dziecka jest najgłębszą potrzebą i musem. 1903). darcie) ćwicząca ruchy rąk. kolej z krzeseł). którymi wychowawcy powinni przede wszystkim pokierować. Schillera. w wojsku i pracy itd. U niemowlęcia pojawia się zabawa manipulacyjna (grzechotka. poety niemieckiego (zm. w którym odtwarzają życie dorosłych. lecz są przeżywaniem i wczuwaniem się uczuciowym w sytuacje przy słuchaniu bajek czy opowiadań bardziej realistycznych. abyśmy się bawili. rzucanie przedmiotów. gdyż na dostępnych im zabawkach . Stąd potrzeby własnej aktywności u wychowanka są zawsze bardzo silne i stanowią specjalne potrzeby rozwojowe. że zabawa towarzyszy w życiu także ludziom dorosłym i ma wielki udział w kulturze. rozwijające mięśnie. klasy. a) Zabawa dziecka przedszkolnego to powszechnie znane zjawisko nawet u ludów pierwotnych. uniemożliwia dalsze osiągnięcie normalnego rozwoju człowieka. głosiła. występuje w nich podział ról (np. dlatego jako decydujące o rozwoju normalnym lub o wykolejeniu stanowią w teorii warstwicowej wychowania ważny moment wymagający bliższego wyjaśnienia. Adlera uzasadnia. że zabawa jest użyteczna biologicznie. a uczestnicy na podstawie swych obserwacji. np. Klasyczną zabawą starszego dziecka przedszkolnego są zabawy iluzyjne i receptywne. zwane także zabawami twórczymi.J. tworzą typowe tematyczne zabawy z lalką lub innymi zabawkami. że nie dlatego bawimy się. podkreślała w istocie zabawy jej wyższe czynniki duchowe. że jesteśmy dziećmi. budowanie z klocków. bo daje tylko upust nagromadzonej energii w naśladowaniu czynności dorosłych. Natomiast teoria pozytywistyczna H. wycinanie.zamiast prawdziwych niebezpiecznych przedmiotów . Zabawy iluzyjne. w kolej) mają charakter grupowy i dialogowy.

tańce. Początkiem jego jest jeszcze zbieractwo dziecka przedszkolnego. spostrzeganie. traktowane przez dorosłych jako śmieci. Działo się to wbrew teorii samego Herbarta. że praktycznie biorąc nauka była wtłaczana zgodnie z programem. gimnastyka. ku technice i wytworom ludzkiej kultury. energii i zdrowia organizmu. jedne naturalne i samorzutne (jak u Deweya) lub nabyte i wywoływane (jak w szkole herbartowskiej). Czasami te wczesne ideały dzieciństwa realizują się w dalszym życiu przy wyborze zawodu. w której rozwój inteligencji i rozumności dziecka jako swoistego czynnika osobowościowego wyraża się w ciekawości poznawczej. ku okolicom kraju i świata. a nie kształcącą i rozwojową jak zabawy dziecka przedszkolnego. Aktywność dociekaniowa dziecka zaczyna się od tworzenia zbiorów. Dociekanie więc to taka własna aktywność działaniowa i umysłowa dziecka. które mogą zaszkodzić zdrowiu nerwowemu. pojawiają się już inne formy zabawowe. Dociekanie więc stanowi podstawę rozwojową skutecznej nauki w szkole. w której przejawia się potrzeba zaspakajania ciekawości intelektualnej. spekulatywny. porównywania i zestawiania ze sobą podobnych rzeczy. Trzeba więc dzieciom podsuwać wartościowe tematy. dobroć dla zwierząt u Kopciuszka) i co jest złe. pamięć. stają się więc bezużyteczne w rozwoju. Zdarza się jednak. sport. do werbalnego zapamiętania podawanego materiału. jednakże bez zabawowego infantylizmu i walki z rozwijaniem rozumu i wiedzy ludzkiej. ponieważ często sądzi się. aby dzieci przez bajkę nabywały pojęć moralnych. wyraża się w kolekcjonerstwie. nie zjawisk nadzwyczajnych i sensacyjnych.w imponującą dziecku postać dorożkarza. W następnym okresie rozwoju dziecko szkolne odróżnia rzeczywiste od zmyślonego. Zainteresowania jednakże mogą być różnorodne. a nie bawić się dziećmi. ale w warstwie biologicznej. w co wpadła skrajna szkoła nowa zwalczająca intelektualizm moralny Herbarta. Dzięki temu kształtują się podstawowe funkcje poznawcze. życzliwości dla drugiego człowieka. Przeciwnie nowa szkoła Deweya i jej progresywizm pedagogiczny stawiały na samorzutną aktywność dziecka jako właściwą postawę nauczania przez działanie ręczne zgodne z zainteresowaniami dziecięcymi. co jest dobre (pracowitość. dotyczącej nie samej zmienności zjawisk. Takie dociekanie jako życiowa forma rozwoju wymaga stałej obserwacji wciąż powtarzanej. lecz dokładnego zrozumienia rzeczy otaczających i zwykłych przez drobiazgową znajomość szczegółów i poznanie przyczyny lub sposobu ich działania. . interes społeczny i religijny) i nawoływał do budzenia w uczniach wielostronnych zainteresowań. kim chciałoby ono być. Jest to druga z kolei forma życiowa związana z warstwą psychologiczną. rozwijającej się w dalszym ciągu. inteligencja. które służą do podsycania żywotności. Tymczasem kolekcjonerstwo dzieci szkolnych polega na powstawaniu jednolitych już zbiorów. że nauka i zajęcia praktyczne w domu i w szkole zajmują miejsce zabawy w życiu dziecka szkolnego. Właśnie zabawa przechodząc stopniowo zmiany nasyca się coraz bardziej elementem poznawczym i przemienia się w dociekanie. lecz coraz częściej mają funkcję rozrywkową. nie interesować go. skupionej uwagi. nawet trzeba bawić się razem z nimi. strażaka czy lotnika. jeżeli właśnie dziecko nie powiąże własnego zainteresowania z przedmiotami szkolnego nauczania. świecidełka. który wprowadził do nauczania pojęcie zainteresowania (interes empiryczny. turystyka. albo przez wykorzystanie aktywności dociekaniowej dziecka na lekcjach lub też przez budzenie głębszego dociekania problemowego u dzieci odpowiednią metodą szkolnego nauczania. jak uwaga. wnioskowanie. oczyszczać baśnie ludowe z duchów i upiorów. odpadki. które zaspokajają instynkt posiadania rzeczy na własność i służą do stałego z nimi obcowania. Zabawa ta jednak może wyrodnieć i dziczeć. ale sama nauka automatycznie nie zastępuje pierwszej formy rozwojowej zabawy w życiu dziecka przedszkolnego. jak kolorowe papierki. a nie ulegały przerażeniu i lękom. by się nie bawiły w pijanych. przy biernej postawie ucznia. że zorganizowana systematycznie nauka szkolna i zajęcia praktyczne mogą nie pociągać ucznia. pod przymusem stopni i kar cielesnych. zręcznościowe. wyrasta z bajek i zabaw iluzyjnych. musztra. grupowania ich i klasyfikowania. guziki itp. które dotyczy „skarbów" dziecięcych. estetyczny. Można to uczynić albo przez uzgodnienie programu nauki i zajęć praktycznych z budzącym się samorzutnie dociekaniem poznawczym u dziecka szkolnego. jeśli nie jest kierowana przez wychowawców. b) Druga forma życiowa dociekania w warstwie psychologicznej jest mniej opracowana teoretycznie. przyglądania się im i dociekania poznawczego ich właściwości. tj. dlatego też problem zainteresowań sam przez się nie rozstrzyga sprawy skuteczności nauczania. jak przy oglądaniu obrazków w książce czy w filmie. jak pamiętamy. W szkole herbartowskiej. tego. zaistniała taka sytuacja. ponieważ trzeba najpierw starać się wprowadzić samorzutne zainteresowania dziecka w mury szkolne. zwróconej na zewnątrz ku przyrodzie martwej i żywej. jak zabawy i gry ruchowe.

W. czyli zręczności. Błońskiego uważała. jedynie pełnią funkcje rozrywkowe. który rodzaj pracy zręcznościowej. np. haftowanie lub częściej . Jednakże obydwie te formy życiowe. które musi być wychowawczo pokierowane w pracowniach modelarskich. pozostawiają ślad w psychice w postaci przyzwyczajenia do szukania łatwej przyjemności w zabawie lub dociekaniu. bądź też hodowla roślin doniczkowych u dziewcząt. uprawianą hodowlą.roboty na drutach. A m b r o z i e w i c z . ślusarstwo czy kowalstwo dla ilustrowania samodzielnie wykonanymi przez uczniów modelami przerabianych w szkole tematów nauki. że każdy rodzaj pracy może stać się udręką niewolniczej roboty. Wszystkie wymienione rodzaje dociekania wymagają kierownictwa wychowawczego. szachy. Dociekanie przenikane stopniowo wysiłkiem. gdy staje się samorzutnie formą trzeciej warstwy socjologicznej. miast. U dziewcząt zaś podobne dociekanie działaniowe obejmuje zapał do robótek ręcznych. folkloru. do czego wychowanek dotychczas zawsze był gotów i chętnie się temu oddawał. Praca i jej wielostronne znaczenie tak dydaktyczne w procesie nauczania. wreszcie gry losowe i hazardowe. które w marzeniach mają służyć do majstrowania jakiegoś przyrządu lub machiny.Zaczynają się one od zbierania muszelek. czasem motyli wbijanych na szpilki. sznurki. jak szydełkowanie. rzek. W. trybiki. części mechanizmów lub narzędzia jak szkło powiększające. Wreszcie niemożność czynnego zaspokojenia dociekań krajoznawczych wywołuje formę zastępczą . a właściwie włóczęga po okolicy czy po całym kraju. potem przygodowych. liści. ponieważ szybko wygasają i mogą hamować tym rozwój psychiczny. albo głośna szkoła pracy produkcyjnej P. które nie mają już znaczenia kształcącego.czytelnictwo. lotniczych i innych. guma do procy. gry umysłowe. szkoła pracy Kerschensteinera). Warszawa 1964 . To szczególne znaczenie wychowawcze pracy dopiero w warstwie społecznej wyjaśnia sytuacja rozwojowa tego okresu . zapoczątkowana jako system szwedzki. Praca ma więc szczególne znaczenie wychowawcze. maj ster kowaniem czy czytelnictwem dotychczasowym. jak i umysłowego. Formą dociekania u chłopców staje się majsterkowanie. która rozwija i kształci wychowanka na tle jego potrzeb uspołeczniania się. czy nie będzie dla niego rozwojową formą życiową pracy. a rozwinięta w Polsce przez inż. Przanowskiego w programie robót ręcznych jako odrębnym przedmiocie nauczania szkolnego. zasuszonych kwiatów. Okazuje się w rzeczywistości. technicznej czy produkcyjnej ma największe znaczenie wychowawcze. że najlepiej wychowuje i kształci bezpośredni udział ucznia w produkcji fabrycznej czy rolnej. W kieszeniach chłopców w tym okresie gromadzą się zbiory materiałów. niekiedy banknotów. następnie historycznych (Trylogia Sienkiewicza) aż do powieści psychologiczno-młodzieżowych. Władysław Przanowski i jego dzieło. Inny rodzaj dociekania tworzą hodowle zwierząt. Innym jeszcze rodzajem dociekania jest turystyka. stworzyła pierwszy odrębny „kierunek praktyczno-techniczny przy zachowaniu treści ogólnokształcącej" 62 . jak też wychowawcze dla wyrabiania cech charakteru zostały w teorii pedagogicznej dawno docenione (np. przez które dziecko już przeszło. jak króliki lub gołębie u chłopców z przedmieścia. mchów. Jednakże istnieje spór co do rodzaju pracy. przy tym przewaga trudu i potrzeba systematycznych starań może przeważyć przyjemność płynącą z dociekania i zahamować zainteresowanie zebraną kolekcją. Tymczasem w nowej warstwie socjologicznej rozwoju samorzutnie pojawia się potrzeba szukania oparcia i uznania w grupie rówieśników. mianowicie w pracę. minerałów. Natomiast szkoła pracy rzemieślniczej jak stolarstwo. wysiłkiem spełnianym pod przymusem. czy w grupie 62 s. potem pojawiają się zbiory obrazków. wyrabianej przez prace ręczne. która by najbardziej skutecznie wpływała na rozwój wychowanka. ale też mogą się przyczyniać do wykolejenia wychowawczego. Rozpoczyna się więc pożeranie książek podróżniczych. indiańskich. Teoria slójdu.wychowanek wyrósł już z zabawy dziecięcej i z wieku bajek i zaczyna przerastać dociekanie. c) Pod koniec kształtowania się podstaw warstwy psychologicznej formy dociekania są coraz bardziej nasiąknięte elementami wysiłku tak fizycznego. Spór dotyczy więc tego. jak karty. gwoździe. zaspokajająca żądzę przygód i chęć poznania krajobrazów. 85. sprężyny budzika. najczęściej zaś znaczków pocztowych i związanych z nimi dociekań filatelistycznych. pocztówek. trudem i stałym obowiąz- kiem zamienia się wreszcie w trzecią rozwojową formę życiową. rzemieślniczej. ludzi. cowbojskich. W dalszym ciągu rozwoju warstwy psychologicznej pojawiają się pochodne formy dociekania w postaci gier z określonymi regułami jak gry harcerskie na spostrzegawczość. jeżeli w średnim wieku szkolnym nie stanie się on aktywnością własną ucznia.

Zresztą proces twórczy w każdej dziedzinie kultury przebiega w podobny sposób. gdyż natrafia na opory wewnętrzne. przy pomocy której wychowanek coraz łatwiej może pokonywać opory wewnętrzne i opanowywać lenistwo. gdy wychowanek może zasłużenie odpocząć. ekonomika. handlu. czy pomocy wzajemnej. Warszawa 19352 s. Wszelkie więc formy pracy ręcznej czy umysłowej. jak rozumienie i rozumność osobista. Podstawy pedagogiki (tl. chociaż zdarzają się uczniowie z silną wolą. wynikające z uzdolnień i talentów. Zjawisko lenistwa szkolnego. wartościowanie i ocena dodatnia pracy oraz wolność decyzji wzięcia na siebie odpowiedzialności wobec grupy. W ten sposób praca nie narzucona. H e s s e n . organizacyjno-społecznej itd. Lenistwu szkolnemu przeciwdziałają bądź to rozwinięte zainteresowania dociekaniowe ucznia. Na tym tle ruchliwe i czynne dotychczas dziecko staje się ociężałe. S. gdyż wszelkie grupy społeczne stawiają jako warunek udziału i uznania za członka wykonywanie wspólne zadań i przyjętych obowiązków. wynikająca z czynników osobowościowych wychowanka. pracy. a nawet męczącym próżnowaniu na interesujących zajęciach dociekaniowych. W ten sposób wychowanek w trzecim okresie rozwoju. To właśnie twórcze czynniki osobowościowe kształtują teraz tę wyższą rozwojową formę życiową. I tak rodzina wymaga pomocy w pracach domowych. by była stale kształcąca. rozkazów wymaga od wykonawcy natężonego wysiłku i trudu. 120-125. Jednakże praca zespołowa wychowanka musi być kierowana przez wychowawców. które teraz sobie zaczyna wychowanek uświadamiać. 45-55. o63 panowani jeszcze lenistwem . tracąc dotychczasowe łatwe źródła przyjemności w zabawie dziecięcej i w dociekaniu. gdyż każda z nich może jeszcze rozpadać się na odrębne kierunki zainteresowań. nieskore do roboty i leniwe. lecz dopiero na końcu. Niełatwo to członkostwo w grupie przychodzi. potęguje się na przełomie między psychologiczną i socjologiczną warstwą wychowania około 10 roku życia.rodzinnej i szkolnej. dlatego twórczość jako dalsza forma aktywności własnej wychowanka stanowi czynnik jedynie rozwijający i kształcący jego osobowość. technika. bójek z konkurentami itd. który jednak niespodziewanie przynosi wielkie zadowolenie. Ukierunkowanie prób twórczych warunkują dotychczasowe zainteresowania. prawo.). przy równoczesnym chętnym. grupa koleżeńska zaś postuluje wierność i solidarność w podejmowanych akcjach czy to zabawy. zrozumiane przezeń znaczenie pracy w grupie społecznej powoduje to. aby proces wszechstronnego rozwoju od warstwy socjologicznej dźwignął się na wyższy stopień. 63 Właśnie w trakcie intensywnego uspołeczniania się wychowanka w trzeciej warstwie socjologicznej. P. Z psychologii szkolnego lenistwa. Opory pochodzą także z wrodzonej człowiekowi niechęci do wysiłku wykonywanego nie z zainteresowania. że praca staje się jego aktywnością własną. obowiązków. zleconej przez grupę. Spełnienie tych wszystkich prac. staje się rozwojową formą życiową. odkrywa prawie nagle nowe źródło radości po wykonaniu trudnej. Płyną one z dotychczasowego przyzwyczajenia do szukania dziecinnej przyjemności w beztroskiej i swobodnej zabawie lub dociekaniu przy ulubionym kolekcjonerstwie. Przyjemność ta nie zjawia się w trakcie samego wysiłku. bądź też silna wola. rozwija człowieka społecznie wartościowego i dojrzałego. Lublin 1948 s. z ros. np. polityka czy sztuka. majsterkowaniu czy czytaniu zaciekawiającej powieści. W związku z tym nie nęci już teraz zabawa i dociekanie w pojedynkę. . O b o r s k i . gdy czuje swą zdolność i moc do pokonywania trudności. której chciał być członkiem. W wyniku zaś podejmowania wysiłków różnych rodzajów pracy (umysłowej. szkoła żąda stale pracy umysłowej na lekcjach i odrabiania zadań. lecz w grupie na równi z innymi. Z punktu widzenia wychowawczego kierunki rozwoju kulturotwórczego są sobie równorzędne i mają ten sam zasadniczy walor. lecz pod przymusem i z konieczności. d) W warstwie kulturologicznej pojawiające się uczulenie wychowanka na głębsze wartości zawarte w dziełach kultury pozostaje w związku z nową formą aktywności własnej w postaci twórczości. lecz podejmowana dobrowolnie jako aktywność własna. które z podstawowych dziedzin kultury ma pierwszeństwo i jest ważniejsza w rozwoju człowieka od innej: nauka. Podejmowanie wysiłków dla zadowolenia postulatów grupy społecznej nie przychodzi wychowankowi zbyt łatwo. gdy przepełnia go poczucie spełnionego obowiązku i gdy spotyka go za to nagroda i uznanie ze strony grupy. w której dochodzi do głosu dalszy czynnik osobowościowy wolnego wyboru woli między łatwą dziecinną przyjemnością a przyjemnością powysiłkową. rzemieślniczej czy produkcyjnej powinny być coraz bardziej przeniknięte twórczością64. a nie stawała się mechaniczną i nudną. fizycznej. wypraw. zadań. Dlatego też nie może być sporu o to. 64 Ks.) wyrabia się siła woli. na lekcjach. na wylot poznaną robotą.

