Stefan Kunowski

Wydawnictwo Salezjańskie

Podstawy współczesnej pedagogiki

STEFAN KUNOWSKI

Podstawy współczesnej pedagogiki

WYDAWNICTWO SALEZJAŃSKIE W a r s z a w a 2004

I Geneza współczesnych systemów wychowawczych 1. Rozwój naukowy pedagogiki 2. Rozwój kapitalizmu i jego skutki 2. Działy współczesnej pedagogiki 3. Nauki historyczne w pedagogice 2.Redakcja ks. Humanistyczne metody badania w pedagogice Rozdz. Rola i funkcje wychowania 3. Przedmiot i miejsce pedagogiki w systemie nauk © by Wydawnictwo Salezjańskie. Źródła pedagogiki i ich opracowanie 2. I Znaczenie współczesne wychowania 1. Ruchy społeczno-polityczne XIX wieku a kwestia robotnicza 3. Przyrodnicze metody badania w pedagogice 3. IV Metody badań pedagogicznych 1. V Nauki współpracujące z pedagogiką 1. Podstawowe terminy i nazwy zjawisk 2. Śpiewakowska SPIS T R E Ś C I Przedmowa do wydania drugiego Przedmowa do wydania pierwszego Wprowadzenie Wskazówki bibliograficzne CZĘŚĆ I. . III Budowa pedagogiki i jej miejsce w systemie nauk 1. Określenie charakteru naukowego pedagogiki Rozdz. Zjawiska przemian w wychowaniu 2. II Pojęcie pedagogiki jako nauki 1. Roman Szpakowski sdb Maria D. PEDAGOGIKA PORÓWNAWCZA WSPÓŁCZESNE SYSTEMY WYCHOWANIA Rozdz. . Nauki światopoglądowe w pedagogice Wskazówki bibliograficzne do części I CZĘŚĆ II. WSTĘP DO PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Rozdz. Rozdział systemów wychowawczych 70 70 73 76 19 20 21 23 25 25 29 32 35 35 37 39 42 42 44 46 49 52 55 60 63 7 10 13 15 ISBN 83-85528-61-X . Społeczne znaczenie wychowania Rozdz. Nauki empiryczne w pedagogice 3. Warszawa Rozdz. Wyrazy pochodne w pedagogice 3.

PEDAGOGIKA TEORETYCZNA PROCES WYCHOWAWCZEGO ROZWOJU CZŁOWIEKA Rozdz. co gorsza . postmodernizmu czy ruchu New Age. Trzy możliwości w wychowaniu 2. Kokietuje nauczycieli. Podstawy organizacyjne i zasady systemu liberalnego 3. Pedagogika stoi dziś w obliczu zalewu literatury typu praktycznego. nie brak haseł tzw. . na nowo opracowanego zarysu pedagogiki.113 116 123 123 130 136 151 . II Charakterystyka współczesnych systemów wychowania 1. poradnikowego. Ta socjotechniczna propozycja zaadresowana jest do szerokiego grona odbiorców. Czynniki rozwojowe człowieka 3. Ideologia współczesnego wychowania chrześcijańskiego 3. Ideologia systemu wychowania socjalistycznego Wskazówki bibliograficzne do części II CZĘŚĆ III. szybki sukces praktyczny. IV System wychowania liberalnego 1.gorączkowe poszukiwania dróg wyjścia z istniejącej sytuacji. Morale sytuacji społecznych etosu . pedagodzy-praktycy. Doktryna wychowawcza Kościoła Rozdz. Istnieje też inne niebezpieczeństwo. Sytuacje wychowawcze 3. Widoczne są intensywne i . .to poszukiwanie teoretycznych i społecznych fundamentów dla „nowej pedagogiki". neomarksizmu. V Wychowanie jako urabianie przez działanie agosu 1. Struktury rozwojowe człowieka Rozdz. Ideologia systemu liberalnego wychowania Rozdz. Zadanie to prowadzi do „pytań pierwszych": jaki jest przedmiot. . I Pojęcie wychowania 1. Założenia systemu chrześcijańskiego 2 . Luki tej nie wypełniają spora- . IV Wychowanie jako wpływ sytuacji społecznych etosu 1. . Wśród różnych orientacji i poglądów. nowej lewicy. a nawet . Pierwsza ma charakter rozliczeniowy. 164 164 166 171 181 181 185 187 194 194 203 215 228 228 237 240 245 245 253 256 260 Rozdz. Źródła zróżnicowania systemów wychowawczych Rozdz. Widoczne są tu dwie główne tendencje. III Wychowanie jako rozwój biosu 1. wychowawców. Zjawisko rozwoju wychowawczego 2. Dwu. Pojęcie nowoczesnego systemu wychowania i jego budowa 3. V System socjalistyczny wychowania 1. . Teoria warstwicowa rozwoju człowieka 2. Zasadnicze czynności wychowawcze 3.i trójczynnikowe teorie rozwoju Rozdz. pedagogiki socjalistycznej i jej czołowych przedstawicieli. Rozwojowe formy życiowe 3.by tak rzec . Współpraca wychowawcza jako warunek skuteczności działania agosu Wskazówki bibliograficzne do części III . a także przedstawiciele środowisk społecznych.Rozdz. jak i książki rodzimych autorów. . Składniki (dynamizmy) wychowania Rozdz. Konieczność nowej orientacji w wychowaniu 2. Radami i gotowymi receptami służą w tej mierze zarówno liczne tłumaczenia obcych wydawnictw. Drugi kierunek . III System chrześcijański wychowania 1. działaniu obliczonym na tani. Znaczenie środowiska w wychowaniu 2. Jak dotąd. . jak i rodziców.kandydatów do roli ojca czy matki. cel i rola nauk pedagogicznych w naszym kraju po upadku komunizmu? W dyskusji na ten temat udział biorą naukowcy-teoretycy. organizatorów edukacji pozaszkolnej. Geneza i rozwój systemu 2.opiera się na płytkiej socjotechnice. 80 80 83 88 94 94 98 104 108 108 . II Istota wychowania jako wytworu 1. kulturalnych czy wyznaniowych. Zadania i funkcje wychowawców 2. brak w naszej literaturze systematycznego i pełnego. które występują na tym polu. Określenie wychowania 3. Geneza i rozwój systemu 2. Wydawnictwa te koncentrują się na pytaniu: jak wychowywać? W przeważającej mierze odpowiedź na tę kwestię jest niepełna. dotyczy tzw. PRZEDMOWA DO WYDANIA DRUGIEGO Polska pedagogika początku lat 90-tych znajduje się w stanie kryzysu. Założenia systemu wychowania socjalistycznego 3. Stąd też niekiedy nowe rozwiązania sprowadzają się w istocie do przyjmowania i powielenia wyeksploatowanych czy też nieskrystalizowanych podstaw myślenia o pedagogice.

Aktualność tego dzieła wiąże się głównie z prezentowanym przez Autora typem pedagogicznego myślenia. nadal może i powinno pełnić to swoje zadanie. Książka Stefana Kunowskiego Podstawy współczesnej pedagogiki prowadzi w świat takich wartości. W tej sytuacji.wspomaganiem rozwoju osoby ludzkiej. I co ważniejsze. wolność i prawa człowieka oraz demokracja. a wychowanie .obejmują cały jego świat.etycznie ukazujące się książki. fragment trzeci . O wysokiej wartości książki Stefana Kunowskiego wypowiadało się wielu specjalistów. Mówi o ludziach. Dostrzega i dowartościowuje to. buduje nadzieję człowieka. ale przyczynkowe wypowiedzi o pedagogice i wychowaniu. w charakterystyce współczesnych systemów wychowania oraz w części poświęconej pedagogice teoretycznej.to próba autorskiej prezentacji wychowania chrześcijańskiego. Zajęło ważne i trwałe miejsce w procesie kształcenia pedagogów na różnych szczeblach edukacji. Walory te pomyślnie przeszły próbę czasu. marksistów czy przedstawicieli pedagogiki chrześcijańskiej. Wydawnictwo to było w swoim czasie bestselerem czytelniczym. Pierwsze dwa fragmenty książki mają charakter analityczno-sprawozdawczy. które może być wzorem dla dzisiejszych twórców. szerokim zakresem i wyczerpującym charakterem książki oraz z jej mistrzostwem formalnym. Jest to „pedagogika zaufania".obok prac pedagogicznych . Silnie wspierało niemarksistowskie przyczółki polskiej pedagogiki. jak m. jak już zaznaczono. Stefan Kunowski w żadnym miejscu swojej publikacji nie podsuwa Czytelnikowi określonych wyborów. Autor w słowach pełnych taktu i tolerancji skupia uwagę na głównych reprezentantach opisywanej problematyki. występują poza granicę dnia dzisiejszego . Podkreślić wypada także niegdysiejszą elegancję tego pisarstwa. partykularnej ideologii. Przeprowadzone analizy opierają się na głębokiej znajomości zagadnienia. rozwija istniejące siły i możliwości. Obejmują . publikowane na łamach fachowej prasy. W parze z tym idzie zwięzłość i jasność wywodu. miłość. prawda. albo wyrazem określonej. stanowiska i teorie pedagogiczne. Wykraczają one poza osobę wychowanka . Ta podmiotowa perspektywa widoczna jest w każdej z trzech części prezentowanej książki: .in.kierują się w stronę przyszłych wymiarów życia. nie narzuca swoich preferencji. Rzeczowo i precyzyjnie przedstawia wybrane idee. Dr hab. psychologiczną oraz teksty z zakresu historii wychowania.także literaturę filozoficzną. środowiskach i instytucjach zajmujących się nauką o wychowaniu. Tym bardziej niewystarczające są ciekawe skądinąd i wartościowe. ze wszech miar uzasadniona jest propozycja wznowienia znanej książki Stefana Kunowskiego Podstawy współczesnej pedagogiki. wąskiej opcji teoretycznej. Wiesław Theiss . która trafnie bywa określana mianem „wychowania na rozdrożu". Dla Stefana Kunowskiego pedagogika jest przede wszystkim nauką o człowieku. Są one. Nie brak tu liberałów. Wyrastające z tych fundamentów wychowanie stawia przed pedagogiem poważne zadania. co jest. albo też koncentrują się na wybranym fragmencie nauki o wychowaniu.we wstępie do pedagogiki.

Tysiące studentów słuchało jego wykładów o kierunkach pedagogiki. Ze względu na humanizm treści. liberalnego i socjalistycznego są przykładem kompetentnego i obiektywnego prezentowania różnych założeń. Wyjaśnia dalej . Stąd. twórcy teoretycznych koncepcji wychowania chrześcijańskiego.integracja wszystkich działań wychowawczych do najwyższej funkcji Kościoła w duchu Chrystusa. zasłużonego nauczyciela akademickiego. Czy Profesor stworzył szkołę pedagogiki katolickiej? . a nade wszystko łaski. logiczny i zwarty. jakkolwiek treści w niej zawarte dotyczą podstaw współczesnej pedagogiki.wybitnego uczonego. wielu przejęło się funkcją wychowania w rozwoju człowieka. w świetle skutków grzechu pierworodnego. a równocześnie oryginalne wyjaśnienia terminologiczne. naukoznawcze i metodologiczne Autora. poglądów i postaw. opracowując szczegółowo rozwój struktury światopoglądowej i podkreślając chrystocentryzm jako naczelny cel wychowania. Jego ideałem jest . Profesor Kunowski znacznie rozbudowuje teorię warstwicową. dotyczącej różnych systemów wychowawczych. Ogromna erudycja Autora. a nawet dokumentalnym. Książka „Podstawy współczesnej pedagogiki" stanowi cenny wkład do ubogiej biblioteki katolickiej pedagogiki.. podkreślając jej wartość moralną i społeczną. Profesor Kunowski zakończył tę swoją pracę w roku 1972. Wykład zawarty w tej monografii jest tak systematyczny. Dlatego jest ona dziełem unikalnym w pedagogice. socjologicznej.losu" jako czynnika kształtującego człowieka. Z różnych przyczyn druk książki znacznie się opóźnił. że może być równocześnie uznany za podręcznik akademicki o dużej wartości dydaktycznej. W interpretacji Autor stosuje metodę analityczno-krytyczną. uzasadnione teoretycznie i płodne praktycznie poglądy Profesora. o strukturze procesu wychowawczego. Niektórzy z nich kontynuują badania Profesora Kunowskiego. Autor przez 30 lat był kierownikiem Katedry Pedagogiki na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. a następnie etosu i wreszcie agosu. Pedagogika porównawcza w ujęciu Profesora Kunowskiego jest opracowana w oparciu o źródła poparte faktami i stanowi zwartą całość. Punktem wyjścia jest tu oryginalna.rozwijając koncepcję wychowania chrześcijańskiego -jaką rolę spełniają poszczególne funkcje wychowania w perspektywie nadprzyrodzonej. podkreślenie współpracy wychowanka jako warunku skutecznego wychowania. Prezentuje jednak jasno swój pogląd naukowy. to równocześnie zawierają informacje i materiały o charakterze historycznym. nawiązująca do teorii warstwicowej Hessena. książka Profesora Kunowskiego stanowi cenny wkład w polską kulturę pedagogiczną. Zawarte w niej omówienie genezy współczesnych systemów wychowania oraz analiza systemów chrześcijańskiego. Precyzyjne. pozwoliła mu na opracowanie obszernej monografii. ojej celach i systemach. Koncepcja wychowania jako rozwój biosu. merytoryczne bogactwo i konstruktywną analizę procesu wychowania. poparta porównawczą i krytyczną analizą literatury filozoficznej. psychologicznej. mających istotne znaczenie dla poszczególnych ideologii wychowania i systemów pedagogicznych.PRZEDMOWA DO WYDANIA PIERWSZEGO Z radością i poczuciem spełnionego obowiązku wobec niezapomnianego Profesora oddajemy do rąk czytelnika jego ostatnią książkę. Przyjmuje mianowicie założenia pedagogiki katolickiej. są punktem wyjścia do szczegółowego opracowania pedagogiki porównawczej. teoria procesu wychowawczego rozwoju człowieka. „Podstawy współczesnej pedagogiki" to synteza przemyśleń Profesora Stefana Kunowskiego (1909-1977) . Stanowi ona temat drugiej części książki. dającej wielostronny wgląd w strukturę i problemy naukowe pedagogiki.jak pisze . jakkolwiek rezygnuje z dyskusji i oceny różnych stanowisk i kierunków. to oryginalne. wzbogaconego o nową jego koncepcję. wprowadzenie pojęcia . pisząc o doktrynie wychowawczej Kościoła i o systemie wychowania chrześcijańskiego. W części trzeciej swojej pracy Autor rozwija bardziej szczegółowo koncepcję wychowania chrześcijańskiego.

Stąd to nowoczesna pedagogika. a zwłaszcza córce Profesora M. dochodzi się do praktycznych działań wychowawców. Niestety na tej dedukcyjnej drodze od przyjętego z góry i często dowolnie pojęcia wychowania do jego szczegółów. Jednakże skuteczność praktycznego wychowania nie zależy tylko od wychowawców.prawdziwego uczonego i chrześcijanina*.człowiek. by analizując je w procesie historycznego rozwoju zrozumieć ich sens i znaczenie. lecz pozostawił liczne grono uczniów. W wykładach tych nie chodzi o zewnętrzny opis.prowadzenie. . lecz o wewnętrzną charakterystykę współczesnych tendencji wychowawczych. Szukamy Grec. wywodzącą się od wychowawczego prowadzenia dziecka. Dlatego rezygnując z definicji wychowania jako punktu wyjścia. będziemy się starali indukcyjnie najpierw przyjrzeć się samej rzeczywistości i zjawiskom wychowania.Formalnie nie. Dla dobrej więc roboty wychowawczej dobrze jest szerzej zrozumieć samą rzeczywistość. a stają się prowadzeniem człowieka w ciągu całego jego życia do pełni rozwoju człowieczeństwa. aby studiującym to zagadnienie umożliwić zorientowanie się w całokształcie problemów współczesności. w istocie swej staje się antropagogiką1. 7-51. a następnie sformułować. mających zastosowanie w rzeczywistości.prowadzę. 4 s. WPROWADZENIE Postęp w dziedzinie wiedzy pedagogicznej wymaga próby usystematyzowania jej w taki sposób. zachowując swą historyczną nazwę. ago . dr Zofia Sękowska * Pierwsze opracowanie dorobku dydaktycznego i naukowego Profesora wraz z bibliografią Czytelnik znajdzie w Rocznikach Filozoficznych TN KUL 27: 1979 z. Należy się szczera wdzięczność wszystkim. Wykład więc ograniczy się do zarysowania podstaw. mających te zalecenia wykonać. agogija . którzy przyczynili się do wydania tej pracy. z których wyrasta współczesna pedagogika. Tradycyjnie najłatwiej byłoby zacząć od podania określenia pedagogiki jako nauki o wychowaniu. Prof. rejestrujący instytucje i organizacje wychowania w poszczególnych krajach czy kontynentach świata. antropos . Kunowskiej-Porębnej za prace nad przygotowaniem książki do druku. które dziś przerastają tradycyjny zakres wychowania oraz kształtowania dzieci i młodzieży. którzy pamiętają postać swojego Profesora . co się rozumie przez wychowanie. w którym działanie się odbywa. czyli wiedzą o prowadzeniu człowieka ku jego wysokim przeznaczeniom. same zjawiska i przedmiot. bo nie miał po temu warunków.

Suchodolski B. Nawroczyński B. Woroniecki J. Wprowadzenie do pedagogiki (tłum. Problemy wychowania współczesnego. Kairów I. Podstawy pedagogiki (tłum. Mialaret G. Główne momenty myśli i badań pedagogicznych. Kukulski Z.) Pedagogika... Pięter J. zróżnicowanie światopoglądowe jej ujęć.. z niem. Warszawa 1914. 1957. Istota i cele wychowania. światopoglądowych i filozoficznych. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku.. z franc). Sośnicki K. Na zakończenie wyjaśnień wprowadzających pragnę złożyć Prof.. .).. Kraków 1961.). Suchodolski B. Rowid H. (red. Podoleński S. nowoczesną teorię rozwoju człowieka i jego uwarunkowań. Pedagogika ogólna. Ziemnowicz M. Wychowanie dla przyszłości. Warszawa 1962. Wychowanie człowieka w zmiennej społeczności... obejmują przede wszystkim charakter naukowy pedagogiki.bowiem podstaw współczesnej pedagogiki. z których ona wyrasta. De Hovre-Tochowicz. Katowice 1946. Rozwój pedagogiki zachodniej na przełomie XIX i XX wieku.. Pedagogika ogólna (W:) Encyklopedia Wychowania t.. Wychowanie człowieka. Mysłakowski Z. 1-2 Warszawa 1950. Trzy pedagogiki. Warszawa 1967. odbywającej się pod wpływem wychowania. Lwów-Warszawa 19302.). zagadnienia przemiany duchowej w człowieku. o podłoża. Lwów-Warszawa 1922. z ros. 2 Bieda W. Podstawy współczesnej pedagogiki (tłum. Podstawy i zasady wychowania. Kraków 1930.. w układzie chronologicznym: a) w języku polskim Krus F. na których zbudowany jest gmach nowoczesnej pedagogiki.. z franc). szczególnie zaś skupimy uwagę na podstawach naukowych. Podręcznik pedagogiczny. Warszawa 1927.. Włocławek 1938.. Lublin 1923. nasuwane przez palące problemy współczesnej sytuacji wychowawczej.. lecz o początki i podwaliny. które przyczyniły się do udoskonalenia niniejszej pracy. Stąd podstawy te w całości biorąc. Warszawa 1964. Wstęp do pedagogiki. Autor WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE Obejmują dzieła ogólne.. Warszawa 1931. Sośnicki K. Zasadnicze zagadnienia pedagogiczne (tłum. Hessen S.). (red. Chmaj L.. Nie chodzi więc ani o elementy. Elementy nauk pedagogicznych. Wprowadzenie do pedagogiki. Warszawa 19683. Warszawa 1946. (red. 701-785. dotyczące podstaw wychowania. z ros. Danysz A.. O wychowaniu. t. Współczesne prądy pedagogiczne. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli. 1 Warszawa 1933 s. Suchodolski B. Warszawa 1970. Sośnicki K. realizację praktyczną wszechstronnego rozwoju ludzi oraz trudności na drodze tej realizacji.. Warszawa 1947. Inowrocław 1946. Mysłakowski Z. dr Kazimierzowi Sośnickiemu podziękowanie za życzliwe uwagi. Warszawa 1970. Pedagogika (tłum. Warszawa 1968. Warszawa 1964.). ani o problemy określonego kierunku wychowania. Warszawa 1962 . Zarzecki L..

Rozdroża i szansę wychowania.b) w językach obcych Willmann O. Warszawa 1988. Niepokalanów 1993..). Warszawa 1985. Warszawa 1984. (red. Warszawa 1992. Łukaszewski W. Radomski J. Warszawa 1974.. Toruń 1991. London 1912. Wrocław 1987. Stuttgart 19649. Balcerek M. Wilds E. W poszukiwaniu tożsamości pedagogiki.). Podstawy dydaktyki ogólnej. Wyd. Harmondsworth 1957. Korolew F. 2.. Osnowy kommunisticzeskogo wospitanija. Warszawa 1978. Socjalizacja . Petzelt A. Theories of Education. Lester Smith W. Konarzewski K. Hubert R. O. Poznawanie uczniów. 1-2. Traite de pedagogie generale. 19524. Muszyński H.. Warszawa 1985. Br. Miąso J. Ku pedagogii pogranicza. Louvain 1963. Wychowanie w klasie szkolnej. I. New York 1961 3 .. Bluszcz K. Graz 1953. W. Wychowanie moralne w zespole. Adamski F. Zarys teorii wychowania. Aronson E. Ross J..). Demel M. Wien 1963 3 . Warszawa 1987.. Warszawa 1974. Pedagogika zdrowia. Humanizm i podmiotowość w wychowaniu. 1965. Kupisiewicz Cz. 1967. Kriekemens A.. (red. Cz. Jedlewski S. The Foundation of Modern Education. (red. Strategie wychowawcze.. Warszawa 1975. Łobocki M.).. Pedagogika resocjalizacyjna.. Bołdyriew N.und Unterrichtslehre. (red. Die Elemente der Erziehungs . Psychologia społeczna a zagadnienia wychowania. May R. Warszawa 1980. Kraków 1986. Ideał i cele wychowania. Osobowość: Struktura i funkcje regulacyjne. 2. 1961 2 .. Kwaśnica R. Wrocław 1980. Drynda D. Elementy metodyki i diagnostyki. K. Pytania o pedagogikę. Janowski A.. (red. Didaktik als Bildungslehre nach ihren Beziehungen zur Sozialforschung und zur Geschichte der Bildung.wychowanie -psychoterapia. Paris 1946. Brecks L. Warszawa 1973. New York 19662. Toruń 1992. Adams J.. Warszawa 1974. Wartości w kulturze polskiej. IV. Skład A. Łobocki M. Wstęp do dorosłości.). Piedagogika.).. Warszawa 1993. Warszawa 1989. Araszkiewicz F. Dwie racjonalności. Edukacja dialektyczna i szkoła przyszłości. Rozwój opieki nad dzieckiem w Polsce w latach 1918-1939. Nowak S.. Warszawa 1981. Teorie postaw... 19603. P. Rozwój i zdrowie ucznia. F. Filipczuk H. Wychowanie resocjalizujące. Kuczkowski St.. Góttler J. Freiburg i. Warszawa 1980.. Warszawa 1981. Barth P.). Adams J. Demel M. Lublin 1993. Warszawa 1986. Czapów Cz. De Hovre F.. Paris 1937. Kawula St.). Kraków 1991. Olsztyn 1986. 19482. Lehrbuch der systematischen Padagogik.. . Czapów Cz.istota społeczna. Dąbrowski K.. Warszawa 1985. Warszawa 1980. Janowski A. Ewolucja tożsamości pedagogiki. Popielarska A. Crow L. Dyczewski L. Ideały wychowawcze Drugiej Rzeczypospolitej. Wychowanie seksualne i problemy seksuologiczne wieku rozwojowego. Introduction to Education..... Braunschweig 1909. Crow A.. Historia wychowania. Edukacja i wyzwolenie. Warszawa 1973. Groundwork of Educational Theory. Warszawa 1982. Osobowość i jej kształtowanie przez dezintegrację pozytywną. Planchard E. Moskwa 1960.. Korczak Z. Spór o wartości w kulturze i wychowaniu.. Gonczarow N. Wynne J. (red. Kultura polska w procesie przemian. An Introductory Survey. Kwieciński Z. Warszawa 1991... Podstawy psychiatrii dziecięcej. New York 1963... Wyd. Muszyński H. Schneider J.... (red.. Funkcje pedagogiki społecznej.. Warszawa 1980.. Warszawa 1980.. Introduction a la Pedagogie. Jaczewski A. Świadomość teoretyczno-metodologiczna współczesnej pedagogiki polskiej (geneza i stan). Folkierska A. Nowak J. Warszawa 1974. Chejnicka-Bezwińska T.. Kozielecki J. Moskwa 1969. System der Pddagogik. Warszawa 1986.. Kamiński A. Einfuhrung in die Erziehungswissenschaft. Freiburg i. Kwieciński Z.. Muszyński H. Katowice 1987. Na przykładzie szkolnych systemów wychowania w Polsce.. The Evolution of Educational Theory... Oświata i wychowanie w okresie cywilizacyjnego przełomu.. Henz H. Pedagogie generale. Education. Miinchen 1927. Socjopatologia edukacji.. (red. Górski S. Warszawa 1988.. Flitner W. Łukaszewicz R. Dyczewski L. Psychologia i dylemat ludzki. Zdobywanie informacji w pracy wychowawczej. Bydgoszcz 1989. Wyd. Moskwa 1960.. Pedagogika Drugiej Rzeczypospolitej. Warszawa 1990.. Leipzig 1921. Od filozofii sensu ku pedagogice ogólnej. Potrzeby psychiczne dzieci i młodzieży.. Koncepcje psychologiczne człowieka... Witkowski L.. Leuven-Paris 1963. London 1928. 1960 10 .. Grundlegung der Erziehung. Podstawy teorii oddziaływań wychowawczych. Warszawa 1978. Nieobecne dyskursy. Wyd. T.... Kraków 1992. London 19559. S.. Materiały Zjazdu Polskiego Towarzystwa Pedagogiki. Człowiek . Br. Kwieciński Z. Wiek XX. Z zagadnień dynamiki grupowej. Nalaskowski St.. Toruń 1990. K.... Barker Ph. Gonczarow N. Warszawa 1971. Educational Theories.. Les maitres de la pedagogie contemporaine. Jaczewski A. Lublin 1993. Psychoterapia w wychowaniu. Podstawy wychowania.. Teoria wychowania fizycznego. Jaczewski A. Erziehung als Lebenshilfe. J.. Metody badań pedagogicznych. Miller R. Allgemeine Pddagogik. Brezinka W. Wrocław 1991. Woprosy piedagogiki.. Gogacz M. (oprać). 2 Warszawa 1987.

Dzieje oświaty polskiej 1795-1945. ideowe.. Zaborowski Z. Warszawa 1980. Psychologia dążeń ludzkich. oświatowe i kulturalne. Wprowadzenie do dydaktyki ogólnej. Warszawa 1986.. Warszawa 1982. szkoła. Warszawa 1985. . Poznań 1984. „Znak" 1991 nr 9/436/. które w języku polskim dzisiaj oznacza wszelkie celowe oddziaływanie ludzi dojrzałych (wychowawców) przede wszystkim na dzieci i młodzież (wychowanków). Warszawa 1992. a obok tego nauczanie. szkolenie. (red. Wojnar I. Zebrowska M.).. Warszawa 1987. Warszawa 1974. Wstęp do epistemologicznej analizy kontekstów edukacyjnych. Makiełło-Jarża G. Śliwierski B. postawy. Wychowanie mimo wszystko. Ruciński St. Część I WSTĘP DO PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Rozdział I ZNACZENIE WSPÓŁCZESNE WYCHOWANIA Szukając współczesnego znaczenia wychowania. Warszawa 1986. popularyzację. Wroczyński R. (red. Alternatywna pedagogika humanistyczna. Suchodolski B. Kierowanie własnym rozwojem. Reykowski J. społeczne. Warszawa 1987.. Relaks i autosugestia. Główne idee współczesnej psychologii. Wyd. Wroczyński. kształcenie w różnych kierunkach. Dzieje oświaty polskiej do roku 1795. Wychowanie do pokoju z Bogiem i ludźmi. Warszawa 1986. muzeum itd. moralne. wychowanie fizyczne. ale także zakłady społeczne.). Pytanie . Próba zarysu encyklopedycznego. Toruń 1988. Warszawa 1983... Antypedagogika w dialogu. agitację itp. Trempała E. Pedagogika społeczna. reklamę. Toteż dla znalezienia sensu wyżej wymienionych. by na tej drodze zarejestrowania zmian zrozumieć pojawiające się nowe role. Rutkowiak J. Stosunki międzyludzkie. Siek S.. Wrocław 1985. Tożsamość i zmiana. 4. Nauczyciel i innowacje pedagogiczne.).. Trening interpersonalny.. Bydgoszcz 1990.. Warszawa 1988. Warszawa 1992. które przed ostatnią wojną mogły być nieznane lub mało upowszechnione. Twórcza praca dziecka. Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. Edukacja równoległa. czyli funkcje wychowania.. popierana. Wyd. Nauki o wychowaniu w Polsce w XX wieku. Kraków 1991. aby w nich kształtować określone pojęcia.osobowość . Wychowanie przez sztukę. np.. musimy początkowo posługiwać się potocznym rozumieniem wyrazu „wychowanie". Warszawa 1980. Toruń 1991.. Działanie jako droga poznania i rozwoju. Witkowski L. przygotowanie do różnych zadań. przysposobienie rolnicze. Wychowanie a strategia życia. oświatę. uczucia. Skórny Z. 2.). Psychologia wychowawcza dla nauczycieli. Suchodolski B. dostarczanie rozrywki i kultury. Wrocław 1990. które stają się instytucjami wychowującymi. Wrocław 1986.. jak rodzina. do czego te zmiany służą i by wreszcie określić jakie społeczne znaczenie ma współcześnie wychowanie jako całokształt oddziaływań wychowawczych instytucji organizowanych przez społeczeństwo. aprobowana i odbywa się przez i w ramach życia określonych grup społecznych. Toruń 1993. dążenia. Wprowadzenie w rozmyślanie antypedagogiczne. Warszawa 1961. Strelau J. Psychospołeczne problemy pracy nauczyciela. zakład pracy. Wychowanie na rozdrożu. Warszawa 1990. Przetacznikowa M. Szkoła. Pietrasiński Z. Schoenebeck H.. Osobowość a społeczne zachowanie się ludzi.dialog . Warszawa 1972. Rusakowska D. organizacja młodzieżowa. przyjrzymy się najpierw wszystkim zjawiskom przemian zachodzących obecnie w wychowaniu.. Szkudlarek T. Spionek H.. „Znak" 1993 nr 9/460/. Wroczyński R.Obuchowski K. teatr. Warszawa 1983.działanie. Wyd. kształcenie. Warszawa 1986.... 2. Wychowanie jako wprowadzenie w życie wartościowe.wychowanie. Warszawa 1977... Warszawa 1985. Tarnowski J. (red. (red. Problem chrześcijańskiej pedagogiki egzystencjalnej. to dotykamy świeżo zachodzących zmian. Zaborowski Z.. wychowanie. Psychologia rozwojowa.. Wyzwania pedagogiki krytycznej i anty pedagogiki. Od pedagogiki ku pedagogii.. Psychologiczna analiza trudności i niepowodzeń szkolnych. (red. estetyczne. Tarnowski J. Temperament . Dlatego działanie wychowawcze zawiera w sobie opiekę. Warszawa 1986.). umysłowe. Zaborowski Z. Tomaszewski T. oddziaływanie jednych ludzi na drugich. Słobodzian Z.).. Jeśli zaś do instytucji wychowujących zaliczamy dziś nie tylko dom rodzinny i szkoły.. Wołoszyn S. (red. Warszawa 1985. Warszawa 1970. poradnictwo.. (red. Okoń W.). Rodziewicz E. wielokierunkowych działań wychowawczych. Przy tym działalność wychowawcza jest jakoś społecznie zorganizowana. Szczepska-Pustkowska M. Suchodolski B.

co spowodowane jest tym. (tł. dostarczanie treści wychowawczej w „księgach świętych". G. młodzież pracującą i akademicką. O wadze tych potrzeb świadczy szereg zjawisk w wychowaniu. Piedagogika. c) powstawanie nowych instytucji wychowawczych. b) zmiana charakteru wychowania z indywidualnego na grupowe. przygotowanie do małżeństwa i założenia rodziny. Już religie pierwotne. że nie wystarcza wychowanie jednostek.). Warszawa R. czego wyrazem jest duszpasterski charakter II Soboru Watykańskiego. przedszkole. a przez wyobrażenia bóstwa dawały człowiekowi ideał do 4 1953. korzystających z oświaty. f) pedagogizacja duszpasterstwa w Kościele. jak szkoły. poprawczy). elektronowe maszyny uczące. plakaty. robotników). Problemy rewolucji kulturalnej w Polsce Ludowej. związki E.). dom młodzieży. Zjawiska przemian w wychowaniu O sprawach wychowania słyszy się dzisiaj wszędzie w rozmowach. radio. dokształcającą się inteligencję twórczą. trzeba poznać. Warszawa 1962. ang. nad dzieckiem przestępczym (izba milicyjna. Wychowanie u ludów pierwotnych (tł. drużyna harcerska). Rola i funkcje wychowania Ażeby wyjaśnić sprawę. dzieciniec letni). unowocześnione technicznie biblioteki (mikrofilmy. grafikę.tak. e) pedagogizacja starych instytucji wychowawczych. rodzeństwo. telewizję. 2 zawodowe wychowujące ludzi do pracy. d) pedagogizacja wielu instytucji. moralne i społeczne cele wychowania. w opiece nad małym dzieckiem (żłobek. domy kultury). Trudności z dziećmi i młodzieżą uczyniły z wychowania ważny problem na całym świecie. 3 Z. Zarys pedagogiki wojskowej. sztuki i kultury masom społecznym4. S z c z e r b a . prasa (unikanie demoralizacji). wśród których rozróżniamy dawniejsze i nowsze. mikrofisze. dorosłych. W. Warszawa 1960 s. nauczycieli i wychowawców społecznych trzeba na podstawach naukowych psychologii wychowawczej i pedagogiki uświadomić o ich zadaniach i ulepszać ich pracę. Szczecina. Wedy lub w mitologii greckiej. czy wiernych w Kościele. magnetofony). 5 S. A. Wychowawcza rola prawa Polski Ludowej. Podręcznik sil zbrojnych Stanów Zjednoczonych (tł. staje się wychowaniem „całożyciowym". jak np. prasie. poi. które specjalizują się np. że wychowanie dziś odnosi się do całego życia ludzkiego.). a nawet starców . Pedagogika. a równocześnie stało się ono palącą potrzebą społeczną. pogotowie opiekuńcze). Do najstarszych funkcji wychowawczych należą religijne. polegająca na zbliżeniu i udostępnieniu dzieł nauki. g) zastosowanie najnowocześniejszej techniki do oddziaływania masowego na ludzi przez prasę. opiekuńcze). schronisko dla nieletnich. radiu. z niem. ponieważ dotyczą one nie tylko dzieci w domu i uczniów w szkole. Psychologia. wychowanie masowe żołnierzy. pałace młodzieży . jaką rolę i jakie zadanie ma do spełnienia wychowanie w życiu ludzkim. Warszawa 1963. Mówimy tu o funkcjach wychowania. . zakład wychowawczy. 216 n. dotychczas tradycyjnie niewychowawczych.„inicjacje" młodzieży do wierzeń magicznych5. do których należą: a) rozszerzanie się terenu oddziaływań wychowawczych w dół i w górę życia ludzkiego. a nawet handel. Moskwa 1964. B a z a n o w. w pracy kulturalnej i rozrywkowej (miasteczko dziecięce Podgrodzie k. ponieważ rodziców. w którym wystawy mają wychować upodobania klienta. które obecnie musi działać psychologicz2 nie i pedagogicznie na żołnierzy . S a l w a . B o r i n g. dzięki czemu na całym świecie dokonuje się „rewolucja kulturalna". w pomocy szkole (komitety rodzicielskie. Szkice z teorii i praktyki szkolenia i wychowania żołnierzy radzieckich. lecz musi się ono odbywać w zespołach (np. wojsko. jak też dokształcanie duchowieństwa w naukach pedagogicznych oraz wychowawcze kształcenie kleryków w seminariach duchownych. 2. stara się wpłynąć na masy społeczne (np. ale obejmują niemowlęta. aby udoskonalić oddziaływanie religii na współczesnego człowieka. klasa szkolna. np.Warszawa. A 11. domy akademickie. kino. pogańskie stworzyły pierwszy czyn wychowawczy . Warszawa 1960. G. potem szkoły przy świątyniach Babilonu czy Egiptu. a nawet narody i działa w skali światowej przez Organizację Narodów Zjednoczonych (UNESCO). nad dzieckiem opuszczonym (dom dziecka. D y b o w s k i . dlaczego wychowanie dziś stało się sprawą bardzo ważną i wywołało gwałtowne zmiany w zakresie i formach swego działania. jak sądownictwo dla nieletnich 3 i prawo karne dla dorosłych ./. uniwersytety. opiekę nad matką. Katowice. Warszawa 1954. mikrokarty i czytniki) i muzea (obrotowe eksponaty.

O wychowaniu przez pracę. K u n o w s k i . T. elektroniki. a nawet zadatek wiecznego szczęścia. Stąd też i Polska dąży do tego. Einfuhrung in die Wirtschaftspadagogik. S z c z e r b a . że wyrasta ono na naczelny problem epoki. T. w czym jest niczym niezastąpionym narzędziem i jedyną drogą. B u r g e r . Leipzig 1923. Jednakże sekret masowego uznania dla wysiłków wychowawczych wynika nie z poszczególnych zastosowań. N o w a c k i. zwarte i silniejsze. Dopiero w XVI wieku protestantyzm od funkcji religijnej wychowania oddzielił jego funkcję moralną. muzyczne lub plastyczne. „Ateneum Kapłańskie" 1962 nr 322 s. dzięki czemu można w szkole i w procesie wychowania ćwiczyć myślenie. aby szkoła wychowywała masy w duchu lojalności państwowej i zapobiegała rewolucjom. kształcenie i szkoły nie tylko następuje przekazanie dorobku kultury następnym pokoleniom. Wychowanie więc współczesne przez szczęście jednostek w wyższym jeszcze stopniu stwarza szczęście narodów. wyobraźnię. np. rozwoju techniki. szkolnictwo i uniwersytety. inteligencję. a współcześnie realizowane jest w każdym wojsku przez specjalnych oficerów wychowawczych. szlachetniejsze. Wszystko. S z a n i a w s k i . wiedza i umiejętność zawodowa. g) wreszcie znaczenie polityczne. Problemy pedagogiki pracy. ilość zdobytych nagród Nobla. która niezależnie od wyznania dążyła do urabiania postaw etycznych u ludzi („imperatyw kategoryczny" sumienia u Kanta). Humanizacja pracy a funkcja społeczna szkoły. które dzięki temu stają się mądrzejsze. by przez pedagogikę pracy 6 móc szybciej rozwijać cywilizację techniczną. kulturę europejską. Nowoczesna nauka rozpoznała jeszcze głębsze funkcje wychowawcze. W związku z tym państwo jako . N o w a c k i . Arbeitspadagogik. Wychowanie przez pracę. 7 E. 147-158. co człowiek wewnętrznie posiada. I. Warszawa 1961. bardziej przygotowane na niespodzianki historii. Warszawa 1962. Warszawa 1966. ale osiąga swój rozwój uzdolnień twórczych w różnych dziedzinach kultury. W ten sposób wychowanie przez wszechstronny rozwój przyczynia się do zapewnienia maksymalnych warunków uszczęśliwienia jednostek ludzkich. rozwijać wolę. Wreszcie w XIX wieku klasowe społeczeństwo odłączyło od wychowania moralnego funkcję społeczną. W. polegające na tym. zadowolenie z pracy i miłości wzajemnej. większa efektywność kształcenia inżynierów i naukowców. a te z kolei desakralizując się miały wpływ na kształtowanie się późniejszej etyki laickiej. powstaje jako dzieło wychowania. ponieważ złe wychowanie w najwcześniejszym dzieciństwie odbija się na stanie zdrowia i powoduje nerwice. wyższej wydajności pracy. S. dając im wykształcenie i przygotowanie życiowe. rozwijanych przez nowoczesną pedagogikę gospodarczą7. jakie posiada i tłumaczą zjawiska jego upowszechniania. uspołecznienie i patriotyzm. c) znaczenie biologiczne. D ó r s c h e l . Pedagogika gospodarcza. radość kulturalnego spędzania wolnego czasu. kształcenie i szkolenie. cybernetyki dla zautomatyzowania procesów produkcyjnych. odkryte przez medycynę. „Zeszyty Naukowe SGPiS" 1959 nr 15. gdyż przez odpowiednie wychowanie narodu można go nastawić na agresję w stosunku do innych i imperializm lub też doprowadzić do pokojowego współżycia międzynarodowego. kształtować zainteresowania i uzdolnienia. politechnizacji i kształcenia zawodowego. Warszawa 1961.naśladowania. do których należą: a) znaczenie techniczne wychowania w zakresie przygotowania do pracy produkcyjnej. b) znaczenie kulturotwórcze. że przez wychowanie. gospodarności. przenikając całość życia społecznego ideą religijną. Te liczne funkcje współczesnego wychowania dowodzą olbrzymiego znaczenia. d) znaczenie psychologiczne. lecz z scałkowania wszystkich znaczeń w rozwoju człowieka. Wychowanie współczesne zmierza bowiem do wszechstronnego rozwoju ludzi. światopogląd i religijność. co po raz pierwszy w Polsce doceniła Komisja Edukacji Narodowej (1773-1794). 6 R. Szkolą a postęp techniczny. f) znaczenie ekonomiczne dla wyrobienia w społeczeństwie zmysłu oszczędności. rozumienie świata i życia. Chrześcijaństwo w znacznym stopniu rozwinęło oddziaływanie wychowawcze. upowszechnienie oświaty i szlachetność idei wychowawczych. Społeczne znaczenie wychowania Bardziej aniżeli młodzi ludzie doceniają wartość wychowania narody i społeczeństwa. Tak więc rozwój mowy i świadomości. Berlin 1960. W tym współzawodnictwie decyduje wyższy poziom wykształcenia społeczeństwa. stwarzając narody. Współczesne więc społeczne znaczenie wychowania powoduje to. by być „krajem ludzi kształcących się". D ą b r o w s k i . zasady moralne i ludzkie postępowanie musi być przynajmniej w swoich początkach wypielęgnowane przez staranne wychowanie. uczucia. Między największymi potęgami świata rozgrywa się wyścig w dziedzinie opanowania kosmosu. A. e) znaczenie patriotyczne w wychowaniu ducha miłości Ojczyzny. 3.