Wynikiem tego powstaje ukształtowany typ człowieka zabawy. lecz chwyta melodię i jej liryzm albo zachodzi „widzenie kulturalne". Podstawy pedagogiki. a następnie przechodzi przez cztery etapy. pracy. w problemach filozoficznych komuś przemawia do przekonania idealizm platoński. cyt. który negując propozycje rozwiązań przyjmuje jednakże problematykę stawianą przez obce stanowiska i stara się ją włączyć do swojego problemu. 723. 65 . co nagle odsłania swe piękno. tenże. jak wiemy z nauk światopoglądowych w pedagogice. walki lub typ człowieka dobrze wychowanego 67 . Od tej chwili dręczący problem nie ustępuje. 68. Albo jednemu w zagadnieniach estetyczno-literackich podoba się romantyzm. 2 s. Może to być. Z n a n i e c k i.. które w wielkim skrócie i błyskawicznie ukazuje drogę rozwiązania danego problemu naukowego czy artystycznego. s. np. np. własnej koncepcji poszukiwań twórczych. Po etapie zarysowania się koncepcji jako początkowego pomysłu z planem działania rozpoczyna się drugi etap twórczości zwany „wędrówką duchową". Istota zaś „wstrząsu" polega na tym.. Warszawa 1933. Warszawa 1964 s. dz. D y b o w s k i . (W:) Wprowadzenie do sakramentów świętych. Tenże. (W:) Encyklopedia Wychowania. 1 cz. 145-250. 217-244. por. Dzięki temu rozbudowuje się synteza światopoglądu osobistego. dz. nazywane natchnieniem. Ludzie teraźniejsi i cywilizacja przyszłości. cyt. S. Rozpoczyna się wtedy czwarty etap twórczy .Oryginalny proces twórczy zwykle zaczyna się od tzw. tworzącej się pod wpływem intuicji. Zagadnienie twórczości. 135-139. Otóż w momencie ukazania się problemu zwykle następuje mniej lub więcej uświadomione olśnienie. czy przeżyte w danej sytuacji życiowej dobro. s. Poznań 1962 t. dobro lub inną wartość w dotychczas znanych i nawet banalnych rzeczach. jego początku i końca. z której wynurza się dręczący problem. Pytania poznawcze. swojej ojczyzny duchowej odrzuca się wszelkie inne poznane kierunki i prądy. 41—42. teleologiczne. Z określeniem własnego stanowiska. kogoś zaś pociąga materializm Demokryta lub realizm myślenia Arystotelesa. pracy lub idea hedonistyczna zabawy ciągłej i rozrywki. jaki zgromadziły podejmowane próby rozwiązywania nurtującego jednostkę problemu filozoficznego. dz. s. wynikające z natury człowieka mądrego. by rozwiązać zagadnienia zgodnie z własnymi założeniami. zaczynają docierać do problemu źródeł bytu.. ks.. Wychowanie człowieka w zmiennej społeczności. Pedagogika ogólna. 2 s. np. jak uchwycić i zrealizować ujrzane piękno. liberalnego (twórczości naukowej i kulturalnej). „dialogu kulturalnym". bądź też idea heroiczna miłości. Tak np. Powstaje wówczas „słyszenie kulturalne".. inne ujęcie procesu twórczego. t. 161-242. prawdę. Polega ona na zainteresowaniu się dotychczasowym dorobkiem kultury. w której źródła bytu jako Absolut filozoficzny będą ujęte w kształt nadany przez twórczo wypracowaną przez jednostkę ideę przewodnią swojego życia. O sprzecznościach i jedności wychowania. 66 Z. „Wstrząs kulturalny" to pojawienie się wrażliwości na coś. moralnego lub politycznego itd. lecz popycha do racjonalnej realizacji. dopatrujące się w płótnie powalanym farbami harmonii barw lub obrazu 6 5 . 67 F. np. Dochodzi w nim do głosu już pełnia wydobywającej się duchowości ludzkiej wraz z otwartością na zagadnienia transcendentne i metafizyczne. Równocześnie końcowe etapy twórczego procesu doprowadzają do zogniskowania nurtu twórczości na zagadnieniach znalezienia idei przewodniej życia wychowanka i w przyszłości jego światopoglądu. „wstrząsu kulturalnego". którą staje się głębsze przeżycie światopoglądowe. chrześcijańskiego (miłości Boga i bliźniego). które w grze skrzypiec nie słyszy „pocierania końskiego ogona o baranie kiszki". literackiego czy technicznego itp. pozytywistycznego (walki o byt i bogacenia się). bohaterskiej odwagi ratowania innych. bądź też pospolitego materializmu życiowego (luksusu i relaksu). W ten sposób twórczość jednostki pogłębia się i wnosi nowe. oszroniałych drzew. Jest to uznanie jakiegoś stanowiska w danej dziedzinie kultury za własne. W związku z tym w warstwie czysto duchowej kształtuje się określony typ światopoglądu.krytyki i przezwyciężenia nieprzyjętych rozwiązań problemu. za odpowiadające osobistej postawie twórczej. genezy i celu świata i życia. wielkości człowieka. e) Piąta warstwa czysto duchowa rozwija się pod wpływem odrębnej formy aktywności własnej człowieka. idea walki. polegający na tzw. H e s s e n. innemu talentowi przypada do gustu maniera pozytywizmu lub naturaliz- mu itd. M. cyt. oryginalne osiągnięcia do dorobku cywilizacyjnego ludzkości 66 . że w znanej rzeczywistości uchyla się nagle jakby „zasłona Mai". socjalistycznego (walki rewolucyjnej i pracy produkcyjnej). W trakcie zapoznawania się z dokonanymi osiągnięciami rozwiązań następuje trzeci etap „odkrycia ojczyzny duchowej". intuicyjnie odczutą prawdę. M y s ł a k o w s k i . bogini ułudy zmysłowej i odsłania głębię rzeczywistości.

jak to widzieliśmy w systemie pedagogiki chrześcijańskiej. bo wszyscy dla Niego żyją" Łk 20. 198. Przy tym prawo modlitwy (ius orandi) ma tak wielkie znaczenie. a dobro nagradza samym Sobą. ducha. Przede wszystkim modlitwa staje się formą życiową chrześcijanina rozwijającą religijny stosunek do prawdziwego Boga żywego. które mają charakter poważny i podniosły. prawdziwego światopoglądu Absolut filozoficzny jako osobowa Istota wszechmądra i dobra staje się Bogiem żywym. dziękczynną czy pochwalną. Świętość. że człowiek nie może być konsekwentnym ateistą 68 . które wiąże się 69 M. poi. jest odpowiedzią wiary na prawdy objawiającego się w ludz68 kości Boga. teistycznym czy ateistycznym odbywa się zawsze poprzez głębsze przeżycia światopoglądowe. W prawdziwym światopoglądzie chrześcijańskim modlitwa występuje w całej pełni możliwości i rodzajów. człowieka. a w treści swojej może być modlitwą pokutną. To spotkanie z istniejącym Bogiem żywym. czyli misterium augustum jako poczucia wzniosłości i uwielbienia69. kobieta lub idea filozoficzna materii. nie tylko odpoznane prawdziwie lub fałszywie. Leipzig 1923. zostają nie tylko odkryte przez rozwijającego się człowieka ze stwierdzeniem. Szczególnie w wypadku kształtowania się naturalnego.2). O t t o . błagalną. Stąd głębsze przeżycia światopoglądowe w swej zadumie metafizycznej ma charakter modlitewny i religijny. lecz żywych. a więc od świadomej metanoi jako pokuty i zmiany sposobu myślenia. S c h e l e r . które jako „bojaźń Boża" stają się początkiem mądrości (Ps 110. Struktury rozwojowe człowieka Teoria warstwicowa wychowania zajmuje się nie tylko procesem ilościowego rozwoju poszczególnych warstw. jak władza. Modlitwa chrześcijańska. Das Heilige. W innym wypadku. czyli religijność jednostki ludzkiej przechodzi bowiem pewien cykl rozwojowy.38). w którym „żyjemy. czy publicznej i społecznej. Ale niezależnie od treści i pojmowania Absolutu osoba ludzka. rozpoczynający się od nawrócenia się ku Bogu. czyli tajemnicą lęku i bezsilności wobec Potęgi nieskończonej. nazwane misterium tremendum.Spinozy). Warszawa 1968. każda rzecz stworzona i przygodna. musi wziąć fałsz za prawdę lub odwrotnie w prawdzie widzieć błąd. zdeformowanego poglądu na świat.28). który prowadzi do misterium fascinosum. Ma rację więc Max Scheler. będąc rozmową z Bogiem. czy kultury może być deifikowana i zająć miejsce należne prawdziwemu Bogu. Przeżycie zaś od strony subiektywnej tej postawy. Właśnie religia polega na osobistym stosunku do Boga. ale idea ujmująca źródła bytu filozoficznie zostaje deifikowana. 3. bogactwo. z których cały świat i ludzkość pochodzi. R. Człowiek bowiem jako istota wolna może się mylić i jeśli nie postępuje jako istota równocześnie mądra („Powiada głupi w swoim sercu . wreszcie rozwija się etap najwyższy przeżycia miłości i poddania się woli Bożej. jednakże zawsze proces deifikacji idei naczelnej pociąga za sobą te same ludzkie postawy czci. jak i liturgicznej. przez które wychowanek musi przejść.10). który zło karze. przybiera różne formy: ustnej. Von Ewigen im Menschen. wynikający z kontemplacji i czci odnoszącej się do Absolutu. sława.(tł.Rozbudowa każdego typu światopoglądowego zarówno o charakterze świeckim czy religijnym. z konieczności wpada w poczucie zależności i stosunku religijnego doń. Tak więc modlitwa tworzy rozwojową formę życiową w warstwie czysto duchowej. Problem teologiczny boskości (divinum) w warstwie czysto duchowej może być światopoglądowo różnie rozwiązany. będąca w nieustannym ruchu lub jako duch rozlany w przyrodzie i twórczy {Deus sive natura . wyrażającego się zawsze analogicznie przeżyciem modlitewnym.). Równocześnie z bojaźnią wyrasta podziw dla piękna i mądrości Boga. . potęguje przeżycie majestatu i mocy Bożej. dociekanie.Nie ma Boga!" Ps 52. ale także zwraca uwagę na proces jakościowego dojrzewania każdego podłoża. poruszamy się i jesteśmy" (Dz 17. by rozwijać pełnię swego człowieczeństwa. podobnie jak w warstwach wcześniejszych zabawa. praca i twórczość. czy też jako Istota najwyższa wszechmądra i dobra. musi bowiem być ubóstwiona. odkrywając ostateczne źródła bytu. ale odpowiedzialnie z całym przekonaniem przeżyty prawidłowo teistycznie lub zdeformowany ateistycznie. uwielbienia analogiczne do religijnej modlitwy jako głębszego przeżycia światopoglądowego. Gotha 192513. uczucia pociągającego. gdy głosi. myślnej czy czynnej modlitwy. s. dla którego wszystko żyje („A Bóg nie jest [Bogiem] umarłych. Źródła bytu bowiem pojmowane. czy to jako odwieczna materia. że przyczynia się do rozwoju prawd dogmatycznych i wyprzedza prawo wierzenia (ius credendi). że źródła bytu istnieją. tak indywidualnej.

który nazywamy strukturą rozwojową. Od strony rozwoju wychowawczego człowieka konieczny jest rozwój wszystkich struktur i cech osobowościowych pełnej duchowości ludzkiej. 1). Każda warstwa dojrzewając wytwarza własną strukturę rozwojową. czyli organizuje funkcje danej warstwy. Proces wychowawczy i jego struktury. zimnej żółci (gr. filozoficzna i teologiczna wiedzy. po Chr. śluzu (gr. wyrażającym energię życiową lub żywotność organizmu. zmienne reakcje. w których się ono wyraża. z wykluczeniem jej wyższych. oparte o operacje formalne. Psycholog W. Jednakże i w tej dziedzinie wkracza „losowość" rozwoju coraz szerszej i głębszej wiedzy ludzkiej. Obecnie przyjrzyjmy się dojrzewaniu człowieka od strony wytworów. Greka Hipokratesa (V w. Dopiero ta harmonijna rozbudowa całej wiedzy ludzkiej warunkuje wzrost życia 70 moralnego i społecznego.). światopoglądowych i kulturowych elementów. Przybywa tu z każdą wyższą strukturą większy udział duchowości ludzkiej. Psychologia lekarska (tł. indywidualność. dz. budując na pojęciach konkretnych ogólniejsze. przyrodniczej i technicznej równolegle powinna się rozwijać także strona humanistyczna. czyli od poziomu wykształcenia ogólnego. I odwrotnie nie należy zadowalać się rozwijaniem wyłącznie logosu. 205. rozumności wyższą duchowością. melancholików (łagodne usposobienie i powolność). Sam termin. zachowanie się i postępowanie jednostki. bo już w głębokiej starożytności. osobowość oraz struktura światopoglądowa 7 0 . Współcześnie medycyna wiąże temperament z postawą uczuciową i tempem psychicznym jednostki 7 1 . charakter. dlatego też struktury są dynamiczne i regulują działanie. a coś przybywa ze struktury wyższej. jak to czyniła „szkoła stara" XIX wieku lub tendencje epigonistyczne. Stąd pochodzi klasyczny podział temperamentów na sangwiników (żywe. do czego kolejno przejdziemy. odwracalne i logiczne. E. poznaną strukturą rozwojową człowieka był temperament. Jak już wiemy. Najsilniejsze z nich zaczynają podporządkowywać sobie słabsze składniki i w ten sposób kształtuje się nowy układ. gdyż wówczas akcent przesuwa się ze sfery intelektualnej na uczuciową i wolicjonalną. czyli całkowaniu się rozwiniętych ilościowo części składowych podłoża (patrz cz. że w każdej z nich coś na trwałe pozostaje ze struktur niższych (tak np. III rozdz. Wundt w XIX wieku sprowadził podstawę podziału temperamentów do czterech kombinacji.lub krótkotrwała). Nie wolno więc zastępować logosu tj. znaczącego mieszać coś ze sobą. K u n o w s k i. na które składają sią: a) sposób reagowania (reakcja szybka lub powolna) oraz b) siła i czas trwania reakcji (długo. Typy zaś temperamentu uzależnia się dziś od konstytucji budowy ciała: astenika (budowa wąska). w warstwie psychologicznej u jednego wychowanka może brać górę inteligencja. flegmatyków (obojętność uczuciowa i nieruchawość). na skutek czego postępowanie człowieka w sposób naturalny doskonali się i szlachetnieje. melajna chole) lub flegmy. Ponieważ każda struktura tworzy układ rozwiniętych już składników podłoża. czynnik rozumowy i poznawczy prowadzi do mądrości. Tak np. które organizując układ mogą nadawać mu kierunek intelektualizmu w pierwszym wypadku. wiązał się z teorią starożytnych lekarzy. a na charakterze. Na skutek tego ostatecznie poziom kultury i moralności narodów zależy od „poziomu umysłów" członków społeczeństwa. chole). określanego jako życie duchowe ludzkości. a) Najwcześniej. jak to robi emocjonalno-woluntarystyczna pedagogika „nowego wychowania". Rozwój zaś coraz wyższych struktur integruje. a na zmysłowych formach poznanie wyższe. słomiany ogień). K r e t s c h m e r . proces jakościowy rozwoju polega na integracji. czarnej żółci (gr. phlegma).). . ale z przewagą bądź to gorącej krwi (łac. pyknika (budowa 71 S. dołączają się stopniowo cechy osobowościowe. woluntaryzmu w drugim lub sentymentalizmu w trzecim. własnego temperamentu i indywidualności nie możemy się nigdy pozbyć). ojca medycyny i Rzymianina Galenusa (II w. s. wśród których arystotelesowski logos. osobowości i strukturze światopoglądowej kończąc. w której obok strony matematycznej. z niem. staje się coraz bardziej ludzkie. To znaczenie moralne struktur rozwojowych w postępowaniu i życiu człowieka uzasadnia potrzebę ich bliższego poznania naukowego w pedagogice. Warszawa 1958. Doskonalenie struktur rozwojowych polega na tym.z celowością rozwojową danej warstwy. cyt. Stąd teoria warstwicowa kładzie nacisk w progresji wychowawczej na pełny rozwój struktur począwszy od temperamentu i indywidualności. u innego wola lub uczucie.) o wilgotnościach (humores) w ciele ludzkim pomieszanych ze sobą. do której kolejno należą: temperament. pochodzący od łacińskiego wyrazu temperare. sanguis). przed Chr. choleryków (wybuchy silnych uczuć). jako „inteligentnej duchowości". II p. włącza w całość działanie struktur wcześniejszych.

b) W integracji warstwy psychologicznej powstaje struktura indywidualności jako istota odrębna i niepodzielna (łac. podobnie jak teoria klasyczna.przysadzista). Sheldona: endomorfia (przerost narządów wewnętrznych i tkanki tłuszczowej). od gr. wyczuwające wnikliwie istotę rzeczy.indywidualność pozytywna. Jung). aktywność oraz siłę reakcji 72 . Indywidualność więc jest całościowym układem cech. którą jednostka młodociana uważa za wyróżnienie i powód do dumy. stwarzające całości. dyspozycji i tendencji psychicznych jednostki. Wszystkie nowe typologie temperamentu. stąd też stosownie do tych rodzajów można wyróżnić w indywidualności także przeciwstawne typy. która przejawia się w reakcjach emocjonalnych i w motoryce popędowej aktywności. usposobienie żartobliwe lub poważne itp. na podkreślaniu wyższości jakiejś cechy. indywidualności praktyczne. jak indywidualności refleksyjne o skłonnościach do namysłu i intuicyjne. Dlatego na tej podstawie należy określać temperament jako pierwszą strukturę w rozwoju warstwy biologicznej. viscera . Pende). zahamowany). Do usposobień można zaliczyć typy introwertyków. że jest on strukturą całkowicie wrodzoną. które może być optymistyczne z nadzieją na rozwiązanie dobre sytuacji lub pesymistyczne w stałym przewidywaniu najgorszego. Ks. która przy przewadze funkcji poznawczych staje się indywidualnością intelektualną (celebrotonik w terminologii Sheldona od łac.ciało). dziedziczoną genicznie po rodzicach i wstępnych pokoleniach.typ silny. sangwinik .Le Senne'a. War- . atletyka (budowa muskularna) lub dysplastyka (budowa nieharmonijna) (E. polegająca na celowym rozwijaniu przez jednostkę różnicy pomiędzy sobą a innymi. także typy cyklotymiczne oscylujące między radością i smutkiem.typ słaby. 72 choćby to były piegi na nosie. indywidualności analityczne. individuum) jeszcze na wpół wrodzona ze względu na typ posiadanej inteligencji. przy wybujałych zaś funkcjach wolitywnych wykształca się na indywidualność woluntarną somatotonik o dużej sile i energii. zdolne do abstrakcji i rozmyślania. czy od przewagi gruczołów dokrewnych. Jedną stanowi tzw. flegmatyki . ale już na wpół rozwinięta na drodze własnego doświadczenia i kształcenia w szkole. Trafnie to podkreśla typologia francuska Le Senne'a. działającej poprzez zmysły-analizatory na psychikę. od układu nerwowego i przewagi pobudzania lub hamowania jak głosi I. flegmatyk . Typy charakteru według Heymansa . spokojny. Kretschmer). G. Ze względu na możliwość górowania jednych funkcji psychicznych nad pozostałymi w indywidualności tworzy się druga strona . Dlatego też temperament tworzy stałą i trudno zmienną właściwość jednostki. celebrum . hormonalnych (N. stanowi wielką trudność wychowawczą. uzależniają go od organizmu i jego poszczególnych składników biologicznych. szczególnie kiedy jednostka posiada zbyt żywy lub niewrażliwy temperament. Biologiczność temperamentu powoduje to. indywidualności realistyczne. nieśmiałe lub ironiczne wobec otoczenia.wnętrzności). zamykających się w sobie i ekstrawertyków towarzysko i beztrosko nastawionych na otoczenie zewnętrzne (C. dążące do osiągania własnego interesu szawa 1963. którą trzeba przezwyciężyć przez nadbudowanie nad nim wyższej struktury indywidualności. Typologia intelektualnych indywidualności wiąże się z rodzajem wrodzonej jednostce reakcji umysłowej i jej osobistą postawą poznawczą w stosunku do świata zewnętrznego i jego strony zjawiskowo-pojęciowej. nastawione na konkrety w poznaniu i kontemplacyjne. Natomiast w zakresie funkcji emocjonalnych indywidualność pozytywna wyraża się w usposobieniu.typ silny. pobudliwy. często o surowej moralności i fanatycznej ideowości (E. Jednakże odróżniamy jakby dwie strony indywidualności. indywidualność negatywna. która reaguje odruchowo bez udziału inteligencji według swego typu temperamentalnego na każdorazowe przeżycie przykrości lub przyjemności. mesomorfia (przewaga tkanki mięśniowej) lub ektomorfia (rozwój tkanki nabłonkowej i nerwowej). nazywanym charakterem. soma . Kretschmer). od przewagi tkanek w ujęciu W. przy rozwinięciu funkcji uczuciowych tworzy indywidualność sentymentalną (wiscerotonik opanowany uczuciami wygodnictwa od łac. Ten czysto naturalny sposób postępowania. J. skłonne do ujmowania pojęciowego. T a r n o w s k i .mózg). Wreszcie w zakresie dążeń i strony wolitywnej w indywidualności mogą wystąpić typy egoistyczne. wyróżniając w temperamencie. trzy elementy: emocjonalność. Pawłów (choleryk . nastawione na epikurejskie używanie życia oraz typy schizotymiczne. Te trzy zasadnicze rodzaje indywidualności psychicznej rozpadają się jeszcze na drobniejsze typy. H. Ponieważ typy reakcji umysłowej na poznawane rzeczy zależne są od rodzaju odziedziczonej inteligencji. rozwijające szczegóły oraz indywidualności syntetyczne. żywy. ceniące korzyść i teoretyczne.typ silny.