23-24). J. naukoznawstwo określa wszelką naukę jako społecznie zorganizowaną działalność poznawczą ludzi. Obydwa pochodzą od wyrazu greckiego paidagogos. d e L u b a c SJ. „Kierunki" 1957 nr 2. F i e d 1 e r. Nowy człowiek . Budownictwo socjalizmu i narodziny nowego człowieka (tł. sądy. Podstawowe terminy i nazwy zjawisk W naukowym traktowaniu spraw wychowania stosujemy dwa podstawowe terminy: pedagogia i pedagogika. prawo. E. kolonie. Współcześnie tylko notujemy podejmowane zamiary nowego wychowania. J.2) nie błyszczy absolutną nowością. czyli pedagogika. Metodologia ogólna nauki. Poszukiwanie nowego człowieka. urzędy. którym się pedagogika zajmuje. która systematycznie stawia i metodycznie. by ustalić obiektywnie ich wyniki. a następnie przeprowadzanych eksperymentów i reform działania różnych instytucji pedagogicznych. Warszawa 1951. dbającego o dobrobyt i potęgę gospodarczą (rynki zbytu. szkolnictwo.12 szkiców na temat ducha nowego pokolenia (tł. jak prasę. Jednakże krytykując chrześcijaństwo za jego bezskuteczne. H u xl e y . H. pedagogizując w tym kierunku wszystkie swoje instytucje. Wprawdzie samo hasło „stworzenie nowego człowieka" (patrz: Rz 8. Ludzkość zatem stoi w obliczu nowych prób i eksperymentów pedagogicznych. J. „Dydaktyka Szkoły Wyższej": 1970 z. stworzonego według (wzoru) Boga w sprawiedliwości i świętości. M. czyli wychowanie. sytuacji wychowawczej młodzieży i społeczeństwa. Stawianie problemów w naukach wymaga specjalnego języka naukowego. ocenić i ulepszyć. postaw życiowych i nawyków wszystkich ludzi w danym społeczeństwie utrwalić osiągnięcia rewolucyjnej przebudowy ustroju społecznego. polegającej na prawdzie" (Ef 4. 1 J 3. zebrania materiału i jego opracowania) tak teoretyczne (pojęciowo wyjaśniające dane zjawiska). Problematyka metodologiczna seminarium magisterskiego. Płock 1937. czy praktycznego danej nauki. środki masowej komunikacji.organizacja życia społecznego zmienia dziś swój charakter na całym świecie z państwa dawniej ekonomicznego. „Tygodnik Powszechny" 1946 nr 33.. 206.21. z niem. wysiłki wychowania nowego człowieka współczesność podejmuje się tego samego zadania w zupełnie inny sposób. jak praktyczne (skutecznie ułatwiające działanie)9. planowane programy. które w sformułowaniu św. których wyniki i wartość przyszłość najbliższa będzie mogła ocenić. 216-217. z ros. ses buts et sa philosophie. wojsko. Wychowanie nowego człowieka. gospodarczego i politycznego oraz przeobrażeń dokonanych w kulturze naukowej. R a t y ń s k i . cła) na państwo wychowawcze. gdyż ma to być istotna droga do zapewnienia ludzkości lepszej przyszłości. Praca wychowawcza w takiego typu państwach na całym świecie odbywa się pod naczelnym hasłem: „stworzenie nowego człowieka" 8 . aby przez osiągnięcie przemiany mentalności. jego przemiany wymagają wszechstronnych badań i studiów przede wszystkim obecnego stanu. O wychowanie nowego człowieka. jakim jest terminologia tak podstawowa jak i dalsza oraz próby określenia jej charakteru naukowego. . /. R o z e n t h a l . R o z d z i a ł II POJĘCIE PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Poznanie pedagogiki jako nauki o wychowaniu wymaga najpierw podejścia metodologicznego. La Recherche d'un homme nouveau. artystycznej i moralnej. czyli terminologii jako zespołu nazw o ściśle ustalonym znaczeniu w zależności od charakteru teoretycznego. konstruowane modele i ideologie wychowawcze. K u n o w s k i . które stara się wychować własne społeczeństwo w duchu określonej ideologii. 3 s. kulturę. M. Ta potrzeba naukowej pomocy ze strony pedagogiki przyspiesza jej dojrzewanie metodologiczne jako nauki. P i w o w a r c z y k ks. które wyjaśnia co to za nauka. w sposób przemyślany rozwiązuje problemy (pytania wymagające operacji poznawczych. telewizję dla planistycznego i racjonalizatorskiego przetwarzania wszystkich swych obywateli. znaczącego niewolnika w Grecji starożyt9 S. London 1946. Podstawę planowania i racjonalizacji wychowawczego działania współcześnie tworzy specjalna nauka o wychowaniu. 214-215. Kraków 1935. zanim określi się dokładniej jej przedmiot. 8 Wielkie zadania przebudowy natury człowieka. Pawła wymaga od wiernych: „odnawiać się duchem w waszym umyśle i przyoblec człowieka nowego. część tłumaczona pt. oświatę. jaki jest jej charakter naukowy. ponieważ po raz pierwszy przynosi je chrześcijaństwo.). L'UNESCO. jak się wydaje. Dlatego w metodologicznym poznaniu pedagogiki jako nauki będziemy zaczynali od jej podstawowego narzędzia.). „Etudes" 1947 [nr] 10. radio.

techniką pedagogiczną. A n d r a g o g i k . mówić) jak mitologia. wiadomości o wskazówkach postępowania z dziećmi i o Gr.piszę) lecz w rzędzie takich nauk jak matematyka. Warszawa 1970 s. Refleksja ta pochodzi z potrzeb działania. A . np. młodzieży oraz oddziaływania na rozwój ludzi dorosłych. którego zadaniem było odprowadzanie chłopców wolnych obywateli greckich na miejsce ćwiczeń fizycznych. znaczyła refleksję nad działaniem w danym wypadku wychowawczym. które z czasem wiązano z wyrazem logos. dopełniacz gerontos . Pedagogika. Co cztery lata odbywały się ogólnogreckie zapasy olimpijskie na cześć Zeusa.Grenzen der Erwachsenenbildung). 112-113. 13 Gr. Natomiast przy kupnie paidagogosa żądano od niego znajomości swego zawodu. ) . Sport w starożytności. geron. ale także wraca do niego.starzec. w drugim natomiast jest techniką postępowania z dziećmi lub młodzieżą. ago = prowadzę. Paidagogos z opiekuna na boisku przemienił się w nauczyciela-wychowawcę. Całość tych zabiegów wokół osoby chłopca poczęto nazywać paidagogija. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli. ale skuteczność rozwiązań teoretycznych wykazuje ostatecznie praktyka. płynącym z talentu wychowawcy. czyli wychowawczego prowadzenia dzieci. której przedmiot stanowi sprawa praktycznej pedagogii wszelkiego rodzaju (sztuki i techniki wychowania). albo też refleksja ta może stać się bardziej praktyczna. graf o . zwane palestrą. słowem wymagano jakiejś podstawowej wiedzy o wychowaniu. polegającego na agonistyce. czy logika. historiografia (gr. pais. oznaczającym słowo. który przejawia dążenie do samodzielności. wpojenie chłopcu zasad moralnych. rzucie dyskiem i oszczepem oraz mocowaniu się1 J . W związku z tym w pedagogice jako nauce zachodzi ścisły związek między teorią i praktyką. Instytucja paidagogosów wynikała z właściwości kultu religijnego Greków. zadaniem paidagogosa stało się nauczanie początków pisania i czytania. Warszawa 1959 s. 12 . teologia. którą można przekazać innym w kształceniu kandydatów na wychowawców. warunkami tego rozwoju oraz celami. stąd też obok pedagogiki jako działu dziecięcego. Stąd podstawowy termin pedagogia oznacza samo dzieło wychowywania. gerontologia . H a n s e l m a n n . Pedagogika dorosłych. szkolna. a nawet staje się „sztuką sztuk". 15 Gr. gdyż działa w trudnym materiale ludzkim. recytowania wyjątków z epopei narodowych Homera Iliady i Odysei. co nazywano wyrażeniem paidagogike techne. 11 R. ponieważ ma swoje zastosowanie w działaniu. S u c h o d o l s k i . socjologia). chłopiec. 58. E. początkowo fizycznie. trzeba wymieniać hebagogi13 14 kę jako dział o wychowaniu młodzieży oraz andragogikę . Chłopcy więc pod opieką paidagogosów przygotowywali się do takich zawodów religijnych. Refleksja więc występująca w pedagogice może być bardziej teoretyczna. np. gdy dotyczy treści działania wychowawczego i jego metod oraz środków zapewniających jej skuteczność 12 . Stąd pedagogia może być albo twórczym działaniem na dzieci i młodzież. następnie prowadzący go moralnie i duchowo. dopełniacz .nauka o starości.Móglichkeiten . B. ani nie była nauką opisującą tylko. gdy rozważa całość zjawisk wychowawczych. imiesłów agagos = prowadzący. ale także kształcenie umysłowe i prowadzenie duchowomoralne. Zurich 1951. W pierwszym wypadku praktyczne wychowywanie graniczy ze sztuką.mężczyzna. Z rozwojem kultury. jak geografia. Andragogika. Pedagogika jest więc nauką. myśl (np. Gdynia 1968.aner.czyli Por. K. 14 Gr. szczególnie w Atenach. logia od legein .nauka o młodzieży. biegu. pięciobój w skoku. chociaż etymologicznie odnosi się właściwie do wychowania dzieci. Wprawdzie w rozumieniu greckim pedagogika nie była nauką jako zbiór poglądów (gr. związanych z rozwojem człowieka. poszanowania starców. jego czynności obejmowały nie tylko opiekę fizyczną. Pedagogika współczesna zatrzymuje swą historyczną nazwę. Paidagogos etymologicznie oznacza „prowadzący chłopca" 1 0 .zbierać. gramatyka.W ten sposób wychowanie fizyczne dało początek opiece pedagogicznej i wychowaniu u Greków. Kościoła. U z i e m b ł o . które rozwój przy pomocy działań wychowawców powinien osiągnąć.dojrzałość płciowa.paidos = dziecko. zależnym od nabytej wprawy i rutyny. czyli wychowanie. 10 technice wychowywania. hebe . W o j c i e c h o w s k i ( r e d . O . pedagogia domowa. geologia.nej. zespół czynności i umiejętności wychowawczych. młodzieńcy zaś ćwiczyli na gimnazjonach pentathlon.dopełniaczandros-mąi. Teoria rozwiązuje problemy dostarczone przez praktykę. G o s t k o w s k i . albo rzemieślniczym naśladowaniem wzorów postępowania. W a r s z a w a 1965. Od tego wyrażenia pochodzi w językach europejskich nazwa pedagogika na oznaczenie teoretycznej wiedzy i nauki o wychowaniu. (Wesen . czyli współzawodnictwie w zapasach fizycznych (zwanych agone) ku czci bóstwa. hebologia . obej15 mującą oświatę i wychowanie dorosłych wraz z gerontagogiką .

Pedagogika obecnie bardzo się rozrosła. np. S u c h o d o l s k i .pedagogiką starszego wieku. dz. cyt. M i r s k i [właśc. R. gdzie chodzi o wychowanie do odbioru czegoś lub wychowanie przez przeżywanie czegoś (np. czy z szerszych stosunków międzyludzkich pedagogika społeczna. jej stan oraz pilne potrzeby (W:) Pedagogika na usługach szkoły. czy chce tego. W dziedzinie praktycznego działania wychowawców. występuje również podstawowa terminologia. co wychowanie umysłowe. muzyki). że obok wychowania w praktyce występuje samowychowanie.. do czego można posłużyć się terminem. pierwszy na oznaczenie ludzi zawodowo zajmujących się sprawami wychowania. w nauczaniu zaś musimy się liczyć procesem uczenia się u ucznia. a dotyczących działań wychowawczych. Pozostawałaby na uboczu jeszcze masa oddzielnych spraw pedagogiki praktycznej. Warszawa 1936 s. objętej także przez refleksję pedagologiczną (lub pedagogiczną). używa się wyrazu apostolat. duchowej. lecznicza. M. ponieważ kształcenie jest niezależne od wychowania i nauczania. szczególnie różnych instytucji. który nigdy nie przestaje być przecież dzieckiem własnych rodziców. Wprawdzie próbuje się na Zachodzie wprowadzić ściślejszy termin formacja. obejmując wszechstronny rozwój człowieka i jego życie od dzieciństwa i młodości po dojrzałość i starość. jak pedagogika przedszkolna. że są one łatwe w użyciu praktycznym. K o r n i s z e w s k i . 76-78. zaszła potrzeba odróżnienia nazwowego praktyków od teoretyków. młodzieży. pedagogika przemysłowa. 19 F. karności lub wychowanie do liturgii czy wychowanie przez liturgię. ale trudne do zdefiniowania. W wychowaniu chrześcijańskim zaś. mianowicie pedagologia jako nauka o całkowitym rozwoju człowieka. 17 B. ani 19 sprzeczność lub przeciwieństwo między nimi . wieloaspektowy. z franc). gdy podkreśla się wpływy wychowawcze czegoś budujące duchowo wychowanków. a więc pedagogiki dzieci. J. Pedagogika podwórkowa. 118. a obok kształcenia samokształcenie. Warszawa 1969. tam próbuje się używać wyrazu edukacja. L. J. dorosłych czy emerytów. Takie rozbicie współczesnej pedagogiki uważa się czasami za objaw jej kryzysu. Wyrazy pochodne w pedagogice W dziedzictwie po kulturze greckiej pozostały jeszcze inne wyrazy pochodne. drugi zaś wyraz znaczący całość czynności i skutków wychowawczych. nauczanie i kształcenie mówiąc o formacji intelektualnej. Okazuje się. 84. własnego narodu. duchowe. Pedagogika. związanych ze specjalizacją pedagogiczną. Warszawa 1963. Jeśli się zaś weźmie pod 16 Patrz przypis 1. Terminologia w pedagogice. Tam więc. B. K r e t z ] . 2. edukacja teatralna lub muzyczna. I. Z rozważań nad edukacją teatralną. wobec tego pojęcia te nie dadzą się z uściślić jako terminy naukowe i trzeba je osobno analizować jako przedmiot pedagogiki w ramach praktycznych działań wychowawczych koniecznych dla prawidłowego rozwoju wychowanka. Warszawa 1964 s. Z tego przeglądu pojęć podstawowych w pedagogice. obejmujący jakby łącznie wychowanie. żąda się jej scalenia. teatru. posługująca się wyrazami przejętymi z języka potocznego. że wychowanie nie nadaje się do prostego zdefiniowania. a nawet pedagogika podwórkowa 1 8 . czy nie. 129-148. chociaż w nich zachodzi) nie występuje jednak ani równoważność. Niewolnik-pedagog zapoczątkował nazwę praktycznych wychowawców. a także dzieckiem Boga. pedagogika zawodowa. uwagę. podprzeciwieństwo. M i 1' e r . K 1 i m a. Wychowanie na podwórku. czyli częściowe zachodzenie na siebie wychowania i nauczania oraz stosunek krzyżowania. widać jak przedmiot jej badań jest złożony. Stąd też dla ściślejszego określenia nauki o całkowitym rozwoju człowieka można używać terminu antropagogia i antropagogika 16 . dyscyplinarnej lub liturgicznej. Wychowanie i wychowawca. Jednakże znaczy to to samo. C h m i e l e ń s k a (red. s. np. chociaż terminy te sumowałyby tylko odcinki rozwoju człowieka. pedagogika wczasów 17 . Edukacja filmowa (tł. apostolat prasy. pedagogika pracy kulturalno-oświatowej.). „Kwartalnik Pedagogiczny" 1966 nr 3 s. obejmującym całość pedagogiki rozwoju człowieka i pedagogiki stosowanej w instytucjach. pedagogika rolnicza. jak pedagog i paideia. pedagogika uniwersytecka. 18 Np. J. jak wychowanie. własnej epoki. edukacja filmowa20. Jednakże w języku polskim jeszcze przed wojną „pedagog" miał znaczenie nieco ironiczne w stosunku do zwykłego nauczyciela lub J. Warszawa 1965. nauczanie i kształcenie. pedagogika szkoły. filmu. W kategoriach ludzi. a przy tym zmieniający się rozwojowo tak. 20 . wojskowa. P e t e r s . ponieważ między nimi występują liczne stosunki międzyzakresowe tych pojęć (nadrzędność i podrzędność. jak to czynią dokumenty soborowe.

nauczyciel). . Jaeger). przetłumaczył ją jako humanitas. posługującej się jakimiś czynnościami lub wpływami czegoś na rozwój ludzi. Warszawa 1960. jak np. lecz utarł się lepszy termin „pedeutologia" (gr. który służy do określania odrębnych dziedzin pedagogiki praktycznej. zawierających w swej budowie słowotwórczej rdzeń „ped". S t y c z e k. P o z n a ń 1936. M. J a e g e r . M i r s k i [właśc. szukając łacińskiego wyrazu dla greckiej paidei. których nazywa się pedologami. ale poza tym tworzy swój fonetyczny skrót w wyrazie „pedia". P o s a d ź y. czego program obmyślili sami sofiści. twórca szkoły ludowej. koło naukowe nazywano Studenckim Kołem Pedagogów. których np. Tak więc nauka o dziecku. 15. związanych z wychowaniem. zajmującego się zagadnieniami kształcenia i dokształcania nauczycieli. Działalność pedagogiczna bibliotekarza. Zarys logopedii. Było to zgodne z duchem sofistów.). t. 25 24 L. K r e t z ]. jak w nazwie magik. Warszawa. Proponowano naukę specjalną o pedagogu nazywać „pedagogologia" 23 . jak jąkanie (pediatria logopedyczna). Jan Bosko. a co rozwinęły dzieje kultury greckiej jako „organiczny rozwój duchowego życia narodu". deklamacja) 26 . tradycji. Szwajcar Pestalozzi. a więc obejmuje czytelnictwo. 26 Por. choćby ten był przeciętnym rzemieślnikiem w swoim zawodzie czy nawet belfrem. wędrownych nauczycieli greckich na przełomie V i IV wieku przed Chr.ik. Ten związek zawodu nauczycielskiego z wychowaniem próbowano przed wojną wyrazić w nazwie „pedagogik" (idąc za niemieckim wyrazem Pddagogiker22)na oznaczenie zawodowca. Polska bibliografia logopedyczna. Zarys i zadania pedagogiki bibliotecznej. Do prawdziwych pedagogów zaliczano w tym czasie także wielkich wychowawców narodu. J. „logopedia" dotyczy wychowawczego rozwijania mowy tak przez usuwanie wad wymowy.Paideia określa nie tylko formację duchową człowieka pod wpływem całokształtu kultury narodowej. 9 1 . Z. Poglądy pedagogiczne A.. kształcących się do tego pięknego zawodu lub dokształcających się w nim. Od filantropii do humanitaryzmu ihumanizmu.. zajmujący się teoretycznie wychowaniem w ogóle. s. człowieczeństwo i tworzy podstawę idei humanizmu i humanitaryzmu 25 . 1964. Dopiero po drugiej wojnie światowej „pedagog" znaczy powszechnie każdego praktyka nauczyciela. wpływ wychowawczy literatury pięknej. Tamże. Warszawa 1970. Na określenie zaś naukowców. związany z typem cywilizacji. pedagogikę biblioteczną27. Lublin 1960 nr 1 . Jednakże na szczęście termin ten nie przyjął się ze względu na sprzeczność z duchem języka polskiego. W. dlatego też wyraz pedeuto21 22 23 log dotyczy teoretyka. jak też przez estetyczne kształcenie kultury słowa (recytacja. W. K a n i a . W a l e n t y n o w i c z . Wreszcie w kategorii różnych czynności. stąd pedagolog to naukowiec. J a x a . s.słowo. I. 1. dz. czy łazik. logos . Mickiewicza 21 czy Matejkę oraz wychowawców w Kościele. J. jak np. co oznacza ludzkość. Podobnie bibliopedia stanowi dział wychowania przy pomocy książki. czy Polak Stanisław Konarski reformator szkoły pijarskiej i prekursor ducha Komisji Edukacji Narodowej. literatury i wychowania24. K a c z m a r e k . czasopismo pt. 2. cyt. wychowawcę młodzieży opuszczonej i twórcę systemu salezjańskiego zwanego zapobiegawczym. D o b r z a ń s k i . twórca przedszkola. Logopedia. św. Dopiero Platon dodał. Niemiec Fróbel. co ma podkreślać. gdy pedeutagog to praktyczny wychowawca nauczycieli. S i n k o. czemu najwybitniejszy przedstawiciel Protagoras dał wyraz w określeniu: „Miarą wszystkich rzeczy jest człowiek". paideutes . Obecnie więc grecka paideia odradza się jako idea humanizmu we współczesnym wychowaniu. Na serio natomiast nazwa „pedagog" odnosiła się tylko do twórców wielkich systemów pedagogicznych. 1962. L. Zagadnienia kultury żywego słowa. Warszawa 1938. że nauczyciel powinien być przede wszystkim wychowawcą. 82. Mickiewicza. znaczył on całość wykształcenia w gramatyce. który tak szanowanego zawodu nie mógł ochrzcić wyrazem z nieco figlarnym przyrostkiem . Wychowanie i wychowawca. retoryce i dialektyce. Lublin 1965. który potrzebuje przygotowania z praktycznej znajomości pedagogiki. Tak np.1969 nr 8/9. Dlatego też wyraz „pedagog" zdemokratyzował się i określa każdego praktyka nauczyciela-wychowawcę. T o r u ń 1956. podstawowym stał się wyraz paideia. czyli „pedologia" (gr. Już proponowana pedagologia czasami oznacza uniwersytecką naukę o pedagogice.B y k o w s k i . s. Stworzony przez sofistów. J. że miarą człowieka zaś jest Bóg (W. t. ale zawiera w sobie najwyższy ideał humanistycznego kształcenia. nauka) uprawiana jest przez badaczy rozwoju fizycznego i psychicznego dzieci młodszego wieku.honorowe dla podkreślenia godności studentów pedagogiki na uniwersytetach. 27 L. z niem. zajmujących się sprawami wychowania ukuto szereg wyrazów pochodnych. czyli towrzy tzw. Mianowicie Cycero. Paideia (tł. np.

wychowanie celowo zamierzone. 31 S. Podstawy pedagogiki (tł. czyli uczestniczące w życiu rodzinnym. 29 J. z niem. Określenie charakteru naukowego pedagogiki Złożony przedmiot pedagogiki powoduje trudności w określeniu jej naukowego charakteru. K r e t z ]. po poznaniu samego warsztatu naukowego pedagogiki. są wszelkie zjawiska wychowawcze zachodzące w ciągu całożyciowego rozwoju człowieka oraz różnorodne czynności opracowane teoretycznie. Przytoczone określenia pedagogiki jako nauki normatywnej czy opisowej. z ros. Podobnie rzecz ujmował prof. Tenże.). J. Przeciwstawiając się temu ujęciu pedagogiki jako teorii normatywnej. pracy czy walki. aby móc głębiej zrozumieć pojęcie wytworzone przez doświadczenie praktyczne i naukę pedagogiczną. niewiele mówi. Jena 1930. Rosjanin pracujący w Polsce. Lubin 1923 s. Wychowanie narodowopolityczne (tł. stanu. złożony ze zwyczajów i praktyk. D u r k h e i m. Na szczęście zdaje się.). Z. Dotychczasowe stwierdzenie.. dz. Współcześnie ujmuje się te trzy rodzaje wychowania jako: 1°-wychowanie naturalne. Spór rozpoczął socjolog francuski Emile Durkheim (zm. przez co pedagogika stawała się filozofią wychowania30. Miinchen 1930. Przeciwnie dążą do syntezy. dostarczająca systemom narodowym naczelnych idei i ogólnych pojęć do kierowania wychowaniem28. tworzące wielokierunkową pomoc wychowawczą dla doskonałego i pełnego.tworzący krąg. cyt. 28 . 2° . encyklios . terminowanie w rzemiośle. związanej z pedagogiką. Raczej jako uogólniające całokształt przedmiotu badań pojęcie w pedagogice wypadnie wychowanie omawiać znacznie później. Jak widzimy na podstawie przeglądu terminologii. Dziś czasami wychowanie przez pracę nazywa się ergopedią (gr. nowicjat w zakonie lub wychowanie grupowe płci . np. ponieważ cała sprawa zależy od zrozumienia podstawowego dla danej nauki pojęcia „wychowanie". Główne momenty myśli i badań pedagogicznych.inne dla chłopców. który miał oznaczać naukę we śnie. miała badać stara pedagogika jako nauka norma- tywna. ponieważ jak widzieliśmy. że zaginął wyraz hypnopedia. pedagolog polski Józef Mirski określał 29 pedagogikę jako „naukowy system wychowania umiejętnego" . 26. Lwów 1936. 25-28. Philosophie der Erziehung. związane z rozwojem człowieka i z pomocą wychowawczą w tej dziedzinie. 30 E. s. Tenże. młodzieńca do przyszłego zawodu. tak naturalnego. całkowity i paideia . w nowoczesnym ujęciu.Pierwszym wyrazem tego typu była „encyklopedia" oznaczająca wydawnictwo alfabetycznego zbioru wiadomości ze wszystkich lub określonej dziedziny wiedzy (gr. Podobieństwa zaś ideałów. że pedagogika jest nauką o wychowaniu. ergon praca). obowiązujących przy postępowaniu rodziców z dziećmi. podobnie jak dla sklasyfikowania warsztatu. czyli przygotowujące dziecko. K r i e c k. wychowanie rycerskie. 3. przez sen (gr. hypnos . inne dla dziewcząt oraz E. 1917). opisującą socjologicznie narodowe systemy wychowawcze. 81-82. wszechstronnego rozwoju ludzi. czyli widział w niej naukę wyłącznie praktyczną o zawodowym wychowawstwie w szkole czy przedszkolu. tak że w przedmiocie badań pedagogiki znalazły się wszelkie zjawiska. Wychowanie i wychowawca. Stąd pedagogika naukowo interesuje się wszystkimi rodzajami wychowania. Education et Sociologie. współczesne wychowanie znacznie rozszerzyło swój zakres. jak u zwierząt (zoopedagogika). Dlatego też zaczniemy od próby scharakteryzowania rodzaju nauki.wykształcenie). Jednakże i w tej sprawie istnieje rozbieżność zdań wśród naukowców. praktycznej lub filozoficznej są zawsze cząstkowe i jednostronne. określając pedagogikę jako stosowaną filozofię31. rozszerzali przedmiot pedagogiki na prafakt wzajemnego wpływu jednych ludzi na drugich oraz na wpływ rasy kształtujących ducha narodowego społeczeństwa.sen). Warszawa 1935 s. wykluczając tym z przedmiotu pedagogiki wychowanie „nieumiejętne" w domu lub w społeczeństwie. Dlatego też teoretycy wychowania hitlerowskiego. w zbiorowej pracy lub w sytuacji kulturowej wolnego czasu. Sergiusz Hessen. jaki tworzy pedagogika. jednakże nie wykluczają się wzajemnie. M i r s k i [właśc. który pierwszy stwierdził. co on produkuje i z jakiego materiału. jak tradycyjnego w rodzinie lub w społeczeństwie oraz wychowania zawodowo umiejętnego. wychowania. czytanie książki lub oglądanie filmu. którym zależało na przekreśleniu wartości tradycyjnego wychowania zawodowego w szkole czy uniwersytecie. Paris 1922. przedmiotem jej badania. np. Stąd Durkheim stwarza nową naukę o wychowaniu. K u k u 1 s k i. podchodzących z tradycji kultury chrześcijańskiej. Zgodnie z postulatem współczesnej metodologii nauk szczegółowych nie będziemy zaczynali od przyjęcia z góry jakiejś dowolnej definicji wychowania. H e s s e n . trzeba ogólnie najpierw wiedzieć. że każde społeczeństwo ma własny system wychowawczy. społecznym. Erziehungsphilosophie.

ale wytwarza przez to inny. Znaniecki). Z kolei protestantyzm w XVI wieku wywołał nową falę myśli pedagogicznej w postaci traktatów publicystycznych humanistów. Pedagogika. publicys36 tyczny lub nawet literacki . G e i s s 1 e r. Tak właśnie sofiści pierwsi postawili problem pedagogiczny . cyt. Powieść pedagogiczna i jej znaczenie dla teorii pedagogicznej. że w refleksji nad działaniem wychowawczym występują. Woroniecki). Langensalza 1929. filozofii i ideologii normujących życie społeczne? I na to pytanie odpowiada się.urodzenie czy też wychowanie decyduje o rozwoju człowieka. usystematyzował i oparł na dwu naukach pomocniczych: etyce filozoficznej. 35 J. Powiązanie obydwu tych aspektów myślenia wychowawczego i ustalenie stosunku między teorią i praktyką usuwa ten spór. 150-178. konglomerat różnych nauk praktycznych i teoretycznych. dz. można to ukazać w pełni dopiero po zapoznaniu się z budową naukową pedagogiki. z najgłośniejszą powieścią Jean Jacąues Rousseau pt.. 87. Wychowanie i wychowawca. dotyczący naukowości pedagogiki: czy jest ona nauką samodzielną. czyli do pedagogiki pretensje o swój udział i uważać pedagogikę tylko za swą część35.3° . Spory o naukowy charakter pedagogiki przez zaliczenie jej do nauki praktycznej lub filozoficznej. socjologii. z czego wynika. że sprawa jest bardziej złożona niż sugerowałyby powyższe roszczenia. s. s. pierwszy habilitowany profesor pedagogiki w Getyndze i następca na katedrze filozoficznej po Kancie w Królewcu. normatywnej czy opisowej wynikają stąd. Zmieniały się tylko formy wychowania z rozwojem życia społecznego i kultury. iż współczesna pedagogika jest wszechstronną nauką o całej rzeczywistości wychowawczej. jej metodami badań oraz z naukami. stających w obronie lub krytykujących wychowanie katolickie. Emil czyli o wychowaniu (1762). że wychowanie jest równocześnie zjawiskiem moralnym. Die Autonomie der Padagogik. tak sądy teoretyczne o zjawiskach rozwojowych i o celach rozwoju człowieka. Dlatego przyjmując założenie niezależności pedagogiki od innych nauk. religijny. Hali). S. -Kwartalnik Pedagogiczny" 1956 nr 1/2 s. wobec czego różne te nauki mogą zgłaszać do teorii wychowania. że pedagogika jest częścią etyki (o. J. Rozwój naukowy pedagogiki Sama pedagogia istnieje od początków ludzkości. w której istotę stanowi całożyciowy rozwój człowieka oraz wszelkie tak dodatnie. dz. jak mówiliśmy. Por. „ N o w a S z k o ł a " 1959 nr 9 s. 36 . 34 M. lub częścią socjologii (F. Epikur i inni) wyrażali poglądy na sprawę wychowania jako zastosowanie swych założeń filozoficznych. G. Johann Friedrich Herbart (1776-1841). obejmuje bowiem „pewien dział filozofii. jeśli nie jest biologiem . B. poważniejszy problem. Natomiast refleksja nad wychowaniem. wnosząc nowe pojęcia i wartości. kiedy stare formy wychowania przeżywały kryzys. uniwersytet. która malowała utopię wychowania na łonie natury bez narzucania dziecku programu nauczania. jak i ujemne wpływy jednych ludzi na drugich oraz wpływy środowiska. U c k o. z którymi ona współpracuje. J. a filzofowie greccy (Platon. 3 2 Na tej podstawie dochodzimy do wniosku. Potem chrześcijaństwo. Okazuje się. myślenie pedagogiczne zjawiało się późno w historii zawsze w czasach przełomowych. Na szczęście inni oświadczają. biologicznym. K r e u t z. czy też stanowi zlepek. Dalej nowe myśli o wychowaniu pojawiły się w XVIII wieku (Oświecenie). psychologii i historii" 34 . W sprawie podniesienia poziomu pedagogiki. społecznym. K r e t z ] . że pedagogika jest nauką skonstruowaną z 4 działów należących do innych nauk. 33 32 R o z d z i a ł III BUDOWA PEDAGOGIKI I JEJ MIEJSCE W SYSTEMIE NAUK 1.wychowanie organizowane programowo w specjalnych instytucjach wychowawczych. która miała R. to tym bardziej człowiek musiał wychowywać dzieci i młodzież (inicjacja u ludów pierwotnych). ale występowało sporadycznie i miało zmienny charakter filozoficzny. Ten „ojciec pedagogiki naukowej" oderwał ją od filozofii. jak też dyrektywy praktyczne o metodach i środkach działania wychowawczego.. 2. seminarium duchowne itp.Dopiero naukowy charakter nadał pedagogice z początkiem XIX wieku niemiecki uczony. psychicznym i kulturalnym. rozwinęło zasady wychowawcze wychodząc z podstaw wiary religijnej. M i r s k i [właśc. skoro zwierzęta instynktownie opiekują się potomstwem i uczą je sztuki życia. biologii (homo pedagogus nisi biologus . Tak więc myślenie pedagogiczne istniało od dawna. cyt. 32-41. autonomiczną33. Arystoteles. M i 11 e r. jak szkoła. S u c h o d o l s k i . Ist die Padagogik noch eine autonome Wissenschaft? „International Review of E d u c a t i o n U N E S C O " 1959.S.nikt nie jest pedagogiem.

Jednakże nie doszło do zgody między pedagogami.określić cele wychowania. rozwinął zagadnienie ideologii i światopoglądu jako podstawy celów i ideałów wychowawczych. Po drugiej wojnie światowej pedagogika jako nauka dąży do swojej syntezy w budowie. Warszawa 1912. Lwów 1926. gdy socjologizm kładł nacisk na uspołecznienie uczniów w szkole. Warszawa 19363. wywołał S. K o z ł o w s k i . co i jak dane" 4 2 . która zwróciła się do badania praw rozwojowych człowieka 43 . Kraków 1937. N a w r o c z y ń s k i .Na podstawie aksjologii pedagogika normatywna w okresie międzywojennym starała się naukowo i filozoficznie określić ceł i ideał wychowania. oraz na tworzonej przez siebie psychologii. W wyniku tego rozwinęła się praktyczna dydaktyka szkoły herbartowskiej38. Warszawa 1913. Husserla (gr. lecz tym. normującej cele wychowania. co jest (Sein). C h m a j. Trzeci etap pedagogiki normatywnej pozostawił po sobie teorię wartości wychowawczych wraz z teorią kultury. Z pomocą przyszła tu pokantowska filozofia. Zajmując się nie tym. S t ę p i e ń . badająca także stronę socjologiczną wpływów środowiska. A. Leipzig 1939. 39 M. S t e r a ) . Wrocław 1968. R e i n . z franc). Rein) w drugiej połowie XIX wieku zacieśnili przedmiot pedagogiki tylko do praktycznych spraw szkolnego nauczania jak: program. Niedługo okazało się. J. Th. W początkach więc XX wieku nastąpił kryzys pedagogiki eksperymentalnej. dlatego też traci ona swe naukowe znaczenie. R. Współczesne prądy pedagogiczne. Lwów 1918. która filozoficznie i od strony etyki zajęła się problemem celów wychowania. Pedagogika eksperymentalna (tł. R i b o t. Dydaktyka ogólna. 40 . J a k ób i e c ) . Wreszcie okres pedagogiki czystej. Warszawa 1920. Stoy. Fr. budowa lekcji. E. 224. 41 L. F. 37 J. sądzono bowiem.Pod koniec XIX wieku zjawiły się dwa kierunki w szkolnej pedagogice: indywidualizm pedagogiczny starał się rozwijać jednostkę umysłowo. B. Współczesna psychologia niemiecka (tł. zawodowych. K. Było to zastosowanie metod przyrodniczych (pierwsze laboratorium psychologii eksperymentalnej Wundta w Lipsku 1879 r. Tenże. prawdy. aksiia . T. że metoda przyrodoznawcza nie może rozstrzygnąć zagadnienia celów wychowawczych. czyli kształcenie charakteru przez nauczanie.wart coś). a na to miejsce zaczyna rozwijać się nowa pedagogika eksperymentalna 39 . Leipzig 1918. który i obecnie nie stracił swego znaczenia w wychowaniu. Lwów-Warszawa 1920. I tak okres herbartowskiej technologii szkolnego nauczania obdarzył pedagogikę praktycznym działem dydaktyki i metodyki nauczania wszelkich przedmiotów ogólnokształcących.zjawisko) jako metody poznania idącej od „oglądu do opisu tego. H e r b a r t. phainomenon . Psychologia dziecka 1 pedagogika eksperymentalna (tł. Philosophie der Werte als Grundwissenschaft der Pddagogischen Zieltheorie. piękna i świętości 40 . dorzucił określony dorobek. dążącej do ustalenia swych podstaw naukowości. A.Dlatego też w latach 30-tych naszego stulecia pojawiło się na podstawie fenomenologii E. wyrażających się w ideach dobra. nauką o wartościach. pedagogicznych czy artystycznych. 56-57. R u s k.). Zasady pedagogiki doświadczalnej. D a n y s z . ponieważ zajmuje się tylko związkami przyczynowymi i ustala prawa rządzące zjawiskami. Pedagogika ogólna wyprowadzona z celu wychowania (tł. Filozofia wartości a zadania pedagogiki. a powstała prawdziwa „wieża Babel" sprzecznych ze sobą kierunków i prądów pedagogicznych41 . co powinno być (Solleń) filozofia ta stała się aksjologią (od gr. B e h n. w którym dziecko żyje. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. Sporu nie dało się rozwiązać przez samą technologię szkolną. Działy współczesnej pedagogiki Każdy etap historycznego rozwoju pedagogiki. 38 W. Po pedagogice eksperymentalnej pozostała ważna dziedzina psychologii rozwojowej dzieci i młodzieży oraz psychologia wychowawcza. 42 Por. R e g en e r. L. która zajęła się człowiekiem. Lublin 1976 s. Stąd pedagogika w swej pierwszej fazie rozwoju jako nauka stała się technologią szkolnego uczenia. O s t e r l o f f ) .B y k o w s k i . teoretycznie niezależnej od z góry przyjętej filozofii wartości. Jednakże uczniowie Herbarta (Ziller. Z a r z e c k i . J a x a . A. Miinchen 1930. wysunęło się zaś nowe ujęcie naukowe pedagogiki normatywnej. Warszawa 1947 2 s. L a y. Experimentelle Padagogik. C l a p a r e d e . a nie tradycyjną metafizyką bytu. z franc). Zarys dydaktyki ogólnej (tł. L. Warszawa 1962. Wykłady pedagogiczne w zarysie (tł. 43 B. Grundlagen der Padagogik und Didaktik. 2. a neguje istnienie celów.) do badania zjawisk pedagogicznych. że na drodze eksperymentu da się rozwiązać całość zagadnień praktycznych i teoretycznych wychowania wyróżnionych przez herbartystów. 0 kształceniu. która podawała środki do osiągnięcia celów 37 . z ang. metoda nauczania. Wstęp do filozofii. R. na którą dziś składają się wielopiętrowe działy.czwarte ujęcie naukowe wychowania jako „pedagogika czysta". Warszawa 1901.

. czy proces rozwoju przebiega właściwie. obserwująca. wychowawców wszelkiego rodzaju. lub też może poprzestać na zwykłej technice wychowawczej. Wrocław 1964. mających do czynienia z dziećmi. do których należą: 1° . która zależy od przedmiotu badania i jego miejsca wśród innych nauk.pedagogika normatywna. aksjologii i teorii kultury bada naturę człowieka. jest nauką o złożonej budowie. że działy w pedagogice nie są poziomymi zgrupowaniami różnych zjawisk. dostarczany przez wcześniejsze działy pedagogicznych badań. termodynamika itd. fizjologia. w której występują obok siebie takie działy. W działach pionowych główną rolę odgrywają sposoby uzyskiwania praw lub ich stosowania. może być trudną i delikatną „sztuką sztuk". którymi powinno się kierować wychowanie. tym aspektem. zawodową. optyka. inaczej mówiąc człowiek w trakcie rozwoju. dlatego też współczesna pedagogika w swojej budowie naukowej jako działalności metodycznie poznającej całą rzeczywistość zjawisk wychowawczych na podstawie doświadczenia opiera się o cztery działy. socjologia itp. stąd odróżniają się one swym formalnym punktem widzenia. Obok tych działów występuje w pedagogice współczesnej także budowa pozioma. Ale człowiekiem żywym i rozwijającym się zajmuje się wiele nauk. która od najszerszej podstawy doświadczenia praktycznego wychowawców idzie w górę poprzez uogólnienia zjawisk wychowawczych i wartości aż do najogólniejszych pojęć ujmujących proces rozwojowy człowieka do jego pełni według ideału „nowego człowieka". młodzieżą i człowiekiem dorosłym. obejmujący całość badanego przedmiotu. jakim jest doskonały stan człowieczeństwa. 44 jakby pawilonowa.pedagogika praktyczna lub empiryczna. lecz realizujące się w przyszłości. jak embriologia. jak np. nauczycieli. zbierająca i badająca całość doświadczenia wychowawczego rodziców. stara się proces rozwojowy doprowadzić do jego kresu. medycyna. opracowująca także doświadczenie dydaktyczne i metodyczne przy wszelkim nauczaniu i uczeniu się. określa swój materialny i formalny przedmiot badania. gr.pedagogika teoretyczna. tyflopedagogika niewidomych. Przedmiot i miejsce pedagogiki w systemie nauk Pedagogia jako wychowanie. 3° . Każda z nauk posiada określony materialny przedmiot badania. lecz mają budowę pionową. uwikłanych i związanych z wychowaniem. czyli ogólna. Pedagogika. jak wiemy. psychologia. Narastający dorobek naukowy pedagogiki wprawdzie nie ogarniał nigdy całości problemów wychowawczych. nastawione ku przyszłości. związanej z problemem prawidłowości wszechstronnego rozwoju człowieka 44 . zajmująca się wszechstronnym rozwojem ludzi. a równocześnie normą oceniającą. ale pedagogika. Ta pełnia człowieczeństwa staje się więc praktycznym celem do osiągnięcia przez wychowanie. lecz wymagał ciągle dalszego pogłębiania i kontynuacji. teorii odtwarzającej obiektywnie całą rzeczywistość wychowawczą. spełniając te warunki metodologiczne. eksperymentalny i normatywny. wartościach lub pojęciach wychowania.pedagogika opisowa lub eksperymentalna jako dział naukowo uogólniający doświadczenie i badający eksperymentalnie prawa rządzące przebiegiem zjawisk biologicznych. mającą do czynienia z człowiekiem. 2° . socjologicznych lub kulturowych. wytwory jego kultury i na tym tle ustala wartości. co nazywa się przedmiotem formalnym danej nauki. a więc metody dochodzenia do prawdy o działaniach. . Ta skomplikowana budowa pedagogiki jako nauki wymaga omówienia jej strony metodologicznej. pod kątem którego rozpatruje rzeczy badane. dzięki czemu człowiek może się w pełni doskonalić i osiągnąć kres procesu rozwoju. Dlatego też przedmiotem formalnym w pedagogice musi być dobro rozwojowe człowieka nie aktualnie pojęte.lub surdopedagogika głuchych itd. Materialnie tym przedmiotem pedagogiki jest wszechstronny rozwój człowieka w ciągu całego jego życia. Należy dodać. do stworzenia jednolitej teorii wszechstronnego rozwoju człowieka i jego uwarunkowań. moralne itp. Pedagogika. dąży w oparciu o materiał empiryczny. jak mechanika. 4° . 3.dążenie do syntezy pedagogicznej. która jako dział najwyższy. czy też odbiega od celu.. Ponie- K. jak też swój aspekt. typhlos = ślepy . ideały i normy. specjalną (tu znów występuje np. cele. zjawiskach. w której tradycyjnie rozróżnia się pedagogikę ogólną. jak mówiliśmy.). K o 11 o w s k i. jak wychowanie fizyczne. w fizyce. Podstawowe prawidłowości pedagogiki. umysłowe. pod kątem którego badają człowieka. psychologicznych. czyli działy zróżnicowane zależnie od przedmiotów wychowania i dziedzin. która na podstawie filozofii człowieka (antropologia filozoficzna).

produkcji. 48 Por. czyli wyprowadzenie dziecka ze stanu natury i barbarzyństwa do stanu kultury. Warszawa 1970. S i c i ń s k i. Wobec takich właściwości przedmiotu badań pedagogiki jej naukowość jest złożona. S u c h o d o l s k i . Warszawa 1967 s. organizacją społeczeństwa. że naukowy jej charakter mieszany łączy w sobie naukę empirycznonormatywną z nauką teoretycznopraktyczną.swoisty. W ten sposób postęp pedagogiczny48 przyczynia się do budowania rzeczywistości lepiej odpowiadającej człowiekowi. które starają się zrozumieć w ich strukturze i ocenić aksjologicznie. ex duco . tithemi .piszę) 50 . Dlatego też pedagogika jest równocześnie nauką teoretyczną. W. 49 . O k o ń . 219-231. dlatego też nazywane naukami idiograficznymi (gr. prawodawstwem itd. Przewidywania przyszłości. A j d u k i e w i c z . mającego na oku pokierowanie rozwojem do właściwego celu. moralnością. Pedagogika częściowo należy do jednych i drugich. istniejący w wychowaniu. Futurologia jako naukowe przewidywanie przyszłości (łac. po drugie ponieważ zagadnienie celu i wartości jest decydujące w wychowaniu. przyczynowe prawa rządzące przyrodą i stąd nazywane nomotetycznymi (gr.. graf o . 46 45 kacje nauki od Platona i Arystotelesa aż do Comte'a i Wundta 4 9 . Logiczne podstawy nauczania. Dlatego też od starożytności słusznie widzi się w wychowaniu edukację (łac. dążące do opisu przeżytych. ulega jednakże w procesie wychowawczym humanistycznemu przeobrażeniu. Do jakiej z tych dwu grup nauk wypadnie zaliczyć pedagogikę? Miejsce pedagogiki wśród nauk przyrodniczych i humanistycznych wypada na centrum pomiędzy nimi. lecz kultury społeczeństwa. czyli trendów w dziedzinie przyszłej konsumpcji. jest bowiem co do swego charakteru nauką humanistyczną z podbudową przyrodniczą.71 n. Ażeby jednakże dokładniej określić miejsce pedagogiki w systmie wszystkich nauk.prawo. Naturę badają nauki przyrodnicze. B. idios . Tak więc działy poznane w pedagogice powodują to. że wychowanie nie jest dziełem samej natury. kultury masowej. S.. która ulega jednak uspołecznieniu i ukulturalnieniu jako podstawie człowieczeństwa. Warszawa 1969. Świat człowieka a wychowanie. jakie one powinny być. niepowtarzalnych wartości jednostkowych. lecz ma pomóc w skonstruowaniu takich modeli wychowania. konstatującą stan rzeczywisty.stawiam. Prognozy a nauka. jedyny. Pomijając historyczne klasyfiB.waż dobro rozwoju człowieka ma charakter społeczny. Lublin 1970 2 s. S u c h o d o l s k i . Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. niezależnej od człowieka oraz świata kultury jako wytworu ludzkiego. a nie jego strona przyrodnicza. lecz także przekształcającą rzeczywistość. 20-25. dotyczących rozwoju człowieka. nomos . Warszawa-Wilno 1938 s . jak również nauką praktyczną. Lublin 1961 s. Ma to swoje konsekwencje w metodach badań pedagogicznych. modelem i koncepcją „nowego człowieka" 47 . starające się wykryć konieczne. dążące do zmatematyzowania swoich wyników. taka zaś ocena prowadzi do praktycznego działania. Z jednej strony będzie to nauka empiryczna o faktach. ustanawiam).wyprowadzam). poznają nauki humanistyczne. Natomiast świat kultury z jego sztuką. Warszawa 1968 3 . K a m i ń s k i ks. Pedagogika bowiem jest nie tylko nauką stwierdzającą. które by udoskonalały praktykę pedagogiczną. a nawet konstruującą nowy świat ludzi zgodnie z wizją. odbitka z Encyklopedii Wychowania. R o 1 b i e c k i. poprzestaniemy na rozróżnieniu dwu zasadniczych przedmiotów badania w naukach szczegółowych: świata natury. z drugiej zaś jest to nauka normatywna. Dział bowiem teoretyczny w niej nie tworzy oderwanej od rzeczywistości teorii rozwoju człowieka dla samej spekulacji i wiedzy akademickiej. demograficznego itd. 4 6 odgrywa obecnie w pedagogice coraz większą rolę. zawsze oceniająca fakty opisane z punktu widzenia. dlatego pedagogika współczesna wiąże rozwój jednostek z rozwojem społeczeństwa jako całości i w związku z tym wychowanie kształtuje futurologicz45 nie dla przyszłości . Podbudowa przyrodnicza życia organizmu badana jest przez nauki nomotetyczne. futurus = przyszły) co do kierunków zmian. Stanowi ona siłę napędową rozwoju człowieka. 50 K. O postępie pedagogicznym. trzeba jeszcze zwrócić uwagę na podział nauk pod względem przedmiotów badań w ogóle. A. 95-103. które w swoich wytworach podlega ocenie aksjologicznej i wartościowaniu z punktu widzenia celów społecznych i wychowawczych. Wychowanie dla przyszłości. planowania przestrzennego. Jest ona nauką humanistyczną przede wszystkim dlatego. W. Warszawa 1970. 47 Por.

wartościach i ocenach wyników wychowania. ideologii i teorii o naturze i życiu człowieka. ponieważ wyraża pewną tradycję i doświadczenie zbiorowe. wytwarzają doświadczenie naukowe. tak. z którego wiedza ta ma powstać. wykonywana w domach rodzinnych. a złego kościół nie naprawi". organizacjach i instytucjach wychowawczych. z których pedagogika współczesna korzysta. obserwacją i badaniem zjawisk wychowawczych. dostarczanych z tego źródła pedagogice zaliczyć trzeba zwyczaje i obyczaje postępowania z wychowankami. dzienniczkach młodzieży. Opracowywanie faktów z materiałów. Podobnie postępuje się w pedagogice. proces rozwoju człowieka i doskonałość. Niezależnie od rodzaju wiedzy pedagogicznej jej wartość użytkowa i prawdziwość poznawcza wynika zawsze ze sposobu opracowania materiału. jest niepewna. dostarczanych przez obfite źródła praktyki i empirii pedagogicznej. należą: a) przede wszystkim wszelkiego rodzaju praktyka wychowawcza z dziećmi. aby z tego materiału teoretycznego zbudować zgodną z doświadczeniem i praktyką wychowawczą wiedzę o rozwoju wszechstronnym człowieka. b) obok czynnej praktyki wypływa jako drugie źródło materiałów pedagogicznych bierne doświadczenie empiryczne. c) w dziedzinie normatywnej pedagogika współczesna musi wykorzystać jako swe trzecie źródło materiałów ideologie wszelkiego rodzaju. składające się na całość empirii pedagogicznej. metody i techniki wychowawcze wraz z poglądami i opiniami. szkołach. Stąd też najwyższą wartość poznawczą i praktyczną posiada wiedza naukowa. lecz polega na opracowaniu materiałów. Każdy dział w pedagogice wytwarza właściwy sobie rodzaj wiedzy pedagogicznej. na którą składają się działania wychowawców. która dla ustalenia faktów wychowawczych musi czerpać swój materiał z różnych źródeł. Dlatego też wiedza społeczna o wychowaniu może mieć większą wartość. idei społecznopolitycznych. Źródła pedagogiki i ich opracowanie Dotarcie do materialnego przedmiotu badania w naukach nie jest bezpośrednie. b) wiedzę empiryczną o zjawiskach. przekazywane z pokolenia na pokolenie w środowiskach rodzinnych lub lokalnych. psychologiczne. ich przebiegu. na skutek czego mamy: a) wiedzę praktyczną o działaniach. c) wiedzę normatywną o celach. bo zawsze prawie spotyka swe kontrprzysłowie. która powstaje na drodze systematycznego i logicznie poprawnego opracowania materiału faktów. zaczerpniętym z czwartego źródła. która zawiera się we wspomnieniach. którym są wszystkie teorie. a badacze zjawisk. Pierwsza tworzona jest przez jednostki czasem o genialnej intuicji wychowawczej. ograniczony do przypadkowych i fragmentarycznych doświadczeń bezkrytycznie uogólnionych. czy idei kultury i malarstwa. Do tych licznych źródeł. dostosowanych do właś- . czyli o tym. młodzieżą i dorosłymi. pamiętnikach. opisowej. odnoszące się do wychowania w postaci filozofii wartości. a więc znajomość tego. przyczynach oraz skutkach. Pod względem więc opracowania faktów należy odróżnić wiedzę jednostkową od społecznej oraz od wiedzy naukowej. ale najczęściej ma ona charakter subiektywny. aby opracować go dla swoich działów pedagogiki praktycznej. jaką on ma osiągnąć. prowadzi i w pedagogice do gromadzenia całości wiedzy o wychowaniu i rozwoju człowieka. a jej mądrość ludowa. d) natomiast teoria rozwoju człowieka nie tylko czerpie materiał z praktyki i empirii pedagogicznej. czyli o tym. zawarta w przysłowiach. ale „dobrego karczma nie zepsuje. Jednakże wiedza potoczna o wychowaniu często zawiera przesądy i zabobony. nauczycieli i wychowawców. wyjaśniającą całą rzeczywistość wychowawczą. dotyczące istoty. normatywnej i teoretycznej. jak skutecznie można wychowywać. podobnie nauczyciele posiadają doświadczenie zawodowe. takim się stajesz". „z kim przestajesz. z których formułuje się stwierdzenia faktów i ustala się związki między nimi. wydobywanego z różnych źródeł poznania pedagogicznego przy pomocy ściśle określonych metod badania. metodach. jak teorie bio- logiczne. filozoficzne czy teologiczne. co powinno być zrealizowane we właściwie prowadzonym wychowaniu oraz d) wiedzę teoretyczną. ideałach. natury i istnienia człowieka. socjologiczne. co się dzieje w procesach rozwoju i wychowania. zakładach opiekuńczych. np.R o z d z i a ł IV METODY BADAŃ PEDAGOGICZNYCH 1. w związku z czym każdy z ludzi wychowywany przez innych ma doświadczenie osobiste z własnego życia. związanych z wychowaniem. że do materiałów. dokumentach historycznych i badawczych. stosunki i urządzenia. listach. środkach wychowania i nauczania. światopoglądów. które działają wśród rodziców. lecz korzystając także z ideologii wychowawczej musi posługiwać się materiałem. związane z przeżywaniem i refleksją.

Zewnętrzna obserwacja może dotyczyć albo opisu wypadków jednostkowych (metoda kazuistyczna). zapisujących w sposób ciągły wszystkie możliwe szczegóły zachowania się i wypowiedzi badanych. specto . dążeń i wysiłków. określają postawy i potrzeby osobowości (metody projekcyjne). zadanie w postaci napisania wypowiedzi na jakiś temat lub danie na piśmie odpowiedzi na pytania kwestionariusza (metoda ankietowa i testowa badania inteligencji lub wiadomości). stwarza sztuczne warunki. a) Obserwacyjne metody w pedagogice dotyczą albo działań wychowawców. np. Laboratoryjny natomiast eksperyment wymaga izolacji badanego. Wszystko to zapewnia większą ścisłość wyników. w jakich się może eksperyment pedagogiczny odbywać. Natomiast pod względem warunków. Mimo to eksperymenty laboratoryjne badają zainteresowania i uzdolnienia uczniów (metody psychotechniczne). wprowadzenie nowej próbnej organizacji lekcji lub metody nauczania. W naturalnym eksperymencie pedagogicznym jako przeważającej metodzie stosuje się zadania nie odbiegające od zwykłych działań w szkole. bądź też poszczególnych procesów. gdy niski i wysoki wskazuje mniejsze od- . c) Statystyczne zaś metody badania w pedagogice zmierzają do ujęcia strony ilościowej zjawisk. 2. Mamy stąd trzy ogólne grupy metod badania przyrodniczego: metody obserwacyjne.na zewnątrz. ogranicza czas dawania odpowiedzi. ekstrospekcyjnego lub grupowego. ich uznanie przez kolegów lub też odrzucenie. czy to w postaci notatek obserwacyjnych. mających charakter powtarzalny. zachodzące między nimi. wzrostu dzieci tego samego wieku. Co do przedmiotu eksperymentowania może on mieć także charakter eksperymentu introspekcyjnego. albo celowego wywoływania zjawiska i powtarzania go.ciwego sobie przedmiotu badanego. umożliwiającą wgląd w siebie. Przyrodnicze metody badania w pedagogice Metoda przyrodnicza odnosi się do bezpośredniego badania jakichś zjawisk lub ich śladów. b) Eksperymentalne metody badania w pedagogice dążą do celowego wywoływania zjawisk i zmiany ich warunków. systematyczna lub ciągła. np. S1 bieg faktów bez interpretacji własnej obserwatora. Ponieważ nauczyciel lub wychowanek mogą obserwować samych siebie w zakresie przeżyć wewnętrznych. eksperymentalne oraz statystyczne 51 . np. aby wykryć prawidłowości. czasem w formie systematycznie prowadzonego dziennika lub arkusza obserwacji. s. typowy. którą jako przypuszczenia należy wyodrębnić od samego opisu zdarzenia. czy w domu. np. zwalczania lenistwa przez wychowanka (metoda tematyczna). laboratoryjny i środowiskowy. albo też zliczenia wypadków pojawienia się tegoż zjawiska. Wreszcie obserwacja może obejmować zespół dzieci. Podstawą każdego z nich jest wywoływanie reakcji przy pomocy bodźców w postaci dobranych zadań. mają więc charakter masowy (prawo wielkich liczb) i odnoszą się do jednorodnych zbiorowości. a więc np. zachowania się jednostki czy grupy może być dorywcza. ekstra . a głównie do humanistycznych. czyli obserwacja ekstrospekcyjna (łac. lecz odnosi się do przebiegu zjawisk w pewien sposób zdeformowanych. Przy tym największy procent tej grupy przypada na średni wzrost. cyt.. dlatego też musi się posługiwać metodami badawczymi obydwu tych grup nauki. Ponieważ pedagogika swą podbudową przyrodniczą należy częściowo tylko do nauk przyrodniczych. Wreszcie eksperyment pedagogiczny może dotyczyć wpływu środowiska. a nie indywidualny. notujących dane i przeS. dz. Najczęściej jednakże stosowane są metody obserwacji zachowania się jednostki badanej. Wszelka obserwacja pedagogiczna samego siebie. Do każdego wypadku dobieramy inną technikę dokumentacyjną obserwacji. klasę szkolną podczas lekcji. Dlatego też badanie takich zjawisk także w wychowaniu i rozwoju człowieka wymaga albo przyglądania się ich przebiegowi. Problematyka metodologiczna seminarium magisterskiego.patrzę). rozróżnia się eksperyment naturalny. W zbiorowościach tych występuje zróżnicowanie naturalnych cech. określać jego rolę w grupie koleżeńskiej. wówczas taka obserwacja grupowa może zająć się zachowaniem się kilku jednostek w zespole lub stosunkiem grupy klasowej do jednostek. albo zmian rozwojowych wychowanków w ich naturalnym przebiegu. badające popularność jednostek w grupie. nowej zabawy lub pracy (metoda sytuacyjna). wówczas to stosuje się metody socjometryczne. szkolnego na wychowanka. czyli egzemplaryczny. bądź też protokołów obserwacyjnych. 216-219. dlatego też w badaniu psychopedagogicznych zjawisk stosujemy obserwację introspekcyjną. albo zjawisk nienormalnych (metoda kliniczna). jak np. protokoły lekcyjne. wprowadza pomiar przy pomocy instrumentów. K u n o w s k i .

H a n s. jako metoda genetycznoporównawcza. bądź też rejestrujące fakty. ale także zależności liczbowe pomiędzy różnymi wielkościami. istniejące w różnych państwach 54 . Humanistyczne metody badania w pedagogice Gdy metody statystyczne badają stronę ilościową. Kierowane zaś wypowiedzi badanych otrzymuje się podczas rozmowy psychologicznej (indagacji). D e b e s s e. to metody zaczerpnięte z nauk humanistycznych. W ten sposób metoda przeciętnych (średnia arytmetyczna. Wreszcie drogą metody reprezentacyjnej można statystycznie na podstawie celowo dobranej próbki. 29^47.punkt największej liczebności w rozkładzie) uzyskuje wskaźniki. W o j n a r (red. z f r a n c ) . prace ręczne. odnoszące się do całej populacji. S z u m a n . Wypowiedzi zaś mogą być spontaniczne lub kierowane. E c k s t e i n . jak np. odkrywającymi nowe fakty zależności ilościowej. dobrych.. b) Metody porównawcze zaś w pedagogice wytworzyły odrębny dział nazywany właśnie pedagogiką porównawczą. Sztuka dziecka i jej naturalny rozwój. Jednakże poza tym działem metoda porównawcza ma swoje zastosowanie w odmiennych formach jako metoda historycznoporównawcza. Warszawa 1927. wieku czy orientacji politycznej przeprowadzić badanie sondażowe opinii publicznej. zestawiająca różnice zjawisk rozwojowych w zależności od wieku i płci (psychologia rozS. dostatecznych i miernych uczniów.K a c z m a r s k a . rodziców czy nauczycieli o badanych. zestawiająca rozwój zjawisk pedagogicznych w czasie i przestrzeni. lekarskie itd. Sztuka dziecka. a) Metody eksplikacyjne ogólnie polegają na krytyce materiałów. Warszawa 1965. w której średnica arytmetyczna wielkości stanowi wskaźnik statystyczny charakteryzujący daną zbiorowość.setki. Stąd też metody statystyczne są również metodami badawczymi. np. 87-101. 54 M. J. M. Wrocław 1970. wolne wypracowania. które stają się normą dla określenia. T r z e ś n i o w s k i . wywiadów środowiskowych. L o n d o n 1958. Dziecko i twórczość. porównawcze i analityczne." 1962 nr 2 s. Wychowanie przez sztukę. Comparative Education. T r o j a n o w s k a . eksploracyjne). zwracają się do strony treściowej i jakościowej zjawisk. które przy pomocy metody korelacji ujawniają istniejące związki funkcjonalne wśród badanych ilościowo zjawisk. z której próbkę losowo dobrano. 2) dokumenty tzw.Pomiar cech psychicznych lub wyników badań testowych wymaga ujęcia przy pomocy punktacji. która w skali międzynarodowej bada podobieństwa i różnice w organizacji szkolnictwa.twórczość młodzieńcza) lub ze źródeł teoretycznych. Warszawa 1960. pismo itp. M. Badanie więc wytworów przez wyjaśnianie ich treści i wartości obejmuje: 1) spontaniczne rysunki dzieci. Warszawa 1970. którą ustala się na podstawie skali oceny. wyrażane przez dzieci lub młodzież. jak dzienniczki młodzieży. a nie tylko sposobem opracowania danych zebranych metodą obserwacji czy eksperymentu. wyrażających przeżycia i zawarte w nich wartości ideowe (np. N a w r o c z y ń s k i . J. układający się w krzywą zbliżoną do krzywej dzwonowej. lecz ze źródeł humanistycznych. zbierania opinii kolegów.punkt wyznaczający połowę liczebności obserwacji.. A. pytania wrzucane do skrzynki zapytań itp. Wprowadzenie do pedagogiki porównawczej. Pedagogika porównawcza. 53 3. N o a h. 52 . Co to jest pedagogika porównawcza? (tł. B. programach nauczania. I. Następuje więc w zbiorowości rozsiew cech od minimalnych do maksymalnych. Lam. Tak tedy przedmiotem metody wyjaśniającej są różnego rodzaju wytwory wyrażające ręcznie lub na piśmie przeżycia. szkolne. sztuka dziecięca53. F. stopni szkolnych od 5 (bardzo dobra odpowiedź) do 2 (niedostateczna). dotyczących pojmowania natury i istoty człowieka. uwzględniającej procentowe rozwarstwienie zbiorowości co do płci. Yergleichende Pddagogik. oceniających wartość zjawisk indywidualnych i niepowtarzalnych. H i l k e r . utwory literackie. stopnia rozwoju fizycznego chłopców czy dziewcząt 52 . osobiste. „Kwartalnik Pedagog. poza tym także wypowiedzi badanych. Z tego zakresu w pedagogice spotyka się metody wyjaśniające (tzw. metodach itp. Miinchen 1962. W tym wypadku poza zwykłą statystyką procentów promowanych i drugorocznych uczniów można badać nie tylko stopień zmienności w liczebnościach bardzo dobrych. ^ i 1 o c h. jako wytworów.). Toward a Science of Comparative Education. pochodzących nie z praktyki pedagogicznej ani z empirii zjawisk psychopedagogicznych czy socjowychowawczych. 3) dokumenty oficjalne. Spontaniczne obejmują marzenia i projekty. R. London 1969. „Kwartalnik Pedagog. modalna . T. w teoriach pedagogicznych. mediana . Miernik sprawności fizycznej uczniów i uczennic w wieku 7-19 lat. A. Warszawa 1963." 1960 nr 1 s. pamiętniki i listy. H.

wojowa), środowiska itp. (psychologia wychowawcza), wreszcie jako metoda grup równoległych (kontrolnych), która weryfikuje wyniki badań, otrzymywane innymi metodami, np. testowymi lub eksperymentu naturalnego przez zestawienie grup równoważnych, ale różniących się pod jakimś względem, np. młodzieży przestępczej i młodzieży normalnej, uczniów szkoły ogólnokształcącej a szkoły zawodowej itp. c) Do metod humanistycznych, badających materiały wytworzone przez kulturę ludzką jako dokumenty, wymagające zrozumienia treści, należą jeszcze metody analityczne. Ułatwiają one głębsze ujęcie treści dokumentów i źródeł historycznych czy literackich i filozoficznych, np. przez analizę filologiczną wszelkiego rodzaju tekstów, w której etymologia, zmiany znaczeniowe wyrazów, leksykografia pomagają w krytyce i ustaleniu autentycznych brzmień. Podobną rolę odgrywa analiza logicznosemantyczna w zakresie wnioskowania przy interpretacji tekstu, znaczeń i wyrażenia, definiowania pojęć i ich klasyfikacji. Dzięki temu badanie źródeł ideologicznych i filozoficznych, teoretycznych ma naukową podstawę. Kończąc schematyczny przegląd metod badania używanych w pedagogice współczesnej należy dodać, że przez metodę naukową rozumie się ustalony sposób dochodzenia do celu poznania. Sposób ten zależy od rodzaju myślenia, wyprowadzającego indukcyjnie z doświadczenia przez obserwację lub eksperyment nowe treści albo udowadniającego dedukcyjnie ich prawdziwość. Poza tymi rodzajami myślenia występują także inne jego typy. Dlatego ta metoda naukowa „nie jest ani jedna, ani prosta". Przeciwnie tworzy różne kombinacje podstawowych operacji naukowych, które dostosowują się do przedmiotu i celu badania 55 .Stąd mogą być stosowane metody przyrodnicze w humanistyce jak obserwacja typowego zachowania się ludzi, opracowanie wskaźników społecznych lub statystyka rozsiewu cech w populacji i odwrotnie metody humanistyczne mogą wystąpić w badaniach zjawisk przyrodniczych, jak grupowanie typologiczne podobnych zjawisk, porównywanie ich różnic jednostkowych lub analiza czynnikowa elementów zjawiska. Na skutek takiego przenikania się metod następuje zbliżenie między naukami różnych typów, czasami z pozytywistyczną tendencją do zacierania się granic i ujednolicenia modelu naukowości, jak też realizuje się współpraca między nimi i korzystanie z osiągniętego dorobku.
55

Rozdział V

NAUKI WSPÓŁPRACUJĄCE Z PEDAGOGIKĄ
Metody badania, jakimi posługuje się pedagogika dla opracowania swoich problemów praktycznych, empirycznych, normatywnych i teoretycznych, związanych z wychowaniem i wszechstronnym rozwojem człowieka muszą być wychowawczo przeprowadzone z punktu widzenia dobra rozwojowego wychowanka, a nie dobra samej nauki. Dlatego też wzgląd na to, by w niczym nie zaszkodzić badanemu człowiekowi w jego dalszym rozwoju, mocno ogranicza w pedagogice użycie metod badawczych, które by pociągały za sobą cierpienie, niebezpieczeństwo dla zdrowia czy życia, deprawację moralną, zgorszenie lub sugestię zła. Taka humanizacja metod w pedagogice promieniuje dziś na wszystkie inne nauki badające człowieka, prowadząc do humanizacji nauki w ogóle, która ma pracować dla dobra a nie na szkodę ludzi (np. zbrodnie ludobójstwa). Jednakże same metody badania nie są bezpośrednio wytworem pedagogiki, lecz często są przez nią zapożyczane od innych nauk, służących wzorami i gotową wiedzą, nazywanych dawniej naukami pomocniczymi. Jak już wiemy, pierwszy Herbart wprowadził dwie nauki tego rodzaju, etykę filozoficzną oraz psychologię ogólną. Obecny rozrost zagadnień pedagogicznych spowodował znaczny rozwój ilościowy i jakościowy nauk pomocniczo współdziałających ze sobą w pedagogice współczesnej. Jedne z nich stają się zastosowaniem metod określonej nauki podstawowej do wyodrębnionej części jakichś problemów wychowania. Są to nauki pedagogiczne, jak np. historia wychowania, socjologia wychowania lub psychologia wychowania z ich działami poszczególnych nauk składowych. Nauki pedagogiczne uzupełniające w sposób specjalistyczny problemy lub aspekty istotne dla pedagogiki same muszą korzystać z dorobku wiedzy właściwych dla siebie nauk pomocniczych. I tak historia wychowania czerpie gotowe informacje z historii politycznej, z historii społecznej, gospodarczej, z historii kultury itd., a socjologia wychowania, np. z socjologii pracy, zawodów, z socjologii miast i wsi, z socjologii przemysłu lub socjologii kultury masowej. Wreszcie istnieje trzecia grupa nauk współdziałających bezpośrednio z jakimiś dziedzinami wychowania (względnie działami poziomymi pedagogiki), jak nauki formalne, np. logika użytkowania w nauczaniu (dydaktyce), cybernetyka w organizacji nau-

S. K a m i ń s k i ks., Pojęcie nauki i klasyfikacji nauk, dz. cyt., s. 164-166.

czania, prakseologia w „dobrej robocie" wychowawców, etyka w wy-j chowaniu moralnym, estetyka w wychowaniu estetycznym56, a nauki realne, jak demografia, ekonomika kształcenia i oświaty oraz higie57 na z naukami medycznymi w organizacji szkolnictwa i w polityce szkolnej państwa. Tej trzeciej grupy nie nazywa się dziś naukami pomocniczymi pedagogiki, chociaż musi ona z nich czerpać wiedzę i dyrektywy, ponieważ pedagogika jako nauka samoistna nie tylko korzysta z ich usług, ale równocześnie im służy wiedzą o człowieku, który jest w określony sposób wychowywany. Tak socjologiczna wiedza o środowisku wiele znaczy dla pedagogiki, ale pedagogiczna wiedza 0 wychowaniu ludzi wyjaśnia ich rolę w środowisku i zakres ich możliwości działania. Podobnie nie tylko psycholog mówi pedagogowi, jak funkcjonuje psychika wychowanka, ale także odwrotnie pedagog informuje psychologa, jaki był wychowywany człowiek, którego on bada 5 8 . Ta obustronna współpraca między naukami pedagogicznymi a pedagogiką, korzystającą z pomocy w różnej formie, powoduje to, że w zależności od współdziałania z daną dyscypliną naukową wyodrębnia się w pedagogice określona problematyka, rozczłonkowują się w postaci gwiazdy jej dziedziny badawcze. Rozwijający się stan nauk współpracujących z pedagogiką można uzmysłowić w następującym schemacie, w którym wycinki w kole pedagogiki oznaczone wielkimi literami przedstawiają 1° - nauki pedagogiczne, jak: H - historia wychowania, K - kulturologia wychowania {stosunek dziedziny kultury do pedagogiki), A - antropologia wychowania (nauka o istocie, naturze i egzystencji człowieka), B - biologia wychowania (nauka o podstawach biologicznych wychowania), P - psychologia wychowania (nauka o rozwoju psychicznym oraz o funkcjonowaniu psychiki w procesie wychowania 1 nauczania), S - socjologia wychowania (nauka o zjawiskach społecznych w wychowaniu), F - filozofia wychowania (wyjśniająca je na gruncie teorii rzeczywistości, bytu, filozofii człowieka i filozofii wartości) oraz T - teologia wychowania (ujmująca wychowanie w świetle Objawienia i konieczna dla pedagogiki religijnej). Natomiast pola
B. S u c h o d o l s k i (red.), Nauki filozoficzne współdziałające z pedagogiką, W a r s z a w a 1966 s. 3-318. 57 Tenże, Nauki przyrodnicze i społeczne współdziałające z pedagogiką, W a r s z a w a 1966 s. 117-262, 371-420. 58 Tenże, Pedagogika. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli, Warszawa 1970 s. 115-116.
56

narożne, graniczące z naukami zasadniczymi i ogólnymi, jak historia, biologia, socjologia itd. w ogóle i będące na styku z dziedzinami wychowania (działami pedagogiki) oznaczone cyframi reprezentują 2° - nauki współdziałające z pedagogiką tak a) nauki realne, jak 1) - higiena z naukami medycznymi, 2) - Ekonomika oświaty i kształcenia, 3) - Demografia, dalej b) nauki formalne, związane z matematyzacją, jak 4) - Cybernetyka (nauka o kierowaniu i informowaniu), 5) - Prakseologia (nauka o działaniu), 6) - Logika z metodologią nauk i naukoznawstwem, wreszcie c) nauki aksjologiczne: 7) - Estetyka (nauka o pięknie), 8) - Etyka (nauka o moralności). W końcu pasy pomiędzy naukami współdziałającymi z pedagogiką obrazują nauki podstawowe wraz 3° - z naukami pomocniczymi, z których dorobku korzystają nauki pedagogiczne.

Wśród tej masy współpracujących z pedagogiką nauk najważniejsza rola przypada naukom pedagogicznym, które należy nieco szczegółowiej omówić. Jedne z nich badają sprawy wychowania w przeszłości, inne opisują je w teraźniejszości, jeszcze inne starają się ukształtować wychowanie w nadchodzącej przyszłości. Wyodrębniamy więc trzy grupy nauk pedagogicznych jako 1° - nauki historyczne, 2° - nauki deskryptywne, czyli opisujące obserwacyjnie lub eksperymentalnie zjawiska wychowawcze oraz 3° - nauki prospektywne, sięgające w przyszłość na podstawie światopoglądowej, dlatego też inaczej nazywane naukami światopoglądowymi. Każda z tych grup nauk wypracowała swoje odrębne badania -historyczne, empiryczne lub filozoficzne, które znajdują także zastosowanie w opracowaniu problemów, stanowiących podstawę dla autonomicznej problematyki pedagogicznej. Spróbujmy krótko zapoznać się z tymi problemami i dorobkiem poszczególnych nauk pedagogicznych, bez czego trudno jest zorientować się we współczesnej pedagogice lub szerzej pedagologii. 1. Nauki historyczne w pedagogice Zadaniem nauk historyczno-pedagogicznych jest badanie początków, czyli genezy, jak też rozwoju wszelkich zagadnień praktycznych i teoretycznych wychowania od czasów najdawniejszych aż do współczesnych. Ponieważ wychowanie jako wytwór życia społecznego i kultury zależy zawsze od tych dwu zmieniających się współczynników, dlatego też wychowanie w swych dziejach ulega przeobrażeniom, które nie zawsze w sposób bezpośredni tworzą postęp pedagogiczny, lecz są wyrazem walki, rozdzierającej życie społeczeństwa i kultury. Stąd też znajomość historii pedagogicznej wprowadza do studium pedagogiki, orientuje w działających dynamizmach wychowania oraz kształtuje myślenie pedagogiczne. Wszystkie nauki historyczne w pedagogice sprowadzają się do dwu dziedzin: historii szkolnictwa i wychowania oraz historii myśli i doktryn pedagogicznych. a) Historia szkolnictwa i wychowania na tle rozwijających się potrzeb życia społecznego i kultury tak materialnej (ekonomicznej), jak i duchowej w ramach historii politycznej poszczególnych epok dziejowych bada przede wszystkim instytucje powołane do wychowywania dzieci i młodzieży, następnie stosowane przez nie programy kształcenia,

środki i metody z wyrobionymi w tym czasie zwyczajami i sposobami postępowania pedagogicznego, tworzącymi razem system pedagogii, wreszce zajmuje się zawodem nauczycielsko-wychowawczym. Instytucje wychowujące rozwijały się od „szkoły leśnej" z inicjacją u ludów pierwotnych poprzez szkoły świątynne w Babilonie i Egipcie oraz szkoły ćwiczeń fizycznych (palestry i gimnazja) u Greków starożytnych aż do organizacji szkolnictwa ogólnokształcącego, obejmującego początkową naukę czytania i pisania u gramatysty, potem naukę na poziomie średnim u retora, aż do nauki wyższej u filozofów lub prawników, jak to było u Rzymian. Średniowiecze dla celów kościelnych utworzyło szkółki parafialne, katedralne i uniwersytety. Późniejsze przejęcie przez państwo szkolnictwa we własne ręce, wytworzenie ministerstwa oświecenia publicznego (pierwsze to Komisja Edukacji Narodowej - 1773) doprowadza do powstania obowiązkowej szkoły ludowej, laicyzacji szkolnictwa, szkoły zawodowej i innych przemian szkoły współczesnej. Obok instytucji kształcących i nauczających rozwijały się instytucje tzw. wychowania w domu obcym 5 9 , jak np. atałykat u ludów kaukaskich (oddawanie dzieci książęcych na wychowanie do piastuna-mentora), wychowanie rycerskie na dworze królewskim, termin u majstra cechowego, wychowanie nowicjusza w klasztorze. Inne instytucje miały na celu opiekę nad żakami, np. bursy, internaty, domy akademickie 60 . Systemy zaś wychowawcze zmieniały się historycznie zależnie od kultury duchowej i ideologii w swoich programach nauczania i działania wychowawczego (np. higiena, ćwiczenia fizyczne, teatr szkolny, kółka młodzieżowe), w środkach i metodach (np. kary chłosty, usunięcie kar, działanie na ambicję, współzawodnictwo itp.). Wreszcie historia zawodu pedagogicznego studiuje kształtowanie się funkcji paidagogosa, wędrownego nauczyciela sofisty, nauczyciela zakonnika, klechy w średniowieczu, nauczyciela ludowego aż do współczesnego nauczyciela związkowca, uwzględniając przy tym sposoby kształcenia nauczycieli61. Historia szkolnictwa uwzględnia także dzieje oświaty dorosłych, walki z analfabetyzmem, popularyzacji nauki, zajmuje się rozwojem czytelnictwa prasy i książek aż do

J. C h a ł a s i ń s k i. Wychowanie w domu obcym jako instytucja społeczna, Poznań 1928. 60 Z. T u r s k a , O kąt dla żaka, Warszawa 1960. 61 Ł. K u r d y b a c h a , Zawód nauczyciela w ciągu wieków, Łódź 1948.

59

). J. Drugi system . pomysły. Stress życia (tł. dworzanina. Ideologię w wychowaniu tworzą wartości. realizowane w postawach wychowawczych ludzi. S e 1 y e. waga. wody. Począwszy od greckiego ideału kalokagatii (kalos . b) Historia myśli i doktryn pedagogicznych zajmuje się rozwojem refleksji nad sprawami wychowania w postaci idei. zorientowanych indywidualistycznie lub socjologicznie. jak pokora.i. H. U podJ. Cechy fizyczne organizmu (wzrost. popędami centrów podkorowych oraz świadomymi i dobrowolnymi ruchami (praksjami) kory mózgowej. Moralność mieszczańska. relaks. z ang. konstytucji nerwowej i konstytucji hormonalnej. Z rozwojem ideologii społeczno-wychowawczej stoi blisko w związku ideał człowieka 6 4 .mówi o biologicznych podstawach życia organizmu. dobrego obywatela aż do współczesnych ideałów „nowego człowieka". oddechowym. cyt. Nauki empiryczne w pedagogice Wychowawczy rozwój człowieka wiąże się z życiem jego organizmu. Wreszcie różne założenia. kai . wprowadzając łączność ze środowiskiem. powietrza. I. obserwacyjnie lub eksperymentalnie przez trzy nauki pedagogiczne: biologię wychowania. telewizja. radio. koordynuje działalność całego organizmu.. Histoire de iEducation dans 1'Antiąuite. Reakcje nadnerczy. tezy. P a s t u s z k a ks. Warszawa 1962 2 .dobry). który przyświeca w działaniu wychowawczym. doprowadzając do współczesnego stanu systemów wychowawczych. W tym celu przedstawia strukturę i funkcjonowanie organizmu jako zespołu komórek. Humanistyczną ideologię starożytności przewartościowała idea chrześcijańska. Tak więc pierwotna dzielność fizyczna staje się u Greków cnotą (arełe). miłość. N. Najważniejszy przedmiot tej nauki stanowi sprawa kształtowania się ideologii wychowawczej. A 11 m a n. wywołuje procesy i przeżycia psychiczne. W o 1 a ń s k i. światła. B o g d a n o w i e z. ruchu i snu). Ideologia zaś nacjonalistyczna i faszystowska doprowadzają aż do współczesnych walk światopoglądowych. Rozwój biologiczny człowieka. biologicznie lub kulturystycznie. psychologię wychowania i socjologię wychowania. działających w koordynowanych systemach: trawiennym. czyli człowieka pięknego fizycznie i szlachetnego moralnie. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. S m i t h . patrioty. Warszawa 1970. Właściwości rozwojowe wieku dziecięcego. stresu życia jako odporności organizmu przeciw wyczerpaniu67. jak też od stałych właściwości wewnętrznych organizmu w postaci konstytucji budowy ciała. Warszawa 1970. tkanek i narządów.). a) Pierwsza z nich . postulaty i programy wychowania składają się na rozległą dziedzinę teorii pedagogicznej. Łódź 1956. z ang. M a r r o u. kulturalnymi i umysłowymi epok badanych. C h m a j. ideału człowieka oraz teorii pedagogicznych. 67 H. szerzonej przez środki masowej informacji. służba. jak kino. Biologiczne podstawy zachowania (tł. dz. A.). podobnie jak męstwo i sprawiedliwość w cnocie rzymskiej {virtus)6Z.biologia wychowania . jako rycerza chrześcijańskiego. wydalniczym i mięśniowym. przynosząca w kulturze nowe wartości ewangeliczne. radość. gentelmana. związanej z układami genów w chromosomach komórek rozrodczych i prami genetyki klasycznej Mendla. Podstawę koordynacji fizjologicznej organizmu tworzy system hormonalny gruczołów dokrewnych. 63 M.piękny. Ciało (tł. przekazywania życia i rozrodu oraz zaznajamia z organicznymi procesami wzrostu ciała i rozwoju mięśni 66 . z ang. pomysłów. Idea człowieka we współczesnych prądach filozoficznych. agathos . Warszawa 1966. O s s o w s k a. wygląd) i cechy psychiczne łącznie ze sposobami reakcji wyjaśnia biologia tak zależnością od warunków środowiskowych (ilość i jakość pokarmu. 62 2. Te ostatnie warunki prowadzą do zagadnienia dziedziczności fizycznej i psychicznej. jako świętego. o czym szczegółowiej będzie mowa. grasicy i węzłów chłonnych na czynniki drażniące (stresory) stanowią podstawę tzw.nerwowy. w dziejach wychowania rozwija się wzór wychowawczy człowieka jako mędrca-retora. 64 J.czemu zapobiega życzliwość. krwionośnym. Potem w kulturze mieszczańskiej idea pracy i oszczędności wiąże się z ustrojem kapitalistycznym63.współczesnych zagadnień kultury masowej. 66 . religijnie lub materialistycznie. Poznań 1947. która w powiązaniu z mądrością stworzy podstawę greckiej paidei. Wymienione zjawiska życiowe uwikłane w wychowaniu są opisywane i badane głównie w sposób empiryczny. życiem wewnętrznym psychiki oraz życiem społecznym w środowisku z ludzkim. w której doktryny wypracowane przez twórców dają 65 obraz zawiłej mozaiki prądów i kierunków pedagogicznych . które pobudzają lub hamują działalność organizmu. reagujący na bodźce zmysłowe odruchami rdzenia pacierzowego. Warszawa 1971. Paris 1950. 65 L. projektów reform zawsze w związku z postępem innych nauk oraz z prądami polityczno-społecznymi.

J. okres poniemowlęcy (do 4 r. Szuman. która swym zdrowiem. Funkcjonowanie osobowości w warunkach stresu psychologicznego. cyt. wiek dorastania i dojrzewania płciowego (dziewczęta 12-15 r. anormalnych umysłowo (debilizm.). dopóki postawa ta nie zharmonizuje się u człowieka dojrzałego 69 . Socjologia. chłopcy 13-17). Warszawa 1969 s. umiarkowany. woli. P i ę t e r . Obejmuje ona szereg dyscyplin pokrewnych i graniczących ze sobą. " 1960 nr 4. Warszawa 1960. Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. frustratio . W o ł o s z y n o w a . W i a t r . Dochodzą do nich jeszcze psychologia różnicowa wraz z charakterologią i typologią oraz diagnostyką szkolną o poznaniu uczniów. i chorych psychicznie. Warszawa 1966. Dorobek biologii wychowawczej stanowi dalej podstawę dla teorii wychowania fizycznego. życiodajną grupą społeczną bezpośredniego kontaktu jest rodzina. Z zagadnień psychologii uczenia się (W. Podstawową. wiek młodzieńczy (dziewczęta 16-20. J. podstawiania nowych celów (kompensacja) itp. Każdy z tych okresów ma właściwe sobie cechy umyslowości. 94-109. L. Spór o pojęcie frustracji.. dz. Psychologia pomaga wychowaniu. idealistyczny. A. imbecylizm. J. poglądy. S. Psychologia jako jedna z podstaw teoretycznych pedagogiki (W:) Pedagogika na usługach szkoły. J. „Kwartalnik P e d a g o g . B. C z a p ó w . Warszawa 1966. która w wieku przedszkolnym ma charakter magiczny. . który powoduje stałą syntezę białek w komórce. M. F r a c z e k . idiotyzm . R e y k o w s k i. c) Trzecią z kolei nauką opisującą zjawiska społeczne w wychowaniu stanowi socjologia wychowania. jako zorganizowanego kompleksu grup społecznych. T. Wstęp do socjologii systematycznej. który nie pozostawia śladu. Warszawa 1968. S. z ang. J.zawód. jak psychologia rozwojowa o rozwoju psychicznym u dzieci (pedologia) i młodzieży (hebologia) oraz dorosłych (andrologia). niepowodzenie). Rozwój psychiczny przechodzi określone fazy: niemowlęctwa (1 rok życia).). Elementarne pojęcia socjologii. na które składają się interesy. trwałością i miłością zapewnia najlepsze środowisko wycho69 r o w s k a (red. Społeczeństwo. uczuć i światopoglądowej postawy wobec rzeczywistości. cofnięcia się do pierwotnych form zachowania się jak płacz (regresja).). potem naiwnorealistyczny. czytelnika książek. cyt. która informuje o dzieciach trudnych. Warszawa 1948 2 . 68 subiektywnonegatywny. C1 a r k e.). chłopcy 18-24 r. 1 A. s. Na to środowisko składają się zwyczaje. 82-93. w którym rozwój człowieka się odbywa. Psychologia rozwojowa. T o m a s z e w s k i . 110-135.. Ż e b- S. szkolnej i społecznej. „Psychologia Wychowawcza" 1966 nr 1. Zajmuje się ona badaniem zależności wychowania i jego wyników od środowiska społecznego. Środowiska wychowawcze są polem ścierania się różnych wpływów i sił dążeniowych całego społeczeństwa72. C 1 a r k e. język. stosunki i oddziaływania między ludźmi. 70 Cz. inaczej upośledzenie umysłowe) 71 . obyczaje. jako ucznia w szkole. jako harcerza w drużynie itp. Psychologia rozwojowa ustaliła. Upośledzenie umysłowe (tł. psychopatologia dziecięca i młodocianych wraz z higieną psychiczną. 72 Por. s. dziecięctwo szkolne (do 12 r. jak psychologia wychowawcza o uwarunkowaniach psychiki dziecka w rodzinie. J. dz. jako przykre przeżycia pod wpływem zahamowania zasadniczych dążeń jednostki. M. S z c z e p a ń s k i . A. widza w kinie. s. Ważną także dla pedagoga jest psychopatologia. Warszawa 1966 s. Rozwój psychiczny dzieci i młodzieży. że dziecko nie jest miniaturą dorosłego. prowadzące do reakcji obronnych w formie agresji.) Pedagogika na usługach szkoły. 157-262. Psychologia zaś wychowawcza studiuje procesy uczenia się dzieci i młodzieży oraz procesy zachowania się.. dietetyki oraz higieny rozwojowej. w których specjalne znaczenie posiadają stany frustracji70 (łac..dziś ze względów wychowawczych określane jako lekki.staw zaś genicznego przekazywania cech leży działalność kwasów nukleinowych DNA (kwas dezoksyrybonukleinowy) zawartych w 23 parach chromosomów i przekazujących informacje geniczne do cytoplazmy przez RNA (kwas rybonukleinowy). nerwicowych. Warszawa 1966. dziecięctwo przedszkolne (do 7 r. Warszawa 1970.). jej stan i znaczenie dla pedagogiki (W':) Pedagogika na usługach szkoły. znaczny i głęboki niedorozwój umysłowy.). Sprawa zaś dziedziczności wyjaśnia uzdolnienia lub trudności rozwojowe w postaci niedorozwoju umysłowego czy ograniczenia. W o sk o w s k i. 18-19. Podstawę każdej grupy społecznej stanowią wartości szanowane przez członków i tworzące wspólnotę społeczną jako dobro wspólne. wyobraźni. Modyfikacje koncepcji frustracji. B ł a c h o w s k i . a wreszcie psychologia szczegółowa w postaci psychodydaktyki o procesach nauczania i psychopedagogiki o procesach zachowania się 6 8 . psychopatycznych. Wybrane zagadnienia. ani bezduszną rzeczą czy stanem przejściowym. cyt. dz. organizacje i instytucje społeczne. b) Drugą ważną nauką w dziale opisującym zjawiska w wychowaniu jest psychologia wychowania. Znaczenie psychologii dla pedagogiki (W:) Nauki przyrodnicze i społeczne współdziałające z pedagogiką. S z u m a n.