Jednakże charakter moralny osiągany przez wychowanka własną pracą nad sobą także ma skomplikowaną budowę. Charakter (W:) Materiały do nauczania psychologii pod red. Struktura społeczno-etyczna charakteru jest już bardzo złożona. W związku zaś z częścią kierunkową typologia charakteru moralnego zależy od systemu wartości i uzasadnień ideologicznych. albo charakter liberalny. wobec nauczyciela czy zwierzchnika) potrafi hamować bezpośrednie reakcje przykrego temperamentu (np. S. V p. Wołoszynowej. cz. 2). będących produktem wysublimowanych instynktów (por. II rozdz. Podstawami jego działania są przede wszystkim: a) świadomość zasad moralnych postępowania jako wynik pouczania etycznego oraz b) silna wola wyrabiana drogą motywacji przez wykonywaną pracę i służąca tym zasadom w konsekwentnej ich realizacji przez pokonywanie w sobie oporów wewnętrznych i lenistwa. czy to jako zespół trwałych cech i dyspozycji psychicznych. 119. także typy agresywne. stałość i konsekwencja postępowania według przyjętej zasady moralnej. 3). kierunkową 76 . nazywany czasami charakterem wrodzonym. zanim przetworzy się w moralność autonomiczną. N a w r o c z y ń s k i . jak też indywidualność jako charakter nabyty. H e s s e n. Wszystkie te określenia jednakże zgadzają się ze sobą w tym. nie kończy procesu doskonalenia moralnego. dlatego też szczególnie indywidualność negatywna może prowadzić do skrajnego indywidualizmu. lękliwe i bezradne (A. L. II rozdz. indywidualność określa postępowanie wychowanka w oparciu o integrację psychiczną reakcji umysłowej. krnąbrność 77 . jako przystosowawcze tylko do warunków otoczenia. 75 Ks. IV p. gdyż łączy w sobie tak temperament. Warszawa 1934 s. Zasady nauczania. cyt. własnoprawną 74 . że wynikiem i wyrazem działania charakteru staje się stabilizacja. usposobienia oraz postawy dążeniowej. tworzący układ cenionych społecznie nawyków kolektywizmu. pewne siebie i swej mocy lub typy nieagresywne. Może to być więc charakter chrześcijański jako zespół cnót teologicznych rozwijających się na gruncie 4 cnót kardynalnych (por. jako stałe postępowanie moralnie dobre lub jako 73 czynna postawa wobec życia . seria 1 t. nastawioną na określoną hierarchię wartości i zasad dobrego postępowania zgodnie z przyjętą ideą moralizmu. podskakiwania w miejscu przy irytacji). albo też jako charakter socjalistyczny. do zagadnień codziennego życia i do samego siebie. Właśnie charakter stanowi pierwszy wyraźny cel pracy wychowawczej nad wychowankiem. ponieważ jako wytwór procesu uspołecznienia wyprowadza wychowanka z biologicznego egoizmu samozachowawczego.). cz. Zasady te nie są tworzone przez wychowanków. dz. obcoprawna. co znów stanowi drugą część charakteru tzw. Charakter człowieka. jednakże postępowanie takie. II rozdz. S z u m a n . . który reguluje przejawy reakcji temperamentu i indywidualności. brak zdyscyplinowania. na skutek czego najpierw kształtuje się moralność heteronomiczna. w których wyraża się osobisty stosunek wychowanka do innych ludzi. który musi być drogą uspołecznienia wychowanka pedagogicznie opanowany i przezwyciężony. wykazując podstawowe cechy czynu etycznego. K l e s z c z y c k a . Postępowanie oparte o charakter. Charakter bywa rozmaicie pojmowany przez różnych autorów. ofiarne i oddane dobru drugich. S. Wrocław 1957 2 s. 77 L. J. część instrumentalną charakteru moralnego. z jednej bowiem strony kształtowanie się charakteru wychowanka w dalszym jego rozwoju zostaje zagrożone utrwalaniem się wad. chociaż tak pożądane wychowawczo. kłamstwo. 3). 352-357. P a s t u s z k a . S k o w r o n . 25-29. czy to jako swoisty układ woli. Podstawy pedagogiki (tł. socjalistycznego stosunku do pracy i własności społecznej (por. lecz przyjmowane w procesie socjalizacji rozwojowej z etosu społecznego i uznawane za własne. kształtującą się w warstwie socjologicznej.lub przeciwnie typy altruistyczne. Czynniki te tworzą tzw. jak też z egocentryzmu i egotyzmu psychicznego. Lublin 1962 2 s. które wypaczają charakter moralny S.. 76 B. skłonne do awantur. dlatego też przez inteligentne dostosowanie się do sytuacji (np. 260-262. jak lenistwo. rozdz. zaczepne. cz. Organizm a życie psychiczne. Jak widzimy na podstawie przeglądu typologicznego. z ros. III p. wykorzystując ich motorykę i energię w postępowaniu zgodnie ze swymi zasadami. Charakter tworzy więc zespół cech. c) Opanowanie wybujałej indywidualności możliwe jest w rozwoju przez wyższą strukturę charakteru moralnego. Adler). rozumiany jako zespół zalet moralnych. Dzięki temu postępowanie wypływające z działania charakteru staje się świadome i dobrowolne. ale istotną część tej całości stanowi charakter moralny 7 5 . Warszawa 1964. 1 s. nie zawsze ze względu na swój egocentryzm jest godne człowieka. decydując o społecznej i moralnej wartości po73 74 stepowania. III i IV. patriotyzmu z internacjonalizmem.

konstruujące nowe podstawy. do swego życia wewnętrznego. nazywamy ją osobowością twórczą. Osobowość nauczyciela-wychowawcy. przedruk (tegoż aut. które określają jej jedyne przystosowanie się do jej środowiska"79. Warszawa 1947 s. podkreślając. uzasadniony etyką i światopoglądem. Osobowość w rozwoju swoim kształtuje się według pewnych wytycznych. nauczyciela. New York 1963 s. nadające życiu kierunek. Pattern and Growth in Personality. wreszcie normalny lub wypaczony plan życiowy81 (por. psychologii. Później zaś jeszcze bardziej rozszerza poza przystosowanie społeczne do środowiska. harmonijnej struktury duchowej z zachowaniem jej odmienności osobniczej. II rozdz. zorganizowana całość i „ognisko wartościowania. duszę lub ducha jako substancjalny podmiot cech psychicznych. indywidualną całość cech psychicznych i fizycznych niemowlęcia. W ten sposób osobowość normatywnie ujęta dotyczy nie punktu wyjścia dla rozwoju. III p. IV p. dążenie do samowychowania. 79 G. wytworu. Normatywne zaś widzenie tego pojęcia w etyce ujmuje osobowość jako ogół cech. jak rozwój samoświadomości wychowanka. Empirycznie w psychologii osobowość znaczy każdorazową. 82 M. M y s ł a k o w s k i . d) Wyraz „osobowość". cz. 3-6. Pojęcie psychologiczne osobowości ma więc charakter opisowy i ogólny. cz. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1970 z. wprowadzony przez personalizm krytyczny na oznaczenie maksymalnego rozwoju osoby jako jedności celowo działającej (unitas multiplex. III rozdz. cyt. Stawanie się więc pedagogicznej osobowości w procesie rozwijania się człowieka nie wynika bezpośrednio z rozrastania się cech psychicznych. A Psychologkal Interpretation. obecnie posiada szereg zróżnicowanych znaczeń na terenie filozofii. empiryczne. dążąc do ideału swej osoby zgodnie z postulatami moralności i prawdziwego poglądu na świat. New York 1937 s. do czego przyczynia się już nie charakter. A l l p o r t . 3).por. Występują tu ujęcia metafizyczne. 17. Allport początkowo określa osobowość jako „dynamiczną organizację w jednostce tych psychologicznych układów. 110-111. 22 n. 733-784. Znaczenie wychowawcze osobowości „ C h o w a n n a " 1938 z. dziecka czy dorosłego człowieka. 48. że pedagogika. Grzegorzewska. Personality. .i mogą być pokonane tylko przez pracę samowychowawczą. lecz wyższa konstrukcja rozwojowa osobowości twórczej..) Wybór pism. której towarzyszą takie zjawiska wychowawcze. jej indywidualności. zarysowanych na poznaniu i wartościowaniu zjawisk życia oraz na poznaniu i ocenie swoich możliwości. że osobowość to zespół rozwijających się takich dynamizmów. Problemy badania świadomości młodzieży. s. rzutowania celów i działania". lecz powstaje z dążności do scalania się wewnętrznego. musi rzutować sobie pewną linię rozwojową i wybrać wobec tego jej kierunek" 8 2 . do losu swego. 2 s. Warszawa 1964 81 Wychowania. W ten sposób w czasie rozwoju warstwy kulturologicznej przez uwrażliwienie na wartości kulturowe tworzy się w wychowanku struktura osobowości jako żywa. Pedagogika ogólna (W:) Encyklopedia Warszawa 1935 t. które jednostka powinna posiadać. utożsamianie się z idealną strukturą wartości. dz. co powinno w rozwoju być osiągnięte (por. które przejawiają się w zachowaniu i myśleniu jednostki. Toteż człowiek taki musi mieć pewien stosunek do samego siebie. W warunkach natomiast zmiennych i nowo tworzących się postępowanie człowieka musi być twórcze. wartościowanie samego siebie. S. W. lecz punktu dojścia i oceny końcowego wyniku. ich dyferencjacji i potęgowania się ilościowego siły działania. z drugiej zaś strony konsekwencja postępowania według przyjętych zasad moralnych najlepiej się udaje w określonych warunkach społecznej stabilizacji. czyli waloryzacja osoby. ponieważ jest to struktura bardziej duchowa aniżeli charakter i rozwijająca się dzięki twórczemu przeżywaniu wartości kulturowych. 1 cz. poczucie godności osobistej i honoru. z tą różnicą. etyki czy pedagogiki. będąc nauką mieszaną. 4 s . 3). Ażeby więc odróżnić pedagogiczne ujęcie osobowości od wszelkich innych. traktuje osobowość rozwojowo jako strukturę wyższego rzędu i wytwór późniejszego etapu życia. integracji. 80 Tenże. cz. normatywne 78 oraz rozwojowe. 167-192. I rozdz. Podobne stanowisko do normatywnego w etyce występuje także w pedagogice. K r e u t z. Wychowanie człowieka. K u n o w s k i . a więc nauką opisową o faktach i równocześnie nauką normatywną o tym. 5. odpowiedzialną za postępowanie osobnika . tenże. 78 M. por. w czym charakter stanowi 80 moralną stronę osobowości. Metafizycznie osobowość znaczy jaźń. Odznacza się ona samodzielnym dążeniem Z. 3). s. czym zbliża się do właściwego pojęcia indywidualności. I p. Tak amerykański psycholog G. aniżeli dzieciństwo szkolne i wiek dorastania. jak w psychologii. Stąd też trafnie chwyta rysy osobowości w ujęciu pedagogicznym następujące określenie: „Osobowość jest dziełem samokształcenia się w osiągnięciu pewnej spoistej.

Michał Anioł Buonarotti. zaspakajających pytania wyjaśniające. zapamiętanych. lecz także całokształt hierarchii wartości w określonym typie historycznym kultury. dającą odpowiedź na eschatologiczne pytania teologiczne o sens świata. kierującą postępowaniem w warstwie czysto duchowej. np. wywodzącego się z kręgów zabawowych rówieśników. ekonomii. jego istocie i celu życia. 84 Tenże. przez wiek dorastania ze światopoglądem buntu i negacji aż do idealizmu w poglądzie na świat w wieku młodzieńczym (por. estetyczny. zabobonów. akademicka. K u n o w s k i. 29 n. rozmiłowane w swojej specjalności. jak Leonardo da Vinci. proletariackiej. II rozdz. czy u nas Mikołaj Kopernik i inni. Sprangera. opinii obiegowych. np. wschodniej. prawniczej czy pedagogicznej. Paweł apostoł narodów . życia społecznego. przesądów. W związku z tym trzeba osobno mówić o osobowości chrześcijańskiej85 czy innych systemów kultury. sztuki. Wpływ techniki na osobowość człowieka. czyli mądrego i dobrego zarazem. V p. V p. ale szybko musi przejść przez życiowy Rubikon. Jednakże na osobowość ludzką mogą mieć wpływ nie tylko odrębne dziedziny wartości kulturowych. Zawsze jednakże osobowość twórcza i jej zróżnicowane typy kształtują się w okresie przeżywanej autonomii moralnej. IV p. ponoś . stanowi struktura światopoglądowa. o czym była już mowa przy określaniu formy rozwojowej twórczości (por. I rozdz. dzieląca je na 6 typów czystych. Chodzi w niej o prawidłowo rozwinięty światopogląd osobisty jako zespół własnych przekonań o świecie. która zamyka swe szczęście i rozwój w ramach umiłowanej pracy zawodowej z powołania i osobowości egzoponicznej (gr. Wreszcie powstają w środowiskach społecznych rozwojowe typy osobowości człowieka dobrze wychowanego.praca. stąd nie zawsze jest on prawdziwy. buduje się przez całe życie od dzieciństwa przedszkolnego z jego światopoglądem magicznym. . o człowieku. która obok pracy zawodowej rozwija się szczególnie w jakiejś dziedzinie kultury. I rozdz. Początkowo uzdolniona intelektualnie młodzież. oryginalny filozof .wewnątrz. Osobowość jednakże nie utożsamia się z obranym i opanowanym zawodem czy specjalizacją. 2). Ale mogą powstawać mieszane typy osobowości technicznej. Pod tym względem występują dwa przeciwstawne typy: osobowości endoponicznej (gr. czy Baruch Spinoza.szlifierz diamentów.z zawodu tkacz namiotów. ekonomiczny. np. supozycji. jak i poglądu na życie ludzkie i los człowieka. 37-50. jak też o wiedzę filozoficzną w zakresie pytań o przyczyny ostateczne bytu i istnienia oraz o wiedzę teologiczną. egzoponiczne. 3). cz. cz. życia i śmierci (por. cz. wierzeń magicznych. postawy uprzedzenia i lęku). szkoły. III p. czyli całokształt składający się tak z prawdziwego poglądu na świat. polityczny i religijny (por. który wychodzi z kręgów wychowawczych rodziny. trud). jak teoretyczny. autonomicznie planuje swe życie jako proces dorabiania się własnego typu osobowości. formowany od młodości w kręgach pracy zawodowej lub w kręgach zrewolucjonizowanych i militarnych. sądów wyuczonych. S a w i e k i . Współczesność ceni osobowość endoponiczne. rozwiniętych w oparciu o wiedzę nauk szczegółowych . Osobowość współczesnej młodzieży akademickiej. źródłach absolutnych bytu. chociaż współczesna cywilizacja techniczna urabia pełne typy osobowości o mentalności i postawach technicznych 84 . Ponieważ światopogląd osobisty rośnie w nas razem z nami. społeczny. wyczytanych. 2). św.na zewnątrz). klasztoru czy uniwersytetu.przyrodniczych i humanistycznych. europej83 S. seminarium duchownego. jak np. cz. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1964 z. W wyniku tego wychowanek odkrywa swe powołanie życiowe. polityki czy religii. endon . samodzielnie wybiera zawód. Kraków 1947. lecz przeciwnie często tworzy niezborny konglemerat przeżytków dzieciństwa (np. albo też typ człowieka walki czy pracy. 3). Osobowość chrześcijańska. by ze stadium osobowości psychologicznie rozproszonej dojść do osobowości zogniskowanej na swym obranym i wartościowym celu życia 83 . ale 85 Ks. F. albo człowieka zabawy towarzyskiej. „Zeszyty N a u k o w e K U L " 1963 nr 4 s. rozprasza się w wielu kierunkach zainteresowań. w której wychowanek samodzielnie nakłada na siebie obowiązki i bierze odpowiedzialność za swe postępowanie i życie. chociaż w kulturze dotychczas dały najwięcej twórczego wkładu osobowości wielostronne.do oryginalnej twórczości w interesującej jednostkę dziedzinie kultury zgodnie z jej uzdolnieniami i utalentowaniem. skiej czy chrześcijańskiej. Osobowości egzoponiczne zwykle pozostają pod wpływem pasjonujących daną jednostkę zagadnień nauki. stąd ma tu odpowiednie zastosowanie znana nam typologia osobowości E. III rozdz. 4 s. e) Najwyższą strukturę rozwojową. pełny i zharmonizowany. ekso . potem przez dzieciństwo szkolne ze światopoglądem naiwnego realizmu.