O s s o w s k i. S. Lwów 1934. Tak organizujące się i żyjące społeczeństwo jest nosicielem i współtwórcą kultury danego typu. wynikiem czego następuje asymilacja kulturalna wychowanka do wspólnoty społecznej i upodobnienie się psychiczne. Socjologia wychowania. W związku z tymi zjawiskami w każdym społeczeństwie rozwijają się stale dwie tendencje. B y s t r o ń. t. władzy regulującej przy pomocy prawa i siły stosunki pomiędzy ścierającymi się grupami społecznymi. Warszawa 1966. poglądów.. zreorganizowanej. charakter. cyt. B. ponieważ od tych czynników zależy rozwój wychowawczy dzieci i młodzieży. 81 J. J. S. W a r s z a w a 1968 s. Tak właściwie w czasie zaborów w Polsce szkoła państwowa była narzędziem germanizacji lub rusyfikacji. W związku z tym szkoła spełnia dwie funkcje: asymilacyjną pod względem typu kulturalnego i selekcyjną pod względem uzdolnień pracowniczych 79 . 286-309. 74 J. S . Bada ona typ rodziny (pełnej. s. Z n a n i e c k i . co doprowadza do okresowego zaostrzania się walki klas o panowanie. K o w a l s k i . Paris 1962. Społeczeństwo i wychowanie. C h a ł a s i ń s k i . cyt.. Stąd wychowanie i szkolnictwo są zakorzenione w ustroju społecznym 77 . Społeczeństwo. Warszawa 1928. literatura. 9 . pogląd na świat) oraz w ramach organizacji państwa 7 5 jako suwerennej władzy nad określonym terytorium z jego skarbami naturalnymi. ważna jest socjologia wychowawcza środowisk rodzinnych 81 . Funkcjonowanie rodziny a zadanie opieki nad dzieckiem. New York 1955. dz. pierwszą tworzy proces jednoczący wszystkie grupy społeczne w jeden kulturalnie naród (w średniowieczu naród chrześcijański. W e s o ł o w s k i .wprowadzenie do aktualnego życia społeczeństwa przez kształcenie grupowe według płci lub kształcenie zawodowe. Wrocław 1967. sztuka. J. obyczaju. dz. 2. Rola rodziny w wychowaniu młodzieży. warstwy i władza. W . S u c h o d o l s k i . od XVI wieku szlachecki. Socjalizacja wychowawcza zaś ma dwa główne zadania: 1° . d z . w XIX wieku mieszczański. Warszawa 1966. czerpiące środki utrzymania bądź z pracy własnej. W a r s z a w a 1966. Szkoła jako zjawisko społeczne. Pomiędzy tymi szerszymi grupami społeczeństwa istnieje rywalizacja.. D a v a 1. Education e t sociologie. robotnicy.wprowadzenie wychowanków do świata kultury narodowej i ogólnoludzkiej poprzez kształcenie ogólne. 73 często służą za narzędzie polityczne do urabiania stosunków społecznych w interesie klas panujących. M. R. J. w której bada się socjometrycznie80 stosunki między jednostką a grupą koleżeńską. oraz na różne warstwy i stany zróżnicowane zawodowo. dzieje. M e n e 1 i. cyt. Grupy społeczne rywalizują ze sobą o hegemonię polityczną i kulturalną w obrębie narodu jako historycznej organizacji pewnego typu kultury narodowej 7 4 (język. 171-201. jak rodzina wiejska. „Zeszyty Naukowe KUL" 1969 nr 3.Ponad rodzicami powstają szersze grupy społeczne pośrednich kontaktów między członkami. C z a p ó w. Teoria klas społecznych. s. P i ę t e r . dochodząca w pewnych warunkach do walki o władzę i znaczenie kulturotwórcze w całym społeczeństwie. ono też wytwarza wychowanie i szkołę. Warszawa 1959 s. 2° . cyt. Całość zaś procesu rozwojowego polega w tym ujęciu na socjalizacji78. 1. rezultatem czego jest przygotowanie do życia praktycznego i produkcyjnego oraz zróżnicowanie się społeczne zależnie od wybranego zawodu. bądź z posiadania lub panowania. O z d o w s k i. obecnie demokratyczny). W a r s z a w a 1969. Warszawa 1964. E . t. B . Rodzina a wychowanie. Studia i szkice. dz. inteligencja. W ten sposób istotą wychowania jest przystosowanie się wychowanka do żądań grup społecznych przez włączenie się do wspólnoty języka. druga tendencja życia społecznego polega na procesach różnicujących klasowo lub stanowo społeczeństwo. Traite de psychologie sociale. B a 1 e y. duchowieństwo. zdemoralizowanej) oraz wpływy środowiska lokalnego na rodzinę i wychowanie w niej dzieci. czyli uspołecznieniu się wychowanka. J. B r o o k o v e r . O funkcjach państwa. Tenże. W i s z n i e w s k i . W a r s z a w a 1965. Z a b o r o w s k i . Cz. zajęć itp. R.6 3 . Wrocław 1960. Odział socjologii w badaniach procesów wychowawczych (W:) Nauki przyrodnicze i społeczne współpracujące z pedagogiką. Edukacja narodu 1918-1968. Kultura i naród. 80 Z. W . 76 S. Warszawa 19582. H. proletariacka. rozbitej. W i d e r s z p i l . 77 F. 78 . I z d e b s k a. Wprowadzenie do psychologii społecznej. 75 P o r . A Sociology of Education. Zarys encyklopedii prawa. rozsiane po całym kraju jak chłopi. W a r s z a w a 1970. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. a Poza socjologią wychowawczą szkoły i klasy szkolnej. W r o c z y ń s k i . Łódź 1957. zwalczających polskie wychowanie rodzinne. Stosunki społeczne w klasie szkolnej. Warszawa 1968. W. Struktura klasowa w społecznej świadomości. inteligencka. C h a ł a s i ń s k i . D u r k h e i m . 79 J. W i a t r . miejska. zabytki. 3-96. Klasy. J. Poza tym społeczeństwo jest zawsze rozwarstwione ekonomicznie na klasy 76 . Poznawanie środowiska wychowawczego.wawcze dzieciom 73 . Dlatego to socjologia wychowawcza określa wychowanie jako „przysposobienie wychowanka na pełnoprawnego członka grupy" {Durkheim). Społeczeństwo i wychowanie.

Wprawdzie światopoglądy historyczne się zmieniają. bytu i istnienia rzeczy w ogóle. Pytania poznawcze wreszcie. do jakiego celu pokojowego. w którą stronę należy wychowanie prowadzić. co nazywamy teazją (gr. O celu więc wychowania. ale one nie rozstrzygają normatywnie. które z tych postaw powinny być realizowane w wychowaniu. Światopogląd osobisty bowiem jest to zespół własnych przekonań. Ideologie grup społecznych oraz teazje filozoficznego myślenia mogą wpływać na tworzenie się światopoglądu osobistego. jak bohaterstwo. nurtujące wszystkich normalnych ludzi. Sam wyraz światopogląd jest wieloznaczny. Wreszcie nauki teologiczne o Bogu żywym i stosunku religijnym człowieka do Boga konkretyzują ideał wychowawczy człowieka. . że wiążą się one z własnym przeświadczeniem o ich prawdziwości (asercja). który sięga ku niewiadomej przyszłości. w ich sztuce i literaturze poetyckiej czy dramatycznej. różniące się od sądów wyuczonych i zapamiętanych tym. która jest wiedzą metafizyczną o bycie i jego właściwościach. oparty o wiedzę jakiegoś rodzaju. piękne i godnego rozumnego człowieka. ale nie dyktują. filozoficzne i teologiczne. normatywnie przynajmniej. Nauki humanistyczne więc mówiące o życiu i czynach człowieka służą pomocą w kształceniu światopoglądu młodzieży i dorosłych. Należą do nich nauki humanistyczne. które jakby omawiają dokładnie cały rozkład jazdy. Odpowiedzi na pytania 0 przyczyny ostateczne udzielić może tylko filozofia. ponieważ te stanowią miernik wartości i trwałości światopoglądów. zdrada. etyka. co jest prawdziwe. lecz nie mogą zdecydować. tak że krytyka ich podstaw powoduje upadek wielu fałszywych obrazów świata. Na koniec w okresie dorastania i w młodzieńczym pojawiają się dręczące pytania problemowe o celowości i sensie wszystkich zjawisk („po co. W wieku szkolnym pojawia się z pełnym zrozumieniem wyższy typ pytania przyczynowego. obejmując: a) światopogląd osobisty. by nie ulec swoim namiętnościom i przez nie nie zginąć. decydują najwyższe wartości i ideały. theasis . Podobnie dokładna znajomość praw rozwojowych.pogląd). wyznawany przez jakąś grupę społeczeństwa jako obowiązujący jej członków. jakiego człowieka mamy wychowywać. estetyka. dającą pewność poznania oraz zaspakajającą samorzutne pytania poznawcze. zdrowym rozsądkiem. kryteria tego. wynikające z doświadczenia i praktyki życiowej. nazywamy naukami światopoglądowymi. Nauki światopoglądowe w pedagogice Znajomość faktów z przeszłości.. w jakim celu?"). Pierwsze dostarczają surowego materiału do poznania ideałów i postaw ludzkich. dlatego w takim łańcuszku pytań wybiegają aż do jakiejś przyczyny życia. Zagadnienie celu bowiem nie występuje na terenie nauk przyrodniczych. dobre moralnie. których podstawą powinien być prawdziwy światopogląd godny człowieka. mimo że historia jest nauczycielką życia. jak logika. tchórzostwo. który musi się kierować rozumem. mają więc zabarwienie uczuciowe i wskutek tego stają się motywem pobudzającym wolę do działania.3. Poznają one wielkość siły wybuchu atomowego. ich warunków i zależności przyczynowych. Dlatego też światopoglądy szukają elementów prawdziwych i wiecznych. ale mimo relatywizmu każdy z nich uważa się za jedyny prawdziwy i niezmienny. a nie wskazuje. wyrażanych w historii narodów. właściwy. wyjaśnia zaledwie „genealogię współczesności". Wszystkie więc wymienione nauki przyczyniają się swoim wkładem do rozbudowy prawdziwego światopoglądu. które na podstawie filozofii ogólnej. Przekonania zaś są to sądy poznawcze. Światopogląd nowoczesny musi być więc budowany i sprawdzalny naukowo. poznanie stanu teraźniejszego w wychowaniu nic jeszcze nie mówi o celu wychowawczym. na które odpowiedzi jako cząstki wiedzy dostarczają materiału przekonaniowego. rozwijają się w życiu ludzkim następująco: najwcześniej pojawiają się u dziecka przedszkolnego pytania wyjaśniające typu „co to jest?" lub „jak się coś odbywa?" Są to pytania. co nazywamy ideologią oraz c) światopogląd filozoficzny jako system poglądów jakiejś szkoły filozoficznej. to znaczy przenikają w głąb poznawanej rzeczy przez pytania o dalsze szczegóły zjawisk i dlatego wiedza zaspokajająca je pochodzi z nauk szczegółowych tak przyrodniczych. mające szczególne znaczenie dla budowy prawdziwego poglądu na świat. Nauki. czy wojennego powinno się go użyć. Cele życia. Czynią to dopiero nauki filozoficzne. metafizyki i epistemologii ustalają. b) światopogląd społeczny. nienawiść itd. jak też humanistycznych. ale narzucane pod przymusem i przyjmowane bez przekonania przez wychowanków są tylko namiastką prawdziwego światopoglądu. miłość. ale wyjaśniwszy najbliższą przyczynę zjawiska pytają o przyczynę przyczyny i przyczyny dalsze. rozwoju i wychowania płyną z potrzeb i dążeń człowieka. dlaczego coś się dzieje? Pytania o przyczyny wychodzą z empirii. który wytwarza się w ciągu rozwoju człowieka. mają charakter schodkowy.

. Stuttgart 1950. Die Gegenwartige Lagę Padagogik. Morin E. Guardini R. idei miłości..). Kotłowski K. Baumert G. Darmstadt 1952. Dlatego też na budowę całkowitego światopoglądu składają się trzy kręgi zagadnień: a) naukowych.. Paris 1947. Die padagogische Situation. 82 Naukowe KUL" 1969 nr 1 s... Padagogische Orientierung im Zeitalter der Technik. The Crisis of Western Education. Warszawa 1965. Stuttgart 1958. Kozakiewicz M. Toulouse 1955. Brown W. szczęściem czy śmiercią... Pfliegler M. Paris 1960. Pedagogizacja rodziców.). I ZNACZENIE WSPÓŁCZESNE WYCHOWANIA Arendt H. Revision der Erziehung. Wówczas to sądy wyjaśniające rzeczy naukowo.. ale także serce ludzkie i dążenia woli do nieśmiertelności i absolutnego szczęścia. Odpowiedź pełną na te pytania. 3-15. O pedagogicznym kształceniu rodziców. ks. ks. (red.. Die Kriese in der Erziehung. Duch czasu (tł.pogląd na człowieka i jego życie (niem. Jugend der Nachkriegzeit. Die religióse Situation. Warszawa 1968. Pietsch M.Pytania celowościowe (teleologiczne . W rzeczywistości natomiast często światopogląd jest zwichnięty i może stanowić niezborny konglomerat poglądów wyuczonych z książek. Por. Heidelberg 1957 . Proces emancypacji współczesnej młodzieży. Blatiner F.. Warszawa 1962. Diagnostic of our Time. (red. Poręba P. Moysa S. Bader J. Wien 1961. Bremen 1958. Kraków 1965. Kościół w świetle Soboru. Poznań 1968... Berkeley 1958. Die industrielle Revolution. „Zeszyty . Schleswig 19552.cel) także mają! charakter łańcuszkowy i docierają do pytań eschatologicznych o rzeczach ostatecznych. Wien 1948. Człowiek w warunkach cywilizacji współczesnej. tylko do filozofii (czysto filozoficzny) lub wyłącznie do teologii (czysto religijny). Brubacher J. Pomykało W.. Wszystkie one dotyczą dwu zasadniczych części światopoglądu: 1° . przynosi przede wszystkim wiedza teologiczna. Lebensanschauung). Warszawa 1965.. która ma harmonijnie wyjaśnić świat przyrody i na jego tle świat człowieka. Koln 1958.. mającą zadowolić nie tylko rozum.. 4 Pfliegler M. Bilan de la civilisation technicienne. Das Ende der Neuzeit. UEducation a la croisee des chemins. Wychowanie do chrześcijańskiego uniwersalizmu. ks. np. ograniczający się tylko do nauk szczegółowych (czysto naukowy). „Studia Warmińskie". Weltanschauung) oraz 2° . Wiirzburg 1951. Greenwich 1958. Modern Philosophies of Education.). Clark B. telos . Warszawa 1967. „Znak" 1961 nr 84.. Dawson Chr.. Wien 1932. Mannheim K.. pomieszanych z przesądami i zabobonami z dzieciństwa. Te dwie części powinny być zgodne ze sobą na podstawie wspólnej idei światopoglądowej.. pracy lub twórczości. rozwiązywanych pozytywnie lub negatywnie (nawet ateistycznie). Bogucki K. z franc). Erziehungsformen in ihrer Bedeutung fur die padagogische Lagę der Gegenwart.. WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE DO CZĘŚCI I Wstęp do pedagogiki jako nauki Rozdz. Teen-age Terror. Przy tym pytania te stawia się osobowo.. W innym wypadku może wystąpić niepełny światopogląd. London 1961. Kunowski S. Młodzież epoki przemian. śmierci. Mity i rzeczywistość. walki. Keilhacker M. Der rechte Augenblick. Móbus G. Dyonisiak R. świata.obrazu świata i źródeł absolutnych jego bytu (niem.. New York 1963 3 ... Pfliegler M. (red. Szkoła a postęp techniczny. 3 Kroch O. Bornemann E. K u n o w s k i .). Keilhacker M. Hamburg 1946. Nowacki T. Natomiast światopogląd katolicki musi być uniwersalistyczny. S. Munchen 1963.. Maritain J. Muchow H. Adult Education in Transition. Jugendprobleme unserer Zeit. łącząc w sobie wiedzę naukową z filozoficzną i teologiczną według zasady jednej prawdy pochodzącej od Boga 8 2 . Wien 1956 . Jugend im Wandel. b) filozoficznych oraz c) teologicznych.. szczęścia i cierpienia. London 1940. Isambert A. jaki jest sens życia. interesując się własnym życiem. (red. Nowa młodzież. UEducation des parents. 1969. Jugend in der Industńekultur. Erziehung in der Zeit. jak po co żyjemy.gr. Góttingen 1958. Duchet R... sądy motywujące je filozoficznie i sądy oceniające ideowo tworzą harmonijnie zbudowany światopogląd osobisty.

[właśc. Kraków 1968.. P. Diisseldorf 19583. Beveridge W.. Springield 1962. M. Korniszewski F. Praca badawcza na terenie szkoły (tł. (red... Ryman E. Przed trzecim przyspieszeniem.. Die zweite technische Revolution und die padagogische Theorie und \ Wirkiichkeit. Leipzig 1927.. Geissler G. Psychological Testing..]. Miasto i wychowanie. [właśc. Berlin 1925. Nawroczyński B. Praca badawcza nauczyciela. Ratingen 1957.. Mirski J. Heidelberg 19627. Uber die Móglichkeit einer allgemein gultigen padagogischen Wissenschaft.). jej metody i miejsce w systemie nauk (W:) Encyklopedia Wychowania. Rozdz. dz.. Schelsky H. Padagogische Perspektńen.. jej stan oraz pilne potrzeby (W:) Pedagogika na usługach szkoły. Dobrowolski S. Petersen P. Morrish I. Przecławski K. Filozofia pedagogiki (tł. Hónigwald R. Mysłakowski Z. Przecławski K.]. Szkoły eksperymentalne i wiodące. Dielthey W. Zaczyński W.. 1 s.. Źródła pedagogiki.. La pedagogie scolaire contemporaine. Metody psychologii pedagogicznej (W:) Encyklopedia Wychowania.. Zasady pedagogiki doświadczalnej ze szczególnym uwzględnieniem szkoły polskiej. 79-97. Disciplines of Education. Paris 1910. Warszawa 19252. Uber die Grundlagen der Padagogik. Schneider Fr. Rozdz. Podstawowe prawidłowości pedagogiki..Póggeler Fr. Jaroszyński T.). Lwów-Warszawa 1922. Pięter J. z niem. Pięter J. Warszawa 1966. Moskwa 1969. Metody badania w pedagogice Anastasi A. Okoń W. Langensalza 1929. Die skeptische Generation. Wagner J. 217-258. Nowacki T. Komarowski B. Warszawa 1918 s. Warszawa 1933. Ogólna metodologia pracy naukowej. Librachowa M.]. (red.. t.). Warszawa 1963. O uzasadnianiu norm pedagogicznych. The Concept of Education.). Studencki S. .. Warszawa 1933 2 . 101 n. [właśc. London 1967. 195-213.... Psychologia pedagogiczna w ćwiczeniach. Mirski J.. B.. Lwów-Warszawa 1931. 1971. II POJĘCIE PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Claparede E.. Projekt nauki o nauczycielu (W:) Wychowanie i wychowawca. Hoene-Wroński J. The Language of Education. Kotłowski K. Paris 1950. L'Education des adultes. Russkaja piedagogiczeskaja tierminologia.. Pedagogizm nowoczesny i jego przejawy (W:) Wychowanie i wychowawca. „Przegląd Filozoficzny" 1949 nr 3/4. Esąuisse d'une science pedagogiąue.. Nauka i wiedza. cyt. Warszawa 1967. Research im Education. IV METODY BADAŃ PEDAGOGICZNYCH 1. 1958. III BUDOWA PEDAGOGIKI I JEJ MIEJSCE W SYSTEMIE NAUKI Cellerier J. Okoń W... Warszawa 1971. Pedagogika. Die Autonomie der Padagogik. Sorokin P. Okoń W. Sztuka badań naukowych (tł. Szkoły eksperymentalne w świecie w latach 1900-1960. 101-123.. Scheffler I. Englewood Cliffs 1959. Lwów 1920. Warszawa 1960... Mirski J. (red.. Eksperymenty pedagogiczne w Polsce w latach 1900-1939. Nauka poprawnego myślenia. s. London 1958. z ang. Psychologia dziecka i pedagogika eksperymentalna (tł. Wielowieyski A. Terminologia w pedagogice.. W. Warszawa 1968. I.). Obiektywizm i subiektywizm w pedagogice współczesnej.. Warszawa 1936.. Warszawa 1933. Einfuhrung in die Andragogik. Sośnicki K. Warszawa 1966.. O przedmiocie i metodzie badań pedagogicznych (W:) Podstawy pedagogiki. Sękowska Z. Jak obserwować dzieci. Warszawa 1968. Warszawa 1933.. Buckingham B. Wrocław 1964. Kretz J. Szuman S. Szkoły eksperymentalne w Polsce w latach 1900-1964. The American Sex Rewlution. Łubnicki N. Ratingen 1957. 3 s. z ang. 2 Pięter J. pianchard E.. Berlin 1924... L. cyt. s. t. 2. Best J. Źródła pedagogiki i ich opracowanie Rozdz.. Badania psychologiczne w szkole... s. Spranger E. R. Warszawa 1064. dz.. 312-348. Kretz J. New York 1954. New York 1956. I. B. Praca naukowa.. Wrocław 1967. 9-15. Kretz J.. peters G. Warszawa 1963. Wrocław 1963. Berlin 1888. „Roczniki Humanistyczne K U L " 1954 z. Teddy Boys.. Dusza wychowawcy i zagadnienie kształcenia nauczycieli (tł. Warszawa 1964. Instytucja wychowania w wielkim mieście. Katowice 1960 . Warszawa 1936 s.). Wołoszyn S. Znaczenie terminologii pedagogicznej (W:) Wychowanie i wychowawca. Ałlgemeine Erziehungswissenschaft. z franc). z franc). Wissenschaftsstruktur der Padagogik... London 1969. UNESCO. Jaxa-Bykowski L. Kerschensteiner G. Louvain 1968. M. „Ruch Pedagogiczny" 1959 nr 2.

Podręcznik metod badania rozwoju dziecka (tł. Jarman T. Die modernen padagogischen und psychologischen Forschungsmethoden. Konstantinow N.. Wprowadzenie do psychologii społecznej.. Fischer H.. Wrocław 1966. Paris 1917 26 . 1-2. (red.. Altman J. poi. The History of Western Education. Warszawa J 1970. A Short History of Educational Ideas. Histoire de la pedagogie. Baley S.. Warszawa j 1967. Les Techniąues sociometriąues.).). Lublin 1957. Planchard E. A Guide to Mental Testing.. Lwów 19342. Warszawa 1970.. 2.. London 1963 2 . Grzywak-Kaczyńska M.. Warszawa 1965-1966. Zaczyński W. t. London 1947 . Poznawanie środowiska wychowawczego.. Paris 1963. New York 1947. Suchodolski B. Paris 1960. Obserwacje.. Kurdybacha Ł. Histoire de l'education.. Warszawa 1966. Warszawa 1933. Kraków 1949. Bolltwood M. Rozmowa i wywiad w psychologii wychowawczej. Zarys psychologii w związku z rozwojem psychiki dziecka. Lwów 1938. Warszawa 1962. Wołoszyn S.. Polska myśl pedagogiczna.. Stuttgart 1884-1902.. Psychologische Diagnostik. Nawroczyński B.... Paris 1954.).. Meili R. A.. Meili R. 12 Weimer H. 4 . Warszawa 19472. Zarys dziejów wychowania jako funkcji społecznej. W. Kot S. Collard F. Power E.. Właściwości rozwojowe wieku dziecięcego. Rozwój historii oświaty.. t.. „Nowa Szkoła" 1948 nr 4. O nowy typ historii wychowania. Kot S. 1-2. New York 1955. Warszawa 1934.. J. Lwów 1930.. Louvain 1967.). Bystroń J. De Landsheere G. Paris-Lyon 1941 1 1 . Kreutz M.). Skórny Z. Warszawa 1929-30. P. 1-2. Berlin 1956 . Biihler Ch„ Dziecięctwo i młodość (tł. Kot S. R.. Podręcznik ćwiczeń z psychologii wychowawczej (tł. Biologiczne podstawy zachowania (tł.. Marrou H. Bystroń J. Fraisse P. „Przegląd Psychologiczny" 1959 nr 3. Warszawa 1961. Psychologia wychowawcza w zarysie. Warszawa 1960. Bogdanowicz J. Palmade G. t. Góttingen 1957. Dzieje wychowania i myśli pedagogicznej w zarysie. Berlin 1961. Warszawa 1967. Nouvelle pedagogie scientifiąue. Suchodolski B. Źródła do dziejów wychowania i myśli pedagogicznej.. Brescia 1953. Podstawowe metody statystyczne w psychologii i pedagogice (tł. Obserwacja psychologiczna dziecka. Warszawa 1969. Mussen B. Brubacher J. Paris 1969.. Histoire de 1'Education dans l'Antiquite.. Experimental Psychology: its scope and method... t.. Landmarks in the History of Education. Współczesne metody badań psychologicznych..). Boyd W. (tł. Histoire de la pedagogie. Paris 1949.. St. Warszawa 1960. Guilford J.Catell L. z ang.. Piloch T. (red. 3 Bogdanowicz J. Curtis S.. Paris 1961 4 . Gal R. Pięter J. Zankow L.). Wroczyński R. wychowania i kultury w Polsce. Busemann A. Padagogische Psychologie. E. (red. Historia wychowania. z ang. z franc). London 19562.. Fraisse P. Leipzig 1932. Compayre G..).). A. Rozwój metody eksperymentalnej i jej zastosowanie w dydaktyce^ Warszawa 1967. 1-3. Warszawa 3 1968 . Warszawa 1966. Tyler L. Istorija piedagogiki.. 4 Baley S.. Testy w szkole.. Empiryczne L'Adolescence. Les methodes en pedagogie. Schmidt H. Berlin 19622. Empirische Forchungsmethoden der Pddogogik. Historyczne Agazzi A. Hubert R. J. La recherche en pedagogie.. Histoire de la pedagogie. Moskwa 19592. Elementy teorii testów psychologicznych. S. A Cultural History of Western Education. Warszawa 1959... A History ofthe Problems of Education. z ang. S.. Choynowski M... Baley S. Bastin G.. Geschichte der Padagogik. D. Paris 1962.. Piaget J. 1-5 B.. Źródła do historii wychowania.. interpretacje i charakterystyki psychologiczne. O przedmiocie i metodzie badań dydaktycznych (tł. Testy i pomiary w psychologii (tł. Rozwój fizyczny dziecka.. V NAUKI WSPÓŁPRACUJĄCE Z PEDAGOGIKĄ 1. z niem. H. z niem. London 1948. Historia wychowania w starożytności. Szkoła i społeczeństwo... P.. Liege et Paris 1964. Geschichte der Erziehung von Anfang bis auf unsere Zeit. London 1968. Warszawa 1967. Podręcznik diagnostyki psychologicznej (tł. Wrocław 19462. Wołoszyn S. A. Historie de la pedagogie.. Rozdz. Warszawa 1958 . Skórny Z.. I History and method (english translation). Travers R. Warszawa 1960 . Paris 1948. Gerstmann S. Z. Warszawa 1965-67. La pedagogie et les grands courants philosophiąues. Warszawa 1970. z niem. Mialaret G.. Schmid K.. Zieleniewski J. z ang. Szkoła jako zjawisko społeczne. Barycz H. Historia wychowania.. Introduction a la recherche pedagogiąue. Bern 1956. New York 19642.). Geschichte der Erziehung. St. Metody współczesnej psychologii. Warszawa 1960. Bruxelles 1920. Metodologia środowiskowych badań pedagogicznych. Main Currents in the History of Education. Smirnow W. Panorama delia pedagogia d'oggi. M. Efektywność badań naukowych. An Introduction to Educational Research. Skórny Z. Wrocław 1960. New York 1962. E. J. Warszawa 1964.. Riboulet L.).. Butts F..

Warszawa 1962. Durkheim E. Paris 1914. (red. Rowid H. Wychowanie i zdrowie psychiczne (tł. Światopoglądowe Bauman Z. Skinner Ch. Strunz K. Psychologia szkolna (tł. Padagogische Psychologie fur hóhere Schulen. „Siemja i Szkoła" 1951 nr 8.Clarke A. Kuderowicz Z. Rola Kościoła w kształceniu światopoglądu. Szuman S„ Pięter J. Warszawa 1964. B. Lublin 1930.. Rozwój biologiczny człowieka. Educational Psychology.. B. Warszawa 1960. Wołoszynowa L. Warszawa 1963.. Zaburzenia psychoruchowego rozwoju dziecka. Clarke A. Psychologia rozwoju dzieci i młodzieży.. Warszawa 19622.). Behn S. Warszawa 1947. Wizje ludzkiego świata. Niesiołowski A.. z czesk.. t.. Kopczyńska J. „Kultura i Wychowanie" 1933/34 nr 1.. Wstęp do psychologii pedagogicznej (tł. Higiena psychiczna.. 149-194.). z ang.). Cambridge 1943. „Kwartalnik Pedagog.). Skowron S. ks.. R. Philosophie der Werte als Grundwissenschaft der padagogischen Zieltheorie. Warszawa 1967. „Przewodnik Społeczny" 1934 nr 7. Warszawa 1970. T.. Warszawa 1928-30. Hetzer H. London 1962.. Wall W. B... z ang..).. z ang.. Lwów 1938. Światopogląd i edukacja. Światopogląd i życie codzienne.. Warszawa 1936. Chałasiński J. z ang. Schaff A.).. Lindgren H. Skatkin M. Weryński H. Warszawa 1961. Paris 1963. Warszawa 1968. Warszawa 1933. Spionek H....). O sprzecznościach i jedności wychowania. Rozwój młodzieży (tł.. Socjologiczne zagadnienia wyższego wykształcenia. Padogogische Psychologie. (red. Idee. Sociometry and Education. Warszawa 1955 s.. Dybowski W.).. Warszawa 1971. Przekonania. Englewood Cliffs.. Hurlock E. Podstawy filozofii chrześcijańskiej. Higiena dziecka w wieku szkolnym. Fizjologiczne podstawy wychowania (W:) Encyklopedia Wychowania. Organizm a życie psychiczne. Bauman Z. Warszawa 1965. Lwów 1939 s. D. Socjologiczne podstawy wychowania (W:) Encyklopedia Wychowania. Skowron S. Pięter J. O rozwoju i kształtowaniu światopoglądu. Warszawa 1969. Lublin 19622. ideologie. The Social Psycholog}' of Education. Warszawa 1958.). Warszawa 1965. Poniatowski Z.. Wrocław 1968. Warszawa 1959. Warszawa 1965. Szulc Z. Warszawa 1960. Pastuszka J. 1. Socjologia. z franc). Klimke F. Hornowski B. Warszawa 1961.. odb.. Warszawa 1933. Chmieleńska J. Czy zmierzch ery ideologii? Warszawa 1961. Psychologia wychowawcza w szkole (tł. Kształtowanie przekonań moralnych.. Warszawa 1964. Pedagogie et socjologie. Jersild A. Ateizm. Psychologia pomaga wychowaniu... Socjologia wychowania.. Wiatr J. Rouma G. Warszawa 1962.. Warszawa 1965. Pastuszka J. New Jersey 19605... Kasprzak M. Debesse M. 1. Warszawa 1957. Światopogląd jako fakt psychologiczny.. „Euhemer" 1958 nr 5/6. London 1957.. Przihoda V.). Diekalolische Wełtanschauungin ihren Grundlinien. J. (red... Z psychologii światopoglądu chrześcijańskiego. Upośledzenie umysłowe (tł.. z franc). Żebrowska M. Gottlieb W. O ideologiach polityczno-spolecznych. Education for a World Adrift. Ideologia i wychowanie...w. ks. Rozwój dziecka (tł. (tł. Pogląd na świat a wychowanie. Warszawa 1966... Charakter człowieka. J.. Hessen S. O formirowanii kommunisticzeskogo mirowozrenija. Szuman S. Wiatr J.). Przyrodoznawstwo a światopogląd. Warszawa 1962.). Istota i zadania światopoglądu. z „Prądu". Warszawa 1970. Munchen 1930. Warszawa 1923.. Hurlock E. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. (Hrsg). ks. 2 Chałasiński J. Znaniecki F. L. Warszawa 1963. Chojnacki P.. Stress życia (tł. Kozakiewicz M. Dziedziczność Warszawa 19622. Livingstone R. Psychologia pedagogiczna.. Szuman S. Miinchen 1959. ks. Wroczyński R. „Kultura i Wychowanie" 1934/35 nr 3.. Rozwój problematyki i metod.. Hessen S. Evans R.. poi.. Ideologia w ujęciu Mannheima. Szuman S.. t.r. Warszawa 1958. Dąbrowski K. Kołakowski L. Psychologia wychowawcza wieku dziecięcego. Okoń W. Reykowski J. Szczepański J. z ang. Warszawa 1960. Paris 19222.. Warszawa 1966. ideały. Radwiłowicz R. Warszawa 1965. Warszawa 1933. z ang.. Warszawa 1958 . Chojnacki P. M. Psychologia dziecka od urodzenia do wieku młodzieńczego (tł. Psychologia wychowawcza wieku szkolnego. Warszawa 1963. O światopoglądzie i wychowaniu. Góttingen 19592. O niektórych błędach w wychowaniu postawy ideowej dzieci. Suchodolski B.." 1957 nr 1. Munclien 1921 6 . ... Psychologiczne podstawy kształcenia poglądu na świat dzieci i młodzieży. Pedagogie sociologiąue: les influences du milieu en education. New York 19594. Higiena szkolna. 1-2 . Nowicki A.. Szczepański J. Moreno J.. Społeczeństwo i wychowanie. M..... SJ. Światopogląd a życie u Diltheya. Poznań (b. Zaborowski Z. Psychologia społeczna a wychowanie.. Szaciłło T. Warszawa 1946. Społeczna funkcja wychowania. 13—80. M.. Wolański N.. Kraków 1937 19382. Psychologia światopoglądu młodzieży. Fondements de la sociometrie. 3. Green D. Selye H. Fleming C. Warszawa 1958. E.. Warszawa 1959. C. Światopogląd katolicki. Szkoła w społeczeństwie amerykańskim. t. Cathrein V. Warszawa 1934. Child Psychology.

Dla uruchomienia przemysłu konieczna była koncentracja kapitału (spółki akcyjne. na której w przyszłości ukształtuje się jednolita dla wszystkich pedagogika naukowa. Pierwsze wielkie wynalazki maszyny tkackiej Cartwrighta. czwartym z kolei nowym stanem byli robotnicy. Te narastające fakty stanowią bazę. „trzeci stan" tworzyli mieszczanie. Coraz liczniejsze pedagogiki światopoglądowe są wyrazem współczesnego pluralizmu społeczeństw i mimo rozwiązywania podobnych problemów i zaspokajania tych samych potrzeb wychowawczych przyczyniają się do tworzenia różnych rozwiązań i modeli. Ludzie. wschodnich czy neutralnych ukształtował się wyjątkowo w obecnym stuleciu. kopalnictwo i kolejnictwo. zadania stawiane wychowaniu) i działaniem zespołu instytucji oświatowo-pedagogicznych. dlatego też współcześnie działają odrębne pedagogiki światopoglądowe. Tymczasem w sprawie celów i ideałów wychowania „nowego człowieka" istnieją wciąż zasadnicze rozbieżności. maszyny i historia (tł. w którym odbija się i ustala związek między ustrojem społeczeństwa. które reguluje sezonowe ceny za towar zależnie od ilości towaru na rynku (podaż) i liczba ludzi chcących go nabyć (popyt). L i 11 e y. które wychodzą z własnych założeń ideologicznych. a młodzież starsza dąży do samodzielności. Pedagogika światopoglądowa jest więc nauką przedstawiającą konkretny system wychowania. w której dobro ekonomiczne przedsiębiorstwa zostało uwolnione od obowiązku stosowania się do zasad moralnych (czego wyrazem w średniowieczu było potępienie zysku za procent i walka z lichwą) oraz od ciężarów społecznych (np. czyli ujęcia rzeczywistości w postaci zespołu określonych idei. banki. potem Jacąuarda oraz maszyny parowej Watta już w drugiej połowie XVIII wieku zapoczątkowały pierwszą nowożytną rewolucję przemysłową2 „wieku pary i elektryczności". wsparcia ubogich. Wynalazki te przyczyniły się do powstania wielkiego przemysłu fabrycznego. 1 jące potrzeby i stosunki oświatowo-wychowawcze przy pomocy instytucjiwychowujących w ustalony sposób. który staje się podstawą nowego ustroju. obowiązująca wszystkich ludzi. Te właśnie odrębne koncepcje. np. matematyka czy fizyka. jak też poznające wpływy środowiska społecznego.kapitalizmu. jego ideologią wychowawczą (idee. że dziecko w wieku przedszkolnym potrzebuje opowiadania mu bajek.C z ę ś ć II PEDAGOGIKA PORÓWNAWCZA WSPÓŁCZESNE SYSTEMY WYCHOWANIA Rozdziali GENEZA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWAWCZYCH 1. jak np. Smith. Szybki rozwój kapitalizmu uzasadniała nowa nauka ekonomiki liberalnej (A. jeszcze nie istnieje. rozwinęły hutnictwo. uzasadnianych filozoficznie zostały przyjęte za obowiązujące ideologie przez poszczególne wielkie grupy społeczeństw1. stanowiące jako klasa panująca własny ustrój społeczno-ekonomiczny i porządek prawny oraz reguluGrupy te historycznie nazywano stanami. szczególnie technicy (technokracja) lub ostatnio naukowcy. Ricardo). Najgłębszą przyczyną obecnego rozbicia systemów wychowawczych był rozwój nowego ustroju ekonomiczno-społecznego .). D. młodzieży oraz dorosłych. cele. który zniszczył dotychczasowy ustrój stanowy społeczeństwa. Warszawa 1963. Rozwój kapitalizmu i jego skutki Współcześnie jednolita pedagogika naukowa. ukształtowany w średniowieczu jako ustrój feudalny. które stają się powszechnie uznane. Ponieważ zaś 2 B. jałmużna). giełdy). jak np. odkrywają coraz więcej faktów pedagogicznych. Stan tego rozbicia na przeciwstawne sobie systemy wychowania w krajach zachodnich. Liczne nauki pomocnicze współdziałające z pedagogiką. w wieku XX lokalnie podobną rolę odgrywało wojsko (ustrój faszystowski) lub inteligencja. Rozwój przedsiębiorstwa opierał się obecnie o dwie zasady: wolnej konkurencji (czyli swobody właścicieli w walce z innymi producentami o najwyższy zysk przez zniszczenie konkurenta) oraz żelaznego prawa popytu i podaży. . ponieważ poprzednie wieki zawsze wypracowywały jakąś syntezę wychowawczą swojego czasu. prowadzących dziś do ery atomowej. badające rozwój fizyczny i psychiczny dzieci. to. z ang.

w dzielnicach slumsów. Habeas Corpus Act 1679). Powstaje w związku z tym nowoczesny proletariat 3 . Tak organizowana produkcja fabryczna szybko eliminowała produkcję rzemieślniczą. stowarzyszeń) głównie jednakże dla właścicieli jakiegoś kapitału.z drugiej. UOrigine du proletariat romain et contemporain. Z dawnych zaś cechów wytworzyły się najpierw na terenie Anglii związki robotnicze (tradeunions). ściągający masowo w poszukiwaniu zarobku do przeludnionych miast (urbanizacja). które rozpoczęły walkę parlamentarną (ruch czartystów 1836-1848) o prawa 3 robotników do ograniczania czasu pracy (8 godzin). które sprowadzono do roli stróża nocnego. suteryn. Wielka Rewolucja Francuska (1789). dzieci proletariackie pozbawione opieki pracującej matki spędzały czas na ulicach. sądowniczą i wykonawczą. Dom rodzinny stracił siłę wychowawczą. proles . Państwo początkowo nie wtrącało się do przebiegu walk klasowych. ogłaszanych prawnie przez związki zawodowe. a) Demokratyzm nie był produktem rewolucji mieszczańskiej. zaopatrzenia emerytalnego. nadały stopniowo formalną równość obywateli wobec prawa. rozdzieliły od siebie trzy władze: ustawodawczą. R. bawiąc się nad rynsztokami. rozszerzały prawa obywatelskie (wolności słowa. czyniąc to wszystko pod hasłem gospodarczego leseferyzmu (franc. bądź też z pozycji obrony pokrzywdzonych . zmusił do pracy matkę rodziny i małoletnie dzieci. wreszcie Kodeks Napoleoński wprowadziły stopniowo formalną równość obywateli wobec prawa.zasadnicza wartość każdego towaru zależna jest od kosztu surowca i wynagrodzenia za pracę przy jego produkcji. obalającego monarchię absolutną i ustrój feudalny stanów uprzywilejowanych pod hasłami: wolność. Proklamacja niepodległości Stanów Zjednoczonych Am. opisywany ze współczuciem przez Dickensa czy Andersena {Dawid Cooperfield. która w państwach uprzemysławiających się szybko wzrasta.pozwólcie działać). nadały prawa wyborcze (ale tylko mężczyznom posiadającym własność). pozbawił praw do życia. zorganizowaną w średniowiecznych cechach. Ustrój kapitalistyczny wyrósł więc na krzywdzie społecznej mas pracujących. 2. dążące do programowego rozwiązana sprawy robotniczej bądź to z pozycji ustroju kapitalistycznego z jednej strony barykady. kooperatywy (pierwsza Sprawiedliwych Tkaczy w Rochdale 1844) broniące przed wyzyskiem handlu detalicznego i szerzące oświatę przez zakładane biblioteki. Nastąpiła gwałtowna pauperyzacja. ubezpieczenia od wypadków i choroby. gnieżdżący się w niezdrowych warunkach nędzy mieszkaniowej. Wreszcie zaostrzająca się walka klas została około połowy XIX wieku przejęta przez ruchy społeczno-polityczne. Płn.potomstwo). laisser faire . Powstaje problem „dziecka ulicy". Ruchy społeczno-polityczne XIX wieku a kwestia robotnicza W ramach rozwijającego się ustroju kapitalistycznego od końca XVIII stulecia ukształtowały się dwa ruchy społeczno-polityczne: demokratyzm i nacjonalizm. ulżenia w pracy kobiet i dzieci. które utraciły swe dotychczasowe źródła utrzymania z warsztatu lub roli i szukały pracy najemnej w fabrykach. parlamentaryzm w Anglii (od 1265. zamykanie przedsiębiorstwa i zwalnianie robotników z pracy. Zjawia się masowa przestępczość nieletnich. sumienia. Przede wszystkim powstały spółdzielnie spożywców. Demokratyzm więc burżuazyjny w sprawie walki klasowej przyznawał robotnikom prawa do strajku. wyzyskiwany przez mieszczaństwo i kapitalistów. posiadający tylko dzieci na własność (łac. mansard. Niesprawiedliwość społeczna wywołała rychło próby ratunku i obrony ze strony robotników. trzeciego stanu. zebrań. zubożenie mas społecznych. równość i braterstwo. wywołał i zaognił kwestię robotniczą. (1776) i ich Konstytucja (1787). natomiast dziś arbitraż państwowy jest daleko posunięty w stosunku do strajków legalnych. spowodował emigrację zarobkową. w przeciwieństwie do strajków „dzikich". potem kobiet i najtańszej siły dzieci. do urlopu. wobec tego potanienie towaru celem pobicia konkurencji wymagało szukania tanich surowców (co rozpętało w XIX wieku walkę państw o kolonie i ich wyzysk ekonomiczny) oraz taniej siły roboczej najpierw niewykwalifikowanych robotników. Louvain . Z a n i e w s k i . gdy właściciele fabryk mogli stosować lokauty. Dziewczynka z zapałkami). łamanych przy 1957 2 . co doprowadziło do szalonej eksploatacji robotników pracujących od 12 do 14 godzin na dobę za najlichszą opłatę. ekonomicznej działalności nieskrępowanej przez interwencję państwa. pilnującego majątku przed złodziejami. Pociągnęło to skutki wychowawcze.

Następnie utworzenie I Międzynarodówki (Genewa 1864) rozpoczęło historię nowoczesnego ruchu robotniczego. M. Z nacjonalizmem więc zawsze wiąże się to. w tym celu rozwijają militaryzm. Owen). Inaczej do sprawy społecznej robotników podchodził drugi ruch w społeczeństwach o ustroju kapitalistycznym . w którym wydatkowanie na nowe modele produkcji przewyższa oszczędzanie. został wyparty przez socjalizm naukowy Karola Marksa i Fryderyka Engelsa. Socjalizm naukowy i komunizm w oparciu o solidarność klasową. że wynosi on własny naród ponad inne (szowinizm). Nacjonalizm zaczął więc wychowywać społeczeństwo w duchu patriotyzmu. ale wytworzyło społeczeństwo konsumpcyjne. W wyniku wzrostu potęgi militarnej i ekonomicznej w r. zdobywający kolonie i sfery wpływów. rozbijają Francję pod Sedanem (1870). znalazły się pod ciężką okupacją francuską z wyjątkiem Prus. tworzą sztab generalny. uzyskując to kosztem wyzysku kolonii lub robotników w krajach gospodarczo zależnych. które po bitwie z Napoleonem pod Jena w 1808 r. którą obrócono na rozwój zagłębia przemysłowego Ruhry. czyli wzrostu cen z powodu spadku wartości pieniądza. rywalizujący na morzu z imperializmem brytyjskim. Zlikwidowanie klęski bezrobocia przez inwestycje państwowe i odpowiednią politykę monetarną przyczyniło się do podreperowania kapitalizmu po drugiej wojnie światowej. ale który w czasie I wojny światowej przeszedł przez oportunistyczny rozłam. Grecja. Pierwotny socjalizm utopijny (Saint-Simon. Włochy) jako ruch wolnościowy dążący do walki o niezależność narodową. nawet przez Uniwersytet Berliński. Ogłoszony w r. Ten interwencjonizm państwowy we współczesnym kapitalizmie był opracowany przez angielskiego ekonomistę J. Pokonany traktatem wersalskim (1918) nacjonalizm niemiecki odrodził się jeszcze w postaci faszyzmu w ruchu narodowo-socjalistycznym Hitlera. którzy zanalizowali ekonomikę kapitalizmu wykrywając.. procentu i pieniądza (1936) w celu przezwyciężenia stagnacji i kryzysu ekonomicznego. Kształtował się on początkowo od końca XVIII wieku w krajach pozbawionych niepodległości. dążącym do zapanowania nad światem. szerzy nienawiść do obcych narodowości (prześladowanie i germanizacja Polaków za Bismarcka.nacjonalizm. co otrzymują jako wynagrodzenie za pracę. naiwnie marzący o idealnym społeczeństwie ludzi wolnych i pracujących dla siebie. że źródłem wyzysku jest przywłaszczanie przez kapitalistę tzw. język i kulturę niemiecką ponad wszystko. żąda dla siebie przywilejów. wytwarzanej przez robotników ponad to. który podczas II Międzynarodówki (Paryż 1889) proklamował dzień 1 maja jako święto międzynarodowego proletariatu walczącego z kapitalizmem. Od tego czasu zaczął się potęgować imperializm niemiecki. filozof Fichte w Mowach do narodu niemieckiego wynosi historię. 1871 kanclerz Bismarck ogłasza Cesarstwo Niemieckie. Pierwszy z nich rozwinął się jako ruch proletariacki samych robotników w postaci socjalizmu i komunizmu. co pośrednio doprowadziło do wybuchu I wojny światowej (1914). Fourier. Węgry. Keynesa (1833-1946) w Ogólnej teorii zatrudnienia. zmuszają ją do kapitulacji i zapłacenia olbrzymiej kontrybucji wojennej. podsycany przez towarzystwa gimnastyczne przygotowujące do walki. przeprowadzają wojny z Danią i Austrią. Jednakże pełny proces rozwoju nacjonalizmu wystąpił dopiero na terenie Niemiec. w wyniku czego tworzy się III Międzynarodówka komunistyczna w 1919 r. 1971.wzór Filaretów). gdzie począł budzić się duch narodowego oporu. przekreślając tym międzynarodową solidarność ludzi pracy. W sprawie robotniczej zaś nacjonalizm z motywów patriotycznych stara się zapewnić możliwy dobrobyt swoim własnym robotnikom. b) W obronie zaś wyzyskiwanych robotników wystąpiły dwa ruchy: rewolucyjny i reformistyczny. wartości dodatkowej. 1848 przez Marksa i Engelsa Manifest komunistyczny pod hasłem Proletariusze wszystkich krajów łączcie się stwarza 10-punktowy program rewolucji proletariackiej obalenia ustroju kapitalistycznego i wprowadzenia dyktatury proletariatu dla budowy społeczeństwa bezklasowego. internacjonalizm starały się rewolucyjnie usunąć wyzysk kapitalis- . W ten sposób czasowe zlikwidowanie bezrobocia przez interwencjonizm państwowy powoduje wzrost cen i odbija się niekorzystnie na najmniej zarabiających. Po pokonaniu Napoleona Prusy dążą dalej do zjednoczenia politycznego państewek Rzeszy. założony w 1809 r. którego pierwszy rektor. opartego na uspołecznionej własności środków produkcji i na pracy wszystkich według ich zdolności i możliwości. czy przyczynia się do okresowej utraty równowagi bilansu płatniczego i do inflacji. przez studenckie Tugenbundy (Związki Cnoty . wolności narodowej (rozbiory Polski 1772-1795) i będących pod okupacją obcej władzy (Serbia.pomocy siły i prawa. Wyrazem tych zjawisk społeczeństwa konsumpcyjnego stał się kryzys dolarowy z r. antysemityzm).