Taki zaś stan doskonałości wewnętrznej czyni ze struktury światopoglądowej. jak też teazje filozoficzne jako światopoglądy szkół i systemów filozofii. od strony zaś etycznej cnota nie polega na stawianiu sobie samemu prawa moralnego. jak pamiętamy. II rozdz. 3d) wywierają wpływ i presję tak ideologie społeczne. III rozdz.prawo). motywów i sił duchowych zmierzających do współpracy z łaską nad przemianą swej natury. lecz dopiero w okresie teonomii moralnej (gr. stanowi stan cnoty (por. dlatego też struktura światopoglądu konkretnego człowieka. jakim jest pełnia człowieczeństwa. Poza tym na treść tej mieszaniny wiedzy naukowej. cz. 1). W związku z tym niezależnie od treści światopoglądu czy to naukowego. działającej w II nurcie życiowym (por. rozwijającego się w sposób nadprzyrodzony na wyżynach mistycznej łączności z Bogiem w Jego Kościele i przez Jego Kościół. I p. ale także tworzy drogę powolnego przekształcania się natury ludzkiej pod wpływem współpracy z łaską na każdym etapie rozwojowym. w kapitalizmie. Tak to wychodząc od prawdomówności.Bóg. kierujących i modyfikujących rozwój biosu. III rozdz. Święty Tomasz z Akwinu. gdy analogicznie ekstaza w dół dochodzi w procesie wykolejenia wychowawczego do całkowitego odwrócenia się od Boga Prawdziwego i do Jego zaprzeczenia. lepiej poznajemy istotę kłamstwa. może być albo w pełni zgodna z naturą ludzką. jak i w porządku nadprzyrodzonym łaski. lecz tylko rzeczą czy ideą deifikowaną. Elementy analogiczne do struktury prawdziwej świętości znajdują się w ideologicznej „świętości" każdego systemu wychowawczego. Trzeba więc najpierw znać strukturę pełną i pozytywną. cz. która dąży do normalnego osiągnięcia całkowicie rozwiniętego człowieczeństwa z jego duchowością i cechami religijno-moralnymi postawy życiowej. nomos .bez osobistego przekonania o ich prawdziwości. czyli światopoglądy uznane przez grupy za obowiązujące ich członków. by móc zorientować się we właściwościach światopoglądów negatywnych i niepełnych. Mimo to natura ludzka w jednym i w drugim wypadku dochodzi mniej lub więcej do głosu i upomina się o swoje prawa. personalizmu i humanizmu. Kończąc przegląd zagadnień związanych z wychowaniem jako naturalnym wzrostem i rozwojem siły biosu w ujęciu teorii warstwicowej należy pamiętać. że cel. gdyż nie możemy na podstawie błędu sądzić o prawdzie. Dlatego też stan cnoty w pełni rozwiniętego człowieczeństwa ostatecznie polega na przyjęciu Woli Bożej tak w zakresie naturalnego porządku. bądź też pod wpływem jakiejś teazji filozoficznej. 1) w rozwoju człowieka znajduje swe spełnienie w miłosnym łączeniu się z Bogiem Przedwiecznym. człowieka i jego życie wieczne. Boga. albo też będzie w mniejszym stopniu światopoglądem samodzielnie przeżytym i własnym. lecz kształtuje się przez wzrost duchowości przy pomocy dynamizmów zewnętrznych procesu rozwojowego. Struktura światopoglądowa powstaje więc nie we wcześniejszym okresie autonomii moralnej i stawiania sobie samodzielnie celów i planów życiowych przez osobowość. III p. Pawła. III p. świadomości społecznej i podświadomości. będącej syntezą poglądów prawdziwych na świat.Woli Bożej. co nie jest najwyższym dobrem. cz. np. jak figury symetrycznie odwrócone wobec tej samej osi. W chrześcijaństwie więc struktura światopoglądowa w dalszym rozwoju wewnętrznym staje się świętością danego człowieka. określając proces wychowawczy wyraził prawdę. natomiast zostanie ukształtowany na modłę określonej ideologii społecznej i klasowej. 2e). jak struktura światopoglądowa rośnie z rozwojem człowieka. nad stworzeniem w sobie nowego człowieka w rozumieniu św. ale nigdy odwrotnie. żywe źródło idei. filozoficznego. lecz na podporządkowaniu swych zasad postępowania obiektywnym normom prawa naturalnego i prawa wiecznego. cz. Natomiast . to będą podobne. theós . jak też sama problematyka struktury światopoglądowej rozwiązana pozytywnie (teistycznie) lub negatywnie (ateistycznie) pozostają zawsze analogiczne i jeśli nie są tożsame. Od strony wychowawczej na stan cnoty składa się synteza idei moralizmu. religijnego. że rozwój struktur w biosie nie jest czymś autonomicznym. podobnie stopniowo przez całe życie przemienia się ona w świętość. Proces doskonalenia życia wewnętrznego w warstwie czysto duchowej prowadzi więc do Absolutu i do źródła prawa moralnego . strukturze indywidualności. ale nie pozbywa się ekstatycznego zachwytu ku temu. dochodzącego do stadium dorosłości. która nie tylko jest celem nieogarniętym i etapem najwyższym w rozwoju. Stąd najsilniej zaznacza się siła biosu we wrodzonej strukturze temperamentu oraz w na pół wrodzonej. czy to poglądu na świat teistycznego lub ateistycznego. nad uświęceniem wreszcie siebie i świata. Tak więc Tomaszowa ekstaza w górę (por. ze względu na inteligencję lub usposobienie. same formy wyrazu w zakresie głębszego przeżycia światopoglądowego o tonacji kontemplacyjnej i modlitewnej (por. II p. Tak właśnie. czyli przez poddanie się ogólnoludzkiemu prawu moralnemu i prawu Bożemu. Ów stan cnoty tworzy podstawę struktury światopoglądowej. III rozdz.

życie uliczne. które świadomie i celowo. złe przykłady. Z a n i e w s k i . na które składa się otoczenie jako zespół warunków. choćby dlatego. jakim podlega wychowanek. cz. W r o c z y ń s k i . „Kwartalnik Pedagogiczny" 1960 nr 4 s.środek. Następnie nie wszystkie wpływy. psychicznych. stara się usuwać wpływy ujemne. jak np. jednakże zawsze przy pomocy psychagogicznej wychowawców jako dzieło przede wszystkim agosu. Wreszcie najpełniej dochodzi do głosu natura duchowa człowieka w strukturze światopoglądowej i dalszej świętości. 88 Z. że tworzą one arsenał środków wychowawczych. R o z d z i a ł IV WYCHOWANIE JAKO WPŁYW SYTUACJI SPOŁECZNYCH ETOSU 1. jak też wywołujących korzystne zmiany zgodnie z dobrem rozwojowym oraz 2° . M y s ł a k o w s k i . Warszawa 1931. Les theories des milieux et pedagogie mesologiąue. Dlatego też rozwój człowieka należy rozpatrzyć nie tylko od strony moralnej i samorzutnej biosu. 3b). w rodzinie wiejskiej88. Znaczenie środowiska w wychowaniu Dotychczas poznawaliśmy wychowanie jako naturalny proces wzrostu. a potęgować dodatnie. służących do rozwijania biosu wychowanka. dotyczącego głównie rozwoju podstawowej siły pędu życiowego. jak np. . dążąc do przystosowania wychowanka w życiu grupowym (por. kulturalnych i duchowych. udzielanej w agosie przez wychowawców różnego rodzaju. nazywanej biosem. Przedmiotem mesologii lub ekologii jako nauk o środowisku jest samo otoczenie (milieu) życiowe i jego wpływ na cechy organizmów w biologii. rzeczy i osób. przez które rozwój biosu przechodzi. społecznych. które jako odrębna siła etosu stara się modyfikować pęd życiowy jednostki rozwijającej się według swojego kierunku. ale także od strony działania środowiskowego etosu oraz działania psychagogicznego agosu na duchowość wychowanka. zależnie od fazy rozwojowej. Dlatego też w środowisku życiowym trzeba odróżnić: 1° . głównie jednak działających w sposób nieświadomy i niezamierzony. który wcześniej już współpracuje z etosem nad charakterem moralnym i typem osobowości. jak np. a na zachowanie się i reakcje jednostek w psychologii lub grup w socjologii oraz wpływy na rozwój wychowawczy w pedagogice. alkohol. szlachetnego ideału czlowie86 Ks. Jedynie niektóre elementy otoczenia działają dynamicznie na daną jednostkę i wywołują zmiany w wychowaniu i te tylko tworzą środowisko życiowe jako część ogólnej biosfery ludzkiej.środowisko wychowawcze jako całokształt rzeczywistych wpływów na jednostkę.działanie społeczne etosu najbardziej odbija się na strukturze moralnej charakteru oraz częściowo osobowości twórczej ze względu na kulturę masową danego społeczeństwa lub struktury środowisk grupowych. meseuo . Poznawaniem czynników środowiskowych i zużytkowaniem ich praktycznie w wychowaniu zajmuje się specjalny dział pedagogiki opisowej zwany pedagogiką mesologiczną86 (gr. I p. w postaci potrzeb biologicznych.środowisko pedagogiczne. Obecnie z kolei zwrócimy uwagę na sytuacje życia społecznego. używanych nie tylko świadomie i celowo przez wychowawców. kierując rozwojem wychowanka ku wartościowym wzorom i do wzniosłego. Rodzina wiejska jako środowisko wychowawcze. stanowiących wprawdzie stałe tło życiowe wychowanka. wpływów stałych i zmiennych tak szkodliwych w rozwoju wychowanka. meson . Teoria warstwicowa podkreślała nie tylko udział w biosie czynników wewnętrznych. Przede wszystkim wyróżniamy środowisko obiektywne. R. szkoła. 33-36. Obecnie trzeba bliżej zająć się rozpoznawaniem czynników zewnętrznych działających w wychowaniu. O pojmowaniu środowiska i jego konsekwencje dla wychowania. bądź ideologicznym nastawieniu i orientacji życiowej. ale nie zawsze wywierających wpływ na jego rozwój 87 . kształtujące się w etosie. Paris 87 R. ale także zwracała uwagę na wychowawcze zaspakajanie wszelkich zapotrzebowań wychowanka przy pomocy odpowiednich środków jako sprzężonych z podłożem czynników zewnętrznych. by następnie przejść do określenia pomocy wychowawczej. 1952. W związku z tym pojęcie środowiska nie jest w naukach jednoznaczne. będą dla dalszego rozwoju jednostki wychowawczo dobre i zdrowe. III rozdz. pornografia. w środowisku życiowym bowiem działają także czynniki szkodliwe.jestem po środku). pochodzących ze środowiska. ale także działających w nurcie życia społecznego.

magazyny ilustrowane. co pociąga za sobą odmienność ich wpływów. P o p p. jest bardzo ważne. W tej dziedzinie działa także podkultura (subculture) różnych grup marginesowych i zbuntowanych przeciw społeczeństwu90. flory i fauny). owadów. c) sferą uczuć i d) postawami popędowymi podświadomości. że trudno je rozgraniczyć. Istota i cele wychowania. R. przenikanie poglądów. s. partyjnym itp.dyfuzją psychiczną. nastroje i postawy wychowanków. które pobudzają działanie woli. sąsiedzkim. którym jest dążność do wyrównywania poziomu psychicznego między jednostkami lub pomiędzy jednostką i grupą czy masą ludzi (tłum). s. zawodowym. a pochodzi od środowiska pedagogicznego agosu . 8g skutki i wpływy. Ponieważ chodzi tu o wszechstronny rozwój osobowości wychowanka jako człowieka. jakie można i trzeba osiągnąć w wychowaniu. nazywane przez analogię do zjawiska w naczyniach połączonych . W wyniku dyfuzji psychicznej może nastąpić albo obniżanie się poziomu psychicznego jednostki. cyt. kościelnym. W. nastrojów i usposobień oraz postaw dążeniowych. rzeczy jak i obecnych osób. Jak na podstawie określeń widzimy. np. znaczenie środowiska jako całości oddziaływań jest w wychowaniu wielostronne.co do możliwości i wartości wpływów oraz co do czynników wpływających i ich treści . Natomiast w środowisku wychowawczym jako w otoczeniu statycznego oddziaływania i biernego poddawania się wpływom tak natury. telewizja itp.) wraz z wpływami geograficznymi (teren. Stąd najczęściej środowisko społeczne i kulturowe łączy się w jedno jako środowisko społeczno-kulturalne. to jest zmian. zasad postępowania. drugie zaś środowisko (pedagogiczne) jako stwarzane przez wychowawców nozostaje w ramach celowego działania agosu. W zakresie zaś treści wpływających na wychowanka dzieli się środowiska inaczej. w tłumie. czyli zmian zachodzących w poglądach świadomości. wychowawcy czy też zespołu wychowawczego. szczególnie gdy chodzi o podkreślenie dynamicznego i przetwarzającego wpływu na wychowanka przez celowe i programowe działanie środowiska pedagogicznego. ale poza tym zawsze powstaje udzielanie się. radio. albo podwyższenie pod wpływem szlachetnej osobowości. Das padagogische Milieu.obywatelskim. ale także zmierzają do urobienia motywów uczuciowych i nastrojów. jak i szerszym . np.krzyżują się i splatają ze sobą tak. warsztaty pracy) oraz kultury duchowej. por. zasady. c) środowisko kulturowe z wpływami kultury materialnej (budownictwo. Wszystko to razem świadczy o wielkim znaczeniu środowiska szczególnie ludzkiego i całego otoczenia życiowego jednostek jako źródła. duszpasterstwa. dlatego też wychowawcy dążą nie tylko do ukształtowania świadomości (treści umysłu. dz. Równocześnie jednakże wiemy. Zadaniem przeto wychowania staje się opanowanie i pokierowanie: a) treścią świadomości. S o ś n i c k i. w usposobieniu uczuciowym oraz w postawach podświadomych zwraca uwagę na zasadniczy mechanizm wpływów. 90 K. jak również do opanowania podświadomości w taki sposób. dz. że środowisko różnicuje się na wiele rodzajów. jądrowe. Obydwa podziały środowiska . 32-33. gdyż pierwsze stanowi mieszaninę dobrych i złych wpływów jako wytwór społecznego życia etosu. prasa. gleba.). kino. klimat) oraz otoczenie przyrody żywej (mikroorganizmów. ale także środkami pośrednimi masowej informacji (książki.). 83-92. z którego najczęściej pochodzą poglądy.. Psychologia wpływu. nieświadome lub nieprzewidziane przez wychowawców. wyróżniając: a) środowisko naturalne obejmujące zarówno pozaziemskie wpływy na organizmy (promieniowanie kosmiczne. nauczania. celowo zamierzone i bezpośrednie dotyczy przede wszystkim kształtowania treści świadomości i dążeń rozumnej woli. szkolnictwa. by ona nie była przeszkodą i trudnością wychowawczą przez sprzeczne dążenia w stosunku do świadomości. Lagensalza 1928. cyt.. Stąd znając skutki. oświaty. poglądów) oraz woli rozumnej jako podstawy moralnego postępowania.ka 8 9 .Działanie świadome. Odróżnienie środowiska wychowawczego od pedagogicznego. mimo potocznego traktowania tych uar^y jako synonimów. b) środowisko społeczne osób i stosunków między nimi zachodzących (zarówno w środowisku rodzinnym. można teoretycznie uporządkować działanie środowisk następująco: 1° . jonosfery itp. Na skutek tego wyrównywania się poziomów powstaje wzajemne przystosowanie i upodobnienie psychiczne. kierującego wychowanka ku ideałowi człowieka. szkolnym. tak ze względu na Por. przekazywanej nie tylko na drodze wychowania. komunikacja. b) dążeniem woli do dobra. Uporządkowanie tych krzyżujących się czynników zewnętrznych można osiągnąć przez zróżnicowanie skutków. w postępowaniu woli. występują zwykle skutki niezamierzone. jak też ze względu na środki wpływu. Z a n i e w s k i. do jakich wpływy środowiskowe zmierzają ze względu na swój rodzaj i charakter.

Wola rozumna i dążenia wolitywne. działa zaś przez sumienie jako wyraz duchowego systemu samokontroli. szkoła. Wpływy nadświadome. lecz rozwijają się stopniowo jako graniczne wytwory poszczególnych warstwie rozwojowych. zawierające w sobie tak dodatnie.Działanie nieświadome. 4° . linie zaś przerywane wpływy uboczne nieświadome. Zawiera w sobie także umiłowanie samego życia (biosu). grupa zawodowa i miejsce pracy oraz szerszymi grupami społecznymi jak Kościół.środowiska pedagogicznego agosu i 4° . nie zawsze poddanej kierownictwu rozumu i świadomości oraz na usposobienie i nastroje uczuciowe. miłość krajobrazu rodzinnego. naród.życiowego biosu. kim się jest jako człowiek. chrześcijańskiej i więzi ogólnoludzkich. jako katolik czy wyznawca innego światopoglądu. 2° . Obraz powyższy powstaje na skutek nakładania się na siebie wpływów środowisk: 1° . a jest dziełem wpływu całego środowiska życiowego biosu łącznie ze środowiskiem naturalnym. kształtowane zaś jest ono przez środowisko wychowawcze etosu.Uczucia wyższe (wartości) i nastroje usposobienia. W sposób nieuchwytny i twórczy wynika z nadświadomych. jeśli nie natrafiają na przeszkodę tamującą ze strony przeżyć uczuciowych i dążeń podświadomości.środowiska duchowego kultury i losu na elementy strukturalne osoby człowieka.Wreszcie działanie bezwiedne. w którym promieniują najwyższe idee i wartości z tradycji kultury narodowej. państwo czy braterstwo ogólnoludzkie. które pośrednio docierają swymi wpływami aż do świadomości. Ta świadomość siebie (self) integruje się w duchowości jakby pewna nadświadomość przeżywana intuicyjnie i trudno wyrażalna poza wzruszeniem czy oburzeniem z powodu szargania świętości. Różnorodność wszelkich wpływów środowiskowych łącznie ze środowiskiem duchowym na wychowanka obrazuje poniższy schemat. Europejczyk. ideowe.oraz środowiska kulturowego. miłość Ojczyzny z całym pięknem środowiska naturalnego. 3° . klasa szkolna. najbardziej jest czułe na zmiany losu i podatne na tajemnicze działanie łaski. jako Polak. C .Podświadomość i postawy popędowe. ale bezpośrednie i często nieprzewidziane przez wychowawców obejmuje zwykle nastroje i przeżycia emocjonalne oraz postawy dążeniowe podświadomości. szczególnie takimi grupami jak rodzina. których świadome wpływy na wychowanka mogą być bardzo skuteczne. Jeśli przez punkty ABCD . Środowisko duchowe jako najgłębszy wytwór historii życia i cywilizacji przybiera kształty właściwe epoce czasu. 2° . niezamierzone i pośrednie wywiera wpływ przede wszystkim na dążenia woli.Świadomość przedmiotowa i poglądy oraz E .Nadświadomość (self) i sumienie. jak też do podświadomości jednostki wychowywanej 1. z więzi uczuciowych z etosem. B . 3° . do których należą: A .środowiska wychowawczego etosu. D . jak i ujemne czynniki związane ze środowiskiem społecznym lub społeczno-kulturalnym. Elementy te nie są od razu gotowe. ideowych dążeń agosu i kultury. europejskiej.Na koniec teoria warstwicowa odkrywa subtelne oddziaływanie środowiska duchowego. kierujący postępowaniem człowieka. w którym linie proste oznaczają właściwe wpływy środowiska. środowiska duchowego swoim klimatem kształtują w warstwie duchowej poczucie samego siebie.