Dalszy rozwój ruchu przyniósł drugą encyklikę społeczną Piusa XI Quadragesimo anno (1931). Praktyczne zdobycze ruchu społeczno-katolickiego znalazły potwierdzenie w dokumentach Kościoła. prawicowego socjalisty (od 1936 r. Początkowy paternalizm. W tym samym roku Wiosny Ludów 1848 w Kolonii został zwołany przez późniejszego biskupa Moguncji. ruchu społecznego .tyczny człowieka przez człowieka i wprowadzić nową sprawiedliwość społeczną dla ludzi pracy. których rywalizacja o imperium światowe Niemiec i Anglii doprowadziła do wybuchu I wojny światowej (1914-1918).). Dalsze pogłębianie ruchu nastąpiło po drugiej wojnie światowej. miłości Boga i bliźniego. wprowadza autarkię (samowystarczalność) gospodarczą i przygotowuje wojnę w odwet za traktat wersalski. W wyniku wojny na tle wrzenia społecznego wytworzyły się partie nowego typu. Ruch społeczno-katolicki miał charakter reformistyczny i przeciwstawiał się tak kapitalistycznemu liberalizmowi. tj. wprowadzenia swej dyktatury. zakończonej klęską cesarskich Niemiec i Austrii. Był to początek czwartego w XIX w. liberalne) i lewicowe (socjalistyczne. wystarczającej na utrzymanie całej rodziny robotnika i robienie oszczędności. Na terenie Włoch od 1919 r. Rozproszkowanie stronnictw nie dawało żadnej partii opozycyjnej przewagi w stosunku do nacjonalizmu lub liberalizmu burżuazyjnego. zainicjował ubezpieczenia społeczne i prawodawstwo pracy. akcjonariat pracy. który przemieniał się w państwo wychowawcze. kasy zapomogowe i pożyczkowe. czyli większości). czyli tzw. która od 1922 r. W odpowiedzi na hitleryzm we Francji dochodzi do stworzenia Frontu Ludowego pod wodzą Leona Bluma.). wprowadził udział robotników w zyskach przedsiębiorstwa. W Polsce natomiast po odzyskaniu niepodległości i uwolnieniu się od zaborców w 1918 r. c) Natomiast ruch reformistyczny ukształtował się wśród katolików. przeprowadziła w Rosji rewolucję październikową (7 XI 1917 r. działająca od 1905 r. dzięki czemu demokratyzm francuski dąży do stworzenia własnego państwa wychowawczego. który rozwinął chrześcijańskie związki zawodowe. Podobnie nacjonalistyczna partia Narodowego Socjalizmu Hitlera dochodzi w Niemczech do władzy w 1932 r. następnie starały się o wprowadzenie swej ideologii w całym kraju. Mussolini stworzył partię faszystowską.). które zależnie od programu podzieliły się na prawicowe (nacjonalistyczne i demokratyczne. według nowego kalendarza). domagał się płacy sprawiedliwej. początkowy okres sejmokracji kończy się dyktaturą Józefa Piłsudskiego (od 1926-1935) i wzrostem faszyzującej polityki mocarstwowej sanacji z programem „wychowania państwowego" wszystkich obywateli razem z wieloma mniejszościami narodowościowymi. rozpędzenia parlamentu i zniszczenia partii opozycyjnych. jak i socjalistycznej rewolucji. przyznawał robotnikom prawo do zrzeszania się i głosił zasadę ograniczonej interwencji państwa w sprawy społeczne.Centrum katolickie w Niemczech od 1870 r. jak inżynierów i kierowników oraz właścicieli przedsiębiorstw. 3. która odnowę ustroju społecznego opierała na prawie miłości i sprawiedliwości społecznej. po raz pierwszy poza murami kościoła wiec robotników chrześcijańskich dla zorganizowania środków poprawy sytuacji gospodarczej w duchu miłości i sprawiedliwości ewangelicznej. ustanowiła dykataturę proletariatu i utworzyła pierwsze państwo socjalistyczne. wychowując masy społeczne w duchu moralności chrześcijańskiej. który w pierwszej encyklice społecznej Leona XIII Rerum novarum (1891) zalecał rozszerzenie własności prywatnej na możliwie największą ilość ludzi. opanowując swą doktryną całe społeczeństwo. Inne natomiast o charakterze faszystowsko-socjalistycznym dążyły do opanowania władzy na drodze zamachu w państwie. pod wodzą Lenina. . po wielkim kryzysie ekonomicznym kapitalizmu (od 1929 r. wprowadziła dyktaturę wojskową. Emanuela Kettelera. polegający na łączeniu się w korporacjach zawodowych wszystkich pracujących w danym zawodzie tak robotników.katolickiego. komunistyczne. opieka nad robotnikami przekształca się w program korporacjonizmu. wywołującym olbrzymią klęskę bezrobocia. Na drodze upowszechniania się prawa wyborczego posłów w parlamentach powstawały coraz liczniejsze partie polityczne. Pierwszą z nich była Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji (bolszewików. chłopskie) oraz na centrowe (chrześcijańskie . Rozdział systemów wychowawczych Walka o sprawiedliwość społeczną dla klas uciskanych (robotników i chłopów) pomiędzy czterema ruchami społeczno-politycznymi począt- kowo rozgrywała się na płaszczyźnie ustawodawczej. nienawiści i zemsty za krzywdy oraz w duchu bojowości rewolucyjnej. W tym celu rozwijano oświatę i wychowanie mas robotniczych w duchu świadomości klasowej. tj.

Węgry. Francja i inne kraje Zachodu) oraz 3° . Pacem in terris Jana XXIII z 1963 r. jak pokój między narodami (enc.). 5 . Franco w Hiszpanii (od 1938 r. komunizm doprowadził do powstania radzieckiego państwa socjalistycznego. Katolicki Uniwersytet Lubelski). Nastąpiło więc po I wojnie światowej ożywienie katolicyzmu w postaci ruchu misyjnego.wychowania liberalnego w demokracjach państw kapitalistycznych (USA. a hitlerowski system wychowania 6 nacjonalistycznego potępiony jako nieludzki przez Trybunał Międzynarodowy w Norymberdze. psychicznie upośledzonych. lecz dążył do chrystianizacji świata przez „odnowienie wszystkiego w Chrystusie" (instaurare omnia in Christo . 2° . niedorozwojem gospodarczym młodych narodów. dla których nie ma miejsca w społeczeństwie uprzemysłowionym. rozpoczęła się rywalizacja pokojowa na skalę światową trzech pozostałych systemów wychowania. demokratyzm zaś bronił ustroju kapitalistycznego i posiadanych kolonii. 20-47. wywołanej emigracją zarobkową.) oraz Salazara w Portugalii. postęp kulturalny i rozwój gospodarczy narodów jako jedynego sposobu dojścia do pokoju. Bułgaria i Jugosławia. gdyż „rozwój oznacza to samo. Wreszcie list apostolski Octoąesima adveniens Pawła VI (1971 r. odrodzenia literatury i sztuki katolickiej. W ten sposób ruch społeczno-katolicki. 1° . Ohne Mitleid. kultury.Tak więc w okresie międzywojennym nacjonalizm wytworzył faszystowskie państwo wychowawcze {Erziehungsstaat). Chrześcijanie wobec nowych problemów społecznych.św. Tymczasem w okresie międzywojennym wychowanie prowadzone w duchu militaryzmu. jak spychanie na margines społeczny nowej kategorii ludzi „biednych" (starych. chorych. czyniąc początkowo sprawę robotniczą kwestią moralną. 6 K. społecznie niedostosowanych itp. jak skutki urbanizacji. w wyniku której siłami koalicyjnymi demokracji burżuazyjnej i demokracji radzieckiej został rozbity faszyzm. Po drugiej wojnie światowej więc od 1946 r. T u r o w s k i . Akcji Katolickiej jako apostolstwa świeckich pod przewodnictwem hierarchii (Pius XI1922).). rozwoju gospodarczego zróżnicowanych regionów w kraju. 4-5. rozwinął się w kierunku odnowy całego ustroju społecznogospodarczego na zasadach ewangelicznych sprawiedliwości i miłości społecznej. od 1918 r. sądzący zbrodniarzy wojennych.) oraz rozwój wszystkich narodów łącznie z zacofanymi na drodze rozwijania każdego człowieka przez wychowanie. tj. Czechosłowacja. pochodzenia. nadużywaniem środków masowego przekazu. Populorum progressio Pawła VI z 1967 r. nie tworzył swego państwa. obowiązku współpracy i pomocy międzynarodowej. Od encykliki Rerum novarum do Mater et Magistra. a od 1949 r. uzależnieniem państw od międzynarodowych przedsiębiorstw5. Jedynie ruch społeczno-katolicki nie miał celów politycznych. Pius X. Prowadziło to do przebudowy ustroju społecznego i jego odnowy na zasadzie sprawiedliwości i miłości społecznej. 1903-1914). „Tygodnik Powszechny" 1971 nr 24 s.wychowania chrześcijańskiego. Katolicka nauka społeczna akcentowała wyzwolenie proletariatu na drodze uwłaszczenia oraz postulowała ustrój samorządu społeczno-gospodarczego według zasady pomocniczości ogłoszonej przez Piusa XI w encyklice Quadragesimo anno (1931 r. których ofiarami są buntująca się młodzież oraz kobiety. nauki i uniwersytetów katolickich (wyrazem tego stał się m. J. Kongresów Eucharystycznych. a po soborze Watykańskim II (1962-1965) unowocześnił się przez włączenie do programu chrześcijańskiego działania wszystkich wyłaniających się problemów społecznych współczesnego świata dla ich rozwiązania w duchu pokoju. Brytania.Dziecko w systemie hitlerowskim. odwetu i imperializmu w państwach faszystowskich przyspieszyło wybuch II wojny światowej (1939-1945). „Zeszyty Naukowe KUL" 1971 nr 2 s. Idea korporacjonizmu chrześcijańskiego natomiast została poza Włochami Mussoliniego przejęta przez gen. W. 1. Czwarty zaś system Ks. płci lub religii. ale uległa wypaczeniu przez wojskową dyktaturę faszystowską.in. jak przejawy krzywdy społecznej spowodowanej dyskryminacją za różnice rasy. S o s n o w s k i .) zajął się rozwiązywaniem w duchu Konstytucji soborowej o Kościele w świeK. NRD i Chińska Republika Ludowa).). sprawiedliwości i miłości. Polska. Po drugiej wojnie światowej kwestia społeczna w enc.wychowania socjalistycznego w Związku Radzieckim i w krajach demokracji ludowej (od 1945 r. zmieniających się problemów współczesnego świata i człowieka. prowadzonego przez Kościół katolicki w dostosowaniu się do aktualnych. Warszawa 1962 s. Rumunia. postępu gospodarczo-społecznego narodów dla wzrostu dobrobytu zamiast wydatków na zbrojenia4. 4 cie współczesnym {Gaudium et spes 1965) nowych problemów społecznych. Mater et Magistra Jana XXIII wyszła poza sprawę robotniczą i objęła zasadami ewangelicznymi problemy ludności wiejskiej. M a j k a . co pokój" (enc. Dalsze zaś encykliki społeczne ukazywały cele nowoczesnego świata. 3-13.

3) ustalenie warunków sprawiedliwości i poszanowania umów międzynarodowych. chorobami.współpracy narodów dla zapewnienia ogólnego poszanowania sprawiedliwości. Jak widzimy. praworządności oraz praw człowieka i podstawowych swobód. nauki i kultury . 4) popieranie postępu i lepszego poziomu życiowego z uwzględnieniem większej wolności9. . Warszawa 1963. z ramienia którego w latach 1959-1961 przewodniczący Akcji Katolickiej we Włoszech D. persona .wychowania nacjonalistycznego zaczął się odradzać od 1949 w RFN. które Karta Narodów Zjednoczonych przyznaje wszystkim narodom świata bez różnicy rasy.za pomocą wychowania. Jest to kierunek wychowania moralnego ludzkości w „duchu sprawiedliwości. 2) wiara w prawa zasadnicze człowieka. głoszącej nierówność ludzi i ras. co współcześnie nazywa się personalizmem (łac. analfabetyzmem) stanowi podstawową ideę współczesnego humanizmu. Lublin 1946 s. Ciekawa historia ONZ. Konieczność nowej orientacji w wychowaniu Tragedia II wojny powszechnej zakończona atomową zagładą Hirosimy i Nagasaki 7 podyktowała konieczność zapobieżenia przyszłej katastrofie całej ludzkości. Dziecko Hirosimy (tł. Nauki i Kultury (z siedzibą w Paryżu). O s m a ń c z y k . by pokój nie 8 I s o c o i I c i r o H a t a n o . Wychowanie narodów w powiązaniu z rozwojem wiedzy naukowej i kultury stało się 7 więc tu środkiem naprawy. a po wojnie sueskiej od 1956 r. mowy lub religii". w Egipcie.1962). Algeria . Rywalizacja kulturalna wszystkich współczesnych systemów wychowania rozwija się od 1945 w ramach UNESCO . która głosi: „Celem organizacji jest przyczynić się do utrzymania pokoju i bezpieczeństwa przez pogłębienie . rezultaty których poszerzają pole badania pedagogiki porównawczej.1957. 7. Ghana . Czwarty kierunek nakazuje „szerokie rozpowszechnianie kultury i wychowania ludzkości" jako „święty obowiązek. 9 E.Organizacja Narodów Zjednoczonych dla Spraw Wychowania. przystąpił Związek Radziecki) i neutralnych. który wszystkie narody muszą wypełnić w duchu wzajemnej pomocy i troski". wolności i pokoju". do czego zmierzają prowadzone w różnych krajach eksperymentalne szkoły UNESCO. jak socjalistycznych (od 1954 r. równości i wzajemnego szacunku ludzi". w której bierze udział tak blok państw kapitalistycznych. głoszonego przez II Sobór Watykański. Pierwszy z nich brzmi: „Ponieważ wojny biorą początek w umysłach ludzi. stąd też naczelny kierunek nowej orientacji w wychowaniu wskazuje idea pokoju międzynarodowego jako konieczność wychowania w ideologii pacyfizmu lub irenizmu. Drugi kierunek dotyczy wzajemnej znajomości dążeń i życia narodów celem usunięcia różnic między nimi jako źródła podejrzliwości i nieufności. w godność i wartość jednostki. a przywrócenie „zasad godności. więc i ochrona pokoju w umysłach ludzi musi być zbudowana". W związku z tymi celami Statut UNESCO ustawia jakby pięć drogowskazów dla wychowania współczesnych ludzi. Dała temu wyraz deklaracja UNESCO. głodem. zabezpieczenia pokoju i realizacji celów ONZ 8 . Tak tedy wychowanie poczucia ludzkości {humanitas) wobec innych ludzi w celu społecznego niesienia im pomocy wszelkiego rodzaju także pomocy przez rozpowszechnianie oświaty i kultury wraz z troską o zaspokojenie ludzkich potrzeb fizycznych i duchowych (np. która w zagadnieniach religijnych staje się też ideologią ekumenizmu. R o z d z i a ł II CHARAKTERYSTYKA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWANIA 1. a także Międzynarodowy Katolicki Komitet Koordynacyjny. Veronese był dyrektorem naczelnym UNESCO.osoba). Wreszcie piąty kierunek wychowania UNESCO zaleca. do których należą: 1) ochrona przed wojną. Warszawa 1962. z franc). Tworzy to postulat wychowania w poczuciu poszanowania praw należnych człowiekowi jako osobie. Trzeci kierunek wskazań to obalenie doktryny rasizmu. walka z nędzą. w równe prawa płci i wielkich czy też małych narodów. rozdział i rozbicie ideowe współczesnych systemów wychowawczych nie wyklucza możliwości porozumienia i współpracy na terenie przyjaźni i zbliżenia między narodami. C . B e r e z o w s k i . Organizacja Narodów Zjednoczonych. pojednania religijnego. krajach arabskich oraz w obozie państw neutralnych wyzwolonych z ucisku kolonialnego (India 1947.

która stała się elitą społeczeństwa i tworzyła grupy nacisku. w gangach chuligańskich. Proces emancypacji młodzieży współczesnej. M. Przeniesione na człowieka prawa walki podbudowały teorię rasizmu. a przymusowości szkoły elementarnej i prywatnej zawodowej dla ludu i drobnomieszczaństwa. O s s o w s k a .Statut. Demoralizacja młodzieży warstw wyższych społecznie przejawiła się w seksualizmie. Konieczność więc wyeliminowania rozkładu moralnego. Treblinka i wiele innych). trzeba zwrócić uwagę na to. panujące oraz klasy pariasów społecznych i nowoczesnego niewolnictwa pracy. przyczynił się również ewolucjonizm. zewnętrznie pozornie solidnej i wypłacalnej. buncie obyczajowym młodzieży najpierw amerykańskiej po I wojnie. którzy powinni inne „podłe" rasy wytępić (prawodawstwo antysemickie) lub uczynić niewolnikami. podwójnej moralności. przeznaczonej dla młodzieży warstw uprzywilejowanych i dobrze sytuowanych. Zapolskiej: Moralność pani Dulskiej). 774. W takich warunkach szczególnie młodzież deprawowała się. Został on wykorzystany przez ideologię faszystowsko-nacjonalistyczną do stworzenia m. okupacje i nędza. różnicowało społeczeństwo. zgniłej i niemoralnej (Por. np. lecz „musi opierać się o intelektualną i moralną solidarność 10 ludzkości" . Wandervogel 12 ). Pojęcie nowoczesnego systemu wychowania i jego budowa Poznany statut UNESCO. co wyraziło się nie tylko we wzroście w krajach cywilizowanych XIX wieku przestępczości nieletnich. Moralność mieszczańska. Wyraziło się to dobitnie nawet w klasowości szkoły wyższej i średniej. Najwyższa rasa biała. Miejsce dawnej arystokracji rodowej w tym ustroju zajęła plutokracja. w narkomanii morfinizmu czy alkoholizmu. byle bez wywoływania skandalu. które łatwo było skierować do bratobójczej walki i rewolty przeciwko ustalonemu „nieporządkowi". Wreszcie poza przyczynami moralnymi i światopoglądowymi do upadku kultury europejskiej przyczynił się sam ustrój klasowy. „czasach pogardy" hitleryzm podeptał wartość i godność osoby ludzkiej i doprowadził w czasie wojny do zbrodni ludobójstwa w obozach zagłady (Oświęcim. S. ale także w tzw. G. ale także postawami moralno-światopoglądowymi ludzi. a masy pozostające w nędzy pozbawiało prawa do życia. Interpretowany przez nią ewolucjonizm zatarł zasadni10 11 12 czą różnicę między człowiekiem a zwierzęciem. według której ludzie nie są sobie równi. skoro człowiek miał być tylko wyższym rozwojowo gatunkiem zoologicznym jako produkt ewolucji kierowanej prawem walki o byt. pogardy dla człowieka i nierówności stanowych jako winnych współczynników katastrofy wojennej zmusiła do zmiany orientacji wychowania we współczesnych systemach wychowawczych. a odejście od tradycyjnej moralności chrześcijańskiej nie było równoznaczne z wpojeniem społecznie skutecznych motywów laickiej etyki. ustalający kierunki działania wychowawczego dla utrzymania pokoju na przyszłość jest wyznaniem wiary . w epidemii samobójstw. małżeństw na próbę jako należnego jej prawa moralnego. typu nordyckiego długogłowych blondynów. Łódź 1956. spekulacje i migracje. Przede wszystkim rozwój kapitalizmu z jego niesprawiedliwością społeczną przyczynił się do demoralizacji społeczeństw. W okresie międzywojennym w tzw. s. W takich warunkach dyskryminacji i nieludzkiego bytu gromadziły się siły rozpaczy i nienawiści. który podzielił społeczeństwa na klasy oświecone i wyższe. rozdzielało ludzi od siebie dystansem nie do pokonania. homoseksualizm w organizacji młodzieży niemieckiej np. Majdanek. teorii rasizmu. władza finansjery. która walcząc z filisterstwem dorosłych dążyła do usankcjonowania. pochodzących z lumpenproletariatu. Szukając przyczyn takiej właśnie nowej orientacji wychowania w świecie powojennym. „Znak" 1961 nr 84 2. kierujące polityką i życiem. „Nowa Szkoła" 1946 nr 6-9 s. miała być z natury rasą panów. oparta na sile pieniądza i na przewadze prawnej mężczyzny nad kobietą doprowadziła do tzw. 83-84. Do zmian ocen w kategoriach norm światopoglądowo-moralnych XIX stulecia. małżeństw koleżeńskich.opierał się wyłącznie na politycznych i ekonomicznych układach rządów. wewnętrznie zaś i po cichu.in. UNESCO . w perwersji płciowej (np. Posiadanie więc bogactwa stało się miernikiem wartości ludzi. Z kolei falę rozkładu moralnego społeczeństw i ich młodzieży spotęgowały wojny. w których piece krematoryjne kończyły naukowo opracowany proces wyniszczenia ludności okupowanej. że pierwsza i druga wojna światowa były nie tylko spowodowane przyczynami spoleczno-politycznymi. Zdechrystianizowana moralność mieszczańska11. K u n o w s k i. odpowiedzialnej za zobowiązania firmy.

aby zapobiec takim przyczynom wojen. za pośrednictwem pedagogizacji tych instytucji. technikum. z drugiej zaś strony tzw. zawodowego (zasadnicza szkoła zawodowa. który uzasadnia i ustala cele nauczania systematycznego w szkole. muzeum. domy młodzieżowe lub akademickie. zasad i norm postępowania wychowawców regulujących działanie systemu oświatowego nie powstaje przypadkowo. W postulatach wychowawczych więc UNESCO zawarte są podstawowe idee. Współdziałanie ze sobą tych trzech elementów współczesnego wychowania: ideologii. dom kultury itd. które założenia ideologii pedagogicznej przenoszą dla uruchomienia systemu wychowawczego celów. sanatoria. która jest przekazywaniem całego dorobku pedagogiki światopoglądowo zorientowanej wychowawcom szkolnym. Jednakże zasady te w nowoczesnym państwie wychowawczym nie wynikają już z aktualnie układających się konfiguracji społecznych i gry sił politycznych. by te właściwie funkcjonowały w instytucjach systemu szkolno-oświatowego. lecz wymaga inspiracji światopoglądowej i transmisji ruchu danego przez napęd ideologiczny. System oświatowy tworzy całość szkolnictwa od przedszkola do uniwersytetu oraz wszelkich innych instytucji oświatowo-wychowawczych. które tworzą określony system pedagogiczny. przychodnie. lecz kształtowany jest pod wpływem potrzeb. telewizja. dostosowanego do zagadnień rozwijania i wychowywania ludzi. które płynie z instytucji oświatowych pozaszkolnych jak biblioteka. wychowanie równoległe. służących do realizacji wychowania. wiedzy i przekonań społeczeństwa danego czasu. klub sportowy. S. wychowania organizacyjnego w instytucjach (np. W o ł o s z y n . studia podyplomowe). film. którzy mają osiągnąć wyznaczone cele. wychowawczych. oświaty powszechnej i kultury masowej. W związku z tym należy odróżniać pojęcie systemu oświatowego od systemu wychowawczego w danym państwie. przy tym całość taka jest zorganizowana jednolicie na zasadach polityki oświatowej określonego państwa 1 3 . stając się systemami szkolno-oświatowymi. Stąd zadaniem takiej pedagogiki światopoglądowej staje się ukazanie: 1° . które znów powinny działać i praktycznie realizować się w treściach i programach systemu oświatowego. nieposzanowania praw człowieka. bursy. organizacja młodzieżowa.. jak upadek moralności. radio. samorząd szkolny. pomocniczymi. internat. jak internaty. Współcześnie systemy oświatowe bardzo się skomplikowały.w skuteczność wychowania w określonym duchu. społecznym i kulturalno-oświatowym do praktycznej realizacji. to znaczy wyznawanego przez państwo światopoglądu. cele oświaty pozaszkolnej 13 Por. harcerstwo itp. Dlatego też pedagogika światopoglądowa w całości systemu współczesnego wychowania od- . oświatowych i kulturalnych w systemie oświatowym ma własne treści i programy oddziaływania na wychowanków młodocianych i dorosłych. Oczywiście system wychowawczy jako zespół idei i celów wychowawczych. porusza system wychowawczy idei i celów. które z jednej strony obejmują wychowanie instytucjonalne zawarte w całokształcie organizacji szkolnictwa ogólnokształcącego (szkoła podstawowa. brak równości i wolności wśród ludzi. Pojęcie systemu oświatowego (W:) Zasady pedagogiki. który powinien wskazywać drogę i przyświecać w realizacji praktycznej każdego systemu państwowego w dziedzinie publicznej oświaty i wychowania. stanowiących system oświatowy wraz z ich pedagogizacją. cele wychowania w instytucjach pomocniczych. organizacje młodzieży. doświadczenia. Warszawa 1962 2 t. opracowane naukowo i ze znawstwem przez właściwą pedagogikę światopoglądową. Kształtująca się więc ideologia pedagogiczna daje napęd. teorii i praktyki wychowawczej dla skutecznego oddziaływania wszystkich instytucji szkolno-wychowawczych i oświatowo-kulturalnych nie odbywa się wprost przez zazębianie się i ścieranie jakby trzech trybów. Żeby zapewnić zgodność harmonijnego a nie konkurencyjnego działania tych składowych systemu oświatowego muszą być one osadzone jakby na tej samej osi i funkcjonować zgodnie z ideami systemu wychowawczego. nauczania i przekazywania kultury. Każda z tych czterech składowych instytucji szkolnych. czyli kształcenia tak młodych.ideologii pedagogicznej danego społeczeństwa z powiązaniem jej z systemem wychowawczym celów za pomocą zasad polityki oświatowo-wychowawczej oraz 2° . szkoła przyzakładowa) i szkolnictwa specjalnego wraz z instytucjami wychowującymi. toteż jak gdyby pasem transmisyjnym są tutaj zasady polityki oświatowej i wychowawczej. średnia i wyższa. zakłady poprawcze itp. 1 s. oraz z kultury masowej za pośrednictwem środków społecznego przekazywania myśli jak: prasa. lecz pochodzą właśnie z przyjętej ideologii pedagogicznej. a więc szkolnictwa. 292. oraz cele kształcenia przez kulturę masową.). co razem wytwarza ideologię pedagogiczną przyjętą przez przodującą grupę społeczeństwa za obowiązującą normę życia.zespołu instytucji wychowujących. jak i dorosłych obywateli.

model mędrca lub świętego) oraz b) modele . jak np. stając się czynnikiem usprawniającym i doskonalącym.grywa podwójną rolę: po pierwsze . Dwa studia z teorii naukowego poznania. Trzeci układ teoretyczny tworzy pedagogika światopoglądowa całego systemu wychowania. W związku z tym twórcze modele-konstrukcje mogą kontrolować prawidłowość ich od15 wzorowywania jako prototypu . stwierdzającą naukowo strukturę i stan tak części składowych. System wychowawczy bowiem jako układ ideowy ukierunkowuje i kształtuje pozostałe układy (teoretyczny i praktyczny) danego sposobu wychowania w społeczeństwie i państwie. A. 2° . począwszy od skali narodowej a kończąc na lokalnych systemach wychowania pojedynczych placówek szkolnych lub oświatowo-wychowawczych14. Dzięki temu każdy współczesny system wychowania jest idealnym modelem i prototypowym wzorem do urzeczywistnienia w życiu społecznym. wynikające z układu stosunków logicznych odwzorowanych w teoriach poszczególnych struktur rzeczywistości. Przy tym system wychowania. a więc zespół całego szkolnictwa. Ta tworząca. oceniającą prawidłowość działania systemu i jego efektywność. przekształcająca funkcja nauki pedagogicznej występuje szczególnie wyraźnie. Jako nauka konstatująca i przedstawiająca rzeczywisty stan (tzw.wzory wychowawcze dane do naśladowania (np. Toruń 1962 s. jak to się stało u nas w Polsce w latach 1971-1972. służące dydaktycznie do uzmysłowienia czegoś lub jako pomoc przy poznawaniu zjawisk (np. Układ ideowy tworzy pierwszy system wychowawczy idei i celów wychowania wraz z zasadami polityki oświatowo-wychowawczej. W jego budowie należy wyróżnić trzy układy elementów: ideowych. Współczesna nauka o modelach (modelistyka) rozróżnia kilka ich typów: a) modele .odwzorowania. Dlatego też w istocie system wychowania jest zespołem idei. tym samym włącza się jako ważne ogniwo pośrednie w całość systemu wychowania. O systemie wychowania. W całości biorąc pojęcie współczesnego systemu wychowania w określonym światopoglądzie jest złożone. która naukowo bada i opisuje całość systemu. pedagogika światopoglądowa odbija tylko stan faktyczny.koncepcji życia społecznego. oświatowych i kulturalnych ośrodków masowego przekazu. młodzież i dorosłych danego społeczeństwa. Por. W związku z tym system wychowawczy konstruuje ideał człowieka doskonałego jako cel realizacyjny wychowania oraz określa 14 15 Por. Otóż każdy nowoczesny system wychowania jest takim twórczym modelem-konstrukcją. miniatura wieży Eiffla lub model maszyny parowej). 3° . Ale poza tym są c) modele jako idealne konstrukcje. jak i funkcjonowanie całości. a więc wydajność i jakość wyników wychowawczych. Z tego ostatniego stwierdzenia wynika. stają się bowiem punktem wyjścia do hipotezy teoretycznej a następnie konkretnego planu złożonego działania. instytucji społeczno-wychowawczych. modele atomu Bohra mają w nowoczesnej nauce charakter odkrywczy i uzasadniający. który to system uruchamia jak gdyby drugi system oświatowy wszelkich instytucji wychowujących dzieci. lecz tę rzeczywistość wychowawczą konstruuje. a po drugie . jak i całości systemu wychowania. L e w i n. które powinny realizować założenia światopoglądowe danej ideologii pedagogicznej. nie deklaratywno-werbalny). .koncepcji człowieka. D ą b s k a. stawia wnioski i postulaty. Taka decydująca funkcja systemu wychowawczego idei i celów powoduje to. który jako zasadniczy plan działania wychowawców ma być realizowany przez system oświatowy i jako kryterium oceny użyty przez pedagogikę światopoglądową dla określenia efektywności i wyników wychowania. Warszawa 1970 s. które dotyczą: 1° . 21-31. 14—18. kontroluje i udoskonala tak strukturę.badawczą. których pedagogika światopoglądowa zmieniać nie może. który ma być odtworzony i powielony w systemie oświatowym państwa. I. ale także ocenia. Przy tym miernikiem oceny są założenia ideologii pedagogicznej danego systemu wychowawczego.koncepcji życia moralnego ludzi oraz 4° . modeluje futurologicznie konstrukcje.kontrolną. system wychowawczy celów oraz istniejący system oświatowy instytucji pracujących w danym systemie współczesnego wychowania. że głowicą wyróżniającą dla określonego systemu współczesnego wychowania jest jego system wychowawczy idei i celów. gdy jest ona powołana do opracowania raportu o stanie oświaty dla władz państwowych. lecz oceniając funkcjonowanie systemu i jego efektywność przyczynia się do wykrycia błędów i usterek. teoretycznych i praktycznych.interpretacji całej rzeczywistości. Modele takie. chociaż tworzy wzór idealny do naśladowania. to przecież sam nie naśladuje i nie odtwarza istniejącej rzeczywistości. że celem charakterystyki porównawczej współczesnych systemów wychowania można się ograniczyć do analizy głównie zespołu idei wychowawczych nie wchodząc głębiej w system oświatowy czy tezy pedagogiki światopoglądowej.

Dlatego też ideał „nowego człowieka" w wychowaniu katolickim stanowi doskonały chrześcijanin. Paris 1968. „równość" jako cel walki lub „niepodległość" jako konkretyzacja wolności. vol.idea kierownicza humanizmu. Źródła zróżnicowania systemów wychowawczych Różnice w ujęciu tych samych elementów konstrukcyjnych w modelach wychowania (np. nawet nieprzyjaciela. określająca społeczną realizację zaspokojenia podstawowych potrzeb człowieka. którego należy wychować. liberalny i socjalistyczny. Idee te tworzą syntezę. ukierunkowujących działanie pedagogiczne. z ang. ujmującej ostateczne źródła rzeczywistości (bytu) jako Absolut. Vers une anthropologie philosophiąue. Miłość ta jednoczy społecznie i daje pokój. 3. która zabarwia całość systemu jakby na jednolity kolor. składający się z pięciu postulatów. Taka miłość ma charakter duchowy i osobowy. dotyczą naczelnej idei określonego poglądu na świat. 3° . czyli człowiek święty życiem. jak wiemy z historii. dobra i zła. jak np. wobec tego zawiera w sobie wszelkie zastosowanie konkretne. miłością życzliwości i przyjaźni . Essen 1963. antropologii filozoficznej16. Miłość chrześcijańska wzoruje się na Miłości najwyższej. W oparciu o te teorie elementów wychowawczej rzeczywistości w każdym współczesnym systemie wychowania tworzy się: 1° . Pierwsze 16 W. z franc). Jednakże realizacja problemów wychowania obecnie na świecie nie jest jednolita. politycznych. 66-67.8). Rozumienie każdego z nich było tak różnorodne. służących do urzeczywistnienia celu. ujmujących podstawowe aspekty rzeczywistości na podstawie zracjonalizowanego i uogólnionego doświadczenia.człowiek? Zarys antropologu chrześcijańskiej (tł. C. 1-2. L o c h .idea kierownicza moralizmu. „braterstwo" zamiast miłości. Pierwsze chrześcijaństwo głosi Boga miłości („Bóg jest miłością" . Antropologia filozoficzna (tł. najpierw przyjrzymy się tym źródłom. Paris 1964. C h a b a 1. A. pomijając jako mniej wykształcony system wychowania nacjonalistycznego.1 J 4. W ten sposób powstawały hasła. V a n P e u r s e n . Sądzono przy tym. naśladujący Chrystusa 18 . Tak właśnie poznany statut UNESCO zawiera w sobie ogólny model problemów współczesnego wychowania. a równocześnie nie da się przez nie wyczerpać i zastąpić. wolności i walki. zróżnicowały się w kulturze europejskiej w trzech kierunkach: miłości. a pochodzą z najgłębszej intuicji poznawczej. dotycząca pojmowania moralności.zespół warunków. praktyczniejsze. szczyt doskonałości i najwyższy cel dążeń i duchowych pragnień ludzi. Miłość ta jest zawsze gotowa do ofiary ze siebie na rzecz dobra innych. normę i typ określonego poglądu na świat.idea kierownicza personalizmu. . W. 2° . R.idea nowego człowieka. wolność i walka dały podstawy różnym światopoglądom. lecz rozbita światopoglądowo na 3 zasadnicze systemy wychowania: chrześcijański. Kim jestem ja .). że próbowano konkretyzować ich cele. G r a n a t . wychowawczych . trzeba podkreślić ich wielokształtność. Encyklika o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży (tł. zawiera się w miłości Boga i bliźniego. Miłość ta rozlewa się na cały świat. P i u s XI. ujmujących świat i rzeczywistość w jednolitą całość oraz pochodzący z danych wiedzy naukowej o człowieku tzw. Warszawa 1971. ujmująca człowieka jako osobę wraz z należnymi jej prawami oraz 4° . a równocześnie człowiek o postawie otwartej 17 18 Ks. gdyż można było je rozumieć w sensie religijnym lub tylko świeckim. R. jest więc wyższa ponad miłość cielesnego upodobania i pożądania. Kielce 1947 s. Drugie zaś założenia filozoficzne mają charakter zintelektualizowanych twierdzeń. celu i ideału człowieka) oraz w rozwiązywaniu takich samych problemów w odmienny sposób płyną z dwu źródeł: z założeń światopoglądowych oraz z założeń filozoficznych. Każdy z tych systemów tworzy odrębny model wychowania „nowego człowieka". według prawa Bożego. Dlatego też zanim zanalizujemy właściwości każdego z nich. nauka o istocie człowieka jako osobie ludzkiej oraz nauka o prawdziwie ludzkich stosunkach między ludźmi. Zanim jednak przejdziemy do scharakteryzowania tych trzech idei naczelnych w poszczególnych światopoglądach. a) Idee światopoglądowe.miłość. „Znak" 1951 nr 30. jest miłością darzącą 17 i tworzącą dobro. Miłość przetwarzająca. a wynikających z założeń światopoglądowych i uzasadnień filozoficznych. że hasła te są lepsze. Le T r o c ą u e r . z których wypływają zasadnicze różnice w interpetacji tych samych problemów do rozwiązania w nowoczesnym wychowaniu. Dlatego też jako wielokształtne źródła inspiracji celów społecznych. Tymczasem naczelna idea światopoglądu tworzy ideał. z łac). W tej ostatniej zasadniczą rolę odgrywa nauka o dobrym moralnie postępowaniu i życiu człowieka. Die anthropologische Dimension der Padagogik.

obejmująca całą rzeczywistość. lecz dobra bliźniego" . liber . ani walka przeciwko wszelkiej władzy (anarchizm). uzupełnianie się. choćby to był kicz lub pornografia. Konstytucje. ks. nawet nieprzyjaźnie nastawionych. Nawet w świecie atomów panuje indeterminizm i zasada nieokreśloności {Heisenberg). dotyczących całej rzeczywistości: a więc albo z wiary religijnej w Boga. walka klasowa . a Chrystus zaś zapowiedział: „Nie sądźcie. istot. walczący razem z całą klasą robotniczą o zniesienie ucisku przyrody i jej niszczycielskich żywiołów dla powszechnego dobrobytu. albo z wiary w nieograniczony postęp kulturalny wolnej twórczości. powszechnych zasad moralności czy religii. stanowi zewnętrzne ograniczenie wolności. P. lecz. Głosi więc także wolność od ucisku. zdarzeń.poucza św. aktywna i samodzielna. B.zarys filozofii kultury. Wreszcie socjalizm postawił ideę walki na szczycie swego poglądu na świat. powszechne formy. lecz walka zorganizowanych mas. Paweł (1 Kor 10. Nie przyszedłem przynieść pokoju ale miecz" (Mt 10. Absolut pojęty jako duch obiektywny. Stąd „nowy człowiek" socjalizmu to indywidualność świadoma klasowo 2 ^poświęcająca swe życie dziełu rewolucji. reprodukcji. jako świadomość. przeciw pierwiastkom duchowym zła w niebieskich przestworzach" . a więc walka życia ze śmiercią. Leipzig . H. Ideał wychowawczy w Deklaracji. Niech nikt nie szuka własnego dobra. Warszawa 1950.23-24). „Wszystko wolno. Nie jest to walka wszystkich przeciwko wszystkim. 19 tu płomienny i nieugięty rewolucjonista. tworzy prawa (emergencja).34). Theorie des objektiven Geistes. 21 Por. W człowieku zaś występuje jako duch subiektywny. dzięki czemu taki człowiek ofiarnie współtworzy dobro z Bogiem 19 i doskonali dzieło Stworzenia zgodnie ze swymi talentami . albo też z wiary w człowieka i konieczność światowej rewolucji dla jego dobra. Ideał szczerego demokraty-liberała tolerancyjnego wobec wszystkich. całą przyrodę. ludzi. dekrety. Należy przy tym zaznaczyć. N a w r o c z y ń s k i . Tekst polski. deklaracje. Deklaracja o wychowaniu chrześcijańskim. który powołuje ludzi do budowania swego Królestwa. P o r ę b a . Sobór Watykański II. F re y e r. G a r a u d y . kierowanych przez przodującą klasę robotniczą (dyktatura proletariatu). totalitaryzm stanowi tu najwyższy cel wychowania. Dlatego też z założeniami świa- . Walka sprzeczności leży u podstaw wszelkich rzeczy. „Ateneum K a p ł a ń s k i e " 1968 nr 359 s. 20 Por.wolny). które by ograniczały twórczość kulturalną. Dlatego „nowy człowiek" w liberalizmie to jednostka twórcza. a także jako popęd do samoodtwarzania się. Tak samo idea walki rewolucyjnej rezerwuje miłość dla współwalczących i dla sprzymierzeńców. R. Paweł (Ef6. wolność i walka nie wykluczają się całkowicie.. jej nowość i oryginalność. Warunkiem takiego wylewu twórczości ducha jest absolutna wolność. energię. pewna komplementarność. ale nie wszystko buduje. Różnice światopoglądowe więc między nowoczesnymi systemami wychowawczymi wynikają z odmiennych koncepcji. Poznań 1968 s.Berlin 1923. nowego ze starym. Wreszcie miłość chrześcijańska jest bezkompromisowa i nakazuje walkę z grzechem: „Nie toczymy bowiem walki przeciw krwi i ciału. którzy nie są twórczy i aktywni w kulturze. do działania i twórczości. w których występuje idea naczelna. Naczelna idea miłości Boga i bliźniego jako duchowa i nadprzyrodzona wymaga wolności osobowej człowieka. który w sposób wolny daje odpowiedź swoją miłością na miłość Bożą i wyraża ją w miłości bliźnich. Miłość. chociaż istotę wolności rozumie jako „uleganie konieczności" (Fr. Ideałem wychowania jest Por. którzy są tej samej ideologii. która wyłania z siebie materię. rozlany jest w całej naturze. ale w postaci zinterpretowanej przez ideę naczelną. Inny ideał „nowego człowieka" płynie z naczelnej idei wolności.wobec współczesnego świata. a równocześnie wolna od wszelkich więzów tradycji.powiada św. gwałt. z franc). lecz są sobie podporządkowane i ograniczają się. ponieważ duch ten to siła twórcza. co też zacieśnia miłość tylko do tych ludzi. Marksizm a osobowość (tl. dopuszczając ich do braterstwa i równości. 313-324. zwalczającego tylko przymus. Najbardziej widoczne jest to w uniwersalistycznym światopoglądzie chrześcijaństwa. W ten sposób zawsze z naczelną ideą światopoglądu występują pozostałe dwie. działającej w liberalizmie (łac. który dokonuje się ewolucyjnie. Engels).12). Podobnie w liberalizmie wolność jako idea naczelna dopuszcza dyskryminację i zwalczanie innych. Równocześnie miłość bliźniego wymusza nałożenie ograniczeń swojej wolności.. Tylko masa podobnych atomów. których chce wyzwolić z niesprawiedliwości społecznej. co nie jest łatwe i musi być przez człowieka wywalczone w samym sobie.oto podstawowe. dającej w nim świadectwo o Chrystusie. wreszcie jako całe życie duchowe tworzące wszystkie dzieła kultury 2 0 . wolność indywidualizmu. walka rewolucyjna o sprawiedliwość społeczną. Życie duchowe . Warszawa 1947. że przyszedłem pokój przynieść na ziemię. 406-413. że mimo ekskluzywności w naczelnej pozycji idei światopoglądowych istnieje między nimi konieczne współwystępowanie.

topoglądowymi występują zasady interpretacji mające charakter filozoficzny. lecz przeciwnie uzupełnia ją i doskonali zgodnie z adagium teologicznym: Gratia non tollit naturam. Jak widzimy. utrwalony w dziełach kulturalnych przeciwstawia się naturze i przewyższa ją. Od głębokiej starożytności począwszy występują dwa przeciwstawne sobie typy myślenia idealistycznego i materialistycznego. Kultura właśnie w swoim dorobku nauki. które powodują odmienną interpretację tych samych problemów wychowawczych we wszystkich systemach współczesnego wychowania. produkować sztuczne tworzywa. techniki i sztuki jako duch zobiektywizowany. różnice istotne filozoficznie między systemami współczesnego wychowania sprowadzają się do ograniczania jednych do kultury. 22 Kard. Zdając zaś sobie sprawę z istnienia tych różnic. Pierwszy typ zakłada istnienie świata duchowego idei. dlatego też ma wyższość nad nią (spirytualizm tomistyczny). Duch pracy ludzkiej. że byt składa się z atomów i jest wyłącznie materialny (Demokryt). drugich do natury zawsze jednak z wykluczaniem nadprzyrodzoności. wyzwalać energię atomu. dopiero teraz można przystąpić do omówienia szczegółów w ramach charakterystyki tych systemów. Takie jedynie duchowe pojmowanie bytu. jak i materia. że istnieć to znaczy być postrzeganym (esse = percipi. czyli życie nadprzyrodzone w Bogu. aby zdobyć jeszcze większe zasoby energii. sed safoat. że pierwiastek duchowy formy organizuje bierną materię.). W realizmie filozoficznym przeważa pogląd. które opiera się na naturze i kulturze ludzkiej. elevat eam. Krańcowe przeciwieństwa idealizmu i materializmu stara się pogodzić trzeci typ filozofowania realistycznego. skoro dziś już potrafi wywołać wybuchy jądrowe. Realizm filozoficzny przenosi dualizm na stosunek świata stworzonego do Boga Stwórcy. Natomiast bazą dla wychowania chrześcijańskiego zgodnie z realizmem filozoficznym staje się nadnatura. S. albo też przeciwnie polegają na uniwersalnym ogarnięciu całej natury i kultury przez nadnaturę. tj. Myślenie realistyczne zgodnie ze zdrowym rozsądkiem i poczuciem rzeczywistości stwierdza w bycie podwójność. czyli stwarzać zjawiska nie istniejące normalnie w przyrodzie ziemskiej. a nawet myśl naukowa szuka obecnie drogi do przezwyciężenia siły grawitacji przez wynalezienie pola antygrawitacyjnego dla dalszych podbojów kosmosu. Wychowanie zaś liberalne opiera się na kulturze jako wytworach duchowej energii i twórczości wynalazczej człowieka. który jest jedynie czynny i wyłania ze siebie bierny świat materii. przetwarzającej i uszlachetniającej przyrodę i materię. twierdząc czasami nawet. Drugi natomiast typ myślenia materialistycznego utrzymuje przeciwnie do idealizmu. Dla wychowania socjalistycznego bazą wyjściową jest materialna natura. to też wytwarza myślenie i świadomość jako funkcję mózgu. czyli monizm idealistyczny sprowadza cały świat zewnętrzny do treści świadomości ludzkiej. jak sformułował G. tworzący formę ciała (Arystoteles). Poznań 1958 2 . . wolności lub walki oraz dążą do rozumowego uzasadnienia podstaw danego światopoglądu. rozumowy. Berkeley). Takie wyłącznie materialne pojmowanie bytu. a także dąży do przezwyciężenia materii przez anihilację jej i przez antymaterię. tak w postaci przyrody. przyjmuje się także dualizm niezależnych od siebie materii i ducha. Jednakże od Kartezjusza (XVII w. Różnice w tym zakresie wynikają z odmiennego myślenia filozoficznego. Łaska bowiem nie niszczy natury człowieka. od którego pochodzi tak duch. czyli dualizm pierwiastków. b) Natomiast założenia filozoficzne jako drugie źródło różnic we współczesnych systemach wychowania polegają na racjonalizacji podstawowej intuicji ideowej miłości. powodując przy tym przemianę wewnętrzną człowieka i jego uświęcenie jako dziecka Bożego 22 . prawa nimi rządzące oraz ich harmonia. Ponieważ zaś materia jest jedynie czynna. perfecit. w ten sposób interakcja powoduje wpływ ciała na duszę i odwrotnie. paralelnie. stanowiący więzienie dla ducha (Platon). W y s z y ń s k i . równolegle działających na siebie. które muszą być ujarzmione i opanowane zespołowo przez pracę produkcyjną i przez myśl naukową dla dobra ludzi. a nie intuicyjny jak idee naczelne. W związku z omówionymi różnicami myśli filozoficznej kształtują się odmiene bazy każdego z systemów wychowania. obok czynnika biernego materii istnieje czynnik twórczy ducha. jak i życia społecznego. czyli monizm materialistyczny sprowadza świat duchowy do działania materii.

stało się aż do czasów nowożytnych podstawą tradycji wychowania europejskiego w ogóle. pionowej.14) swoją Wszechmocą i Wolą stworzył z nicości (ex nihilo) aniołów. poziomej. K r a k ó w 1970. przez Jego Syna Chrystusa świat zbawił. Wiara zaś jest ufnością i wiernością Bogu objawionemu jako dobrowolna odpowiedź człowieka na nadprzyrodzone wezwanie Boże. wśród których naczelne miejsce zajmuje nauka o istnieniu i życiu Boga Trójosobowego. Prawdy objawione przez Chrystusa i przekazane przez Kolegium apostołów Kościołowi jako wybranemu Ludowi Bożemu zostały ujęte w symbol apostolski Credo („Wierzę" 23 ). oparte na tych dogmatach wychowanie chrześcijańskie-ma charakter teo. osłabienie rozumu i skłonność do F r. odpowiadających potrzebom rozwojowym człowieka. Bruxellees 1930 s. istniejącego świata mówi o darach stwórczych. wysłużona przez Chrystusa i udzielana przez Ducha Św.) jest współdziałanie człowieka z łaską nad urobieniem doskonałego chrześcijanina jako człowieka nadprzyrodzonego naśladującego Chrystusa i żyjącego Jego mocą sakramentalną 26 . nadprzyrodzonego życia Bożego łaski o darach zbawczych. Propedeutyka teologii katolickiej. dlaczego jest często atakowane przez inne systemy. Tak z dogmatu trynitarnego wynikają dalsze dogmaty podstawowe dla wychowania chrześcijańskiego. ses Pedagogues. dlatego też musi być poznane na początku. a przez Ducha Świętego świat uświęca. posiadającą rozum i wolną wolą. który jestem" . 26 P i u s XI. a mianowicie: dogmat stworzenia. W i t k o w i a k. że Syn Boży przez Wcielenie w naturę ludzką za przyzwoleniem swej Matki. polegająca na dopuszczeniu człowieka do udziału w życiu nadprzyrodzonym. że odwiecznie istniejący Bóg („Jestem. świat i człowieka jako wyraz swej Mądrości. który w Kościele jako jego Dusza działa uświęcająco przez łaskę. 66 n. Jednakże próby nowego ujęcia nie są jeszcze ustalone. że Chrystus Zmartwychwstały zesłał Ducha Św. s. Encyklika III dz. regulująca stosunek osobowy człowieka do Boga na podstawie wiary jako rozumnego posłuszeństwa prawdom ogłoszonym przez Boga (teizm). .. a potem sąd" . Dobroci i Miłości.. toteż pozostałe dogmaty eschatologiczne o rzeczach ostatecznych: o sądzie za dobre lub złe życie. od24 kupienia i uświęcenia . utracił łaskę Bożą i stan nadprzyrodzonej szczęśliwości. d e H o v r e. Dlatego używa nowych określeń dla treści dogmatycznych. sa Pedagogie.. Założenia systemu chrześcijańskiego Wychowanie chrześcijańskie rozwijające się w ciągu prawie 2000 lat.. cyt. wskazując na istniejące rozdarcie w naturze ludzkiej.R o z d z i a ł III SYSTEM CHRZEŚCIJAŃSKI WYCHOWANIA 1. przez Boga Ojca świat stworzył. którą ma nowa teologia bez uszczerbku ująć.27). da się w skrócie przedstawić w tradycyjnym języku teologicznym. czyli konieczną pomoc Bożą do zbawienia udzieloną przez 7 Sakramentów św. W całości biorąc. Ponieważ dramat życia ludzkiego kończy się śmiercią („A jak postanowione ludziom raz umrzeć. Dogmat o grzechu pierworodnym uzasadnia bliżej ten cel. R a t z i n g e r . Dogmat o uświęceniu wreszcie wskazuje na to. Le Catholicisme. a przez teologię usystematyzowane w postaci dogmatów wiary.Wj 3. Dogmat o odkupieniu mówi. Ks. aby móc zrozumieć. ale odchodząc od sformułowań scholastycznych nie może naruszyć zespołu prawd Credo. Jednakże pierwszy człowiek zgrzeszył nie usłuchawszy nakazu Bożego. 420-423. 23 24 Dogmat o stworzeniu głosi.Chrysto.Osią centralną jest tu łaska Boża. w tym także o darach uświęcających człowieka. a) Podstawę światopoglądową jego tworzy religia objawiona przez Jezusa Chrystusa. skłócenie jej namiętności. stąd treść dogmatyczną wiary. 25 Por. przebłagał gniew Boży i pojednał człowieka z Bogiem. Teologia posoborowa stara się przybliżyć ludziom współczesnym głębsze rozumienie prawd wiary. Człowiek stworzony na „obraz i podobieństwo" Boże został obdarzony duszą. Wprowadzenie w chrześcijaństwo. który w jedności Trójcy Św. Maryi (fiat . o zmartwychwstaniu ciał i życiu wiecznym w szczęściu lub w odrzuceniu od Boga stwarzają ważne motywy dla kształtowania życia i moralnego postępowania chrześcijańskiego. przywracając mu dziecięctwo Boże. A. I tak w płaszczyźnie horyzontalnej. Stąd też celem całego wychowania chrześcijańskiego według encykliki Piusa XI (Divini Illius Magistri z 1929 r. J.i eklezjocentryczny25. a w płaszczyźnie wertykalnej. P o z n a ń 1959.niech się stanie).Hbr 9. dokonał drogą Ofiary krzyżowej odkupienia ludzkości z grzechu pierworodnego.

b) Rozumowe wyjaśnienie celów religijnych wychowania chrześcijańskiego oraz procesu rozwoju człowieka pochodzą z filozofii wieczystej {philosophia perennis) arystotelesowsko-tomistycznej. W tym gradualizmie tkwi podstawa celowej ewolucji stwórczej jak to ujmuje teilhardyzm. s. która jest czystą możnością. K r ą p i e c OP. Obecnie musi więc uwzględnić dorobek. że każdy byt pochodny. Teilharda de Chardin (1881-1955) jezuity francuskiego. prowadzi do poglądu hilemorfizmu (gr. co pozwala rozumieć głębiej procesy rozwojowe. pogląd P. Th. „Zeszyty Naukowe KUL" nr 3 s. Uwagi św. lecz także do jego rozwoju i postępu aż do stanu doskonałego człowieczeństwa. B o c h e ń s k i OP. przez które rzecz w procesie rozwojowym przechodzi aż do osiągnięcia pełni swej natury jako celu (entelechia).kształt). co wyjaśnia proces nauczania konieczny dła rozwijania rozumu człowieka oraz 2° . p. Uniwersalizm Tomaszowy dąży do stworzenia jednolitej syntezy prawd o rzeczywistości. zapoczątkowane przez E. cyt. Ponieważ jest wielość form. zmierzającą do „punktu Omega". F. tj. III q 41. Suppl. która dąży nie tylko do wydania na świat potomstwa. Filozofia wieczysta jest więc otwarta na wszelkie prawdziwe stwierdzenia i nie może kostnieć w zamkniętym kręgu terminologii. głoszący ewolucję kosmiczną (kosmogeneza) przez powstanie życia (biogeneza) i pojawienie się świadomości refleksyjnej człowieka (noogeneza). zachodzące w wychowaniu człowieka. czyli esencjalny stanowi . A. S. a 1. stworzonych przez czysto duchowy Byt sam w sobie istniejący. morfe . w którym dostrzega się realną różnicę w bytach przygodnych między 27 ich istotą i istnieniem .odróżnienie w rzeczywistości dwu porządków: istoty rzeczy i ich istnienia.ideał. który jest „ruchem nieporuszonym" i Stwórcą wszechrzeczy z niczego 28 . lecz jest dynamiczna w procesie stawania się. dz. czyli odkrywania cech istotnych dla tworzenia pojęć. tomizmu egzystencjalnego. ustopniowanych hierarchicznie (gradualizm) w odręb27 ne królestwa. Metafizyka. o czym należy jeszcze dopowiedzieć w odpowiednim tematycznie miejscu. stanowi bowiem podstawę do odrodzenia wewnętrznego (mełanoia). . Encyklika. podkreślający istnienie tak pierwiastka biernej materii.realistyczna teoria poznania i możliwości u człowieka obiektywnego i prawdziwego poznawania całego świata na drodze wrażeń zmysłowych i abstrakcji umysłowej. tj. wyznaczający przez swoje Wcielenie kierunek historii. Problem dynamicznego rozwoju i postępu w związku z historią zbawienia więc musi być włączony do filozoficznej syntezy w światopoglądzie chrześcijańskim współczesności. 86-93. Gilsona. Boga-Absolutu. aż do całkowitego rozwoju jego natury. W tym procesie rozwoju cielesnego i postępu Por. ABC tomizmu. ponieważ każdy byt stworzony przechodzi od swojej potencji. Wyrazem zastosowania zasad filozofii Akwinaty jest opracowywanie. Tomasz z Akwinu pierwszy określił proces wychowania jako dzieło natury.jako pełnia natury przysługującej danej rzeczy . który ujmuje rzeczywistość jako istnienie lub teilhardyzm. Poznań 1966 s. czyli swojej realizacji. którym jest Chrystus. B e d n a r s k i OP. a konieczna współpraca z łaską uświęca i udoskonala człowieka jako istotę upadłą.tworzywo. „ Z n a k " 1950 nr 23. natomiast porządek istnieniowy. 29 28 M. 43. I. niezależnie od ich pochodzenia. np. Współcześnie szczególne znaczenie mają właśnie zasady filozofii św. Stąd św. materii obdarzonej czuciem zmysłowym u zwierząt. głoszącego.złego.. filozofii egzystencjalizmu. Każda forma kształtuje sobie w krótszym lub dłuższym procesie przyporządkowaną materię. W zastosowaniu do wychowania tezy filozofii tomistycznej ujmują je dynamicznie jako proces rozwojowy coraz pełniejszego stawania się człowiekiem. zależny składa się z organicznie powiązanej materii z formą. której podstawowe założenia już są nam znane. Dualizm. Tomasza z Akwinu o młodzieży i jej wychowaniu. Pius XI. czystej możności bycia do aktu. czyli duszy jakiegoś rodzaju kształtującej materię. Z założeń filozoficznych tomizmu najważniejsze dla wychowania w systemie chrześcijańskim są: 1° . hile . czyli egzystencjalny tworzy stan rzeczywistego istnienia. ale odkupioną przez Chrystusa. 416-448. Tomasza z Akwinu (1225-1274). materii ożywionej duszą rozumną człowieka aż do królestwa duchów. przy czym porządek istotowy. że rzeczywistość nie jest czymś statycznym i gotowym. czystych inteligencji zależnie od coraz wyższego stopnia dusz. do którego urzeczywistnienia rzecz zdąża. materii ożywionej roślin. a nie całość jego poglądów. który to stan jest stanem cnoty 2 9 . począwszy od królestwa materii nieożywionej minerałów. toteż cała rzeczywistość tworzy pluralizm bytów. jak też czynnej formy substancjalnej. łaska więc Chrystusa leczy zranioną naturę człowieka. por. Podstawą tego stosunku istnienia (egzystencji) do istoty rzeczy (esencji) w tomizmie jest teza. 35.

30. ks. Wszystkie te idee kierownicze występują w wychowaniu katolickim w postaci Chrystocentryzmu.prze-/miana/. przyoblekliście się w Chrystusa" (Gal 3. Chrzest więc zapoczątkowuje pod wpływem współdziałania człowieka z łaską Chrystusową proces wychowawczy odrodzenia się wewnętrznego począwszy od zmiany sposobu myślenia i przemiany stylu życia na nowy.22-24). Razem działanie wymienionych przyczyn stanowi metodologię chrześcijańską naukowego badania procesu rozwoju wychowanka od strony filozoficznej bytu człowieka. jest dość złożony. duch. lecz ten. że każdy współczesny system wychowania stoi przed takimi samymi problemami wychowawczymi epoki. teolos 31 2. który pomija pośrednictwo zbawcze Chrystusa i zamyka się 31 w Nim jako celu . natomiast nie może być pojmowany jako panchrystyzm występujący w protestantyzmie. na czym wychowanie chrześcijańskie polega. społecznemu. że tym nowym człowiekiem jest Chrystus: „Bo wy wszyscy. a) Urobienie doskonałego chrześcijanina naśladującego Chrystusa wymaga nastawienia całej swej orientacji w działaniu wychowawczym ku Chrystusowi. c) moralności i d) ludzkości. D a j c z a k . nie może ujrzeć Królestwa Bożego" i wyjaśnił „Zaprawdę. 4° . która przez stawianie przykładów dobrych i wzorów doskonałych. Etyka ta ma charakter teleologiczny (gr. wyznawanych przez społeczeństwo wiernych. wynikający z założeń teologicznych i filozoficznych. personalizm i humanizm chrześcijański. który żąda dobrych owoców życia i dobrych uczynków zasługujących na zbawienie „Nie każdy.myśl. Paweł nazwał metanoią (gr. Katechetik. co obecnie nazywane jest Chrystocentryzmem i stano30 wi punkt przebudowy nie tylko w katechetyce .przyczyna wzorcza.27). Ideologia współczesnego wychowania chrześcijańskiego Pamiętamy (cz.duchowego współdziała ze sobą 5 przyczyn: 1° . iż „jeden jest tylko wasz Mistrz . Jednakże w praktycznym działaniu to skomplikowanie wychowania wymaga określenia zasad wychowawczych. świętych ludzi dopomaga w naśladowaniu Chrystusa i Boga. gdy rzekł do Nikodema „Zaprawdę. jako nauka filozoficzna o moralnym postępowaniu człowieka.10). który mi mówi: Panie. moralnemu. Christus als Mittelpunkt religibser Erziehung. J. meta . Warszawa 1956 s. z którego wynikają moralizm. praktyki kultowe (liturgia). powtórnego narodzenia przez chrzest i działania Ducha Świętego. rozum. Panie.Chrystus" (Mt 23. J.przyczyna materialna. On dał wzniosłą naukę moralną i zostawił przykłady stosunku do godności człowieka oraz do potrzeb ludzkich. umysłowemu. aby mógł dokładnie wyjaśnić. b) określenie jego osoby. a w innym liście wyjaśniał. których rozwiązanie wyczerpują: a) ideał nowego człowieka. rozwinęła się w tomizmie etyka normatywna. neosis . który ulega zepsuciu na skutek żądz polegających na fałszu. Chrystocentryzm w wychowaniu opiera się na stwierdzeniu w Ewangelii.6). noos . co św. ale we wszystkich elementach składowych religii chrześcijańskiej.3-7). model konstruujący wychowanie chrześcijańskie.poznanie). 117 przyp.przyczyna celowa wytyczająca kierunek rozwoju. A. który jest w niebie" (Mt 7. nie może wejść do Królestwa Bożego". zaprawdę powiadam ci. Katechetyka. duchowemu. kto spełnia wolę mojego Ojca. Freiburg 1939. A. czyli podłoże cielesnoduchowe zmian samego wychowania. którzy zostaliście ochrzczeni w Chrystusie. Na podstawie teologii moralnej zaczerpniętej z Pisma św. gdy pisał „Trzeba porzucić dawnego człowieka. moralność (etyka) czy przynależność do wspólnoty Kościoła (eklezjologia). 2). jeśli się ktoś nie narodzi powtórnie. II p. które by naprowadziły na skuteczną drogę realizacji celu wychowania. 3° . To właśnie Chrystus Pan objawił najgłębsze prawdy o Bogu jako Jego Syn. J u n g m a n n . . II rozdz. a odnawiać się duchem w waszym umyśle i przyoblec człowieka nowego" (Ef 4. nadająca treść wychowawczą rozwojowi fizycznemu. 30 J.przyczyna sprawcza powodująca przez działanie wychowawców stawanie się rozwoju wychowanka oraz 5° . który też rzekł o sobie „Ja jestem Droga i Prawda i Życie" (J 14. 196-198. zaprawdę mówię Tobie. Chrystocentryzm więc oznacza drogę chrześcijanina przez Chrystusa za pośrednictwem Jego Matki i świętych do Boga. 2° .przyczyna formalna. wypływający z istoty natury ludzkiej. On też wezwał wszystkich do odrodzenia wewnętrznego. Jak widzimy. J u n g m a n n. wejdzie do królestwa niebieskiego. Zasady takie w postaci kierowniczych idei opracowuje odrębny dział ideologii jako nauki o ideach. „Trzeba wam się powtórnie narodzić" (J 3. Wien 1955 s. b) Druga idea kierownicza moralizmu chrześcijańskiego w wychowaniu wynika z nauki Chrystusa.21). jak wierzenia (dogmat). jeśli się ktoś nie narodzi z wody i z Ducha.

1. zawierającego w sobie „obraz i podobieństwo Boże" i określił osobę jako „indywidualną substancję rozumną" (persona est rationalis naturae individua substantia). Definicja ta podkreślała.cel). co mamy. Świadome i dobrowolne więc naruszenie prawa Bożego. Etyka więc katolicka. umiarkowania (dotyczącego władzy pożądawczej) oraz męstwa (w zakresie władzy popędliwej. M a u s b a c h. że osoba jest tym. jednakże jest realistyczna i wymaga moralnie dobrych czynów. że człowiek jest złożonością (compositum) duszy i ciała. Wymaga od wiernych ciągłego doskonalenia się moralnego przez usprawnianie władz duchowych rozumu i woli oraz władz zmysłowych pożądania i popędliwości do łatwego i przyjemnego spełniania uczynków moralnie dobrych. Tomasz z Akwinu i włączył do swej syntezy filozoficznej podkreślając. a nie wyłącznie przy kształceniu duchowym powołania kapłańskiego czy zakonnego. 3 2 pierwszy przeniósł pojęcie osoby z Osób Boskich Trójcy Św. jest grzechem" (Rz 14. Na tej podstawie rozwinął się personalizm chrześcijański. Takie usprawnienie duchowe władz człowieka pod kierunkiem rozumu tworzy 4 cnoty kardynalne. Pawła: „Wszystko bowiem. W dobie posoborowej moralizm chrześcijański staje się jeszcze bardziej aktywny jako zastosowanie Chrystocentryzmu. Malewską w powieści pt. opiera się na religii i na prawie natury wspólnym wszystkim ludziom i dostępnym w ich głosie sumienia. Przemija postać świata. jak w wieku XIX. . Grundlage und Ausbildung des Charakters nach dem hl. czym jesteśmy. co najdoskonalsze wśród wszystkich rzeczy stworzonych {persona significat id ąuod est perfectissimum in tota natura . czyli z natury istoty rozumnej i wolnej. Czyn moralnie dobry musi być więc: a) rozumny i świadomy. Etyka katolicka jest z gruntu religijna. przeciwnie dziś ma charakter pozytywny i maksymalistyczny. Zespół tych cnót kardynalnych tworzy naturalną podstawę charakteru chrześcijańskiego. czyli głosi. Pierwszy o. rozsądku). kaleki czy upośledzonego ze względu na cenę duszy ludzkiej. szczególnie moralnie ważnym. kiedy Kościół był w defensywie i cofał się z życia do zakrystii. dziecka.S. wymaga od wiernych udziału w budowaniu dobra wspólnego razem z innymi w społeczności i wyraża się w apostolacie świeckich przez przekształcanie świata na bardziej ludzki. pisał: „Natura jest tym. b) dobrowolny a nie przymuszony oraz c) zgodny z prawem moralnym jako prawem naturalnym. Współczesne wychowanie moralne w systemie chrześcijańskim kładzie nacisk na kształtowanie cnót i charakteru chrześcijanina w każdym wychowanku. S.Znak" 1950 nr 26. czyli wlane: wiary. inaczej prawości (usprawnienie woli). gdy nikt tego nie widzi i nie dowie się o sprawcy. na człowieka. nie tylko dorosłego mężczyzny. istniejącym w człowieku w postaci głosu sumienia. nadziei i miłości. ale realizują się w dążeniu woli do dobra pod wskazaniami i kierownictwem rozumu. Celowi temu podporządkowane są cele doczesne życia i kultury. odwrócenie się od Boga. ale i kobiety. która przewyższa wszelkie skarby: „Bo cóż za korzyść odniesie człowiek. Dopiero w XIX wieku pogłębiono naukę o osobie ludzkiej. niepowtarzalne człowiekowi. Boecjusz w VI wieku po Chr. w którym istotne są rozwijające się na gruncie natury ludzkiej cnoty teologiczne. Ś w i e ż a w s k i . czyli bojowej. a to: roztropności (usprawnienie rozumu praktycznego. ciało daje cechy indywidualne. który jest subiektywnym kryterium moralnym według określenia św. to jego »ja«. Osoba ludzka -jej natura i zadania. które wynikają z całej natury człowieka.3). założyciel zakonu polskich Zmartwychwstańców. Th. że istnieje cel ostateczny życia ludzkiego. ponieważ etykę indywidualną uzupełnia nastawieniem społecznym. c) Trzecia idea kierownicza personalizmu jako podstawa moralności i wychowania chrześcijańskiego wywodzi się także z Ewangelii i opiera się na przykładach stosunku Chrystusa do osoby człowieka. zawartego w dekalogu. sam człowiek w 32 Przyjaciel Kassjodora ministra Teodoryka Wielkiego opisany na tle swej epoki przez H. 29. Personalizm ten polega na podkreślaniu wielkiej godności i wartości każdego człowieka jako osoby. którym jest Dobro Nieskończone. Współczesny moralizm katolicki nie ogranicza się. co się czyni niezgodnie z przekonaniem. ale istotę osoby ludzkiej stanowi substancjalna dusza z jej rozumnością. Freiburg 1920. gdy czyn ma być spełniony wtedy. czyli główne.26). a na swej duszy szkodę poniósł? Albo co da człowiek w zamian za swoją duszę?" (Mt 16. stanowi grzech.23). Piotr Semeneńko. choćby wszystek świat pozyskał. sprawiedliwości. określający człowieka jako osobę (persona). jedynie do minimalnego programu walki z grzechem w konfesjonale lub na ambonie... Osoba człowieka jest poza naturą ludzką. Thomas von Aąuin. Cele te człowiek osiąga świadomie i dobrowolnie. Określenie to przyjął św. . chociaż liczy się z dobrą intencją. a mianowicie jest trwaniem rozumnej natury 3 3 . 33 J. łamiącej przeszkody w wykonaniu dobrego czynu). osoba jest tym.

prawa w dziedzinie gospodarczej do odpowiedniej pracy zarobkowej. ale wtedy niebezpiecznie zagraża innym ludziom. T. a w dalszej historii Kościoła wyraziła się dziełami charytatywnymi nawet specjalnych zgromadzeń zakonnych dla realizacji siedmiu uczynków miłosiernych co do duszy (upominać grzeszących . Osoba ludzka więc w ujęciu tomistycznym Maritaina ma naturę rozumną i społeczną zarazem. albo też rozwinie się jako prawdziwa osobowość na drodze coraz pełniejszego poznania całego bytu oraz na drodze miłości poznanej prawdy. Personalizm chrześcijański przyniósł więc owoce praktyczne. kto w niego wierzy. przede wszystkim twórca ruchu personalistycznego Emanuel Mounier (zm. Z a b ł o c k i. Albowiem „Tak [. 36 Z.pocieszać więźniów . Głosił. dobra i piękna. Jacąues Maritain w Polsce. Podobnie antyindywidualistyczny. Personalizm mounierowski a polski .napoić spragnionych .prawo do wolnego wyboru stanu i do swobody życia rodzinnego wraz z wychowaniem dzieci.. Piotr Semeneńko jako filozof.przyodziać nagich . Ku zmartwychwstaniu.prawo do życia i środków na poziomie godnym człowieka (żywność.prawo do korzystania z wartości moralnych i kulturalnych (jak szacunek. 1950). . odzież. gdyż „Szabat ustanowiony został dla człowieka.chętnie darować urazy . Podstawowe prawa osoby ludzkiej jako istoty obdarzonej rozumem i wolną wolą zbiera nauka Kościoła w 6-ciu grupach: 1° . 3° . mieszkanie. Deklaracja praw dziecka (1959). d) Idea humanizmu chrześcijańskiego.powołanie duchowe do wyższych X7£. obejmującej wszystkich. 193. że osoba posiada trzy wymiary: w dół . jak i pojęciu osobowości.] Bóg umiłował świat.27).cx-y oraz wymiary wszerz . 5° .caritas . Osoba jest więc jednością i obecnością jej w nas. W wieku XX filozofię osoby rozwinęli praktycznie katolicy francuscy.odniosła praktyczne zwycięstwo nad deklaracjami humanitarnymi starożytnej kultury {sacra res miser .. 37 J a n XXIII. do działalności gospodarczej wraz z posiadaniem na własność dóbr i środków ich wytwarzania oraz 6° . 30-48. Warszawa 1964. udziału w życiu publicznym i do ochrony swych praw 3 7 . kobiecie. a równocześnie wspólnotowy charakter nosi personalizm słynnego filozofa francuskiego J.prawa obywatelskie do zrzeszania się. Stąd humanizm chrześcijański jest humanizmem Wcielenia i Krzyża. człowiekowi pracy. Dlatego też miłość chrześcijańska . Religia objawiona jest więc dla dobra ludzi. jest humanizmem miłości i ofiary ogólnoludzkiej. który przyszedł na ziemię dla dobra ludzi.modlić się za żywych i umarłych) jak też co do ciała (nakarmić głodnych . Ks. z łac). Najbardziej rozwiniętą naukę o prawach osoby ludzkiej podał papież Jan XXIII w swych encyklikach społecznych: Mater et Magistra (1961) oraz Pacem Ks. która szuka samej siebie i wyraziła się w faszystowskiej idei wodzostwa 35 . a szczególnie przez szerokie zaangażowanie się społeczne. Osoba u Mouniera przeciwstawia się tak indywidualności. wypowiadania poglądów. „Więź" 1963 nr 2 s.cierpliwie znosić krzywdy . wolność poszukiwania prawdy. a najbardziej potrzebujących. 38-56. s. jak Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (1948).Seneka). Osoba ludzka w rozwoju według Maritaina ma dwie drogi przed sobą.pouczać nieumiejętnych .prawo do oddawania czci Bogu prywatnie i publicznie zgodnie z wymaganiami prawego sumienia. Maritaina 3 6 . 35 J.pocieszać strapionych . a nie człowiek dla szabatu" (Mk 2. że Syna swego Jednorodzonego dał. T k a c z u k. nędznych i upośledzonych przez los. wypoczynek. może się stać albo wybitną indywidualnością jak Luter. z prawami osoby ludzkiej. ale miał życie wieczne" (J 3. Kraków 1963 s. do migracji.katolicyzm otwarty". S m o l i k o w s k i . Pacem in terris (tł. asceta i mistyk. także bezpośrednio pochodzi od Chrystusa. nie zginął.grzebać umarłych). w górę . ażeby każdy. Z u 1 i ń s k a. 9-13. opieka zdrowotna i ubezpieczenia społeczne). 2° . dobra opinia.przyjąć do domu podróżujących . M r ó w c z y ń s k i .. dziecku i młodzieży. miłości Boga i ludzi aż do mistycznego zjednoczenia z Bogiem w Trójcy Św. swobodna twórczość artystyczna). Sformułowania te zostały wykorzystane przez ONZ w ogłoszonych dokumentach międzynarodowych. 34 in terris (1963). ściśle związana z moralizmem i personalizmem. T o r o n t o 1950 s. B. powinna przeto rozwijać się równocześnie we wszystkich trzech wymiarach.odwiedzać chorych . Maritain w związku z tym opracował prawa należne osobie ludzkiej. aby odkupić świat z grzechu. toteż w społeczności osoba ma swoje prawa i obowiązki i nie może być traktowana jako środek do osiągnięcia nawet najwyższych celów. „Więź" 1963 nr 3 s. Personalizm Maritaina i współczesna myśl katolicka.sobie" 3 4 .wcielenie się w organizm ludzki. 4° . Chicago 1921.dobrze radzić wątpiącym .problemy pedagogiczne. K a ł u ż a i W.zaangażowanie się w aktualnej społeczności.16).

które powinno rodzinie pomóc w jej zadaniach... jak humanizm chrześcijański wypływa z Chrystocentryzmu i ściśle wiąże się z moralizmem i personalizmem. walka z wypadkami drogowymi. słusznie nazywana jego kartą konstytucyjną. •. a nie jednostki. Kościół bowiem ma prawa nadprzyrodzone do wychowywania swych wiernych z dwu tytułów: 1° . tak to Pius XII w swoich pouczeniach obejmował wszystkie potrzeby i bolączki człowieka upośledzonego. Prawo rodziców do stanowienia o dziecku trwa do czasu osiągnięcia samodzielności życiowej i społecznej dzieci i nie może być despotyczne. ale także problemów życia gospodarczego. Rodzina ma prawo naturalne do wychowania dzieci. ciwą dla tego celu orientację i skuteczność wychowania. jak też zła fizycznego (choroby.misji nauczycielskiej. zleconej przez 3. Wspaniałym dokumentem humanizmu chrześcijańskiego jest Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes. która włącza Kościół do pracy nad rozwiązaniem palących problemów współczesności. ale nie może jej zastępować. szkołami. W związku z tymi faktami potrzebne są koniecznie trzy społeczności w wychowaniu. Prawo to ma charakter społeczny. dlatego też polega na obowiązku pomocy rodzicom wielodzietnym. bezbolesne porody. Humanizm chrześcijański współcześnie jest społeczną realizacją dobra i zaspokajania wszelkich potrzeb ludzkich z miłości Boga i bliźniego. ideologia zapewnia właś- . pokoju i współpracy międzynarodowej.). małżeństwa i rodziny oraz kultury. jak np.Program humanizmu chrześcijańskiego stanowi realizację hasła św. państwo i Kościół jako odrębne władze wychowawcze. która określa instytucje. obowiązane do realizacji całej koncepcji. poradnictwo psychologiczne itp.15). ale potrzebna jest jeszcze organizacja działania wychowawczego. prawo to jest wcześniejsze od prawa państwa. czyli doktryna wychowawcza Kościoła. W całości biorąc. Równocześnie widzimy. Człowiek rodzi się najpierw w rodzinie. zorganizowanym jako państwo. prawu naturalnemu i boskiemu. nędzy. a do życia nadnaturalnego rodzi się przez chrzest w Kościele. Obowiązki rodziców w związku z daniem życia dziecku dotyczą nie tylko pielęgnacji. gdyż jest podporządkowane celowi ostatecznemu życia ludzkiego. przygotowania religijnego i moralnego. wspólnoty ludzkiej. umysłowym i duchowym. nie tylko problemów naruszenia godności człowieka. Ukonkretnienie tych prac przynosi list apostolski Pawła VI Octogesima adveniens. Zwraca ona uwagę na to. walka z rakiem i chorobami społecznymi. które nie pochodzą z ustanowienia społecznego. Zajmuje się tą stroną organizacyjną specjalna nauka. Państwo natomiast posiada prawa wychowawcze wobec swych obywateli z tytułu dobra wspólnego. której podstawy nakreśliła encyklika Piusa XI o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży. aby móc rozwinąć się wszechstronnie pod względem fizycznym. Pawła: „Żyjąc prawdziwie w miłości" (Ef 4. ani prawami wychowawczymi rodziny i Kościoła. lecz także rozwijania fizycznego. odpowiedniego wykształcenia umysłowego. Wychowanie takie przeobraża naturalnie egoistycznego człowieka i rozwija najlepsze strony jego istoty wewnętrznej. Tymi społecznościami są rodzina. Równocześnie państwo ma prawo wymagać od obywateli określonego stopnia kultury i poziomu wykształcenia przez obowiązkowość szkoły ogólnokształcącej i zawodowej. Doktryna wychowawcza kościoła Założenia światopoglądowe i filozoficzne konstruują zaledwie model teoretyczny wychowania chrześcijanina. ideologia wychowania chrześcijańskiego wprowadza w kształtowaniu i rozwijaniu ludzi ducha Chrystusowego. by razem przepajać wszystkie dokumenty soborowe. obywatelskiego. że wychowanie jest dziełem społecznym. do zastąpienia rodziny w razie potrzeby. wojskowego i prawo do własnej polityki kulturalno-oświatowej. sierocińcami i różnymi zakładami charytatywnymi. walka z hałasem wielkich miast. prowadzenia wychowania patriotycznego. wspólnoty politycznej.. Równocześnie humanizm chrześcijański dostosowuje się do aktualnych potrzeb epoki.. opuszczenia itd. mające na celu odnowę chrześcijaństwa i lepsze przystosowanie duszpasterskie do warunków współczesnego świata. przez które każdy wychowanek przechodzi. Wyrazem wymownym humanizmu była stała opieka Kościoła nad szpitalami. dlatego też dąży do stworzenia wszelkiego dobra i wybawienia ludzi od każdego zła tak duchowego (grzechu). następnie wzrasta i znajduje swe miejsce w społeczeństwie. szacunek dla człowieka oraz apostolską aktywność wraz z czynnym miłosierdziem i współczuciem dla ludzkich potrzeb. jeśli rodzice żyją i mogą odpowiedzialnie sprawować opiekę nad dziećmi. miłość dobra w powiązaniu ze wstrętem do zła. byle nie sprzecznych z prawem naturalnym. z alkoholizmem.

). rozciąga się na całą ludzkość i nadaje Mu prawo misyjnego działania i rozkrzewiania wiary Chrystusowej tak. w którego wysiłkach biorą udział rodziny. którą Kościół katolicki obejmuje w jej pełni.19) oraz 2° . a prowadzonych przez znane zakony wychowujące. spsychologizował je. Ponieważ nie ma obiektywnych sprzeczności między nimi. Jana De la Salle (XVII w. by Ewangelia była znana na całym świecie. co wam przekazałem" (A/7 28. To apostolskie zadanie szkoły katolickiej wypływa z rozróżnienia przez Deklarację 1° . Kościoła . Szczególnie genialny pedagog św. W ten sposób społeczeństwo obywatelskie przez swoje organizacje bierze udział w modelu instytucji wychowawczych. do czego jedynie Kościół posiada nadprzyrodzone środki.Chrystusa w słowach: „Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody udzielając im chrztu w imię Ojca i Syna. w wyniku obrad i uchwał II Soboru Watykańskiego (od 1965 r. rozproszone po całej kuli ziemskiej. Ignacego Loyoli (XVI w.) czy salezjanie św. Jana Bosko (XIX w. co dziś stało się powszechną plagą na całym świecie (chuligani. państwo i Kościół ma według encykliki Piusa XI swój własny teren działania i obowiązków. 8). kulturalnego. Jana Bosko unowocześnił wychowanie chrześcijańskie.16). średniego czy wyższego. państwa. Obowiązek nauczania daje Kościołowi prawo zakładania szkół i uniwersytetów katolickich wraz z koniecznością oceny wszelkiej nauki ludzkiej co do zgodności jej z prawdami wiary.). 1) oraz 2° . czyli stałe przebywanie i współżycie z wychowankami. Nie powinno więc być kolizji i walki pomiędzy nimi. szkole i w Kościele i do wykolejenia młodzieży. będzie potępiony" (Mk 16.. będzie zbawiony. nauczyciele i różnego rodzaju organizacje społeczne (n. zabawy. dlatego też dla dobra wychowywanych ludzi powinny one współpracować harmonijnie ze sobą. w soborowej Deklaracji o wychowaniu chrześcijańskim Gravissimum educationis (1965) uzyskała miejsce centralne. W związku z tym model trzech instytucji wychowania chrześcijańskiego . a przede wszystkim przez kierowanie jej samowychowaniem przy pomocy łaski sakramentalnej na co dzień (wbrew panującym tendencjom jansenistycznym. nowego wychowania.) dostosowuje się do problemów współczesności. a nawet przyczynia się do samowoli. czyli jego nauczanie jest nieomylne w zakresie prawd objawionych oraz praw moralności. Józefa Kalasantego (XVII w. które kształtowały się w szeregu koncepcji wychowawczych do dziś żywotnych w Kościele. a kto nie uwierzy.prawa ochrzczonych jako „nowego stworzenia dzięki odrodzeniu z wody i z Ducha Święte- .został rozszerzony i rozbudowany. gdyż prowadzi to do dezorientacji wychowanków. Szkoła katolicka zaś prowadzona pod kierownictwem Kościoła także ma cele kulturalne i dąży do prawdziwie ludzkiej formacji młodzieży ochrzczonej. żądająca harmonijnej współpracy wszystkich instytucji zainteresowanych wychowaniem ludzi. pijarzy św. Magisterium Kościoła.. łaski w sakramentach św. Doktryna wychowawcza Kościoła. Uzupełnia go przede wszystkim szkoła. przez organizację ich pracy i wypoczynku. Obecnie wychowanie chrześcijańskie. jej cywilizacji technicznej i kultury masowej. przy dobrej woli wszystkich władz harmonia współdziałania może być osiągnięta.. gdyż „Kto uwierzy i przyjmie chrzest. jak jezuici św. śpiewu. Jan Bosko stworzył więc przez wniknięcie w mądrość wychowawczą Kościoła oryginalny system prewencyjny wychowania. czyli macierzyństwa duchowego. uczcie je zachowywać wszystko. różnicą płci. Powołaniem nauczycielstwa i szkoły jest pomaganie rodzicom i zastępowanie społeczności w wypełnianiu ich obowiązków przez podejmowanie zadań wychowawczych: kształcenia umysłowego młodzieży. dostarczających siły do wytrwania w dobrym. Zbawienie zaś dusz przez Kościół. dostosowując do psychiki dziecka i jej potrzeb radości. hippiesi).). wyrasta z wielowiekowego doświadczenia i mądrości.rodziny. przedwczesnej emancypacji spod autorytetu wychowawców w domu. Św.misji zbawiania dusz. zawodowego i społecznego. która niezależnie od stopnia podstawowego. czyli macierzyństwo duchowe. wychowania moralnego. Każda z omówionych władz wychowawczych: rodzina. bracia szkół chrześcijańskich św. w czym na wiele lat wyprzedził znacznie późniejszych nowatorów i twórców tzw. stała się pewnym centrum. które zalecały adorowanie Eucharystii z daleka bez komunikowania) przez ułatwienie spowiedzi i Komunii św. przez kształcenie zawodowe lub ogólne dostosowane do zainteresowań młodzieży. 5). ruchu. czyli system zapobiegania złu przez szereg środków naturalnych. przez rozwijanie jej aktywności. którą ponadto w atmosferze ewangelicznego ducha wolności i miłości uczy skutecznego pomnażania dobra ogólnego i przygotowuje do apostolskiej służby w rozszerzaniu Królestwa Bożego (n. wycieczek. jak asystencję.prawa powszechnego wszystkich ludzi obdarzonych godnością osoby do prawdziwego wychowania jako pełnego rozwijania osobowości zgodnie z ich cechami indywidualnymi. kultury i tradycji ojczystych (n. samodzielności i zespołowego życia. i Ducha Świętego..

Berlin-Schónenberg 1912. Taki program encyklopedyzmu. W klasie wszystko było urządzone do słuchania. atmosferę nudy i cichej walki z dokuczliwymi belframi 42 .B y k o w s k i . „Kwartalnik Psychologiczny" 1933. ale osiągalnym tylko przez zapamiętywanie szkolnych wiadomości. Roma 1970. 9 7 6 . 1 115 800 uderzeń po głowie nawet przy pomocy Biblii i katechizmu. moc ćwiczeń. w szkołach katolickich 39 . program nauczania i podręcznik lub erudycja nauczyciela były jej ośrodkiem. a więc jako dzieci Bożych nie tylko do pełnego rozwoju osoby ludzkiej. zwany także materializmem dydaktycznym. karcerem) lub wymyślano specjalne kary szkolne (jak przepisywanie setki razy sentencji umoralniających. 42 . A . w domu A. K i p 1 i n g. Łempickiego. G r a f . liniałem i ręką. wyrazem czego były słynne „psie figle" uczniów43. t. Początkiem jego realizacji była reforma szkoły pod głośną nazwą „szkoły nowej" lub „nowego wychowania". III p. 44 Encyklopedia Wychowania pod red. czyli licząc w bilansie kar szkolnych około 13 tysięcy dni nauki (po 250 rocznie) przeciętnie wypada 178 kar dziennie! Gdy tak surowo karano w szkole. „Zeszyty Naukowe K U L " 1969 z. ale także do wychowania chrześcijańskiego. opisywanej potem w pamiętnikach. przestarzałej szkole herbartowskiej XIX wieku (patrz cz. L'Educazione dei giovani alla luce del Concilio Yaticano II. wreszcie apostolsko będą dawać świadectwo Chrystusowi. z założonymi w tył lub wyłożonymi przed sobą rękami. . staną się ludźmi doskonałymi. F . w seminariach duchownych 40 . nieliczenie się z zainteresowaniami uczniów. Uczniowie w rzędach ciasnych ławek siedzieli sztywno. nieznajomość ich psychiki -wszystko to stwarzało atmosferę udręki. które przyciągają się i kojarzą. nie mówiąc już o pospolitych wyzwiskach od dardanelskich osłów. 3 s. nauka przed i po południu. 2). Dusza ludzka według Herbarta składa się z atomów psychicznych wyobrażeń. G r a n a t . ponieważ jedynym ich zadaniem było słuchać.9 8 6 . że w ciągu 51 lat i 7 miesięcy szkolnego żywota wymierzył 1 175 250 uderzeń kijem. Te właśnie ukazane dwa zadania: pełne rozwijanie osobowości wychowanka jako człowieka i apostolskie dawanie świadectwa chrześcijańskiego w rodzinie 38 . Elementy pedagogiczne teorii seminarium duchownego jako instytucji wychowawczej. bez ruchu. prowadzącej często do samobójstw szkolnych. kojarzeniu (asocjacji) powstają w psychice tzw. O z d o w s k i. 18 200 policzków i wytargania za uszy oraz 8 082 kary klęczenia lub trzymania pręta w podniesionych rękach 4 4 . rózgą. Zdarzali się nauczyciele sadyści. Schulerjahre. 40 S. G o m u 1 i c k i. 3 s. B e d n a r s k i O P . masy apercepcyjne tych wyobrażeń zdolne do przyswajania (apercepcji) sobie nowych wiadomości.go". R. 211-241. Podstawę szkoły starej stanowiło wyłącznie nauczanie przez podawanie masy wiadomości do wykucia na pamięć. 17-32. Rola rodziny w wychowaniu młodzieży. który był celem nauczania. nauczą się chwalić Boga liturgicznie. surowość nauczycieli-dziwaków. W. Uciekano się do kar fizycznych (kijem. kretynów. kozą. L. lubujący się w zadawaniu kar. 39 Msgr A. 409. jak np. „Zeszyty Naukowe KUL" 1968 z. byli całkowicie unieruchomieni i bierni. L'Education chretienne dans la lumiere du Concile. klęczenie na grochu itp. // decreto sulla formazione sacerdotale. Całość połączonych ze sobą mas apercepcyjnych stanowiła treść charakteru moralnego. a) Była to reakcja przeciwko dotychczasowej. Erlebnisse und Urteile namhafter Zeitgenossen. zaprawią się do moralnego życia. Uczenie się więc polega na włączaniu nowych idei-wyobrażeń w system starych idei. niemiecki nauczyciel Haberle w swoim pamiętniku wyliczył. 1).). co nauczyciel mówi i trwale zapamiętać. Dlatego też szkoła XIX wieku stała się szkołą książkową. Figle i psoty młodzieży szkolnej. 29-41. w którym zdobędą świadomość wiary. K u n o w s k i. Dzięki temu 38 J. Stalky i S-ka. 41 Ks. „La D o c u m e n t a t i o n C a t o l i ą u e " 1969 n r 1550 s . St. idiotów. Torino 1967. W.Posłuszeństwo stara szkoła starała się osiągnąć zaostrzającymi się ciągle nakazami. Uniwersytet katolicki w świetle uchwal Soboru Watykańskiego II. „Colloąuium Salutis" 1970 s. Wspomnienia niebieskiego mundurka. Uczenie się na pamięć niezrozumiałych treści. wynikał z założeń atomistycznych herbartyzmu. sankcjami i karami. 43 Por. 3/4 s. pomagać w chrześcijańskim kształtowaniu świata przez przyczynianie się do dobra całej społeczności (n. J a x a . I rozdz. A n c e l . a nawet w uniwersytetach katolickich41R o z d z i a ł IV SYSTEM WYCHOWANIA LIBERALNEGO 1. rózgą. Geneza i rozwój systemu Znacznie młodszy od chrześcijańskiego system liberalny wychowania rodzi się na przełomie XIX i XX stulecia. Warszawa 1937.