Dalej pomiędzy linią C i D przypada miejsce na IV warstwę kulturologiczną. Działanie życia społecznego (etosu) nie jest rozproszone. w której świadomość siebie (self) i sumienie razem jako nadświadomość kontrolująca całość życia człowieka tworzą najwyższą strukturę światopoglądową pod wpływem oddziaływań środowiska duchowego historii i losu ludzkiego. w której postawy popędowe i instynktowne wraz z tworzącą się podświadomością działają w ramach wrodzonej struktury temperamentu. przede wszystkim rozumność i dobra wolna wola. lecz o sytuacje wychowawcze stałe. Dlatego etos działa poprzez instytucje wychowujące. w grupie zawodowej itd. Rozpoczyna się ona w prawidłowo funkcjonującej rodzinie. w której wychowanek żyje i kształtuje się w zasadzie aż do pełnej dojrzałości i usamodzielnienia się przez małżeństwo i założenie własnej rodziny. wówczas poniżej linii A otrzymamy obraz I warstwy biologicznej. walczą ze sobą o przewagę i wypierają się wzajemnie. W wypadku niemożności wywiązania się z zadań opieki i wychowania rodzinę wspierają pomocnicze instytucje. Pas między linią A i B odtwarza II warstwę psychologiczną z nastrojami usposobienia i pobudzanymi głównie przez środowisko wychowawcze etosu uczuciami wyższymi wartości cenionych w otoczeniu społecznym. organizacjach społecznych. średnią lub wyższą oraz dokształcanie i kursy różnego rodzaju. Taką instytucją zasadniczą dla warstwy biologicznej jest rodzina. kim się jest (self). jak żłobek. czy też jego czynniki osobowościowe duchowości. lecz wyniki pozostają w zależności od sytuacji wychowawczej. a głównie przez środowisko naturalne biosu. czyli z samodzielnością i świadomością siebie. Z kolei przestrzeń między linią B i C oznacza III warstwę socjologiczną. dostosowanie się jej do życia społecznego może być konformizmem wypływającym z naśladownictwa i upodobnienia się do stawianego wzorca. pobudzanej przez różne wpływy. jak skorupka na jajku. stąd też oddziaływanie etosu dostosowuje się do nich. budzące jej duchowość. Ponieważ asymilacja jednostki. Z pewną pomocą szkole podstawowej przychodzi organizacja zuchowa. Oczywiście nie chodzi o sytuacje przypadkowe lub chwilowe. Równocześnie. które wytwarzają się w instytucjach wychowujących. Warstwa socjologiczna ponad szkołą nadbudowuje własne instytucje. W związku z tym antagonizmem środowisk. Wreszcie obszar między linią D i E symbolizuje w schemacie V warstwę czysto duchową (światopoglądową). jak samorząd szkolny. Uspołecznienie takie staje się pozorne i kruche. które ukierunkowują i modelują przebieg danej warstwicy rozwojowej. popędy niższe i uczucia umysłowe. dlatego też nie wypływa z przekonań jednostki. nie wykluczając zmiennych losowych (środowisko duchowe). biorą górę nad cielesnością i podporządkowują ją ideałowi nowego człowieka. związanych z siłą agosu (środowisko pedagogiczne). które równocześnie powinny uspołeczniać i działać rozwijająco na osobę. stwarzając przeszkody w pokierowaniu wychowankiem do ideału. z siłą życia społecznego etosu (środowisko wychowawcze) oraz z siłą życiowego pędu biosu (środowisko życiowe). w wychowaniu nie decyduje samo środowisko jako całość. Warstwa psychologiczna jest formowana ze strony etosu przez szkołę podstawową. czy zostaje on opanowany przez podświadomość.dom dziecka czy młodzieży. harcerstwo i inne . Skoro zaś bios jednostki rozwija się wachlarzowato. wspólnotowego życia. gdzie głównie celowe wpływy środowiska pedagogicznego i kulturowego kształtują poglądy i treści świadomości przedmiotowej o świecie natury i kultury jako ważne składowe struktury osobowości twórczej wychowanka. a może być nawet wymuszona pod presją otoczenia. poddająca się kierownictwu rozumu (logosu) składają się na podstawę struktury charakteru moralnego. doraźne. personalizować. przedszkole. lecz konkretyzuje się w zwyczajach i obyczajach obowiązujących w określonych środowiskach i kręgach społecznych. Etos właśnie przez instytucje wychowujące stara się pokierować rozwojem biosu jednostki do celów zbiorowego. zależnym od tego.i E przeprowadzimy linie poziome oddzielające umownie warstwy od siebie. czy później internat lub w wypadku sieroctwa względnie opuszczenia . jak widzimy na wykresie. wpływy świadome krzyżują się z pośrednimi i nieświadomymi. jak o tym świadczą nadzwyczajne wydarzenia życiowe jednostki. jak i wola rozumna. w której tak dążenia wolitywne. W tej walce wpływów decyduje sam wychowanek swoim stanem rozwojowym. przechodząc na coraz wyższe warstwy. Te zwyczaje i obyczaje przejmowane przez wychowanka uspołeczniają go w ciągłym procesie socjalizacji. potem doskonali się w szkole. stwarzając odpowiednie instytucje wychowujące. które razem składają się na strukturę indywidualności psychicznej danego wychowanka. Socjalizacja głębsza więc przenikająca do natury osobowej wychowanka musi się splatać czy nawet krzyżować z procesem personalizacji.

bractwa i sodalicje. . tenże. środowisko subiektywne wychowanka. Zbiór rozpraw z pedagogiki społecznej. W a r s z a w a 1966. tenże. Jak widzimy etos różnicuje swe oddziaływanie przez instytucje wychowujące dostosowane do warstw i potrzeb rozwojowych wychowanków. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. która rozkrzewia się przez rodziny. rodziny.biologiczna populacja narodu. Sytuacje wychowawcze są to więc układy bodźców. uformowanie cech duchowości decyduje o reakcji i postawie wychowanka wobec sytuacji zewnętrznych. może być niezamierzonym skutkiem pośredniego działania innych ludzi. Sytuacje wychowawcze Proces rozwojowy wychowanka może być wywołany celowo przez czynności wychowawcy. zakład pracy. bądź też przypadkowej grupy. tenże. 9-12. wreszcie przez seminarium duchowne.. Istota i cele wychowania. w którym rozwija się bios wychowanka oraz 3) pewne czynniki środowiska pedagogiczno-kulturowego. W r o c z y ńs k i. teatry. Właśnie w sytuacjach wychowawczych wpływy krzyżujące się różnych środowisk mogą się uzgadniać i harmonizować lub przeważać nad sobą i zwyciężać w ścieraniu się nie zawsze zgodnie z dobrem rozwojowym wychowanka i celami wychowawców. cz. III rozdz. przez ministrantów. 91 2. czynników i wpływów. Stąd sytuacje wychowawcze mają różne pochodzenie. a) Sytuacja wewnętrzna tworzy tzw. dążącego do dobra wspólnego przez szkoły i instytucje kulturalno-oświatowe oraz 3° . XX-XLIV. Front Jedności Narodu lub partie.organizacje młodzieżowe. dz. nowicjat zakonny lub przez katolicki uniwersytet stara się swoich wiernych w każdym wieku prowadzić duchowo do wiary i uświęcenia. organizacji młodzieżowej. 9-25. np. który przez duszpasterstwo. H. Otóż tymi skomplikowanymi szczegółami instytucji wychowujących oraz ich polityką wychowawczą i kulturalno-oświatową zajmuje się specjalny 91 dział pedagogiki praktycznej zwany pedagogiką społeczną . Warszawa 1968. b) Sytuacja zewnętrzna zawsze zawiera: 1) określone elementy środowiska społeczno-wychowawczego danego kręgu etosu. formy życiowej własnej aktywności wychowanka i jego struktury postępowania. Praca oświatowa. które starają się skorygować wpływy negatywne tak śro42 K. których działanie przejmują w dalszym życiu wychowanka: wojsko. 1). wywołujących rozwój człowieka i działających w ramach instytucji wychowujących.polityczna organizacja państwa.). świetlice itp. Pedagogika społeczna. Polskie związki młodzieży (1831-1848). cyt. „Studia Pedagogiczne". kluby. R a d 1 i ń s k a. tzw. Polskie związki młodzieży (1804-1831). czyli etosu działającego przez instytucję wychowującą oraz b) od sytuacji wewnętrznej jako stanu rozwojowego danego wychowanka. s. ale także osoby społecznej. ochotnicze hufce pracy. Warstwa kulturotwórcza ma własne instytucje jak szkoły muzyczne czy plastyczne dla utalentowanych lub instytucje kulturalno-oświatowe (muzea. rodzinę. O strukturze procesów wychowawczych. K a m i ń s k i. tenże. organizacje obywatelskie i polityczne. Jedynie warstwa czysto duchowa na serio jest domeną działania Kościoła. Proces rozwoju nie tylko organizmu i psychiki. klasy szkolnej. Warszawa 1963 s. na które składają się osiągnięte właściwości osobowe oraz poziom rozwojowy określonej warstwy. II p. dz. Warszawa 1963. 2) utrwalone skutki środowiska życiowo-naturalnego. a więc instytucji wychowującej. biblioteki. tłumu lub zbiegowiska. Warszawa 1971. S o ś n i c k i . zastojowej degresji lub wykolejającej regresji rozwojowej (por. Pedagogika teoretyczna natomiast nie może wchodzić w szczegóły. w jakich się losowo może znaleźć. cyt. Warszawa 1965. kina. 2° . t e n ż e . R.duchowe przewodnictwo Kościoła. W wychowaniu więc jego skuteczność zależna jest od: a) sytuacji zewnętrznej samego życia społecznego. potem katechizację parafialną dzieci i młodzieży. a ze względu na swój charakter wywołują różne skutki i kształtują odmiennie przebieg procesu wychowania 92 w kierunku normalnej progresji. gdyż krzyżują się w nim trzy ośrodki działania: 1° . Instytucje wychowawcze w wielkim mieście. apostolat świeckich. Zakres i podstawowe pojęcia pedagogiki społecznej Heleny Radlińskiej (W:) Pedagogika społeczna. Tak tedy poziom wyrobienia i ukształtowania jego czynników osobowościowych. s. informuje ogólnie i zwraca uwagę na istotne momenty w działaniu instytucji wychowujących etosu. ujmując je w pojęciu sytuacji wychowawczej. stowarzyszenia. bądź też może się odbywać pod bezwiednym wpływem warunków społecznych otoczenia ze stanem rozwojowym samego wychowanka. ale także wywołuje odporność. P r z e c ł a w s k i. A. Wrocław 1961. K. immunitet na wpływy niepożądane przez wychowanka. np. a równocześnie sam nie jest jednolity.. istoty kulturotwórczej czy istoty duchowej wychowanka powoduje podatność na wpływy zewnętrzne sprzężone z daną warstwą rozwojową.

konformistyczne naśladownictwo. pochodzenie społeczne uczniów). s. . kontrolę dostępu do używek (alkohol. uświadomienie erotyczne i światopoglądowe. świadome. czyli warunkującą przebieg rozwoju pod wpływem przyrody i środowiska naturalnego.). potrzeb światopoglądowych i wierzeniowych96. muzeum i zbiory pomocy naukowych) oraz sytuacja pedagogiczna (grono nauczycielskie. w którym także działa określona sytuacja życiowa (organizacja szkoły. wychowanie ekstensywne.zawód rodziców. 2° . telewizja. jak też środowiska życiowego i naturalnego. potrzebę estetycznych. 130-141. co razem przyczynia się do ukształtowania I nurtu życiowego u wychowanka. budynek. opiekę moralną. która polega na tworzeniu celu wychowawczego (tzw. Tamże. która często hamuje przejawy II nurtu życiowego. sytuacja społeczna (autorytet szkoły w środowisku. opiekę intelektualną nad czytelnictwem. 9 5 . odżywianie. 9 4 . trzeba wiedzieć.sytuację pedagogiczną.. które stają się treścią dolnego nurtu życia. czasopisma. Dalej potrzebne staje się zapoznanie się z sytuacją kulturalną domu na podstawie danych o sposobie spędzania czasu wolnego. charakter pracy. nazywane także nieformalnym (informal education). teatr szkolny. formowane przez samo uczestniczenie w życiu środowiska społecznego.sytuację społeczną. np. muzyki. kino. czy dziecko ma właściwą opiekę materialną. ich życia umysłowego. 3° . nazywane wychowaniem okolicznościowym (by education). dz. wyposażenie. zarobki itp. dochody i stan majątkowy rodziców. jego higiena. radio. w rodzinie. porządek. 93 lujące się w podświadomości i określające postawy popędowe. współpraca rodziców ze szkołą. komitet opiekuńczy itp. wywoływanych przez określone sytuacje „wychowawcze" i wpływających na rozwój wychowanka. 108-115. regulamin. 96 97 J.sytuację kulturalną. higienę. biblioteka. telewizji i innych środków przekazywania kultury masowej. na co znów składają się . dobrobyt. opiekę nad zabawami i rozrywkami. W związku z przewagą jednego z tych środowisk sytuacja wychowawcza przybiera określony charakter i tworzy jakiś wyraźny rodzaj wychowania. pożycie domowe rodziców. Dlatego też da się wyróżnić: 1° . Tamże. Wychowanie moralno-społeczne. dające ogładę towarzyską. czyli inspirującą dążenia przez podsumowanie motywów. opiekę 97 estetyczną. Tamże. emocjonalno-dążeniowe. życie towarzyskie i jego charakter itd.sytuację życiową. Przy takiej diagnozie rzeczywistej sytuacji wychowanka. Następnie chodzi o rozpoznanie sytuacji społecznej w tym domu. jaka jest sytuacja życiowa danej rodziny. działalność zideologizowana wychowawców). szczególnie drogą wpływów książki. cyt. Inaczej nieco przedstawia się wpływ wychowania ze strony środowiska szkolnego. tradycji i majątku kulturowego. 1960 s. s. nazywane wychowaniem przygotowującym lub także formalnym (formal education). na doborze właściwych środków (działalność zracjonalizowana) oraz na planowym zorganizowaniu dobrych wpływów na wychowanka (działalność zetyzowana). autorytetu. losowo-bytowej danej jednostki tworzą się doświadczenia życiowe. liczebność itp. 119-126. geograficzno-biologicznego środowiska (mieszkanie. ich pochodzenie społeczne. tytoń).dowiska społeczno-wychowawczego. wykształcenia rodziców. Taka celowo wywołana sytuacja pedagogiczna stwarza wychowanie intensywne. pieśni. a więc jakie ma ona warunki mieszkaniowe. kina. stosunki między ludźmi. Sytuacje społeczne powodują wpływy nieświadome. modę. sytuacja kulturalna (stan świetlicy szkolnej. obwód szkolny). 4° . uczestniczące93. s. dostęp do rozrywek oświatowo-kulturalnych . Poznawanie środowiska wychowawczego. zwyczaje i obyczaje. udział dziecka w zajęciach domowych. Tego rodzaju wychowanie przez życie (life education) zakłada fundamenty procesu rozwojowego. Wreszcie należy uwzględnić sytuację pedagogiczną w rodzinie. wychowanek wówczas świadomie ulega wpływom przez naśladownictwo wzorów. 94 95 Suchodolski. Powyższa analiza teoretyczna rodzajów wychowania. Występuje tu tzw. pobudzenia zainteresowań poprzez otaczające dobra kulturowe. współpracę z wychowawcą i posłuszeństwo. czyli programową. P i ę t e r . 150-165. radia.). stwarza wychowanie niesystematyczne przez „ocieranie się w świecie". kultury językowej. dowiadując się. liczebność uczniów. Warszawa 1947 2 s. przydaje się w poznawaniu oddziaływań wychowawczych każdego kręgu społecznego w życiu etosu. czyli środowiskowo asymilujące przez ustalone tradycyjnie ceremonie. Taka sytuacja kulturalna działa dorywczo i ubocznie. 111-119. wpływy kumuB. Wynikiem sytuacji życiowej. przez uleganie sugestii. chociaż często może ono modyfikować I nurt życiowy wychowanka.

rasową czy też zawodową za normę postępowania obowią101 102 103 104 nr 2. ponieważ wypływa ona z przejęcia się normami postępowania danej grupy. M. cz. jak środowisko pedagogiczne wychowawców. W związku z powyższymi rodzajami norm etycznych. E. s. . jakiejś miary itp. Ową siłę moralną grupy lub środowiska nazywa się morale.przenikających się wzajemnie środowisk o różnym kierunku oddziaływania. aksjologicznych i tetycznych ustala się trzy rodzaje zespołów zasad.z dobrowolnego poddania się człowieka rozumowi. 2° . Taki zbiór zasad negatywnych i pozytywnych.Wychowawczo rzecz biorąc. Obiektywne podejście do metod badania osobowości. W związku ze złożonością sytuacji wychowawczych kształtuje się sprawa skuteczności wpływu wychowawczego danego środowiska na wychowanka. co stwarza normę aksjologiczną (ideologiczną jako uznaną przez jakąś grupę społeczną) oraz 3° . S o ś n i c k i . kultura językowa i moralna. niski zaś poziom polega na rozbieżności jawnej lub maskowanej w tym zakresie101. mających za zadanie regulowanie współżycia ludzi i rozwiązywanie zachodzących kolizji między nimi. które decydują o charakterze normy. 140. Tamże.z ustanowienia władzy lub z umowy celem utrzymania określonego porządku. jak w przepisach prawnych 1 0 2 . Podstawy wychowania państwowego. 105 n. ale także poziom i wartość etyczna norm postępowania. staje się moralnością świecką. Etos moralny jednostek wypływa z poczucia wspólnoty natury ogólnoludzkiej. Morale sytuacji społecznych etosu Rozpatrując wychowanie nie od strony swobodnego rozwoju biosu lecz jako proces uwarunkowany ścieraniem się sytuacji wychowawczych w samym życiu społeczeństwa. O skuteczności tej decyduje stosunek między stopniem wychowania intensywnego a ekstensywnego oraz pomiędzy wychowaniem okolicznościowym a wychowaniem przez życie. dz. narodową. środowisko wychowawcze domu i otoczenia społecznego. 3 e). etos grupowy i etos państwowy 103 . III rozdz. które kierują postępowaniem ludzi. Norma w ogóle określa powinność. Podstawy nauki o moralności. aktywność wychowawcza. czyli etosu społecznego. Istota ta wiąże się z siłą moralną. poznającemu godziwość lub niegodziwość rzeczy zgodnie z naturą ogólnoludzką. Wobec tego skuteczność wpływu można by mierzyć siłą pierwszego nurtu życia. Jednakże powinności te wynikają z różnych źródeł. stąd też ma wewnętrzną sankcję własnego sumienia. co też wytwarza normę stanowioną. autorytet. O s s o w s k a. D y o n i z i a k. w zestawieniu z siłą przejawów nurtu dolnego. 3. cyt. Sośnicki nazywa etosem i wymienia etos moralny (jednostki).. drugiego nurtu życiowego z jego podkulturą 99 . I p.na wychowanka i jego postępowanie . 94 n. titemi . 166-180. M a t e j k o . stwarzających całość sytuacji wychowawczych dla danego wychowanka. natomiast etos moralny rozszerzony na ideę Boga jako Prawodawcy i Najwyższego Dobra przybiera charakter religijny 104 . co też prowadzi do właściwej normy etycznej. Powinności więc mogą pochodzić: 1° . postawy wychowawcze) 98 .. s.z uznania za wartość jakiejś rzeczy czy idei. powstającego w sferze prywatnej osobowości wychowanka pod wpływem środowiska życiowego biosu oraz hamującego działania środowiska społecznego i kulturowego.ustanawiam). talent dydaktyczny. ważne jest w morale nie tylko stopień przejęcia się normami. ostatecznie zależy od siły moralnej środowisk biorących udział w kształtowaniu wychowanków. właściwych dla kręgów etosu i jego instytucji wychowującej. Por. 99-100. Etos grupowy zaś tworzą wartości uznawane przez grupę społeczną. K. 17. Tamże. Warszawa 1947 s. stąd wysokie morale polega na zgodności między obowiązującymi normami etycznymi a faktycznymi poglądami i postępowaniem członków grupy. A. to co w postępowaniu człowieka powinno się zrobić. s. S u p e r . Młodzieżowa podkulturą. prof. Rozwijająca się więc walka między nurtami życiowymi o górowanie i tworzenie się planu życiowego w sferze symbolicznej osobowości 100 (por. czyli tetyczną (gr. „Psychologia Wychowawcza" 1962 nr 1 s. szczególnie środowiska pedagogicznego agosu oraz środowiska społecznego i kulturowego. „Kultura i Społeczeństwo" 1962 100 D. Warszawa 1963 s. związanego z ukształtowaną pod wpływem środowiska pedagogicznego sferą publiczną osobowości wychowanka.wykształcenie nauczycieli. gdy zaś jest zacieśniony do idei humanitaryzmu i ludzkości. dochodzimy do problemu istoty wpływu . promieniującą z każdego 98 99 z tych środowisk. Praca a koleżeństwo. ich praktyka. środowisko kulturowe i życiowe.

zawodu oraz opinii publicznej tak narodowej. elitarnej. jak np. Przy tym jednak nie teoretyczna moralność jako zespół zasad ma w wychowaniu decydujące znaczenie. podobnie jak morale rodzin zdemoralizowanych alkoholizmem lub nierządem i morale rodzin przestępczych. w którym niesiona jest jednostka w jej rozwojowym procesie. kary i usunięcia z grupy oraz sankcję aprobaty lub potępienia przez opinię publiczną. W związku z tym morale pedagogiczne musi moralność ogólnoludzką i jej normy etyczne prawa naturalnego uczynić podstawą uzupełniającej ją moralności solidarnościowej grup narodowych czy zawodowych z ich normami aksjologicznymi. Zasada humanizmu i personalizmu żąda poszanowania praw należnych osobie rozwijającego się człowieka. nauczycieli. jak i obywatelskiej. pociągająca jako wzór i przykład postępowania. w szkole. mieszczaństwa 106 lub moralności państwa. narodowej. O s s o w s k a . lecz o morale pedagogiczne jako przejęcie się swym powołaniem wychowawcy. majstrów itp. Z tego wynika wskazówka. rozrywkowej. duszpasterzy. wreszcie d) mora105 106 Tamże. jak też moralności państwowej z jej normami etycznymi nie będącymi w sprzeczności z normami etyki ogólno-ludzkiej. dalej c) morale środowiska kulturowego zarówno kultury wyższej. która uszlachetnia naturę człowieka przez włączenie w orbitę swych wpływów wszelkich zastosowań tych zasad w etyce społecznej. albo solidarnościowej poszczególnych grup społecznych. że miernikiem morale środowiska wychowawczego jest atmosfera w rodzinie. czyli a) morale środowiska pedagogicznego. M. Każdy z tych etosów stanowi podstawę odrębnego rodzaju wychowania bądź to moralnego. co też nazwywamy morale grupy środowiskowej lub sytuacji społecznej. Zapewnienie więc dobra rozwojowego wychowankowi żąda. przyzwyczajenie) znaczy cały potężny nurt życia społeczeństwa. całość środowisk z ich kolizjami. rasowej. jak też moralność społeczna grupy rodzinnej. . narodowej i zawodowej oraz moralność polityczna państwa. ustrojowego (wyzysk lub sprawiedliwość społeczna). Etos więc jako dynamizm w wychowaniu nie daje się utożsamić z żadnym rodzajem moralności. a nie tylko hipotez lub koncepcji ideologicznych. Tak więc na rozwój wychowanka od strony etosu społeczeństwa wpływają cztery poziomy moralności i ich siła przeżyciowa. albo solidarność grupowa lub patriotyzm. Łódź 1956. ekonomicznego (nędza lub zbytek). Posługuje się on sankcją organizacyjną. Tak np.żującą członków tej grupy. zawodowej czy politycznej. Wreszcie etos państwowy przy pomocy przymusu prawnego i sankcji karnych reguluje stosunki między grupami w państwie i dąży do związania wszystkich obywateli we współdziałaniu z całością. a więc rodziców. Dlatego też wychowanie określają zmienne sytuacje społeczne etosu. przez które wychowanek przechodzi. których celami są odpowiednio albo miłość bliźniego i altruizm. rówieśników. czyli środowisko wychowawców. W terminologii zaś pedagogicznej etos (zaczerpnięty od Arystotelesowego ethos . b) morale środowiska wychowawczego różnych grup społecznych: rodziny. ale także prawo do wdrożenia do wszelkiego dobra łącznie z dobrem moralnym zgodnie z naturą ogólnoludzką. bądź to wychowania społecznego i wychowania państwowego. w którym na jednostkę działają tak moralność ogólnoludzka prawa naturalnego związana z wychowaniem moralnym. 122-130. o człowieku i o Bogu. lecz ich realizacja na codzień. Moralność mieszczańska. by morale wychowawców nastawione było na zasady moralności ogólno-ludzkiej. której jednostka obawia się lub wstydzi 1 0 5 . W terminologii Sośnickiego wyraz etos moralny. Spośród wszystkich sił moralnych etosu największą siłę powinno reprezentować środowisko pedagogiczne agosu.zwyczaj. Same zasady moralne mogą być mało świadome lub opacznie pojmowane. morale rodzin rozbitych przez rozwód nie liczy się zupełnie z właściwym dobrem dzieci. które wymaga najlepszej realizacji dobra rozwojowego wychowanków. lecz stanowi całość tych prądów społecznych z ich wiarami. technicznego (prymityw lub postęp). Natomiast poziom moralności i morale środowiska wychowawczego w rodzinach czy innych grupach społecznych przedstawia się bardzo różnorodnie. sąsiedztwa. Do tych praw należy prawo wychowanka do otrzymania wszelkiej prawdy o świecie. kadry oficerskiej i podoficerskiej. jak i masowej. le środowiska naturalnego w postaci zdrowych moralnie lub demoralizujących warunków życia biologicznego (zwyrodnienie lub tężyzna). a nie odwrotnie. s. wyznaniowej. grupowy lub państwowy oznacza właściwie tylko rodzaj moralności albo ogólnoludzkiej. Nie chodzi tu o deklaratywną moralność ze stanowiska określonego moralizmu światopoglądowego. jak awanse i przywileje lub nagany. gdyż etyka stosowana pozbawiona podstaw ogólnoludzkich zasad moralnych prowadzi do gruntownej przeróbki i poprawiania natury człowieka na modłę określonej doktryny. wychowawczyń.

45-57. Działanie wychowawcze w dziedzinie pedagogiki społecznej dotyczy. nie tylko wpływem warunków instytucji i sytuacji etosu. jak też profilaktyką. Zadania i funkcje wychowawców Wychowanie jest nie tylko spontanicznym wzrostem i rozwojem biosu. „Katecheta" 1959 nr 6 s. spotykaliśmy określoną działalność wychowawczą w postaci pedagogiki społecznej. czyli trzeciej siły agosu. który przez doskonalenie społecznych instytucji wychowujących przygotowuje sobie warunki do skuteczniejszego oddziaływania bezpośrednio na wychowanków. środowiska pedagogiczne muszą się zatroszczyć o realizację pedagogiki społecznej. urządzeń i instytucji pomocy i opieki społecznej.Z taką przemianą i pedagogizacją środowiska wychowawczego wiąże się także usuwanie przeszkód. Sztuka wychowania. Analogicznie podobne elementy działają w atmosferze szkoły. Omawiając już stosunek środowiska pedagogicznego do innych środowisk. związanych z moralnym poziomem i siłą działania środowiska kulturowego. Takie działanie pośrednie wychowawców stanowi . wypływającego ze sfery prywatnej i intymnej osobowości ludzkich. 109 S. dostarczając elementów podkultury jako pożywki dla II nurtu życiowego jednostek. dlatego też nawet przy wysokim morale wychowawców proces rozwojowy wychowanka pozostanie uformowany w orbicie wpływów jakiejś moralności niezgodnej z zasadami etyki ogólnoludzkiej. 472-477. K u n o w s k i. a przy pomocy instytucji oświatowo-kulturalnych ma na celu uzdrowienie środowiska społecznego jego własnymi siłami. Atmosfera więc bardziej lub mniej wychowawcza zależy od poziomu moralnego środowisk wychowawczych. dz. polegającą na powstrzymaniu rozkładu. RozdziałV WYCHOWANIE JAKO URABIANIE PRZEZ DZIAŁANIE AGOSU 1. Ale moralność ta jest zupełnie niejednolita i obok dodatnich elementów zawiera zwykle przemieszane ze sobą elementy demoralizujące młode i starsze pokolenie. naprawie wykolejenia i zapewnieniu minimum warunków rozwoju fizycznego i kulturalnego jednostek 1 0 8 . jeśli są to środowiska o pozytywnym wpływie wychowawczym. podchodzących z uwarunkowań degeneracji biologicznej w populacji ludności oraz z deformacji ekonomicznej lub ustrojowej w życiu społeczeństwa. która ludzi rozwija. Na atmosferę rodzinną składa się przede wszystkim szacunek dla pracy. Pedagogika społeczna jest pośrednim działaniem wychowawczym agosu. by przezeń dopiero pośrednio wpływać na osoby wychowanków. Mimo to środowisko pedagogiczne agosu nie pozostaje całkowicie bezradne i powinno wykonać swoje zadania przez realizację szeregu działań rozwijających i urabiających w mniejszym lub większym stopniu wychowanka na wzór określonego ideału człowieka. kulL. Z kolei trzeba więc poznać teorię działań wychowawczych. która często dostosowuje się do mentalności i najniższych 109 instynktów masowego odbiorcy w postaci sensacji. dotyczących pomocy i opieki społecznej oraz kompensację. Ochrona młodzieży przed publikacjami demoralizującymi. Nie zawsze jednak celowe działanie środowiska pedagogicznego zdolne jest do skorygowania wpływów środowiska społecznego. R a d 1 i ń s k a. która stara się zmobilizować dodatnie siły środowiska dla jego przetwarzania i oczyszczenia atmosfery i w tym celu posługuje się tak diagnozą . cyt. zapobiegać wypaczeniom i kompensować powstałe braki. które dobrą atmosferę wychowawczą zawsze psują 107 . czy pornografii . jak pamiętamy.w organizacji czy grupie rówieśników. J e 1 e ń s k a. ideowość w postaci bezinteresownej ofiarności rodziców oraz radość i pogoda wewnętrzna. cyt. s. czy też okolicznościowe i wychowanie przez życie. brutalności lub żartobliwości. 108 107 turowego i naturalnego. Pedagogika społeczna. Tak więc wychowanie świadome i formalne nie zawsze jest skuteczniejsze w stosunku do wychowania stwarzanego przez inne środowiska i sytuacje społeczne etosu.rozpoznaniem istniejącego stanu środowiska rodzinnego i miejscowego (lokalnego). zapewnia unikanie wrogich nieporozumień. Równocześnie trzeba pracować nad tamowaniem destrukcyjnych wpływów środowiska naturalnego biosu. pod wpływem których jednostka rozwijająca się pozostaje. dz. mającej poznać środowisko. Żeby temu zapobiec. organizacji i grup społecznych. szczególnie kultury masowej. H. jak wychowanie uczestniczące.. ale także odbywa się jako zamierzone urabianie wychowanka przez działanie wychowawców. czyli zapobieganiem objawom ujemnym przez system urządzeń.

a więc nad życiem Cz. Warszawa 1962 cz. Trzeźwość. związane z formami życiowymi. Warszawa 1967. San Francisco 1959 s. krótki). przez które przechodzi aktywność własna dziecka pod wpływem działania czynników osobowościowych. Tradycyjne wychowanie jako działanie wychowawcze od wewnątrz na rozwój psychiki i duchowości wychowanka przy pomocy techniki psychologiczno-personalistycznej. mikros .dobrze.mały. Młodzież a przestępstwo. które stwarza odpowiednie warunki do efektywniejszego przeprowadzenia istotnego. co w zakresie problemów wielkiego wychowania wymaga socjotechniki11 x wychowawczej. genos . psychogenne oraz socjogenne 113 . 111 J. działać na bios rodziców przez zwalczanie alkoholizmu 1 1 0 . 86-87. Ł o p u s k i. Wychowanie uczniów w trzeźwości. Praca zbiorowa pod red. Każda warstwica rozwojowa wykazuje odrębne liczne potrzeby. dostosowując się do sytuacji wewnętrznej wychowanka i jego potrzeb stałych już nabytych (potrzeby warstwowe) oraz nowych potrzeb rozwojowych. psychiczne.zakres tzw. marnotrawstwo. Stąd właściwe zadanie agosu stanowi pomoc wychowawcza w procesie całkowitego i wszechstronnego rozwoju człowieka. O. 1 s. wówczas staje się prawidłowe i owocniejsze. R e u 11 o w a. Kolejno więc przejdziemy do rozpatrzenia funkcji szczegółowych w działalności wychowawców tak z zakresu potrzeb stałych. podtrzymywanie). 43-70. T. Zarys alkohologii. aby przez ich właści- we zaspokojenie wychowanek doskonalił się progresywnie. C z a p ó w. Warszawa 1958 s. perseveratio . Obserwacje i charakterystyki psychologiczne. mających własne cele do zrealizowania. a więc potrzeby zabawy. chorób społecznych. diagnostyki pedagogicznej 112 . F. 2). III p. Wyd. społeczne. a więc biologiczne. Warszawa 1967. Murray a. czyli makroedukacji (gr. małego wychowania. mikroedukacji (gr. pedagogizacji rodziców i społeczeństwa. Warszawa 1960 s. tj. dyskryminacja). 110 . organizowania zespołowych akcji społecznych. tłumienie i wygaszanie potrzeb perseweracyjnych (łac. mało wydajna praca). Profilaktyka wychowawcza. nędza. J. zachowanych przez inercję psychiczną z wcześniejszego okresu rozwojowego. Nowoczesne więc wychowanie zaczyna się od przygotowania dobrych warunków eugenicznych (gr. III rozdz.urodzony) biosu i poprawiania warunków życiowych etosu (np. twórczości i głębszego przeżycia światopoglądowego (por. 92-98. rozróżniając: a) zasadnicze potrzeby warstwowe. Kraków 1965. w zakresie zaś drugich potrzeb rozwojowych będzie chodziło o pokierowanie nimi przez selekcję. Funkcje te ujmuje się jako: 1° . wymagającej znajomości cech indywidualnych. W zakresie pierwszych potrzeb warstwowych czynności wychowawców sprowadzają się do rozbudzenia siły danych potrzeb oraz prawidłowego ich zaspokajania. 103-118. A. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1961 s.trwanie. 80-112. wielki). S k ó r n y .Pełny obraz ludzkich potrzeb daje teoria warstwicowa wychowania. Warszawa 1964. opinii publicznej. czyli tzw.długi.opiekę wychowawców nad biosem wychowanka. jak i w dziedzinie techniczno-gospodarczej (zacofana produkcja.). Murray) 1 1 4 . 2 zmienione. makros . M. pracy. dożywianie dzieci w szkole. w które próbuje się wtłoczyć aż 44 zmienne (H. by zapobiegać zjawiskom niedorozwoju i upośledzenia umysłowego dzieci. Warszawa 1969. J. emocjonalnych i dążeniowo-wolitywnych. J. M a c D o n a 1 d. wielkiego wychowania. jak potem potrzeb rozwojowych wychowanka. odbieranie prawa wychowania złym rodzicom itp. Społeczeństwo i wychowanie. niesprawiedliwość społeczna. Nauczycielskie poznawanie uczniów. wpływającego na wnętrze psychoduchowe wychowanka. Abstynencja. Książka pomocnicza dla nauczycieli (skrypt). intelektualnych. K u n o w s k i . a) Pomoc wychowawcza niesiona podczas rozwoju coraz wyższych warstw biosu występuje w postaci coraz to innych funkcji agosu. kulturowe i duchowe oraz b) potrzeby rozwojowe. Nauczyciel a walka z alkoholizmem. cz. np. narkomanii. dociekania. Z poprawą uwarunkowań proces wychowawczy przebiega łatwiej i skuteczniej. anticipatio -wyprzedzanie). dochodząc do pełni swego człowieczeństwa i duchowości. Interesują się także i przeciwdziałają szkodliwym czynnikom życia społecznego (etosu) tak w dziedzinie ustrojowo-ekonomicznej (np. L i s o w s k i e g o (na prawach rękopisu). 114 113 Np. który przejawia coraz wyższe potrzeby. wyzysk. Inny znów podział wymienia grupy potrzeb fizjologicznych. które teoretycznie próbuje się ująć w grupy jako potrzeby wiscerogenne (pochodzące z życia fizjologicznego wnętrzności). Badania osobowości metodą T. zapowiadających dopiero w przyszłości swój etap rozkwitu. Stąd pomoc wychowawcza okresowo musi się zmieniać. Z. C h a l a s i ń s k i . Educational Psychology. które mają uczyć i wychowywać. 112 S. R e u 11 i N. Wychowawcy muszą więc interesować się i wpływać na poprawę zdrowia populacji. nikotynizmu. eu . a podsuwanie i popieranie potrzeb antycypacyjnych (łac.

ogniem. 1 8 ' M. Niezależnie od dostosowania terminów funkcji wychowawczych do warstwie rozwojowych.funkcję sanare. ma przeciwdziałać kompleksom. np.jako wtajemniczenie i przygotowanie wychowanka do spotkania z losem. ponieważ w każdym wypadku kalectwa trzeba u dziecka niewidomego lub głuchoniemego kompensować zmysły i doprowadzać do wyższego poziomu rozwoju drogą rewalidacji.) od niemowlęctwa aż do starości. Psychoterapia ma za zadanie wyrobić w jednostce odporność psychiczną na frustrację i niepowodzenia. zagrażającym zdrowiu i życiu. Podstawy pedagogiki (tł. por. joga itd. jak i seksu na drodze przygotowania do małżeństwa.. Psychoterapia w praktyce ogólnolekarskiej. musztra. z ros. Sanare . S. każdy z nich ma własny zakres zagadnień. U 9 S w a m i K u v a l a y n a n d a . nazywając to funkcją sanare. S.gruntownie nauczać. a z warstwą duchową . Warszawa 1968. Fundamentals ofSafety Education. 120 S. R o s s . 116 115 tyki. B o h n. J. czyli życia społecznego środowiska. Wszystkie te funkcje wychowawców można powiązać z kolejnymi warstwami rozwoju człowieka. 401^04.znaczące w języku łacińskim uzdrowić (sanus . Wychowawczo funkcja sanare polega na podsycaniu energii i żywotności wychowanka. wtedy bardziej prawidłowo dałoby się scharakteryzować znaczenie agosu dla warstwy rozwoju psychologicznego. truciznami. Uświadomienie dzieci i młodzieży w pedagogice nowoczesnej. chorobliwego autyzmu (myślenia schizofrenicznego. uświadomić). następnie całego programu wychowania fizycznego (gimnas119 tyka. zapobiegania niebezpieczeństwom. Gesundheitserziehung.). H e s s e n. społecznej i moralnej tak erotyki. 117 A. . np.). Poza tym funkcja sanare wymaga ustrzeżenia zdrowia od chorób wenerycznych i niebezpieczeństw zboczenia seksualnego. Warszawa 1964 rozdz.).). Właściwie jednakże potrzebny byłby jeszcze jeden termin na rozwój psychiczny. zdrowia i chęci do życia. oderwanego od rzeczywistości i zależnego od stanów uczuciowych).opiekę nad duchowością wychowanka i skierowanie jej do ideału przez funkcję educare oraz 4° .indyjski system leczniczy (tł. K u n o w s k i . New York 1964. dz.zdrowy) nie jest leczeniem medycznym z choroby. H. V i n e k a r . niższości. by zapobiegać skrzywieniom indywidualności w kierunku narcyzmu (zakochania się w sobie). E n 1 e s. 12 i 13. W pedagogice specjalnej funkcja sanare ma jeszcze większe zadanie do spełnienia. M e i n e c k e. cyt. 124 R.. Montreal 1963. J. sporty. Groundwork of Education Theory. Zdrowie psychiczne. Warszawa 1970. K. R. London 1943 s. 3° . C. 123 K. M aj d a . czego niektórzy teoretycy pedagogiczni ze względu na stosowaną fizjologię ruchu nie chcieli uznawać za prawdziwe wychowanie. „ Ateneum Kapłańskie" 1962 nr 318. Stąd współczesna pedagogika rozwija dział wychowania bezpieczeństwa przed wypadkami drogowymi. D ą b r o w s k i . cyt. Joga . 122 A. A. S t r a s s e r. Chęć życia (tł. Warszawa 1964 2 . edocere (łac. O wychowaniu zdrowotnym.initiare. lecz dotyczą właściwego kształtowania życia psychicznego wychowanka.ochronę wychowawczą nad działaniem etosu. z socjologiczną . T. D e m e I. rozwijać właściwe reakcje obronne i nauczyć rozwiązywania konfliktów wewnętrznych. duchową przypadałaby w wychowaniu chrześcijańskim najdalsza i najgłębsza funkcja christianisare116. E. którymi pokrótce się zajmiemy. Higiena psychiczna. Katechetyka. Warszawa 1964. G i 1 b e r t. edoceo . porażeniem elektrycznym. J. Warszawa 1964. Związane z funkcją sanare są zadania terapeutyczne w prawidłowym rozwijaniu psychiki. G. J. A a r o n. Stuttgart 1957. R.Znów chodzi o to. jak to zaleca higiena psychiczna 123 . D a j c z a k. w postaci dietetyki i higieny. Ks. S. z ang. 11-36. pouczać. s. określając je jako pielęgnację i higienę 120 . Warszawa 1964. dlatego też obejmuje wychowanie seksualne dzieci i młodzieży z programem uświadomienia nie tylko medycznego 122 Jęcz także w zakresie rozwiązania problematyki psychologicznej. co nosi nazwę funkcji initiareliS. egocentryzmu. jak to wypracowała psychologia kliniczna 124 . 196. Education sanitaire. W a 11 e n. określając jako funkcję educere. 121 M. z warstwą biologiczną i psychologiczną . Pedagogika praktyczna zaś stosuje w tej dziedzinie wychowanie zdrowotne 1 1 8 w postaci opieki i pielęgnacji fizycznej. utonięciem itp. J. M i c h a 1 s k a. Warszawa 1956 s. H u t s c h n e c k e r . Psychologia kliniczna (tł. Wychowanie seksualne dzieci i młodzieży.Funkcja sanare wymaga profilakPor. L. z czym medycyna ma u współczesnego człowieka i młodzieży najwięcej kłopotu 1 1 7 . na potęgowaniu jego tężyzny witalnej. Nie mają one znaczenia lekarskiego. z ang. dz. 2° .i zdrowiem organizmu.educare. 1 2 Program bezpieczeństwa i higieny pracy jest dalszym ciągiem wychowania bezpieczeństwa. W pedagogice wreszcie reedukacyjnej młodzieży wykolejonej i przestępczej funkcja sanare ma uporządkować bios jednostki przez uregulowanie wybujałych popędów i rozbudzenie wyższych potrzeb aniżeli tylko wiscerogenne i psychogenne. Wówczas to na ostatnią warstwę światopoglądową. B i 1 i k i e w i c z. z ang.educere i z kulturologiczną .