że człowiek to przede wszystkim istota działająca. Warszawa (brw. Instrumentalizm głosi więc.) s. spacer. ukształtowanie cech sumienności. wzruszył ziemię". W. manipuluje przedmiotami i na skutek tego samodzielnie nabywa doświadczenia. Szkoła bowiem ma być dalszym ciągiem nabywania doświadczeń z własnego zainteresowania dziecka przez działanie. nabyta zaś wiedza była nieprzydatna w życiu (np. Tak jak Kopernik „wstrzymał słońce. gramatyka łacińska. wówczas to w umyśle pojawia się problem. Dawniej ogniskiem centralnym był nauczyciel i program nauczania. Ukształtował się z tego kierunek zwany „wychowaniem przez sztukę". jest czynne i aktywnie się bawi. dokład- 45 46 47 Por. D e w e y . hazardzie. podobnie i przewrót Deweya polega na przemieszczeniu centrów nauczania w szkole. że prawdziwe jest tylko to. Kierunek ten rozwinął w „szkołę pracy" znany pedagog niemiecki Georg Kerschensteiner (zm. Pragmatyzm głosił. c) Podobne tendencje reformatorskie pojawiły się pod koniec XIX w. verbum . b) W r. by uczeń zużytkowywał nabyte umiejętności przy wykonywaniu modeli i pomocy poglądowych dla wszystkich innych przedmiotów nauki dla uzmysłowienia i ilustracji wiadomości.słowo) bez zrozumienia rzeczy. wykazał. 1895 psycholog amerykański John Dewey (zm. Zmianę tę nazwał Dewey „kopernikańską rewolucją" w szkole. . lecz przeciwnie myślimy po to. które stale się porusza. co jest użyteczne i skuteczne w działaniu. Pracę rzemieślniczą obróbki drewna. alkoholizmie i seksualizmie46. W ten sposób coraz bardziej pogłębiał się rozdział między szkołą a życiem. że nie żyjemy po to. brak wreszcie kształcenia woli i charakteru powodował demoralizację młodzieży w rozpowszechnionym kłamstwie szkolnym. najłatwiej jest na małym dziecku. Jako istota działająca człowiek według pragmatyzmu nie poznaje umysłem prawdy o rzeczach istniejących poza nim obiektywnie. F o e r s t e r . z niem. w którym chodziło o swobodny rozwój osobowości dziecka jako przeciwwagę dla biernego nauczania innych przedmiotów szkolnych. Zamiast więc szkoły biernej i pamięciowej herbatyzmu powstała nowa szkoła oparta na aktywności i samodzielności dziecka. lecz subiektywnie jest twórcą prawdy przez swe skuteczne działanie. 25-65. potem kino). Jak myślimy (tł. W Hamburgu nauczyciele zwrócili uwagę na znaczenie samorzutnej twórczości dzieci w dziedzinie rysunku. który nie tylko jest istotą myślącą (homo sapiens . twierdzący. Warszawa 1957. i na terenie Europy. objaśniane na drodze samodzielnego poszukiwania wiadomości pod kierunkiem nauczyciela. że myślenie stanowi pomocnicze narzędzie działania i gdy działanie człowieka natrafia na trudności. jak utrzymywali starożytni i chrześcijaństwo. N o w a k o w s k i . obecnie zaś centrum zawierało się w swobodnym rozwoju zainteresowań dziecka. metalu. 1952) wystąpił z artykułem o wysiłku woli. a dziecko jako satelita musiało się dostosować do wymagań szkolnych. Nauka pracy ręcznej w zakresie robót praktycznych stała się w „szkole pracy" Kerschensteinera nowym przedmiotem nauczania po to. szkła w warsztatach szkolnych uczynił on podstawą nauczania i wychowania. opinia publiczna zaczęła potępiać szkoły. ani hedonizm pedagogiczny w domu (gr. by lepiej żyć. modelowania i lepienia dla ich rozwoju.człowiek rzemieślnik Bergsona). że ani rygoryzm w szkole. Zmienił on pogląd tradycyjny na człowieka.czyny.człowiek mądry).). Wkuwanie na pamięć prowadziło do werbalizmu. Udowodnić tezę. aby myśleć. metryka).natomiast zachęcano do nauki przyjemnostkami (łakocie. ile istotą działającą (homofaber . W trakcie pracy ręcznej równocześnie uczeń rozwijał swój charakter moralny przez wyrobienie w sobie szacunku dla pracy fizycznej. lecz przez samo działanie dziecka (learning by doing). z ang. hedone . w której opracował nowy sposób nauczania nie przez podawanie wiadomości.). Szkolą i charakter (tł. 1935). W latach 1896-1903 Dewey prowadził uniwersytecką Eksperymentalną Szkołę Ćwiczeń w Chicago. a nawet była prowadzona przez ojców buchalteria za 45 odrobione dodatkowo zadania i potrącanie z należności za złe stopnie . do czego wychowawca w swej pomocy ma się przystosować. J. działanie). Stanowisko Deweya wynikało z nowej filozofii amerykańskiej pragmatyzmu Jamesa (gr. Stąd też Dewey rozwinął pogląd instrumentalizmu. a rozwiązanie umysłowe problemu przez postawiene trafnej hipotezy 47 roboczej pomaga w usunięciu praktycznych trudności w działaniu . pragma .przyjemność) nie pobudzają woli w sposób właściwy. Nauka powinna opierać się na zainteresowaniu dziecka. poczęto szukać drogi reformy. Wyniki takiej szkoły były ze wszech miar opłakane. Przylądek Dobrej Nadziei. Ani lęk przed karą. ani pogoń za przyjemnostkami nie są dobrymi motywami uczenia się. oszustwach. ponieważ ono dopiero dopinguje wolę do największego nawet wysiłku. F. czyli znajomości jedynie słów (łac. 2. a nie rozmyślająca.

wprowadzając poprawki. Francji. ażeby nie rozwijać fantazji dziecięcej i nie wypaczać zmyśleniami poglądów na rzeczywistość. S o s n o w s k i. czyli rządów i górowania dziecka nad dorosłymi. Warszawa 1962. a potem zaliczyć przez zdanie sprawy z wykonania i egzamin z nabytych wiadomości. a nie jak dotąd skierowanej „na dziecko" celem jego urobienia do posłuszeństwa wobec autorytetu wychowawców. Zabawy takie żywo zajmowały i interesowały dzieci. dzwonki. a wprowadzić gabinety przedmiotowe. np. wiejskie szkoły internatowe w Anglii. jak lalka i klocków w formie brył geometrycznych (tzw. następnie samodzielnie realizował zatwierdzony projekt i wreszcie samodzielnie oceniał swoje wykonanie. Niedługo też „wiek dziecka" ukazał dno niedoli. W r. cymbałki. a przez obserwację i doświadczenia przygotowywało się do przyszłej poważnej pracy i do nauki szkolnej czytania i pisania. Pomysły nowatorskie „nowego wychowania" zaczęły się mnożyć (np. Postanowiono na nim zorganizować towarzystwo dla przeprowadzenia reformy szkolnictwa. pojawiła się nowa nauka o dziecku.ności. W ten sposób powstał głośny plan daltoński. czyli pedagogiki wychodzącej „od dziecka". bajek i fantazji dziecka przedszkolnego było u Montessori programem zbyt pozytywistycznym i sztucznym. materiał dydaktyczny. Dziecko w systemie hitlerowskim. zwany inaczej planem pracy laboratoryjnej. dostaje zadanie miesięczne i zaopatrzone we wskazówki pracy. lekcje. a nawet prawo dobierania sobie rodziców. Z czasem doprowadziło to do wzmożenia objawów samowoli młodzieży tzw. W związku z tym ruchem w r. Dotychczasowe freblówki („ogródki dziecięce" F. . Pod wpływem Deweya Kerschensteiner wprowadził do swego systemu ideę samodzielności w ten sposób. siedmiobarwną piłkę jako ptaszkiem latającym oraz przez opowiadanie bajek. z których bawiące się dziecko miało złożyć całość lub też w postaci obrazkowych kart do gry. a przede wszystkim ćwiczyły inteligencję. toteż wpadła na pomysł. tonów czy ciężaru (program zaostrzenia zmysłów dziecka). wychowującymi je fizycznie. 1907 w osiedlu robotniczym Turynu lekarka włoska dr Maria Montessori urządziła po raz pierwszy prawdziwy „Dom Dziecka" (Casa dei bambini). dzwoneczki. 1900 pisarka szwedzka Ellen Key powitała nadchodzące XX stulecie pod hasłem „wieku dziecka". by znieść tradycyjne klasy szkolne. Wojna przeszkodziła wyznaczo- 48 K. Nauczycielka amerykańska Helena Parkhurst w miasteczku Dalton (USA) stanęła przed trudnym zadaniem. „dary natury" Fróbla) zastosowała tzw. by dzieci same mogły się obsługiwać i mogły pracować w ogródku przy hodowli kwiatów i królików. jaką w faszyzmie cierpiały eksterminowane dzieci żydowskie i polskie 48 . ciężarki. którą ma samodzielnie wykonać przy pewnej pomocy ze strony nauczyciela. Zamiast tradycyjnych zabawek. W swej egzaltowanej książce rozwinęła prawdziwy kult dziecka. Zakazała natomiast bawienia się dzieci lalkami i opowiadania bajek. Okazało się wkrótce. Podstawy organizacyjne i zasady systemu liberalnego Mnożące się strumyki reform i nowych pomysłów połączyły się w jeden nurt „nowego wychowania" na zjeździe pedagogów w Hadze w 1912 r. Najliczniej pojawiły się reformy na polu wychowania przedszkolnego. Zasada aktywizmu i samodzielności została wkrótce przeniesiona na teren szkoły średniej. Inny system tego wychowania stworzył lekarz belgijski Owidiusz Decroly. zaopatrzyła w małe narzędzia pracy. o jego rozwoju fizycznym i psychicznym (pedologia). umysłowo i moralnie głównie przez fantazyjne zabawy dzieci. jak kolorowe włóczki. wytrwałości. przyznając mu najskrajniejszą swobodę w rozwoju. przygotowanych zawodowo do życia społecznego. 2. który wprowadził do zajęć gry wychowawcze. że rugowanie naturalnej zabawy. w postaci kolorowych obrazków pociętych na części. miała uczyć wielką gromadę dzieci bez żadnej pomocy. „Szkoła pracy" po klęsce I wojny światowej miała wychowywać Niemców na pożytecznych obywateli. że uczeń zaczynał pracę od samodzielnego projektu. którą zamierzał wykonać. Fróbla od 1839) były ochronkami dla dzieci. by dziecko ćwiczyło się w odróżnianiu odcieni barw. ale od tego czasu idea istotna samodzielności małego dziecka utrzymała się we współczesnym przedszkolu. wprowadziła niskie mebelki dostosowane do wzrostu i sił małych dzieci. pracownie. Był to nowy kierunek pedagogiczny pajdocentryzmu. np. pajdokracji. rozwijały spostrzegawczość i uwagę. do której dziecko w przedszkolu ma się przygotować. podział godzin. który był już całkowitym zaprzeczeniem szkoły tradycyjnej. Niemczech). w których dziecko ma zgromadzone pomoce i lekturę. planu i kosztorysu rzeczy.

sofia . Po drugiej wojnie powszechnej Liga Nowego Wychowania weszła w skład UNESCO jako jeden z członków. jasnowidzenie. Z nowych założeń wypływał program sprzecznej z tradycją europejską koedukacji. mediumizm i okultyzm. Liga Nowego Wychowania poza twórcami systemów pedagogicznych obejmowała jako zasadniczych członków rządy państw. przyjmujących za podstawę laickiej moralności i etyki naukę jogów hinduskich w opanowaniu ciała przez spotęgowaną ćwiczeniami świadomość jaźni i siłę woli 5 0 . 5° . chociaż teoretycznie herbartyści (W. umysłowej. 6° . Piageta i inne) nieco inny charakter.celem wychowania było zachowanie i potęgowanie sił duchowych dziecka. będące centralą na skalę światową. telepatia. by 1° . 3° -pobudzać i rozwijać je. jak wskazuje nazwa. 2° . objawianych w pracy ręcznej. co pozwalało na odrzucenie wszelkiego z góry ustalonego programu i planu nauczania. czyli wychowawczego zrównania płci. ale także wychowanie prowadzące teraz do maskulinizacji dziewcząt i odwrotnie do feminizacji chłopców jako wpływów „niezmiernie pożądanych". 5 0 A t h a r v a n . Liga Nowego Wychowania działała w duchu pacyfizmu i rozwijała się bez przeszkód do 1932 r.wymagał koniecznie koedukacji jako wspólnego nauczania i wychowania obu płci.patrzeć właściwie na dziecko jako na istotę odrębną i bogatą (szacunek dla dziecięctwa).nauczania opartego na wrodzonych. artystycznej i społecznej. o charakterze metapsychicznym. żądają bowiem. nie tylko przez wspólną naukę. Rein) byli za „impresją" 51 J. w Calais. 6° . 8° .człowiek) Rudolfa Steinera jako światopogląd towarzystw masońskich. 10° . 65-66. dokąd przeniesiono Międzynarodowe Biuro Nowego Wychowania. teos . jak i psychicznych.zastępować karność zewnętrzną wolnością wewnętrzną51. indywidualizmu i liberalizmu. Działał w tym programie ezoteryczny mistycyzm propagowany przez teozofię (gr. organizacyjnemu zjazdowi.indywidualizować według właściwej każdemu dziecku miary. by 1° .uwzględniać głębsze zainteresowania dziecka.rozwijać zdolności twórcze. O d e r f e l d ó w n a . by dziecko samoopanowywało się moralnie przy pomocy jedynie samorządu szkolnego jako instytucji demokratycznej bez potrzeby poznawania zasad etycznych i uznawania autorytetu wychowawczego. antropos . Paris 1951. wschodni mistyczny pogląd na świat jako podstawę reformy wychowania. dopiero kryzys ekonomiczny kapitalizmu i faszyzacja Europy położyła kres jej żywotności i ekspansji. a nie nauczać.łączyć aktywność ręczną z pracą umysłową.zaprowadzenie samoopanowania i samorządu jako postaw karności. . Określenie to nie było rozumiane tradycyjnie jako rozwijanie i ćwiczenie sił intelektualnych i moralnych dziecka. spontanicznych zainteresowaniach.stwarzać z klasy społeczność dziecięcą. raczej pedologiczny aniżeli teozoficzny. 9° .mądrość) Heleny Bławatskiej i antropozofię (gr. „Ruch Pedagogiczny" 1926 nr 3 s. Równocześnie zasady przybrały pod wpływem rozwijającej się nauki (psychologia funkcjonalna E. Obowiązywało tu bezwzględne odrzucenie wszelkich kar tak fizycznych. Międzynarodowa Liga Nowego Wychowania. walcząc z chrześcijaństwem. 49 W ten sposób Międzynarodowa Liga Nowego Wychowania jako ekspozytura masonerii wprowadzała. 4° . 5° . który odbył się dopiero w 1921 r.poszanowanie indywidualności. U podstaw zaś całości programu leżała utopijna wiara w spontaniczną wrodzoną popędowość zainteresowań twórczych wszystkich dzieci. 3° .nemu na 1914 r.zastąpienie współzawodnictwa między uczniami współpracą indywidualności na usługach zbiorowości. które deklarowały wprowadzenie w swoim kraju reformy szkoły według określonego programu. uzasadniana teorią ekspresji i przeciwstawiana praktyce represyjnej starej szkoły. A. Warszawa 1913. wciąż pozostaje ta sama swoboda dziecka..bóg. by umożliwić im wzajemne wywieranie wpływów „niezmiernie pożądanych".angażować je do pełnego życia. Polska świeżo po odzyskaniu niepodległości stała się członkiem Ligi i początkowo miała pewne sukcesy propagandowe szczególnie w dziedzinie samorządu szkolnego. 4° . Program Międzynarodowy Ligi Nowego Wychowania wymagał. Claparede'a. organizując światowe zjazdy co dwa lata. Koedukcację uzupełniał postulat. Teozofia a wychowanie. aby oswobodzić wewnętrzne siły dziecka. hipnotyzerstwo. metoda kliniczna poznawania dziecka przedszkolnego J. Istotą więc systemu liberalnego wychowania. C h a t e l a i n . Całość więc była wyrazem mistycznego idealizmu. Utworzono wówczas Międzynarodową Ligę Nowego Wychowania pod egidą Ligi Narodów w Genewie. chodziło bowiem w pierwszym rzędzie o „oswobodzenie wewnętrznych sił dziecka" 4 9 . Les Principles de 1'Education Nouwlle. 7° . lecz pojmowano pod tym wydobywanie specjalnych sił duchowych. 2° -mobilizować aktywność dziecka. jak siła nadzwyczajna woli. dopóki Niemcy nie zostały przyjęte do Ligi Narodów.

w XIX w. Rousseau więc przeciwstawia się dogmatowi grzechu pierworodnego. Tak więc pomimo pewnej ewolucji widocznej w orientacji światopoglądowej od teozofii poprzez pedologię do teorii twórczej ekspresji. co przyniosło nędzę i wyzysk proletariatu. natomiast psuje się w rękach człowieka. naciskać) i stali daleko od późniejszego impresjonizmu pedagogicznego zadowalającego się w swobodnej czynności ucznia wrażeniami i nastrojami jak w wychowaniu estetycznym (F.1) została wyizolowana i oderwana od swej pełni duchowej. zasadą naczelną pozostaje idea wolności dziecka./ 8. Theories of Education. 1762 Rousseau wyszedł z założenia. .32. a zastosowana częściowo najpierw do wolności 52 53 religijnej. gdyż wychodzi z rąk Stworzyciela jako natura pełna szlachetności i ulega zepsuciu dopiero pod wpływem ludzi. . Idea wolności. Człowiek z natury jest dobry i szlachetny. . New York 1963 s.angażowanie się dziecka w czynnościach spontanicznych .tłoczyć.a nie zmuszanie do metodycznego opanowania programu nauki. Gansberg. „Ku wolności wyswobodził nas Chrystus" . czyli powieści o wychowaniu z r.budzenie niezadowolenia z istniejącego porządku społecznego . H. Przy tym Emilowi należy zostawić swobodę ruchu i rozwoju. J.rozwijanie własnego doświadczenia dziecka . w XVIII w. Przeciwieństwa te pomiędzy wolnością a autorytetem ujęto jako postęp wychowawczy w r. Idea swobody rozwoju dziecka bez kierowania nim przez władzę wychowawczą była nawiązaniem do idei J. którą trzeba bliżej wyjaśnić. co w XVI w. by po II wojnie światowej dojść ostatecznie do całkowitej wolności moralnej od wszelkich zasad ogólnoludzkiej etyki w głoszonej tzw. wychowywać na łonie natury nieskażonej kulturą i w otoczeniu ludzi wiejskich. P. a wychowawca Emila ma być tylko obserwatorem psychiki dziecka. W dalszych wiekach triumfalny pochód idei wolności negatywnej z programem uwalniania zawsze od czegoś obejmował coraz dalsze dziedziny życia. trzeba trzymać je zdała od cywilizacji. co wychodzi z rąk Stwórcy natury jest dobre. wolność społeczno-polityczna obywatela od władzy pochodzącej od Boga (rewolucja francuska). 3. a prawda was wyzwoli" .a nie przyswajanie podawanego mu materiału. zm. głoszącej wolność rozumienia Pisma św. M. Padagogischer Impressionismus. pisania. 1950. eius religio oraz przymusem wyznaniowym poddanych. gdy odczuje potrzebę korespondowania z rodzicami. wreszcie wolność pedagogiczna oswobodziła dziecko od kontroli i autorytetu wychowawców. W y n n e. imprimere . iż istotą systemu liberalnego jest zastosowanie idei wolności w dziedzinie nauczania i wychowania.rozwijanie dziecka od wewnątrz . 1925 na terenie Ameryki następująco: .dyscyplinowanie dzieci przez pozwalanie na działanie tego. w XX w. a więc w XVII wieku wolność nauki (Galileusz) i systemu filozoficznego (Kartezjusz) od związku światopoglądowego z prawdą religijną. J. Scharrelmann. niezależnej od władzy nauczającej Kościoła. Rousseau głosi więc hasła wychowania negatywnego. . gdy dziecko samo czymś się zainteresuje i będzie zapytywało.a nie przystosowywanie dziecka do niego. Ideologia systemu liberalnego wychowania Stwierdziliśmy. np. B e c k e r.a nie przygotowywanie go do życia dorosłych w przyszłości. a zakończyło się zasadą podporządkowania religii władzy państwowej według hasła: cuius regio.umożliwienie spotanicznego wyrażania siebie .Gal 5. jak się komu podoba. A s c h a f f e n b u r g 1913. pisząc: tajemnicę J. człowiek według niego nie rodzi się ze skłonnościami do zła i nie potrzebuje nawrócenia do Boga. jedynie cywilizacja wielkomiejska i kultura dworska deprawują go moralnie.zaspakajanie potrzeb i zainteresowań dziecka dla obecnego życia . o zdrowej z natury moralności.a nie przekazywanie dotychczasowego dorobku kultury. etyce sytuacyjnej egzystencjalizmu Sartre'a.a nie formowanie go od zewnątrz. wolność ekonomiczna od wszelkich zasad moralno-społecznych (kapitalizm). 1940)52. że wszystko. wyraziło się w reformacji protestanckiej. który pierwszy głosił konieczność samorzutnego rozwijania się dziecka. . zm. by stać się pomocnikiem dopiero wtedy. przyniesiona w kulturze europejskiej przez chrześcijaństwo pierwotne („I poznacie prawdę. .a nie narzucanie karności zewnętrznej 53 . w Emilu. . by się dowiedzieć czegoś lub gdy zapragnie uczyć się. jak sam to określa. 30-31. Rousseau (1712-1778). jako realizacji „powrotu do natury". co im się podoba . Ażeby więc rozwinąć naturalną świętość dziecka.jako stopniowym wtłaczaniem wiadomości (łac.

ale natrafia na cenzurę świadomości jaźni (Ich . gdyż jest moralnie obojętny. Idea Rousseau zawiera w sobie także racjonalne jądro poszanowania wolności dziecka. Freuda religię. na drodze kompensacji Napoleon. lecz doprowadzić instynkty do sublimacji i uszlachetniania przez wyładowanie czynne popędu. gdy żyje zgodnie ze swymi popędami. Tak więc proces sublimacji lub kompensacji stał się w psychologii głębi podstawą moralności. a przynajmniej w kibicowaniu zawodom lub też w walce szachowej. Utopijność idei Rousseau najbardziej uwidacznia się w teorii kary naturalnej. na przykład zachęciła matki do karmienia niemowląt własną piersią. może popędy zużytkować dla dobrego lub złego celu. postępować inaczej niż zwykle. ale przyjął działanie instynktu mocy lub postawienia się. np. moralność. Stanisław Kostka). tworząc kompleks niższości lub poczucia małowartościowości. ale w ujęciu chrześcijańskim nie instynkt samorzutnie się uwzniośla. M i c h a 1 s k i. kiedy to ukształtowały się liberalne zasady moralizmu. Tak np. czyli pojmowanie moralności w liberalizmie wywodzi się z założenia Rousseau'a. 4. który także może ulec w niekorzystnym środowisku zahamowaniu. skierowane na cele kulturalne. Kompleks taki da się usunąć tylko na drodze kompensacji.. Popęd ten rozwija się w dziecku od niemowlęctwa jako sfera nieświadomego Ono (Es lub w łacinie Id). krótkowidz Matejko wielkim malarzem narodowym. Tomaszowi z Akwinu . Jednakże praktyczna realizacja idei Rousseau długo nie dochodziła do skutku. Tak np. personalizmu i humanizmu. Zygmunt Freud na podstawie obserwacji osób nerwowych doszedł do przekonania. Uczeń Freuda. co nastąpiło dopiero pod koniec XIX w. przez zastąpienie pierwotnego celu dążenia do mocy nowymi wartościowymi celami.ich . Rzeczywiście omówiony proces sublimacji działa w rozwoju człowie54 ka i jest znany nawet już św. 1/2. a nawet odstraszyć karą od istniejącego zagrożenia. jako wiązka skojarzonych wyobrażeń. austriacki psychiatra Alfred Adler (zm. u chłopców tworzy się kompleks Edypa jako zazdrość o matkę wobec ojca. Lekarz austriacki. która polega na tym. że człowiek jest z natury dobry. a wolę ku dobremu. jak np. Jedynie dopuszczalną karą u Rousseau jest kara naturalna.Super Ego). a przede wszystkim nie narzucać z góry określonego celu i programu nauczania oraz nie stosować kar. gdyż nie można absolutnie czekać do chwili aż natura-matka surowo ukarze dziecko. twórca psychologii indywidualnej. lecz szlachetnieje sam człowiek jako osoba.dzieci arystokracji oddawano do odchowania mamkom. u dziewcząt zaś kompleks Elektry jako zawiść o ojca wobec wobec matki. Idea Rousseau przyniosła wiele dobrego. stał się genialnym wodzem. gdy energia popędowa wiąże się z wyższymi celami kulturalnymi. w której powstaje kompleks. 54 . sztukę i wszelkie dzieła kultury w ogóle. W końcu XIX stulecia psychoanaliza Z. opracował program sublimacji instynktu walki u chłopców. Takie przekierunkowanie energii popędowej powoduje uszlachetnienie jej. czyli wywołuje proces sublimacji instynktu. tzn.Ego) w postaci zasad etycznych sumienia jako nadjaźni (Uber . Th. K. I—II. dziś powiedzielibyśmy frustracji. W związku z tym Piotr Bovet. z powodu kalectwa lub brzydoty. Wówczas to libido zostaje zepchnięte do podświadomości. 1937). gdy natura sama ukarze dziecko konsekwencją dokonanego czynu. stosunku wolności dziecka do moralności. nie tworzyć kompleksów przez kolizję działania z zasadami etyki. a nie przez narzucanie siłą czegoś co dziecka nie interesuje. „Angelicum" 1937 fasc. kapral małego wzrostu. utopieniem się w studni. którą rozwijając rozum ku prawdzie. gdyż wymagała jeszcze rozwiązania wielu problemów. 1939) stała się naukową podbudową moralności liberalnej. Nie dochodzi do powstania kompleksu tylko wtedy. np. tworzący zdaniem. a więc postępuje moralnie tylko wtedy. odrzucił wprawdzie panseksualizm libido jako jedyne źródło psychiki. w której występuje szczyt sublimacji w postaci platonizacji instynktu. jak mawiał św. w walce sportowej z naturą lub ze sobą. trzeba bowiem dziecko uchronić od wypadku.a praktykowany przez świętych („do wyższych rzeczy jestem stworzony". co w kulturze dworskiej Oświecenia uchodziło za prostackie i wstydliwe . a każda „brzydula" może szukać kompensacji bądź to w intelektualizmie bądź w dobroci serca.wychowania jest nie wychowywać.. do sprawy samowoli dziecka itp. by nie tłumić popędów. którą trzeba umiejętnie pokierować przez porozumienie i współdziałanie z dzieckiem. do S. psychoanalityk szwajcarski. ks. np. La sublimation thomiste. a nie wyładowuje się wprost w celach biologicznych. którzy zamiast krwawych bójek pomiędzy sobą znajdą upust energii w alpinizmie. iż popęd seksualny (libido) stanowi jedyne źródło życia psychicznego i kieruje postępowaniem człowieka. zabarwionych uczuciowo nienawiścią i powodujących zaburzenia nerwicowe. a) Moralizm idealistyczny. 28. Freuda (zm.

Natomiast człowiek zmierza do celów wyższych i dlatego może stać się osobowością. a tworzy całość w sensie logicznym. telos . niemieckiego psychologa i pedagoga. ekonomiczną. np. ani psychicznego. u matematyka z teoretyczną. K e r s c h e n s t e i n e r . rodziny. Pojęciem tym stała się osobowość (Persónlichkeit). gdy w drugiej fazie swej twórczości włączył się do pedagogiki kultury. naród. Przy tym według Sterna jedność w osobie nie jest substancją jednoczącą. pochodzącego od wewnątrz tej całości. nadaną mu przez twórcę. Dlatego też należało wprowadzić pojęcie różniące człowieka od innych osób. np. wyjaśnia Stern. kapłana rozpatrującego życie w związku z Bogiem. W tym celu przeciwstawił dwa pojęcia: rzeczy i osoby. czyli jedność wielości (wielojednia).cel) to realizacja celów własnych osoby w stosunku do osób równorzędnych (np. 1938). społeczną. heteros . 2. Stern wskazuje trzy drogi rozwoju osobowości: autotelia. Osoba rośliny czy zwierzęcia. naukowca dążącego do wartości prawdy. dotyczących warunków dobrego rozwoju osobowości.obcy) stanowi przejęcie celów obcych od osób nadrzędnych za własne (np. np. z niem. socjonomiki.idea. czym zajęła się idea personalizmu. polityki czy religii. człowiek). a także osoby zbiorowe. przeniesiona z poezji niemieckiej (Goethe) i filozofii (Kant). wyróżniając 6 czystych typów: 1. estetyki. Osoba to unitas multiplex. cele sympatii. która wyraża się na zewnątrz w postaci celowego dążenia. poety realizujących piękno. przemysłowca kierującego się zyskiem. muzyka. np. osobowość teoretyczna. ludzkość. która wybitnie rozwinęła się wśród młodzieży współczesnej pod wpływem teorii psychoanalitycznych. która wiąże postawę społeczną z innymi typami zależnie od specjalności nauczania. lekarza społecznika kierującego się ku dobru społecznemu zdrowia ludzi. Heterotelia (gr. osobowość prawniczą. Kerschensteiner. czyli aksjologii (patrz rozdz. np. Rzecz każda jest sumą części składowych (np. W związku z tym G.).małżeństwa lub do wolnej miłości. heterotelia i ideotelia. która umożliwia dobre przystosowanie się wychowanka do wzorców społecznych postępowania. słowem każda istota żywa. generała sprawującego władzę w państwie oraz 6. Warszawa 1936 s. polityczną. która dąży do maksymalnego samorozwoju. Mimo to idealizm w systemie liberalnym każe widzieć moralność jako samorozwinięcie się wrodzonej szlachetności natury człowieka przez swobodne działanie popędów drogą samorzutnej ich sublimacji. bakteria. łączącą w sobie orientację teoretyczną i ekonomiczną równocześnie. roślina. czyli władczą. w którym dokonuje się skrzyżowanie nauczania z wychowaniem. ponieważ jednością celowo działającą jest nie tylko człowiek. 3. jakie miało chrześcijaństwo. ekonomiki. Moralizm liberalny przeto i mało skuteczna teoria sublimacji wymagają dalszych wyjaśnień. .sam. jak idea Prawdy. 1882) na podstawie filozofii wartości. Williama Sterna (zm. 5. Oprócz typów czystych Spranger wymienił trzy typy mieszane osobowości: osobowość techniczną. 1). bliżej określił samo pojęcie wychowania następująco: „Świadome urzeczywistnianie wartości w kimś jest wychowywaniem innych" 5 S oraz przedstawił drogę tworzenia się typu osobowości jako proces kształcenia. ale jest ich jednością i całością. np. lecz jest „neutralna psychofizycznie". dąży tylko do celów minimalnych . a u polonisty z estetyczną. Autotelia (gr. Typ osobowości powstaje więc w kontakcie z określoną sferą wartości nauki. Rozwinął on typologię osobowości. osobowość religijną. która pochodzi z połączenia teoretycznej i społecznej oraz osobowość pedagogiczną. 4. estetyczną. partii. Jednakże w masach młodzieży samodzielna sublimacja nie daje spodziewanych wyników. Proces przejęcia celów obcych za własne nazywa Stern introcepcją celów i uważa go za podstawę wszelkiego wychowania. Dusza wychowawcy i zagadnienie kształcenia nauczycieli (tł. Pod kształceniem rozumie on samodzielne dorabianie się przez wychowanka własnej struktury duchowej osobowości drogą przeżywania wartości. narodu. Stern chciał się odciąć od tradycyjnego pojmowania osoby. osoba zaś także składa się z części (np. kształt) to droga rozwoju osobowości przez realizację najwyższych idei ludzkości. jak rodzina. skoro zamiast przystosowania (adjustment) pojawia się chuligaństwo i przestępczość nieletnich. eidos . 16. 55 G.samoutrzymania się przy życiu oraz utrzymania gatunku. Teorię osobowości pogłębił następnie twórca pedagogiki kultury. Dobra. III pkt. miłości lub walki i nienawiści). stół). autos. czy duszą. Osobowość jest to więc taka osoba. Ideotelia zaś (gr. to znaczy. Eduard Spranger (ur. które również tworzą pewną całość i dążą do jakichś celów. nie ma charakteru ani fizycznego. b) Personalizm w systemie liberalnym wychowania nosi nazwę krytycznego. które razem tworzą hierarchiczne układy w kulturze. państwa). ale i zwierzę. np. obejmująca coraz szersze kręgi jako wynik złego przystosowania (maladjustment). Piękna i Świętości. Takie krytyczne pojęcie osoby uległo znacznemu rozszerzeniu.

opartej o władzę pieniądza. c) Humanizm w systemie liberalnym także nosi na sobie piętno idealizmu i występuje jako humanizm naukowy i technokratyczny. biolog angielski Julian Huxley wystąpił w r. Tenże. Tak właśnie Ruskin College było kolegium przygotowującym robotników ze związków zawodowych do egzaminów. nadmierną płodnością ras kolorowych. zwykle jest bogato wyposażona w zadatki odczuwania wszystkich zasadniczych wartości. Berlin 1917. w Japonii zastosowano 56 57 58 biologiczną kontrolę urodzeń. ale są konieczne do wszechstronnego rozwoju jako zasadniczej potrzeby i dobra człowieka. pomijając możliwe nienormalności. potrzebnych naturze człowieka. kiedy to znana nam Międzynarodowa Liga Nowego Wychowania wystąpiła z ideą powrotu do humanizmu europejskiego jako idei pacyfistycznej i broniącej wartości nauki. które rozwijają umysł. sztuki i kultury przed narastającym faszyzmem i jego barbarzyństwem. przeciwstawiające się dyskryminacji rasowej. gdzie w 1836 r. Geneza i rozwój systemu Ruch robotniczy w drugiej połowie XIX wieku rozwinął prace oświatowe dla podniesienia poziomu kultury mas robotników oraz dla przygotowania przywódców partyjnych. rozprawy. głównie socjalistyczny i chrześcijański. Dlatego też Karol Marks z Fryderykiem Engelsem już w Manifeście Komunistycznym (1848) przeciwstawili ruch proletariacki społeczeństwu burżuazyjnemu kapitalizmu i drobnomieszczaństwa oraz jego zakłamanej moralności. stąd też nie rezygnuje łatwo z przywilejów historycznych białego człowieka (np. London 1946. J. Początek tego rodzaju dążeń wystąpił w Anglii.zawartych jako energię rozwojowe w dziełach kulturowych 56 . był długi czas oficjalnym programem UNESCO. L'UNESCO. walka rasistów w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej przeciw równouprawnieniu Murzynów w latach 1963-64). chorobami. szczególnie zaś kierowników wielkiego przemysłu zautomatyzowanego.. predystynującym do rozwoju określonego typu osobowości. W r. Początki tego humanizmu sięgają okresu międzywojennego. nastawioną na walkę z głodem. W takim ujęciu założona z góry struktura duchowa jednostki byłaby wrodzonym warunkiem. To właśnie zrozumienie sensu obrazu.. Stąd konkretna osobowość zawsze pod wpływem warunków zewnętrznych środowiska społecznego tworzy się. 1946 z programem humanizmu ewolucyjnego czyli naukowego 58 . wojennego i atomowego (technokracja). Theorie der Bildung. analfabetyzmem i. Leipzig 1926. dopóki nie zaktywizowały się w nim inne humanizmy. by rozszerzyło program swego humanizmu stworzenia dobrobytu na podstawach nowoczesnej nauki i techniki na wszystkie narody świata i oczyściło się z resztek rasowego anty humanizmu. koncertu muzycznego czy pomnika architektury jest przyswajaniem ich wartości. 1866 Marks w opracowanej instrukcji dla delegatów na Tenże. nędzą. Przy tym kształcenie odbywa się według podstawowego aksjomatu Kerschensteinera tylko wtedy. jak np. H u x 1 e y. Humanizm rządów nauki i techniki nad ludzkością. który pierwszy umożliwiał uzyskiwanie stopni naukowych poza przygotowaniem w uczelni. Mimo to idealizm w systemie liberalnym wychowania szuka wciąż radykalnych rozwiązań kwestii przeludnienia świata. . Taka jednakże oświata i nauka stępiały ostrą świadomość klasową i hamowały bojowość rewolucyjną. ses buts et sa philosophie. poematu. uczucia i postawy dążeniowe człowieka. powstał nowy typ uniwersytetu w postaci zjednoczonego Uniwersytetu Londyńskiego o celach oświatowo-społecznych. które mogą mniejszą odgrywać rolę. Personalizm więc wymaga swego uzupełnienia w idei humanizmu. staje się przez przewagę . W rzeczywistości natomiast osoba ludzka. Rozdział V SYSTEM SOCJALISTYCZNY WYCHOWANIA 1. ale wyzwolenie się polityczne spod panowania kolonializmu ludów kolorowych Afryki i Azji wymusza na UNESCO.drogą wyboru -jakiegoś systemu wartości nad innymi systemami. wskazującej na to. Po drugiej wojnie światowej pierwszy dyrektor generalny UNESCO. Zawiera on w sobie wizję wszechświatowego rządu dla uzyskania pokoju między narodami w oparciu o spotęgowaną na drodze ewolucji biologicznej twórczość naukową i techniczną. jakie dobra ma system wychowania liberalnego zrealizować. w stosunku do których. gdy między duchową strukturą dobra kulturalnego a wewnętrzną strukturą jednostki zachodzi całkowita lub częściowa zgodność 57 . Das Grundaxiom des Bildungsprozesses.

). 5° . w oparciu o naukę. ale 63 po uwagach krytycznych zmieniono radykalnie stosunek do niego . jakie dają szkoły gimnastyczne i ćwiczenia wojskowe. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1965 nr 2 s. Warszawa 1949. ale nakreślił podstawy systemu wychowawczego na III Zjeździe Związku Młodzieży Komunistycznej (Komsomoł) z 1920 r. Wprowadzono za to rady uczniowskie przy kierowaniu szkolą. N a w r o c z y ń s k i . O wychowaniu. co nagromadziła wiedza ludzka. takie. 2. lecz w praktyce życiowej przez realizację zadań partyjnych.krytycznie opanować wiedzę tak. Zadania związków młodzieży (tł.. zacieśnionym do przygotowania młodzieży do określonych funkcji zawodowych przy minimum oświaty ogólnej w interesie ustroju kapitalistycznego. Marks tu pisał: „Pod wychowaniem rozumiemy trzy rzeczy: 1. M a r k s . naukę i wychowanie ze wspólną pracą proletariatu 6 1 . sformułował teorię rewolucji kulturalnej. K. Wybór pism. egzaminy wstępne i końcowe.uczyć się komunizmu nie z broszurek. 4° . nauczanie politechniczne i technologiczne. kształcenia politechnicznego. Tymczasem na terenie szkoły radzieckiej działo się nieco inaczej niż postulował przywódca rewolucji. M a r k s . który pisał: „W systemie fabrycznym (polegającym. by wzbogacić umysł. wychowania moralnego i walki z religijnymi przeżytkami. określił wartości światopoglądowe wykształcenia ogólnego. oceny.stosować zdobytą wiedzę w pracy nad rozwijaniem przemysłu i rolnictwa na nowoczesnej podstawie technicznej. pierwsze mające dać tężyznę. Ł. 1 s. a nie pamięć znajomością wszystkich faktów. 438^440. Historia wychowawania. 3. które wiąże nauczanie z wychowaniem moralnym . O oświacie i wychowaniu. 3° -uczyć się. Najbardziej posunął naprzód rozwój systemu wychowania socjalistycznego twórca rewolucji Włodzimierz I. Z kolei lata 1920 do 1930 były okresem eksperymentatorskim. 522. zaproszono go z wizytą do szkół radzieckich w 1928 r.). rozdział cerkwi od państwa i szkoły.odrzucić wszystko to ze szkoły. Lenin więc rozwinął dalej teorię klasowości szkoły. F r. stosowano pomysły Deweya.wiązać swoje wykształcenie. S z a n i a w s k i . Tuż po zwycięstwie nad caratem i kapitalizmem w okresie wojny domowej i interwencji mocarstw 1918-1920 z radosnym entuzjazmem zniesiono w szkole wszystko to. jak u Owena. Ten zalążek politechnizacji nauczania rozwinął się już w Kapitale Marksa. Warszawa 1962. 49-62. Por. zorganizowanie żłobków przyfabrycznych itp. „ R u c h Pedagogiczny" 1960 nr 5. zideologizował wykształcenie. Warszawa 1955. L e n i n . podręczniki i systematyczną naukę według programu. E n g e l s . z ros. które zaznajamia z podstawowymi zasadami wszelkich procesów wytwórczych i jednocześnie wdraża dzieci i młodzież do posługiwania się najprostszymi narzędziami wszelkiej wytwórczości" 59 . a więc stopnie. a mianowicie . na połączeniu półpracy i półszkoły) kiełkuje zarodek wychowania przyszłości. czego w starej szkole zupełnie nie znano. 60 K. Kształcenie politechniczne wobec zasady poglądowości. Warszawa 1967 t. b a c h a (red. Lenin a wychowanie. K u r d y .). uprawa ogródków.pomijając podkreślenie wychowania umysłowego.wychowywać się na komunistów. Tenże. wychowanie fizyczne. łączącego dla wszystkich dzieci powyżej pewnego wieku pracę produkcyjną z nauką i gimnastyką.Punkty wniosły do programu nauczania dwie rzeczy zupełnie nowe. John Dewey w ZSRR i USA. wycieczki i prace pozaszkolne. 284-285. a bardziej wszechstronnym wychowaniem człowieka dla celów klasy robotniczej. 2 s.kongres genewski głębiej ukazał przeciwieństwo między dotychczasowym wychowaniem mieszczańskim. Kapitał (tł. z ros. nadał przy tym związkowi młodzieży nowy charakter awangardowy i szturmowy w walce o cele partii robotniczej 62 . 2° . W celu zbudowania nowego społeczeństwa komunistycznego cała młodzież związkowa dostała wytyczone następujące zadania: I. technikę i elektryczność. zakaz pracy do lat 16. który nie tylko opracował program oświatowy w 1903 r. 6° . obowiązkowe wykształcenie wszystkich dzieci obojga płci do lat 16. „Problemy" 1955 nr 2. drugie przygotowanie do pracy produkcyjnej. by przyswoić wszystko to. 62 61 . J. dbałość o higienę osiedli itp. Lenin. W. stypendia państwowe dla uczniów.. I. przyjmowano nowinki pedagogiczne z Ameryki. 7° . które są potrzebne dla wykształcenia człowieka. powiązał wychowanie z polityką.tworzyć kulturę proletariacką jako dalsze rozwinięcie zasobów wiedzy. których moralność jest podporządkowana interesom walki klasowej.). lecz jako jedyną metodę wytwarzania wszechstronnie rozwiniętych ludzi" 6 0 . Warszawa 1951 t. maturę. tj. (bezpłatna nauka w języku ojczystym. nie tylko jako metodę zwiększania produkcji społecznej. wychowanie umysłowe. rozwijano inicjatywę i samodzielność uczniów. 63 B. 8° . Tenże. jak zwalczanie analfabetyzmu. O młodzieży.wychowanie fizyczne oraz nauczanie praktyczne. Wrocław 1965 s. K w i a t e k . co było klasowe i służyło interesom burżuazji. co było jarzmem dla ucznia. które ludzkość wytworzyła. 59 1° .