narodowego (miłość Ojczyzny).Ogólnie biorąc funkcja wychowawcza initiare polega na wtajemniczeniu wychowanków w sprawy losu doczesnego i wiecznego człowieka. w misteriach eleuzyjskich tajne ceremonie ku czci Demeter. oświecenie i poznanie naukowe ma przyczynić się do samodzielnego i mądrego szukania prawdy o całym świecie. jako cecha osobowościowa wymaga nie tylko dostarczenia wartościowego materiału poznawczego. 128 Por. ale także życiowym i praktycznym. Psychologia rewalidacji inwalidów. o człowieku. Lublin 1962. która jest osobową odpowiedzią człowieka w dialogu z Bogiem. chrztu. znacząca wtajemniczanie. społecznego (sprawiedliwości społecznej). Funkcja educere polega więc na udzielaniu pomocy wychowankowi w zakresie dobrego przystosowania się (ang. w funkcji wychowawczej jest to więc skierowanie rozwoju wychowanka ku określonemu ideało125 Z. rozumność. 2). stąd jako funkcja wychowawców dotyczy wyprowadzenia wychowanka ze stanu naturalnego do wyższego stanu moralnego i w związku z tym polega na wyzwoleniu jednostki wychowywanej z ciasnoty. ale jako istota myśląca. Funkcja edocere ma więc za zadanie wszechstronne wychowanie umysłowe. Educare po chrześcijańsku pojęte prowadzi do naśladowania Chrystusa jako najwyższego boskiego ideału człowieka. które przez nauczanie. jak np. w czym wielką rolę odgrywają wzory „wielkich" ludzi. egoizmu przez zmianę nastawienia w kierunku altruizmu.. Ks. wi nowego człowieka. Uwrażliwienie wychowanka na przeżycie wartości kulturowych ułatwia sublimację. bohaterów narodowych.. Człowiek bowiem nie tylko ma prawo do prawdziwej informacji. S c h e n k .Dzięki temu funkcja sanare zapewnia także zdrowy i prężny rozwój psychiczny wychowanka tak pod względem intelektualnym. obiór zawodu i znalezienie sobie właściwego miejsca w społeczeństwie zgodnie ze swymi właściwościami. Sięga ona do funkcji najgłębszej sanare i przemieniając ją w sposób nadprzyrodzony zmierza do uzdrowienia przez leczące działanie łaski skażonej natury ludzkiej na skutek grzechu pierworodnego. D a j c z a k . I rozdz. proces uwznioślenia i uszlachetnienia człowieka na drodze pedagogiki ideału. ogłaszającym przez swój Kościół orędzie zbawienia. np. okazuje się najstarszą funkcją wychowania. 4. artystów i postaci świętych. jak też uczuciowym i wolitywnym. dialektyki i metodologii poznania naukowego. Miała ona zawsze znaczenie magiczne. I p. cyt. „Katecheta" 1966 nr 2 s. J. Łączy się to zadanie z procesem socjalizacji. 53. Persefony i Dionizosa). lecz rozwijania myślenia w sposób prawidłowy zgodnie z zasadami logiki. uwalnia z poczucia winy i uzdrawia psychicznie. Jeszcze większe pole działania ma ta funkcja w pedagogice specjalnej chorych i inwalidów 125 oraz w pedagogice reedukacyjnej. rozumna i wolna posiada także prawo do przekonania się o prawdzie i do szukania jej pełni 1 2 6 . 1: Initiatio christiana. którego siła etosu społecznego chce zasymilować i upodobnić do obowiązującego wzorca postępowania w społeczności. 126 p o r § K u n o w s k i . o źródłach bytu i o Bogu zgodnie ze światłem Logosu. Formy rozwojowe w pracy katechetyczno-wychowawczej. Liturgia sakramentów świętych. S ę k o w s k a. czyli wychowania Chrystocentrycznego. potem religijne i mistagogiczne (np. a przez liturgię wychowuje do chrześcijańskiego spotkania losu doczesnego i życia wiecznego 128 . adjustment) do zadań życia społecznego nie tylko pod względem moralnym. Natomiast chrześcijańska funkcja edocere przekracza naturalne podawanie informacji nawet religijnych o treści prawd Objawionych. gdyż występuje już jako inicjacja u ludów pierwotnych (por. Initiare zaś zbliża mistycznie dziecko do Chrystusa w I Komunii Św. Wreszcie funkcja initiare. że budząca się u wychowanka zdolność poznawania obiektywnego. wiadomości i informacji różnego rodzaju. a nawet chrześcijańskie sakramenty św. Educare zaś znaczy wyprowadzać w górę. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1964 z. Z kolei proponowana funkcja edocere w warstwie psychologicznej wiąże się z tym. cz. s. przenikającym całą rzeczywistość. prowadzi do Boga jako źródła wszelkiej prawdy i rozwija świadomość wiary. uspołecznienia wychowanka. 196-198. informowanie. w duchu Chrystusa. cz. Educere w wychowaniu chrześcijańskim staje się przystosowaniem wychowanka do życia w społeczności wiernych w Kościele i włączeniem go do apostolatu świeckich. pisarzy. dz. Ks. 127 . Educere znaczy etymologicznie wyciągać z czegoś i wyzwolić. Katechetyka. Natomiast w wychowaniu chrześcijańskim następuje jeszcze integracja wszystkich funkcji wychowawców w najwyższej funkcji christianisare. bierzmowania i Eucharystii nazwywane są initiatio christiana121 . Podobnie psycho-terapeutycznie rozwiązuje z grzechu. uczonych odkrywców. religijnego. W.

b) Druga dziedzina pomocy wychowawczej dotyczy potrzeb rozwojowych wychowanka, które występują w postaci jego aktywności własnej, początkowo jako zabawa, potem dociekanie, praca, twórczość i w końcu jako modlitewne przeżycie światopoglądowe. Ponieważ, jak już wiemy w wymienionych formach rozwojowych życia manifestują się czynniki osobowościowe duchowości ludzkiej (por. cz. III rozdz. II p. 2), wobec tego rola wychowawców wobec nich polega przede wszystkim na kierowaniu zabawą, dociekaniem, pracą, twórczością i przeżyciami światopoglądowymi wychowanka tak, by przez selekcję przedmiotów aktywności, przez poradnictwo psychologiczne i kierownictwo duchowne coraz bardziej wydobywać i utożsamiać pierwiastki duchowości. Tak więc kierowanie zabawą dziecka przedszkolnego powinno zmierzać do kształtowania podstawowych zdolności wartościujących i do tworzenia dziecięcych ideałów zgodnie z ideałem człowieka (nie wolno dopuścić, by dzieci bawiły się dziko). Kierowanie dociekaniem ma się przyczynić do rozwijania rozumności wychowanka, by jego zainteresowania poznawcze nie poszły w kierunku tylko ciekawości sensacyjnej czy seksualnej. Praca wychowawcza pokierowana dąży do rozwijania siły woli wychowanka i jego zdolności wolnego wyboru dobra oraz brania odpowiedzialności moralnej. Twórczość z kolei pokierowana właściwie przez wychowawców powinna ukształtować talenty i uzdolnienia wychowanków w kierunku humanistycznym, tzn. pod kątem dobra ludzi, a nie z ich szkodą. Wreszcie głębsze przeżycie światopoglądowe pozostając pod kierownictwem duchownym ma wtajemniczyć wychowanka w losy ludzkie i doprowadzić do prawdziwego światopoglądu i doskonałości religijno-moralnej poprzez różne formy inicjacji chrześcijańskiej dostosowane warstwowo do wieku, od inicjacji przeżyciowej u małego dziecka, przez inicjację uświadamiającą treści wiary w wieku szkolnym, przez inicjację działaniową w okresie dorastania, inicjację wartościującą kulturalnie w wieku młodzieńczym aż do całkującej inicjacji światopoglądowej w warstwie ostatniej, dającej zrozumienie sensu życia, losu, szczęścia, śmierci, wieczności129. Wychowawcy wprawdzie nie biorą bezpośrednio udziału w procesie jakościowego dojrzewania struktur postępowania, jak charakter, osobowość lub światopogląd, jednakże to przede wszystkim oni swą pracą, pomocą i kierownictwem dostarczają i gromadzą materiał do budowy struktur rozwojowych i są odpowiedzialni za wykonanie
129

swych zadań, wszystkich funkcji od sanare do initiare, dostosowanych do sytuacji wewnętrznej wychowanka i związanych z tym potrzebnych czynności wychowawczych. 2. Zasadnicze czynności wychowawcze Poznanie funkcji wychowawczych jako podstawowych zadań wychowawców prowadzi do dalszego problemu, w jaki sposób, dzięki jakim działaniom czy czynnościom są one wykonywane w procesie rozwojowym wychowania tworząc siłę agosu. Teoria czynności wychowawczych zaczęła się kształtować pod wpływem nauki Herbarta, który wyróżnił trzy ich rodzaje Regierung, Unterricht und Zucht, czyli kierowanie polegające nawet na karceniu i karaniu młodszych dzieci; nauczanie wychowujące uczniów starszych i obyczajność młodzieży. Był to początek dostosowania czynności wychowawcy do etapów rozwoju wychowanków. W okresie międzywojennym także rozróżniano trzy rzeczy: nauczanie, wychowanie i kształcenie, to ostatnie wprowadzone przez Kerschensteinera jako skrzyżowanie nauczania z wychowaniem, prowadzące do wyższego celu przeżywania wartości kulturowych130. Współczesne zaś operowanie funkcjami wychowawczymi wymaga podporządkowania im właściwych czynności. W tym celu rozporządzamy szeregiem pojęć historycznych, jak dozór, pielęgnacja, karność, kierowanie, a pomijając najbardziej upowszechnione wychowanie, nauczanie i kształcenie, zauważamy, że ostatnio dochodzi jeszcze nowy termin - spotkanie (por. cz. III rozdz. I p. 3d). Nie wszystkie z nich mają jednakową wartość poznawczą. Tak np. karność jest celem działania, ale nie czynnością wychowawców, podobnie dozór stanowi wytwór czynności dozorowania, pilnowania lub pielęgnacji. Wychowanie zaś ma co prawda właściwe znaczenie działania wychowawców, lecz jako wyraz wieloznaczny (por. cz. III rozdz. I p. 1) domaga się rozwiniętej synonimiki. Po tych uwagach wstępnych trzeba jeszcze zaznaczyć, że logiczne powiązania ze sobą pojęć wychowania, nauczania i kształcenia są tak skomplikowane i splątane, iż terminologiczne ich rozgraniczenie nie jest w pedagogice zadowalające131.
B. N a w r o c z y ń s k i , Zasady nauczania, Wrocław 1957 2 s. 15-16. F. K o r n i s z e w s k i , Terminologia w pedagogice, jej stan oraz pilne potrzeby (W:) Pedagogika na usługach szkoły, Warszawa 1964 s. 75-80.
131 130

S. K u n o w s k i. Formy rozwojowe, dz. cyt., nr 3 s. 99-100.

W celu jednoznacznego określenia tych terminów nie należy brać za podstawę tylko stosunków logicznych, ujmowanych przez szersze lub węższe znaczenie tych wyrazów, lecz rodzaj procesu, jaki dana czynność wychowawcza wywołuje w powiązaniu z funkcjami, które ma zrealizować. Tak więc funkcja sanare wymaga czynności, którą ogólnie nazywamy dozorowaniem. Polega ona na ochronie rozwoju organizmu, jego zdrowia i bezpieczeństwa, na pilnowaniu koniecznego porządku czy regulaminu, na pielęgnacji zdrowego i moralnego rozwoju wychowanka, na profilaktyce oraz prewencji, czyli zapobieganiu wpływom wszelkiego zła fizycznego czy moralnego. W zakresie rozwoju psychicznego występująca funkcja edocere jest mniej teoretycznie opracowana, niemniej w praktyce postuluje szczególne ćwiczenia rozwijające myślenie, co nazywamy nauczaniem formalnym, obok dostarczania wiadomości i pojęć jako treści nauczania materialnego, wreszcie wymaga powiązania, integrowania rozwiniętych funkcji poznawczych z uczuciowymi i dążeniowymi w psychice i osobowości wychowanka, co razem stanowi tzw. nauczanie wychowujące. Nauczanie więc jako całość jest to złożona czynność wychowawcza, zmierzająca do formowania świadomości przedmiotowej wychowanka w trakcie poznawania otaczającej rzeczywistości. Ponieważ zaś świadomość rozwija się w łączności z całą psychiką razem z jej podświadomością nie tylko od strony emocjonalno-wolitywnej, ale także od strony motoryczno-działaniowej mięśni i rąk, dlatego też funkcja wychowawcza edocere wymaga zatrudnienia naszego układu psycho-motorycznego w zakresie działania muskułów lokomocyjnych i manipulacyjnych, myślenia, całego umysłu i psychiki. Na tym tle zatrudniania w psychoterapii specjalnej stosuje się terapię zabawową, zajęciową (amatorstwo), wysiłkową (przez pracę) 132 .Obydwa te rodzaje czynności: zatrudnienie i nauczanie podlegają kierownictwu wychowawczemu, dążącemu do realizacji celu w wychowaniu rozwojowym człowieka, dlatego też chodzi tu o nauczanie wychowujące oraz o zatrudnienie wychowawcze, a nie o obowiązkową bądź to zarobkową pracę. W trzeciej funkcji wychowawczej educere, w której celem staje się przystosowanie psychiczne, moralne i społeczne wychowanka do życia w społeczeństwie, szczególnego znaczenia nabiera czynność wychowa132 J. Do ro s z e w s k a , szawa 1963 s. 95-100.

nia w znaczeniu ściślejszym. Wychowanie takie zmierza do formowania strony przekonaniowej wychowanków poprzez wzbudzenie w nich przeżyć uczuciowych, nastrojów, postaw dążeniowych oraz chcenia woli. Przedmiotem wychowania wąsko pojętego jest więc tworzenie przekonań osobistych wychowania tak, by treści poznawcze, pochodzące z nauczania w szkole zabarwiały się przeżyciem uczuciowym i stawały się motywem działania praktycznego woli (por. cz. I rozdz. V p. 3). Wynikiem takich własnych przekonań w wychowanku tworzą się najpierw zasady moralne dobrego postępowania, a następnie z rosnącą siłą woli wyrabia się struktura charakteru (por. cz. III rozdz. III p. 3e). Stąd nauczanie wychowujące zostaje uzupełnione wychowaniem węziej pojętym jako wychowaniem społeczno-moralnym i wychowaniem życiowo-praktycznym, przygotowującym do realnych zadań życia, co dopiero w całości zapewnia osiągnięcie dobrego przystosowania się {adjustment) wychowanka do społeczeństwa, jak to zakłada funkcja wychowawcze educere. Z kolei kierowanie wychowanka do ideału nowego człowieka w funkcji educare w trakcie rozwoju warstwy kulturologicznej posługuje się inną czynnością, przerastającą dozorowanie, nauczanie i wychowanie, a którą nazywamy kształceniem. Jak pamiętamy, według określenia G. Kerschensteinera (por. cz. II rozdz. IV p. 3b) kształcenie jest już najbardziej samodzielnym dorabianiem się przez wychowanka własnej struktury duchowej, którą może być zarówno wcześniej charakter moralny, jak też później swoisty typ osobowości twórczej czy wreszcie struktury światopoglądowej. Kształcenie jednakże w dalszym ciągu tworzy syntezę nauczania i wychowania, dlatego też, chociaż polega na samodzielności samego wychowanka, nie usuwa całkowicie potrzeby wychowawcy i jego działania. Wychowawca teraz przygotowuje wychowanka do kształcenia, staje się jego kierownikiem, doradcą, krytykiem w procesie twórczym, a nawet może być przewodnikiem po ścieżkach twórczości, przekształca się więc w psychologa. Pozostaje jeszcze do omówienia najgłębsza funkcja wychowawcza initiare, wprowadzająca wychowanka w tajemnice życia i losu ludzkiego. Czynnością zasadniczą w tej dziedzinie rozwoju czysto duchowego w warstwie piątej zaczyna być we współczesnej teorii pedagogicznej spotkanie (Begegnung), które ma mieć równorzędne znaczenie jak poprzednio poznane czynności nauczania, wychowania i kształcenia (por. cz. III rozdz. I p. 3d). Spotkania z ciekawym człowiekiem w czasie

Nauczyciel-wychowawca w zakresie leczniczym, War-

rozmowy, z interesującą wystawą czy książką, z wydarzeniami życia i historii, wreszcie spotkania z Bogiem, nie tylko w modlitwie, tworzą w rozwoju człowieka ważny element wychowania przez zdarzenia bądź to losowe, bądź też wywoływane przez wychowawców w sytuacjach pedagogicznych jako celowo programowanych. Spotkania więc zaczynają się pojawiać w nauczaniu i wychowaniu, ale potęgują wpływ w kształceniu, stają się wreszcie regułą w warstwie czysto duchowej, która w głębszym przeżyciu światopoglądowym dąży do spotkania człowieka z Absolutem, następnie w modlitwie do spotkania z Bogiem żywym i prawdziwym (por. cz. III rozdz. III p. 2e). Pedagogika chrześcijańska szczególnie w wychowaniu liturgicznym docenia znaczenie pedagogicznego doprowadzenia wychowanków i wiernych do spotkania z Chrystusem, zgodnie z zasadą Chrystocentryzmu (por. cz. II rozdz. III p. 2a), w Piśmie św., w kazaniu, w uczestnictwie we Mszy św., w komunii, sakramencie pokuty, w modlitwie. Kierownictwo duszpasterskie polega więc na wychowawczym przygotowaniu „świadomych, czynnych i owocnych" 1 "spotkań wiernych z Chrystusem tak, by wiara ich stała się żywa, prawdziwa i ofiarna. W innych światopoglądach aranżowanie spotkań, np. z działaczami, bohaterami rewolucji, z pisarzami, uczonymi i przywódcami politycznymi ma także analogiczne znaczenie dla głębszych przeżyć światopoglądowych.

wiemy, że stanowi cel ostateczny wychowania (por. cz. III rozdz. II p. 2). Rosnąca samodzielność ruchowa, dążeniowa, uczuciowa, wolitywna i umysłowa wychowanka pozostaje pod wpływem rozwijających się czynników osobowościowych duchowości ludzkiej i wyraża się przede wszystkim we własnej aktywności dziecka i młodocianego najpierw w postaci zabawy, potem dociekania, z kolei pracy, twórczości i głębszego przeżycia światopoglądowego. Każda z tych rozwojowych form życiowych (por. cz. III rozdz. III p. 2) z jednej strony podlega kierowaniu przez wychowawców przy pomocy ich czynności dozorowania, wychowania, kształcenia i spotkania, a równocześnie z drugiej strony, subiektywnej, stanowi naturalny teren, na którym wzrasta coraz potężniej udział duchowej samodzielności wychowanka i dochodzi do skutku konieczne współdziałanie wychowywanego młodego człowieka z wychowawcami. Zasadnicza przemiana w tym procesie rozwojowym dotyczy stopniowego zanikania autorytatywnego działania wychowawców na rzecz wzrastającego udziału samodzielności wychowanka i jego coraz pełniejszej wolności wewnętrznej. Przebieg tego procesu przemiany charakteru działania wychowawców i wychowanka obrazuje poniższy schemat, w którym poglądowo widzi się jak sfera kierownictwa agosu (celowego działania wychowawców) zanika, a rozszerza się sfera