Przyczyną tego powrotu do systematycznej nauki klasowo-lekcyjnej w szkole była pierwsza pięciolatka stalinowska (1929-1932). Oparł go o zasadę kolektywu wychowawczego. który od 1920 r. Szulgina głosiła. wydano Przepisy uczniowskie. oceniać nauczanie. zroś. Obydwie przeto te teorie zostały potępione przez Komitet Centralny Partii jako lewackie. jak też żądał Lenin. Tymczasem w r. z czasem przywrócono maturę i egzaminy nie tylko wstępne. która miała się zasadniczo różnić od skautingu (Nadieżda Krupskaja). ustalać przyczyny braków postępu w nauce. do którego trzeba było wykształcić ludzi politechnicznie i ogólnie przez opanowanie naukowych podstaw produkcji. aby zajęła się stroną naukową i popularyzatorską rozbudowy konsekwentnego systemu wychowania socjalistycznego. prowadzić poradnictwo zawodowe. Napad Hitlera na Związek Radziecki w r. a wiadomości i umiejętności miały dzieci nabywać podczas zajęć w produkcji. uporządkowanie zajęć. wskutek czego została także odrzucona przez partię w r. wojennizacja. Po klęsce zadanej Niemcom pod Stalingradem rozpoczęła się dalsza praca wychowawcza nad odbudową autorytetu pedagogicznego nauczyciela i szkoły. zdyscyplinowanie. wprowadzono legitymację szkolną ucznia. Toteż rozporządzenie władz oświatowych „o organizacji pedologicznej pracy w republice" z 1931 r. teoria obumierania szkoły W.). W Moskwie zaś utworzono Akademię Nauk Pedagogicznych (1944 r. wychowanie natomiast będzie polegało na uczestnictwie dzieci w życiu społecznym. stopniowo przywrócono jednolite podręczniki (1932) oraz program nauczania (1933). selekcjonować dzieci trudne. wszystko to razem zaprzeczało nastawieniu pedagogicznemu i doprowadziło do potępienia działalności Makarenki jako niezgodnej z duchem komunizmu. do dymisji w 1928 r. która na podstawie obserwacji swobodnego rozwoju dzieci oraz selekcji ich poziomu inteligencji przy pomocy testów starała się zorganizować życie odnowionej szkoły. brał górę nad pedagogiem w szkole. Warszawa 1954 s. uchwała partii wprowadziła powszechny obowiązek nauczania w zakresie 7-letniej szkoły początkowej. naukę kompleksową praktycznego poznawania środowisk przyrody. Podstawę naukową tego stanu rzeczy tworzyły dwie teorie pedagogiczne. że tego rodzaju eksperymenty nie dawały ludzi prawdziwie wykształconych. ujętego w podręcz64 50 lat walki KPZR o oświatę. 126-131. czyli wzorowanie się na wojsku w tym systemie. 1936 jako pseudonauka i oportunistyczne odchylenie prawicowe od marksizmu-leninizmu64. Odbudowa szkoły programowej dała zwycięstwo nad teorią obumierania szkoły i teorią szkoły pracy produkcyjnej nauce o fizycznym i psychicznym rozwoju dziecka. 1931. następnie w ramach 10-klasowej szkoły odbudowano szkołę średnią (1931).Od tego czasu nastąpiła rehabilitacja systemu Makarenki jako wychowania prawdziwie komunistycznego. niedorozwinięte itd. 1943 zaostrzono dyscyplinę szkolną. produkcyjnym i kulturalnym. przenikniętej ideologią czystego marksizmu. że nauczanie i wychowanie najlepiej realizuje się w praktyce lub na roli przy bezpośredniej pracy produkcyjnej. Druga zaś teoria „szkoły pracy produkcyjnej" Pawła Błońskiego wskazywała. który wespół z wychowawcą urabiał członków w poczuciu odpowiedzialności za pracę. a wydany opis jego w Poemacie pedagogicznym (1933-1935) wzbudził powszechne uznanie. 1930 nastąpił zwrot w polityce szkolnej.) odrębną od Akademii Nauk.Zamiast stałego programu nauczania wprowadzono w tym czasie tzw. 1941 i wojna narodowa przerwały chwilowo dalszy proces przemiany szkoły. czyli pedologii. że w trakcie rozwoju społeczeństwa bezklasowego szkoła jako narzędzie ucisku kapitalistycznego będzie zanikała aż obumrze całkowicie. W r. która rzuciła hasło „technika decyduje o wszystkim" i szybko rozbudowała nowoczesny przemysł. Gorkiego pod Charkowem swój oryginalny system wychowania komunistycznego. nakazywało pedologom przy pomocy testowania dobierać klasy. wypracował w Kolonii im. zbyt odchylone na lewo i antyleninowskie w r. systemem oddziałów i dowódców oraz z perspektywicznością celów sięgających aż do włączenia życia wychowanka w życie społeczeństwa radzieckiego. czyli pedolog. wsi. . miasta. wyrabianie tradycji. Zespołowość. rozwijano organizację pionierską. Wybór tekstów {M. W ten sposób pedologia wprowadzona do szkoły jeszcze bardziej pogłębiła chaos w systemie szkolnym. zapewniającego także dziecku wyzwolenie spod wyzysku kapitalistycznego. Pierwsza z nich tzw. Okazało się jednakże wkrótce. Na skutek tego w tym okresie badacz dziecka. obowiązku dyscypliny. ale i promocyjne z klasy do klasy. W związku z tym stanowisko pedologiczne władz przyczyniło się do usunięcia z pracy kierownika zakładu wychowawczego najwybitniejszego pedagoga młodzieży bezdomnej i wykolejonej Antona Siemionowicza Makarenki. honoru w powiązaniu z zasadą pracy produkcyjnej. N. Nauczanie systematyczne jako zbyt oderwane od praktyki stawało się więc zbędne.

niku uniwersyteckim pod redakcją Iwana Kairowa (1948 r.) jako prezesa Akademii Nauk Pedagogicznych. Podręcznik ten stał się wzorem dla organizacji wychowania i szkolnictwa w krajach demokracji ludowej po zakończonej w 1945 r. wojnie. Równocześnie zadaniem Akademii Nauk Pedagogicznych w Moskwie była krytyka i ocena przez tę centralę wszystkich teorii pedagogicznych zachodniego świata. Po śmierci Stalina (1953) okazało się także, że czasy „kultu jednostki" doprowadziły do przeintelektualizowania szkoły radzieckiej tak, że nawet politechnizacji uczono tylko teoretycznie, a brak potępionej psychologii wychowawczej oraz pedologii spowodował całkowitą nieznajomość dzieci i młodzieży, na skutek tego nastąpiło oderwanie się szkoły od życia społecznego, a szkoła stała się „bezdzietną", pozbawioną znajomości psychiki dziecka. Krytyka tego stanu wyraziła się w uchwale „o zacieśnieniu więzi szkoły z życiem" (1958) i w zapowiedzi premiera Nikity Chruszczowa o przebudowie ustroju szkoły w kierunku powiązania nauki z pracą. W wyniku eksperymentów, przeprowadzonych w latach 1958-1961, dotychczasową szkołę średnią ogólnokształcącą zmieniono w „średnią ogólnokształcącą politechniczną szkołę pracy z nauczaniem produkcyjnym". Od klasy IX do XI młodzież dwa dni w tygodniu uczyła się pracy produkcyjnej w fabrykach lub gospodarstwach rolnych. W ten sposób szkoła zyskała nachylenie politechniczne i zawodowe, a teoria pracy produkcyjnej Błońskiego zaktualizowała się w postaci łączącej naukę systematyczną z pracą uprodukcyjnioną65. Wreszcie czwarta zasadnicza reforma szkolna nastąpiła w 1970 r. na podstawie Statutu ogólnokształcącej szkoły średniej. Szkoła w ZSRR jest 10-letnią jednolitą, politechniczną szkołą pracy. Jednolitość zapewniają zasady pracy dydaktyczno-wychowawczej jak powszechność nauczania wszystkich dzieci w wieku szkolnym, bezpłatność nauki w języku ojczystym, koedukacyjność i wolność szkoły od wpływów religijnych. Politechniczność zaś i przygotowanie do pracy realizuje się w procesie nauczania i w społecznie użytecznej pracy uczniów. Osobno są prowadzone szkoły z nauczaniem produkcyjnym oraz szkoły z pogłębionym poznawaniem przedmiotów nauczania. W ten sposób szkoła radziecka wyzbywa się sztywnej 66 jednolitości i dostosowuje się do potrzeb i możliwości dzieci i młodzieży .
W. Ł u b n i e w s k i, Błoński i jego szkoła pracy, Warszawa 1965, s. 190-196. I. S z a n i a w s k i, Wprowadzenie do nowego statutu radzieckiej szkoły ogólnokształcącej, „Ruch Pedagogiczny" 1971 nr 1 s. 31-45.
66 65

Ostatecznie więc zostały zrealizowane podstawowe zasady systemu wychowawczego: 1° - komunistyczna partyjność w nauce, kulturze, wychowaniu i moralności, 2° - zasada powiązania szkoły i wychowania z ideologią naukowego poglądu na świat (marksizmu-leninizmu), 3° - zasada powiązania teorii z praktyką na drodze wychowania przez pracę społecznie użyteczną, 4° - zasada wychowania w kolektywie i przez kolektyw (Makarenko), 5° - zasada wszechstronnego rozwoju ucznia zgodnie z jego indywidualnymi cechami i właściwościami wieku rozwojowego67. Mają one zastosowanie w treści i programach wszystkich instytucji szkolnych i przedszkolnych systemu oświatowego, którego organizacja rządzi się własnymi zasadami, jak 1° - zasada jednolitości (jednakowe kształcenie dziewcząt i chłopców - koedukacja oraz zrównanie szkoły wiejskiej i miejskiej), 2° - zasada powszechności (obowiązkowość, bezpłatność nauczania i dostępność szkoły średniej i wyższej dla opanowujących program wiedzy), 3° - zasada autonomii kulturalnej i regionalizmu (nauczanie podstawowe w języku ojczystym, rozwijanie rodzinnej kultury przez likwidację różnic i adoptowanie dorobku kultury światowej), 4° - zasada związku szkoły z życiem kraju (wychowanie obywatelskie, praca społecznie użyteczna, politechnizacja)68 oraz 5° - zasada nauczania świeckiego (oddzielenie szkoły od Kościoła i pozbawienie religii jakiegokolwiek wpływu na wychowanie i kształcenie młodego pokolenia, ponieważ nauczanie opiera się na materialistycznych podstawach na69 ukowych) . Zasady te wynikają z określonych założeń światopoglądowych i filozoficznych, opierają się o nauczanie szkolne jako proces naukowego poznania świata, co stanowi o naukowości tego światopoglądu. Zasada naukowości nauczania zaś oznacza, że uczniom podaje się do przyswojenia wiadomości dokładnie ustalone przez współczesną naukę, że nauczanie wymaga ścisłego stosowania terminów przyjętych w nauce i że zaznajamia uczniów z ważniejszymi teoriami naukowymi, ze współczesnymi poglądami nauki i techPor. S. W o ł o s z y n, Rozwój pedagogiki socjalistycznej w Związku Radzieckim (W:) Zarys pedagogiki, Warszawa 1962, t. 1 s. 251-253. 68 J. T. W i 1 o c h. Radziecki system oświatowo-wychowawczy. Warszawa 1962 s. 22-91. 69 I. O g o r o d n i k o w , P. S z i m b i r i o w , Pedagogika (tł. z ros.), Warszawa 1953 s. 72.
61

niki, ponieważ naukowe teorie doprowadzają uczniów do światopoglądu dialektyczno-materialistycznego7 °.

2. Założenia systemu wychowania socjalistycznego Jak pamiętamy, podstawy światopoglądowe stanowi tu idea walki rewolucyjnej (patrz cz. II rozdz. VII p. 3 c), dążącej do obalenia ustroju klasowego w kapitalizmie wraz z jego imperalizmem, kolonializmem czy neokolonializmem oraz do zbudowania społeczeństwa bezklasowego ludzi pracujących nad opanowaniem przyrody i stworzeniem postępu i dobrobytu („raj na ziemi"). Rewolucja więc obejmuje wszystko, jest rewolucją polityczną, społeczną i kulturalną, wnoszącą nowe treści wychowawcze i moralne. Stąd najdalszym, ideowym celem wychowania socjalistycznego jest „przygotowanie dorastających pokoleń do aktywnego udziału w budowie społeczeństwa komunistycznego i obronie państwa radzieckiego, budującego to społeczeństwo"71.Późniejsze sformułowania celów wychowania są rozbudowane pod względem zadań szkoły, ale koncentrują się wokół wychowania budowniczych społeczeństwa komunistycznego, stąd ostateczne wskazanie brzmi: „Szkoła wiąże pracę dydaktyczno-wychowawczą z praktyką komunistycznego budownictwa i prowadzi moralne wychowanie uczniów w duchu wymagań kodeksu moralnego budowniczego komunizmu" 7 2 . Szczegóły tego kodeksu moralnego będą wyjaśnione niżej, ponieważ przedtem trzeba zarysować koncepcję społeczeństwa budującego komunizm. Otóż model społeczeństwa i człowieka nowego, którego narzędzie realizacji stanowi wychowanie socjalistyczne, stworzony jest przez całość założeń marksizmu-leninizmu, na którą składają się: 1° - materializm dialektyczny i historyczny, 2° - ekonomia polityczna (społeczeństwa opartego o pracę i własność społeczną środków produkcji) oraz 3° - strategia i taktyka rewolucji (historia ruchów robotniczych i zwycięstwa proletariatu). Dla zrozumienia systemu wychowawczego socjalizmu największe znaczenie posiada filozofia materializmu dialektycznego i historyczM. D a n i ł o w i B. J e s i p o w, Dydaktyka (tł. z ros.), Warszawa 1962 s. 142-144. 71 I. K a i r ó w (red.), Pedagogika (tł. z ros.), Warszawa 1950 t. 1, s. 23. 72 Ustaw średniej obszczeobrazowatelnoj szkoły, „Uczitielskaja Gazieta" 1970 nr 110.
70

nego, składająca się z trzech części: materializmu, dialektyki i teorii rozwoju społeczeństwa. Części te są ściśle związane w system, dlatego nie wolno ich rozdzielać, jak to czyniła interpretacja stalinowska 73 ,na skutek czego w podręcznikach diamatu (filozofii dialektycznego materializmu) starego typu 7 4 pojawiły się różne ujęcia bardziej dotyczące bytu materialnego, czyli „ontologiczne" lub bardziej zagadnień dialektycznego poznania, czyli „gnozeologiczne". Stąd też w latach sześćdziesiątych pojawiły się przedstawienia szerokie marksizmu, rozwijające filozofię materializmu dialektycznego i historycznego na tle współczesnych nauk, nowoczesnych problemów cywilizacji oraz krytyki współczesnych kierunków filozofii niemarksistowskiej75. Pomimo rozwinięcia i pogłębienia problemów rozwiązanie pozostaje zgodne z rdzeniem filozofii materializmu dialektycznego i historycznego, które w skrócie należy przypomnieć. a) Materializm filozoficzny zakłada, że istnieje tylko odwieczna materia, będąca w nieustannym ruchu, na skutek czego stale się rozwija w coraz subtelniej sze stany materialne aż do świadomości i duchowości człowieka. Zjawiska duchowe więc istnieją, ale są materialne, ponieważ wiążą się z funkcjonalnymi stanami najwyżej zorganizowanej materii mózgowej w wyższych ośrodkach systemu nerwowego. Świadomość ludzka zdolna jest do odbicia w sobie rzeczywistości, czyli według teorii odbicia, stworzonej przez Lenina, świadomość może poznać obiektywną rzeczywistość przez jej odzwierciedlenie we wrażeniach zmysłowych, wyobrażeniach, pojęciach i teoriach. Jednakże nie zawsze odbicie w świadomości jest prawdziwe, czyli zgodne z istniejącym obiektywnie stanem rzeczy. Przeto warunki prawdy w poznaniu stanowią: 1° - związek myślenia z działalnością praktyczną, gdyż w przeciwnym razie odbicie w świadomości staje się abstraktem oderwanym od prak73

J. S t a l i n , O materializmie dialektycznym i historycznym (tł. z ros.), Warszawa

1946.

N p . A. S c h a f f, Wstęp do teorii marksizmu. Wyd. 5 p o p r a w i o n e i uzupełnione, Warszawa 1950; Podstawy filozofii marksistowskiej, Warszawa 1960; Główne zagadnienia i kierunki filozofii. Cz. I: A. S c h a f f , Teoria poznania, Warszawa 1966 7 ; Cz. II: 7 W . K r a j e w s k i , Ontologia, Warszawa 1966 . 75 J. L e g o w i c z (red.) Propedeutyka filozofii, Warszawa 1965; Z. C a c k o w4 s k i , Główne zagadnienia i kierunki filozofii, Warszawa 1970 ; K. K a s p r z y k , A. W ę g r z e c k i , Wprowadzenie do filozofii. Warszawa 1970; Filozofia marksistowska. Podręcznik akademicki, Warszawa 1970.

74

tyki, która jest nie tylko źródłem poznania, ale i kryterium, miernikiem jego prawdziwości oraz 2° - łączność człowieka poznającego z innymi ludźmi prawidłowo odbijającymi rzeczywistość, czyli łączność z klasą pracującą i jej celami rewolucyjnymi, w przeciwnym bowiem wypadku myślenie pozostające w służbie klasy kapitalistycznej ulega deformacji, złudzeniom i mistyfikacji. Tak więc materializm marksistowski ma swą odrębną teorię poznania, która wytycza drogi myślenia, nauce i nauczaniu, a równocześnie się sama pogłębia 76 . b) Dialektyka zaś tworzy w materializmie marksistowskim metodę obiektywnego poznania przyrody bez wszelkich dodatków interpretacyjnych i klasowej mistyfikacji. Opiera się ona o cztery prawa: 1° - prawo wszechzwiązku zjawisk i jedności przyrody głosi, że cała natura i kosmos, składają się z tych samych pierwiastków chemicznych, w tej samej materii, w związku z czym wszystkie zjawiska jako materialne wiążą się ze sobą i wzajemnie na siebie wpływają. Stąd badając zjawiska wychowania, trzeba brać pod uwagę wpływ kultury, ustroju społecznego, gospodarki, ich powiązania i oddziaływania na psychikę wychowywanego człowieka; 2° - prawo ruchu i zmian stwierdza, że wszystkie zjawiska są w ciągłym, różnopostaciowym ruchu i podlegają zmianom. Wszystko więc przechodzi z jednych stanów w drugie, przez to ulega rozwojowi lub rozkładowi i śmierci. Tak tedy w wychowaniu i kulturze ruchy postępowe przyczyniają się do rozwijania i doskonalenia, natomiast ruchy wsteczne, konserwatywne stanowią warunek upadku i zacofania. Wszystkie zjawiska, a więc i wychowawcze, należy z punktu widzenia metodologii dialektycznej rozpatrywać w ruchu i oceniać zmiany ze względu na postęp społeczny w kierunku demokratyzacji (np. oświaty) lub uwstecznienie; 3° - prawo przechodzenia ilości w jakość w sposób skokowy wyjaśnia dokładniej proces rozwoju, który od drobnych zmian ilościowych (jak stopniowe podgrzewanie wody), w sposób nagły, skokowo zmienia swój charakter w zjawiska nowej jakości (wrzenie wody przy 100°C). Tak samo przez drobne zmiany ilościowe pod wpływem nauczania wiadomości i wychowania nawyków w świadomości ludzkiej wytwarza się nowa jakość, która wyraża się w światopoglądzie naukowym jednostki i zbiorowości.
W. K r a j e w s k i , O wieczności materii i jej ruchu, Warszawa 1956; Z. C a c k o w s k i , O teorii poznania i poznawania, Warszawa 1968; A. K o r s z u n o w , Od wrażenia do poznania naukowego (tł. z ros.), Warszawa 1969.
76

Przy tym nie chodzi o stopniowe zmiany ewolucyjne o charakterze ilościowym, lecz o nowe jakości tworzące się skokowo, czyli rewolucyjnie; 4° - prawo jedności i walki przeciwieństw wreszcie tłumaczy proces rozwoju tym, że tkwiące u podstaw każdego zjawiska przeciwieństwa zwalczają się, tworząc motor rozwoju, przebiegającego przez tezę, antytezę, syntezę i odnawiającego się dalej na coraz wyższym poziomie 7 7 . W dziedzinie wychowania decydujące znaczenie ma według marksizmu walka klasowa, która doprowadza do uwydatnienia sprzeczności antagonistycznych, tkwiących w wychowaniu, np. między indywidualnością i społecznością, między umysłem a wolą, wolnością a przymusem, a dopiero przez postęp sprowadza je do jedności i syntezy w postaci wszechstronnego rozwoju jednostki wychowywanej w łączności kolektywnej z całym postępowym społeczeństwem, budującym ustrój bezklasowy. Rozwój dialektyczny i walka sprzeczności odbywa się zawsze w konkretnej przestrzeni i w czasie, czyli podlega procesowi historycznemu, którego teorię wypracowała trzecia część materializmu marksistowskiego. c) Materializm historyczny stanowi teorię rozwoju społeczeństwa ludzkiego, zbudowaną na podstawie materializmu filozoficznego i dialektyki. Zasada podstawowa materializmu historycznego głosi, że „byt społeczny określa świadomość", czyli treści świadomości, nazywane tu „nadbudową ideologiczną", zależne są od bytu społecznego, tzn. sytuacji społeczno-ekonomicznej jednostek, jak też całej klasy, co w terminolgii ściślejszej nazywa się „bazą ekonomiczną". Bazę ekonomiczną tworzy każdorazowy sposób produkcji dóbr materialnych, który zależy od: a) sił wytwórczych, jakie stanowią narzędzia i ludzie posługujący się nimi oraz b) stosunków produkcji, czyli stosunków własnościowych, które określają, do kogo będą należały wytwory produkcji - do właścicieli narzędzi, czy też do ludzi pracujących tymi narzędziami. Najbardziej zmiennym elementem w materializmie historycznym są narzędzia wytwórcze, jako to wynalazki maszyn, materiałów i źródeł energii, które z kolei powodują zmiany w stosunkach społecznych własności. Tak np. wprowadzenie koła wodnego zamiast żarn obPor. J. F. A l e k s a n d r ó w (red.), Materializm dialektyczny (tł. z ros.), Warszawa 1956; M. C o m f o r t h, Materializm dialektyczny (tł. z ang.), t. 1 Warszawa 1964; J. Ł a d o s z , Materializm dialektyczny. Warszawa 1969.
77

Warszawa 1961. W. Charakteryzując system wychowania socjalistycznego. lecz rozwijają się w dalszym ciągu i muszą być jako trwały dorobek ludzkości dziedziczone i opanowywane przez ludzi w zmienionej bazie ekonomicznej i przekształconej świadomości. 78 . chociaż nadbudowa nie wyczerpuje całej kultury ludzkiej. językową czy nawet ogólnoludzką zasadę moralną chce się zaliczyć do nadbudowy ideologicznej i potraktować jako przeżytek przeszłych epok i baz ekonomicznych w świadomości ludzi. Tak np. aby być człowiekiem prawdziwie wykształconym. dz. jej treści są aktywne i mogą przyczyniać się do przyśpieszenia. związane także z problemami wychowania dzieci. Przeciwnie związek bazy i nadbudowy w materializmie historycznym jest dialektyczny. J. Całość historii społeczeństwa ludzkiego dzieli materializm historyczny na pięć okresów. ponieważ nie są całkowicie zmieniane po obaleniu bazy dotychczasowej. Są to wspólnota pierwotna (wspólne narzędzia i praca w myślistwie i pasterstwie). Cuda techniki na przestrzeni dziejów. umożliwiających dziś całkowitą automatyzację i pozbawiających ludzi zwykłej pracy. Pomimo wielkiej ważności walki ideologicznej materializm historyczny utrzymuje. dorobek sztuki czy wiedza naukowa. Warszawa 1964. zastosowanie zaś później maszyny parowej do napędu spowodowało wzrost stosunków kapitalistycznej własności na rzecz właścicieli maszyny. w bazie ekonomicznej. J. Przekształcenia więc świadomości społecznej opóźniają się w stosunku do zaszłych przemian w bycie społecznym. podział dochodu wedle potrzeb) 7 9 . naukowe. cyt. kapitalizm (prywatne środki produkcji i wyzyskiwana wolna siła najemna) oraz ustrój bezklasowy na niższym etapie socjalizmu (podział dochodu narodowego wedle pracy) oraz na wyższym . prawne. Warszawa 1964. zostaje z czasem obalona poprzednia nadbudowa ideologiczna. Por. Zarys marksistowskiej teorii społeczeństwa. Tak więc. S z o 1 g i n i a. przy pomocy pojęć tak filozoficznych. maszyny i historia. W i a t r . H o c h f e 1 d. która dziś w dobie rewolucji naukowo-technicznej przechodzi jak gdyby do bazy i swoim poziomem oraz ilością twórczych naukowców decyduje o warunkach życia społeczeństwa. filozoficzne. młodzieży i dorosłych. Z. albo też do zahamowania zmian zachodzących w bazie. Społeczeństwo. jak tego chciał tzw. gdy jakąś zasadę logiczną. lecz przywiązuje się wielkie znaczenie do walki ideologicznej nad usuwaniem przeżytków i przekształcaniem świadomości w kierunku naukowego poglądu na świat. w której odkrycia i wynalazki grają pierwszoplanową rolę 7 8 oraz związana z nią historia mas pracujących i ich rozwijającej się walki klasowej z właścicielami coraz potężniejszych środków produkcji. uproszczony. S. materializm wulgarny. Warszawa 1963. W problemach tych decydującą rolę odgrywały zmieniające się zależnie od formacji społeczno-ekonomicznych poglądy na moralność. jak mitologicznych i religioznawczych. J. estetyczne. ułamków. Związek więc między bazą ekonomiczną i nadbudową ideologiczną nie jest nigdy jednostronny.. feudalizm (użytkowanie ziemi przez chłopów poddańczo zależnych od panów).sługiwanych pracą ręczną niewolników przyczyniło się do powstania indywidualnej własności młynarza. wyjaśniający mechanicznie procesy zmian w jednokierunkowym działaniu określonej przyczyny materialnej. a to dlatego. dzieł sztuki antycznej i romantycznej. przy pomocy tabliczki mnożenia.komunizmu (obfitość produkcji. Studia o marksistowskiej teorii społeczeństwa. Ludzie. czyli dwustronny. głosi materializm historyczny. wywołującej określony skutek. jak to ujmuje marksizm-leninizm jako filozofia klasy robotniczej. niewolnictwo (podział na ludzi wolnych i pracujących fizycznie niewolników). B a u m a n . Nie tylko zmiany bazy ekonomicznej powodują przekształcenie w nadbudowie ideologicznej. a nie pracujących przy niej młynarzy. 79 Por. jak tego domagał się Lenin. ze zmianą bazy ekonomicznej zmienia się także treść świadomości. stąd też bardzo łatwo tu o omyłkę. do której wchodzą wszelkie poglądy i teorie polityczne. czy też na naukę. zajmiemy się już tylko ideami pedagogicznymi tego okresu. społeczne. Tak więc i w socjalizmie trzeba uczyć się i opanowywać podstawy kultury przy pomocy języka narodowego i obcych. W ramach tej periodyzacji ustrojowej rozwijały się treści nadbudowy. przeżytki w postaci przesądów czy zabobonów nie koniecznie religijnych. Stąd też obecnie w materializmie historycznym nie liczy się na automatycznie zachodzące zmiany w świadomości ludzkiej pod wpływem zmian rewolucyjnych w bazie ekonomicznej. na człowieka oraz na życie w społeczeństwie. ale także nadbudowa. logarytmów i całek. że historia społeczeństwa ludzkiego to przede wszystkim historia rozwoju produkcji. do nadbudowy ideologicznej nie należy sam system językowy. Mogą w świadomości działać tzw. religijne. związanych z odrębnymi formacjami społeczno-ekonomicznymi. L i 11 e y.

Berlin 1960. że moralność nie jest ani wrodzona. osoby człowieka i stosunków międzyludzkich w myśl założeń światopoglądowych marksizmu-leninizmu80. M o s k w a 1947. E n g e l s . zrodziła się w procesie współpracy produkcyjnej. W praktyce zaś ruchów robotniczych zaczęły się tworzyć nowe.. Warszawa 1957. ani objawiona przez Boga. 81 F. Ponieważ o walce rewolucyjnej decyduje polityka partii komunistycznej. 130-131. czy też nie. że „cała dotychczasowa teoria moralności jest . VII p. rozwijała się historycznie i ulegała rozbiciu klasowemu. Warszawa 1950 s. Ideologia systemu wychowania socjalistycznego Z założeń światopoglądowych i filozoficznych płyną. Dobro jest więc tym.. W dawnej szkole uczono religii. które w interesie burżuazji podbudowano mistyfikacją metafizyczną i religijną. że socjalizm nie potrzebuje opracowania systemu swojej etyki. 81 moralność była zawsze moralnością klasową" . określone idee. A że społeczeństwo rozwijało się dotąd poprzez przeciwieństwa klasowe. jak wiemy. z ros. równocześnie bronili się przed zarzutem amoralności. II rozdz. t. 15. a mianowicie: 1° . S. Warszawa 1964 s. wzajemna pomoc i współpraca. dostosowanych do problemów epoki i społeczeństwa. 5. W o ło s z y n .poszanowanie osoby ludzkiej (idea personalizmu) oraz 3° . toteż nią się nie zajmowano. które opracowują jej problemy teoretyczne. wierność towarzyszom itp. Oblicze moralne człowieka radzieckiego (tł. 1) wiemy. Dlatego też wyjaśniano dalej. Stąd rozwojowo najwyższą formą moralności jest moralność komunistyczna jako świadomość społeczna.). że pomijając naczelną sprawę modelu „nowego człowieka" (w socjalizmie budowniczego nowego ustroju według nauki Marksa i Lenina. analogicznie . Istoryja piedagogiki. z niem. które wytworzyły się w społeczeństwie ludzkim na tym czy innym etapie rozwoju historycznego i są charakterystyczne dla danej klasy społecznej" 83 . M a k a r e n k o . 2° . 7. atakując moralność mieszczańską.]: Dzieła. co pomaga sprawie rewolucji. Dzieje wychowania i myśli pedagogicznej w zarysie. 80 W związku z tym ogłoszeniem relatywizmu zasad moralnych długo sądzono. nie ma ani takiego przedmiotu. a) Moralizm socjalistyczny kształtował się od wystąpienia Marksa i Engelsa w Manifeście komunistycznym. Geschichte der Erźiehung. określając ją jako „jedną z form świadomości społecznej. Jeden z pierwszych etyków marksizmu Aleksandrów powiązał moralność z nadbudową ideologiczną. które w zetknięciu z potrzebami wychowania przybierają postać kierowniczych idei pedagogicznych. zawierającej zasady lub normy postępowania ludzi. wobec tego moralność komunistyczna nosi cechę partyjności. ostatecznego. Ogólnie więc biorąc. Toteż obecnie istnieją w uniwersytecie katedry etyki marksistowskiej.wytworem każdorazowej sytuacji ekonomicznej społeczeństwa. chociaż Makarenko pierwszy dopominał się o teorię moralną dla ułatwienia wychowania pisząc: „W naszej szkole nie ma teorii moralności. s. obowiązujące normy moralne postępowania jak solidarność. E. ani osoby. 82 . stwierdzono. ma więc charakter zjawiska społecznego. ale w pewnym stopniu problematykę moralną przedstawiano uczniom w ujęciu teoretycznym. [W tegoż aut. służąca do przyśpieszenia walki o przebudowę ustroju w kierunku bezklasowości i opanowanie produkcyjne przyrody. W swojej praktyce doszedłem do przekonania.realizacja właściwych ludzkich stosunków (idea humanizmu). że również nam są bezwzględnie potrzebne wykłady z teorii moralności" 8 2 . która by go wykładała lub której obowiązkiem byłoby zaznajamianie dzieci z zagadnieniami tej moralności według pewnego programu. które wprowadziły powszechnie występujące problemy wychowania i skłoniły do szukania rozwiązań problemu moralności.w ostatniej instancji . Stąd Engels odrzucając wszelką dogmatykę moralną „w chrakterze wiecznego. Z analizy sytuacji wychowawczej po II wojnie światowej (patrz cz. M i e d y n s k i j . Inna kwestia. N. polega na posłuszeństwie i oddaniu się partii. niezmiennego odtąd prawa moralnego" twierdzi. Warszawa 1949 s. 93. lecz jest tworzona przez ludzi dla ich interesów. zło zaś jej przeszkadza lub hamuje. A l e k s a n d r ó w .3.konieczność wychowania moralnego dla odnowy moralności publicznej (idea moralizmu).w chrześcijaństwie człowieka chrystocentrycznie budującego Królestwo Boże) na czoło wysunęły się trzy palące sprawy formułujące tego nowego człowieka. czy ta nauka dawała wyniki dodatnie. Problem wychowania w szkole radzieckiej. w którym jego twórcy. Także w systemie wychowania socjalistycznego pomimo początkowych oporów i trudności pryncypialnych rozwój dziejowy musiał doprowadzić do procesów wyrównawczych.). że także moralność socjalistyczna jest moralnością histoA. Anty-During (tł. 83 A.

uświadomić sobie swoje sto stosunki. Świadomość tę zdobywa się. Szkice z etyki. co zmienić całokształt tych stosunków" . a pojęcie „osobowości" człowieka zostało już wprowadzone. M. ppłk mgr M. dz. Żołnierski kodeks obyczajowy. wreszcie c) przez szukanie naukowej motywacji dla etyki laickiej88. 87 J. Teoretyczne problemy wychowania moralnego.). w wyniku której sformułowano postulaty uzupełnienia etyki marksistowskiej: a) zasadami moralności ogólnoludzkiej. H .). A. Praca wychowawcy klasowego nad kształtowaniem komunistycznej moralności uczniów (tł. Równocześnie odbywa się praca nad określeniem zasad. Moralność i wychowanie. Pisma wybrane (tł. 93 A . .. stając się osobowością komunistyczną. 88 B. Warszawa 1950 s. Warszawa 1955. 330 n. Natomiast w etologii marksistowskiej91 dyskusja nad problemami moralnymi społeczeństwa socjalistycznego w walce z etyką religijną92 szuka drogi do sformułowań etyki zawodowej. M i c h a 1 i k. wyrażonych w obyczajach społecznych lub zwyczajowych ceremoniach. Warszawa 1948. niespłacanie rat za meble itp. Warszawa 1965. 40-41. 90 84 R. a w ten sposób wielkość i godność człowieka nie potrzebuje uzasadnień metafizycznych i religijnych96. w tym także etyki nauczycielskiej93. 95 R. traktowane dotychczas jako sprawy ściśle prywatne. Warszawa 1971. M. W ten sposób ostatnio proces rozwijania etyki socjalistycznej wkroczył na nowe tory wynalezienia świeckich uzasadnień dla znanych powszechnie zasad moralnych. moralno-etycznej i obywatelskiej. 92 2 Por. H. metod i podstaw teoretycznych wychowania moralnego w szkole socjalistycznej94. niepłacenie alimentów na dzieci pozamałżeńskie. partyjną (uzgodnioną z linią polityczną) i laicką (bez uzasadnień metafizycznych i religijnych)84. Marksizm a moralność (W:) Moralność i wychowanie. b) rozciągnięciem zasad etyki społecznej na etykę prywatną. Gramsci pisząc: „stworzyć własną osobowość znaczy . Za punkt wyjściowy posłużyło mu określenie człowieka. postawy ideowej. 96 Tamże s. 97 A. S c h a f f . S u c h o d o l s k i . dane przez K. Warszawa 1958. F r i t z h a n d . chociaż treść związana z godnością człowieka jako osoby występuje pod nazwą „antropologii filozoficznej". z ros. 1 s. Garaudy. Warszawa 1965 . to na to. to ogół aktywnych stosunków. dotyczące okresu błędów i wypaczeń ideologicznych85. Warszawa 1961. cyt. zasada „szanuj ojca i matkę" 8 6 . Komunizm i moralność (tł. dz. s. Marksa. Stąd wnioskuje Garaudy: „jeżeli indywidualność. klasową (służy dobru klas społecznych).). które brzmi: „Istota ludzka nie jest żadną abstrakcją tkwiącą w poszczególnej jednostce. w walce politycznej (np. Warszawa 1961 t. Warszawa 1960 2 . Moralność socjalistyczna. 85 A. Dokumenty te podejmują problemy wychowania społecznego. dz. 94 N. Jest ona w swojej rzeczywistości całokształtem stosunków społecznych" (6 teza o Feuerbachu). b) „Personalizm" socjalistyczny jako rozwinięta teoria jeszcze nie istnieje. Warszawa 1969. Podobnie określał osobowość w marksizmie włoski komunista A. Spór o zagadnienie moralności. społeczną (dotyczy norm postępowania wobec zbiorowości). w strajku) i w pracy produkcyjnej razem z innymi pod wodzą klasy robotniczej (np.. G r a m s c i . S a r a p a t a (red. 89 „Żołnierz Wolności" z dnia 20 lipca 1971 r. Po roku 1956 w Polsce Ludowej rozwinęła się dyskusja na tematy etyczne. s. demoralizowanie dzieci przez rodziców 87 . z włos. R. z franc). K r a w c z y k . Poznań 1965. „Trybuna L u d u " z dnia 8 sierpnia 1971 r. Wyrazem tej potrzeby moralizmu socjalistycznego jest kodeks wojskowy pt. Etyka zawodowa. O przyczynach demoralizacji młodzieży (W:) Moralność i wychowanie. a zmienić swą 97 osobowość to tyle. ponieważ znęcanie się pijaków nad rodzinami. Nauczyciele o etyce swojego zawodu. 91 N p . M u s z y ń s k i . Warszawa 1971. Zasady wychowania moralnego. B o ł d y r i e w.skoro sama zasada partyjnego posłuszeństwa okazała się niewystarczająca. J e z i e r s k i . Uczynił to pierwszy francuski filozof-marksista Roger Garaudy. Klasowy charakter moralności. J a n k o w s k i . H.. Por. S t ę p n i o w s k i. żeby stać się osobowością. stały się plagami społecznymi. G a r a u d y . trzeba zdobyć świadomość tych stosunków" 9 5 . Obyczaje i zwyczaje kadry Ludowego Woj69 ska Polskiego oraz Ceremoniał wojskowy. dyskusja nad dalszym uzupełnieniem pt.. 20. mające znaczenie ogólnospołeczne dla wszystkich obywateli jak też znaczenie dla kadry zawodowej. B l o n d . cyt.). K o w a l e w s k a (red. z franc). która podobnie jak język nie wchodzi w całości do nadbudowy i może być przyjęta nawet przez klasy antagonistyczne (jak np. która jest wychowawcą młodzieży wojskowej i ma dać przykład ofiarnej i wiernej służby narodowi 9 0 .ryczną (zmienną zależnie od potrzeb epoki). Marksizm a osobowość (tł. cyt. Płk mgr Fr. S o k o ł o w s k a. 27-^1. w związku zawodowym). 24-42. Zasady etyki kadry Ludowego Wojska Polskiego. 86 M. łączących jednostkę z innymi ludźmi i z przyrodą. O programie świeckiego wychowania moralnego. J u r e k .

Warszawa 1959. Marksistowska „antropologia filozoficzna" jako nauka 0 całym człowieku zna przecież możliwość alienacji (łac. który staje się tylko środkiem marnej egzystencji. Tak więc w teorii historycznej wychowania osobowości ostateczną rolę gra nie obiektywne rozpoznawanie zasadniczego w przyszłości zwycięskiego nurtu dziejowego. Wychowanie dla przyszłości. ale do fabrykanta. natomiast trzęsą się portki pętakom". Tak np. Wprawdzie przystosowanie się do właściwego nurtu historii ułatwia orientację. filozofii wartości. gdyż można dobro uznać za zło i odwrotnie. krytykując idealizm Hegla.człowiek staje się obcy wytworom własnej pracy.Słowem będzie to pożytkiem dla rozwoju osobowości przez uniknięcie tak krótkowzrocznego oportunizmu. że „ludzie tworzą sami swoją historię". będą wolne od błędów ulegania temu. że człowiek wytwarzając rzeczy staje się im obcy. Problem wychowania osobowości w społeczeństwie socjalistycznym (W:) Moralność i wychowanie. Marks głosi. kształtując życie i formę osoby. posiadanie pieniędzy lub ich brak nie tylko warunkuje życie. czyli wyobcowania się człowieka. wyznaczające dziejowy rozwój narodu i świata przez układające się sytuacje i warunki materialne. S u c h o d o l s k i . choćby nawet za cenę walki z istniejącymi »faktami dokonanymi«. która żyje po to. co mu zaprzecza. a nie przyjemności twórczej. gdyż zrywa z nimi ideową łączność i przeciwstawia się tym. które nie należą do niego. że 1° . czyli odczłowieczają. Suchodolski tworzy własną tzw. bądź też w warunkach ustroju B. którzy korzystają z jego pracy. 4° . jak pięknym ptakom. „Tylko w ten sposób decyzje będą słuszne. lecz poprzez własną próbę tworzenia antyhistorii. bądź też zmienianie jej przez zmianę stosunków może budzić poważne wątpliwości. tworzy materialistyczne pojęcie Entfremdung. społeczne i polityczne. 2° . upodobania i ocenę świata.obcy). Jednakże w warunkach kapitalistycznych następuje alienacja pracy przez to. ale nie zawsze historia liczy się z godnością człowieka. dzięki któremu człowiek pozostawałby w przymierzu z zasadniczym nurtem dziejowym rozwoju cywilizacji. do którego trzeba się dostosować.staje się obcy własnej istocie człowieczeństwa. Zniesienie więc własności prywatnej według Marksa przezwycięży alienację człowieka i umożliwi mu powrót do samego siebie jako człowieka społecznego i człowieka ludzkiego zara- . 99 98 kapitalistycznego. jak to zobrazował Konstanty Ildefons Gałczyński.wyobcowuje się w stosunku do samego procesu pracy. głosząc.wreszcie człowiek pracujący staje się obcy innym ludziom. by żyć i rozwijać się. Pierwszy Hegel w swej filozofii dialektycznej zwrócił uwagę na to. jak też donkiszoterii. wybierającej życiowe rozwiązania sytuacji. 192. historyczną teorię osobowości 98 . Tenże. aby tworzyć. B. Dlatego też u nas prof. Stąd też „historyczny kostium" ludzi staje się ich naturą. Kształcenie osobowości wobec tego polegałoby na przygotowaniu do rozumnego wyboru drogi życiowej przez uzasadnione rozeznanie w każdej sytuacji zasadniczego nurtu rozwoju i tego. K. „Historyczna teoria osobowości wskazuje więc. Jednakże „wyrok historii" nie dyktuje fatalistycznie drogi życia. prawda i piękno lub też nienawidzone jako zło. dziś nazywane alienacją. pomimo nawet trafnego wyboru historycznego. z czym walczyć nie trzeba" 10 ". Marks zaś w pierwszych latach swej twórczości.. rosną skrzydła. Rozwój osobowości człowieka nie zawsze jest pozytywny. cyt. Według Marksa praca ludzka nie tylko przetwarza świat zewnętrzny. pragnienia. ale tworzy potrzeby. czemu ulegać nie należy i od błędów walki z tym. iż rozwój osobowości przebiega zawsze w konkretnych warunkach historycznych i polega w gruncie rzeczy na takim wyborze drogi życia. dlatego też dowolne tworzenie swej osobowości przez samo uświadomienie stosunków klasowych. kłamstwo i brzydota. że osobowość ludzi jest kształtowana przez czynniki historyczne.Wprawdzie K. jak było w ruchach oporu nie zawsze zwycięskiego (powstanie warszawskie). jak to było w czasach pogardy za faszyzmu. a „rzeka historii" przepływa przez wnętrze ludzkie. gdyż rzeczy wytworzone zaczynają się przeciwstawiać człowiekowi i to zjawisko nazwał Entfremdung (wyobcowanie). ale zawsze w pracy i kolektywie. Jednakże są to już zasadnicze sprawy aksjologii. lecz sama ocena wartości nurtów ze względu na to. dz. tu natomiast praca jest środkiem zarobku. Wówczas to prawdziwa osobowość człowieka nie jest tworzona przez historię. Wówczas to „gdy wieje wiatr historii ludziom. depersonalizują i dehumanizują go. lecz także przekształca człowieka. 3° . 100 Tamże s. lecz daje szansę wyboru i zmusza ludzi do decyzji. alienus . W ten sposób własność prywatna 1 pieniądz alienują człowieka. co powinno