3. Współpraca wychowawcza jako warunek skuteczności działania agosu Z przeglądu czynności wychowawców wynika, co łatwo zauważyć, że w procesie rozwojowym zachodzi w nich stopniowa zmiana od dozorowania przez nauczanie i wychowanie do kształcenia i spotkania duchowego. Gdy początkowo dozorowanie jest wybitnie autorytatywne i wymaga wysiłku samego wychowawcy, to później jego rola w kształceniu i w spotkaniu duchowym schodzi na drugi plan, sprowadza się do pomocy w zakresie przygotowania i kierowania, natomiast wykonanie wówczas staje się samodzielnym działaniem wychowanka. Mamy w tym procesie zjawisko potęgującej się samodzielności wychowanka, o której
Por. Konstytucja o liturgii świętej (W:) Sobór Watykański II. Konstytucje, dekrety, deklaracje. Tekst polski, Poznań 1968 s. 44-^15.
133

wolność woli. aby nie zostało powalone przez burzę. a zmienia się tylko w tresurę. którzy niosąc różną pomoc w procesie wychowawczego rozwoju. Jakie rządzą w tej dziedzinie prawidłowości i jakie występują mechanizmy praktycznej realizacji wychowania. twórczość i otwartość metafizyczno-religijna na Boga umożliwiają wydobycie z głębin natury całej duchowości duszy ludzkiej i zapanowanie jej nad zmysłowością i cielesnością popędów II nurtu życiowego. Z przeglądu możliwości zaburzeń rozwojowych widzimy jasno. Współpraca wychowanka z wychowawcami jest ważna dla obu stron. 1). jakim jest współpraca z wychowankiem nad formowaniem w nim pełnego i prawdziwego człowieka. jednakże kosztem złamania w wychowanku pędu do samodzielności i wolności wewnętrznej brania na siebie odpowiedzialności. pierwszemu dając kierunek i oparcie. W wypadku zaś tresury albo następuje wykolejenie wychowawcze w postaci buntu przeciwko autorytetom wychowawców. którym jest zawsze coraz bardziej dobrowolna i świadoma współpraca wychowanka z wychowawcami w dążeniu do tego samego celu jako ideału nowego człowieka. to już są dalsze problemy. czyli psychicznego związania nawet dorosłego człowieka z matką jako punktem oparcia. ale wzrasta w nadawaniu kierunku tak. drugim zaś zapewniając satysfakcję skuteczności i owocności działania. W całości bowiem wychowania chodzi przecież o wszechstronne rozwinięcie osobowości człowieka aż do pełni jego człowieczeństwa. Rola wychowawcy z czasem coraz bardziej maleje w tym samym działaniu. albo też powstaje okaleczenie psychiczne przez po- zbawienie samodzielności i dążności samowychowawczej w postaci zahamowania rozwoju na poziomie infantylizmu. W wychowaniu musi się więc stale rozszerzać sfera samodzielności wychowanka. lecz zorientowanej w tym samym kierunku doskonalenia rozwojowego. progresji (por. zmierzającej do tego samego celu wychowawczego. podejmowane przez pedagogikę analityczną. Funkcjonalna równowaga sił autorytetu wychowawczego i samodzielności wychowanka umożliwia prawidłowy przebieg procesu wychowania i stwarza zasadniczy kierunek skuteczności działania wychowawców. automatycznych nawyków i dobrych przyzwyczajeń. doradcą. ani też osiadaniem się wpływów środowiskowych etosu społeczeństwa. nadanego przez wychowawców ich siłą agosu. w którym prawidłowo ukształtowane przez wychowawców czynniki osobowościowe wychowanka. . wskazanego przez wychowawców. pełniąc rolę palika. normatywną i praktyczną.samodzielności wychowanka. lecz musi być koniecznie kierowaniem i urabianiem wychowanka przez odpowiednio dostosowane działanie agosu wychowawców. III rozdz. Natomiast bez tego porozumienia z wychowankiem i współdziałania z jego strony. Pod koniec wychowania autorytatywnego współpraca przekształca się w dążenie samowychowawcze wychowanka. wartościowanie. do którego przywiązuje się młode drzewko. powinni pamiętać o podstawowym warunku właściwego wychowania. że wychowanie nie może być tylko swobodnym wzrostem biosu wychowanka. działanie przestaje być wychowaniem. jak jego rozumność. ale nie tej zwyrodniałej w samowoli i w zachciankach. zapewniając tym wejście wychowanka w sferę wolności duchowej. że w dalszych etapach rozwoju wychowawca staje się kierownikiem. dochodząca do pełnej wolności wewnętrznej. przyjacielem. w wyrabianie przy pomocy lęku i kar. II p. cz.

I POJĘCIE WYCHOWANIA /. Wychowanie i wychowawca. Warszawa 1960. Zagadnienia dynamiki rozwoju człowieka. Sośnicki K. Ruppert J. Kretz]. Danysz A. Wien-Paderborn 1928. London 1956. Mirski J. Flitner W. Warszawa 1962. Grundfragen der Erziehungswissenschaft. WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE DO CZĘŚCI III Pedagogika teoretyczna Rozdz. Istota i cele wychowania.. J. .. Ratingen 1964. Pedagogika społeczna. Krawczyk M. Kempten-Miinchen 19122. Die Fundamentalbegriffe der Erziehungswissenschaft.... J.. Warszawa 1948. Pojęcie „losu" we współczesnej pedagogice. Wychowanie człowieka.. O dezyntegracji pozytywnej. Zmienność i dziedziczność (tł. Gnade und Schicksal. Warszawa 1934. Pięter J. Lwów-Warszawa 19252. O czynnikach kształtujących psychikę dziecka w wieku przedszkolnym. Góttler J. Modern Education. Education et Sociologie. Pedagogika ogólna (W:) Encyklopedia Wychowania. Inowrocław 1946. Dobrowolski S. Warszawa 1964. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. Heidelberg 1958.. B i o s ( d z i e d z i c z n o ś ć ) Bonner D. Freiheit. Pedagogika ogólna. Szuman S.. The Process of Education. Sośnicki K. Sozialpsychologie in der Erziehung. L o s w w y c h o w a n i u Flitner W. z ang. London 1952.. Millot A. A g o s ( w y c h o w a w c y ) Casotti M. Newcomb T.. Znaniecki F. Social Psychologie.. Kalmus H. 2.). Miinchen 196010. Trudności wychowawcze i przestępczość młodzieży. ks. Warszawa 1936. Szuman S. t. Mysłakowski Z. Litt T. Willmann O... Berlin 1919. Der christliche Erzieher.. Die Lehre von Schicksal und Aufgabe des Menschen. O wychowaniu.. Padagogik der Begegnung. Milano 1930. Graz-Wien 19603. Warszawa 1964.b. Organizm a życie psychiczne. Składniki wychowania a.nauczyciel . Warszawa 1964. Wroczyński R. Oxford 1960. Warszawa 1963. Dópp-Vorwald H. Dziedziczność. Stuttgart 19574. Munchen 1949. Weinheim 1952. Maestro e scolaro. Sośnicki K.. Wrocław 1956. Cohn J. Dziedziczność (tł. Zjawisko rozwoju wychowawczego 2. Ratingen 1964. Warszawa 1962. Erziehung und Lehrer. La naturę de 1'education.. Kretz]. Podstawy wychowania państwowego. Guardini R. c. Określenie wychowania Bruner J. Graz-Wien 1947. Warszawa 1966. Między heroizmem a bestialstwem. Genetyka.. its Aime and Methods. Móglichkeiten und Grenzen der Padagogik. Higiena psychiczna. Rozdz. Paris 1964.... Nohl H. Prohaśka L.. Socjologia wychowania..... [właśc. Leipzig 1931. Schneider F. Wrocław 1960. Ullmann J.. P.mistrz). Warszawa 1962. Paris 1940.. ' Dąbrowski K. Raymont T.). Wychowanie i wychowawca. Warszawa 1952.. Wrocław 1961. Kraków 1961. Wychowanie i wychowawca (rodzic . Haeberlin P. Der geborene Erzieher. 1 cz. Allgemeine Padagogik. System der Padagogik. Mysłakowski Z.. Warszawa 1964. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1959 nr 4. Der Auftrag der Erziehung...... Mirski J. Wychowanie człowieka. Schneider F. Kraków 1949. Warszawa 1930. Warszawa 1959. Warszawa 1934.. 3. J. Warszawa 1936.. Skowron S.. Okoń W. Spionek H. Hale 19252. Woroniecki J.. Skowron S. Radlińska H. Poznawanie środowiska wychowawczego.. Ueducation et l'action educatrice. „Die Erziehung" 1935.. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1938 nr 1/2. Sośnicki K.. Wychowawca i wychowanek... Paris 1922. Michalski K. M.... Der Geist der Erziehung. Das Ziel der Erziehung. Einfuhrung in die Erziehungswissenschaft. E t o s ( ś r o d o w i s k o ) Durkheim E.. Charakter und Schicksal. Lwów 1933. Frankfurt 1947. ks. d. Wien 1961. II ISTOTA WYCHOWANIA JAKO WYTWORU Dąbrowski K. Lorenzen H. [właśc. Schneider F. Malinowski E. Spranger E. Osobowość nauczyciela. OP. z ang.

Hellwig F. Poznań 19202. Warszawa 1932. kard. z niem. Charakter.. T w ó r c z o ś ć e. Falkiewicz L. a. Kunowski S. „Nauka Polska" 1928. Kierowanie zabawą dziecka w przedszkolu. Lam W. Lublin 1946. Kraków 1874. Tiepłow B. W. Hoffmann H. Twórczość a osobowość twórcy. Lublin 1958.... M. Warszawa 1963. Problemy indiwidualnych razliczij. . Warszawa 1864. Kretschmer E. Zarys psychologii pracy. Leipzig 19473. Pojęcie szkoły pracy (tł... Amsterdam 1940. Duch pracy ludzkiej. Strelau J.. „Miesięcznik Pedagogiczny" 1933. O pracy. „Katecheta" 1959 nr 4. I n d y w i d u a l n o ś ć Pastuszka J.. Poznań 1930. Warszawa 1965. d. Pedagogiczne problemy pracy w cywilizacji technicznej.. Guyer W. Dziecko i twórczość. Religia w wychowaniu człowieka.. Wrocław 1971. Rozwojowe formy życiowe Błachowski S. Naksianowicz-Gołaszewska M. Lublin 1938.). M e d y t a c j a Anderson H. poi. Psychologia indywidualna..). Stuttgart 1935. abp. W. Toruń 1961. Jena 1899. z franc). Muszyński F. Padernborn 1907. 19463. O poznawaniu temperamentów dzieci. Kretschmer S. Warszawa 1971. 3. Rothacken E... Wybór tekstów.. c. O zabawach dzieci. Paris 1921. Neuchatel-Paris 1959. Prace psychologów radzieckich. „Zeszyty Naukowe K U L " 1958 nr 1. Dyner K. C h a r a k t e r Baumgarten F.. Struve H. O sprzecznościach i jedności wychowania. Rozwój kolorystyki w sztuce dziecka. Das System der Spiele. Trojanowska-Kaczmarska A. Warszawa 1963..Rozdz. b. Homo ludens.. O wychowawczym znaczeniu zabawy. Wie wir lernen. D. Nowacki T. Warszawa 1938. Warszawa 1966... Hessen S.. tł. Warszawa 1961. O charakterze i jego kształceniu. Poznań 1909. . z niem. Kunowski S. Poznań 1957.. D o c i e k a n i a Barankiewicz H.. Warszawa 1963.. List o wychowaniu.... Zabawa dziecka (W:) Psychologia dziecka pod red. Kórperbau und Charakter. Stuttgart 19573. Creathe Musie for Children.. Zagadnienia psychologii różnic indywidualnych. Gerstman S. z franc). 2. Cechy temperamentu i ich zmienność u dzieci.. Temperament Dryjski A.. Warszawa 19662. [i in. Warszawa 1967.).. Mac Auliff. Mieszkowski W. London 1924.. Die Schichten der Persónlichkeit. Poznań 1937. Huizinga J.. Warszawa 1950. Praca. Rozwój nauki o temperamentach. Bukowska-Jóźwicka A. Chenu M. Differencielłe Psychologie. Trudowaja szkoła. Ziirich-Stuttgart 19562. Strzałecki A. z niem. Stern W.. Waszek W. New York 1959. H. Bilczewski J. Inteligencja dzieci i młodzieży (tł. Creativity and its cułthation. Wybrane zagadnienia psychologii twórczości.. Foerster F.. Leipzig 1921. Strelau J. Szuman S.. Z a b a w a Chateau J.. Proces wychowawczy i jego struktury. Zagadnienie zabawy w przedszkolu. Szuman S.. Zamoyska J. b. Lwów 1928. Sztuka dziecka i jej naturalny rozwój.). Sztuka dziecka. Teoria warstwicowa rozwoju człowieka Flitner W.. Warszawa 1933. Definicja pracy ludzkiej. Berdiajew N. Debesse. Berlin 1944 1 8 . III WYCHOWANIE JAKO ROZWÓJ BIOSU 1. Tiibingen 1927. Stern A. Znajomość ludzi czyli nauka o temperamentach. Lissa Z.. Struktury rozwojowe człowieka a.. Zagadnienia typów indywidualności. Warszawa 1971. Moskwa 1961. Breslau 1933. O temperamentach. Biegeleisen-Żelazowski B. Wychowanie przez pracę... Warszawa 1958. Wyszyński S. Groos K.. Die Temperamente.. Zagadnienia twórczości naukowej. Trzebinia . O temperamencie i jego poznawaniu. Osmólski W. Warszawa 1969. Charakterologie. Die Schichttheorie. Poznań 1927.]. Psychologia twórczości rysunkowej dziecka. z niem.. Religia a kształcenie charakteru (tł. P r a c a c. Stern W.. Psychologia lekarska (tł... Systematische Pddagogik. Szkoła i charakter (tł..). Topińska Z.... „Ateneum Kapłańskie" 1958 nr 297. O teologię pracy (tł.. ks. Okoń W. Comprehension de fart enfantin. Der Sinn der Schaffen. z niem. Praca a kształtowanie osobowości ucznia.. Błoński P. Warszawa 1927. Kunowski S. Moskwa 1919. Twórczość muzyczna dziecka. Kerschensteiner G. Lwów-Warszawa 1926. (tł. Warszawa 1958. Strzeszewski Cz. F. Les temperaments. Warszawa 1927... Coleman S. Foerster F. Lwów 1939. M.. Warszawa 1960.

. Eggersdorfer F. Jugenderziehung. 1932. Roback A. Rodzina wiejska jako środowisko wychowawcze. Charlottenburg 1921. Theories of Personalny. Radwiłowicz R. Les Theories des milieux et la pedagogie mesologiąue.. Guardini R„ Bollnow O„ Begegnung und Bildung. Światopogląd.. Warszawa 1947. Ross J„ Grounwork of Educational Theory.. Szuman S. Lwów 1938. Pogląd na świat młodzieży licealnej. O s o b o w o ś ć Allport G. Was ist Charakter? 1953.. Padagogik in systematischer Darstellung. Friescheisen-Kóhler M. Leipzig 1926.. Berlin 19122. Korniłow K. Zasady nauczania. Kształcenie charakteru. Lublin 19622.. Poznawanie środowiska wychowawczego. Hali Calvin S.). IV WYCHOWANIE JAKO WPŁYW SYTUACJI SPOŁECZNYCH ETOSU Busemann A. Zagadnienie charakteru a higiena psychiczna. O charakterze ze stanowiska wychowawczego. „Kultura i Wychowanie" 1933. Lwów 1938. ks.Kerschensteiner G. „Tygodnik Powszechny" 1946 nr 46. Pastuszka J.. Braunschweig 19235. Pogląd na świat a pedagogika.. Znaniecki F.). charakter i wychowanie. Warszawa 1915.. Halle am Saale 1925 5 . Leipzig 1926.. jego pojęcie i wychowanie.. Hornowski B. Psychologiczne podstawy kształtowania poglądu na świat dzieci i młodzieży.. jego istota. Charakter. Poznań 1959. Pięter J.. Logik der Weltanschauung. Miinchen 19303. Istota i znaczenie poglądu na świat.. Popp W. ks. Poznań 1936.. Meisenheim 19592. New York 1925.. Langensalza 1928.. Wychowanie personalistyczne. V WYCHOWANIE JAKO URABIANIE PRZEZ DZIAŁANIE AGOSU Eggersdorfer F. Lebensformen. Warszawa 1949.. Warszawa 19462. Gabriel L.. X. Osoba ludzka -próba definicji.. Warszawa 1931. Henry V. Wiirzburg 1956. Papee S. Remplein H. Sośnicki K. Handbuch der padagogischen Milieukunde. Baley S„ Osobowość. Wrocław 1956. Warszawa 1932... Lwów 1939. Wrocław 1959. Democracy and Education. Lwów 1939. Das padagogische Milieu. Rozdz. ks. Erziehung und Unterricht... New York 1957. Jugendbildung. Die Hauptprobleme der Weltanschauung.. Miiller-Freisenfels F„ Persónlichkeit und Weltanschauung.. Theorie der Bildung. Salamucha J. Granat W. Spranger E.. Charakter.... Sawicki F.. Lindzey G.. z ros. Warszawa 1951.. Wagner J. Pięter J. Rein W. Pedagogika społeczna. ks. Rozdz.. London 1955 9 . Osobowość nauczyciela-wychowawcy. Das Bildungsproblem. Charakter człowieka. Dydaktyka ogólna. ks.. Willmann O. The Psychology of Charakter. ks. Pięter J„ Weryński H„ Psychologia światopoglądu młodzieży. Dewey J... Osobowość chrześcijańska. Hessen S. Jeleńska L„ Sztuka wychowania. Persónlichkeit. Lehmann H. Kraków 1947. Langensalza 1912. A. Sandomierz 1961. „Kultura i Wychowanie" 1934. Mysłakowski Z. O rozwoju i kształtowaniu światopoglądu. Wrocław 19572. e. d. S. Klimke F. Zaniewski R.. Warszawa-Lwów 1933. „Kultura i Wychowanie'" 1935. Kształcenie woli i charakteru (tł... Wrocław 1961. Szuman S. Struktura katolickiego poglądu na świat.. 2 Klimke F. . Graz 1949. Górski K. Zagadnienie osobowości w świetle psychologii marksistowskiej. Tournais-Paris 1952. Miinchen 1962... Kempten-Miinchen 1914 . Szuman S. Kowalski S. Ś w i a t o p o g l ą d Chojnacki P. Leipzig 1925.. Istota i zadanie światopoglądu. Hessen S. Charakter jako wyższa forma przystosowania się do rzeczywistości.. Warszawa 1971. z niem. ks. Warszawa 1930. (tl.. Leipzig 1923. Bildung und Weltanschauung. Kreutz M. Grundlegung der Biłdungsarbeit. Piwowarczyk W. Warszawa 1947. Nawroczyriski B. Kreutz M.. Zarzecki L. London 19523. Radlińska H. X. Halle a. Lwów-Warszawa 1935. Wrocław 1960. Didaktik als Bildungslehre. Pogląd na świat a wychowanie. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości.. Kerschensteiner G. Kielce 1938..

Inowrocław .2004 ' Wydawnictwo Salezjańskie 03-775 Warszawa. ul. Warszawa Druk i opawa: DRUK-INTRO SA. Kawęczyńska 53 Skład: «Iskra».

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful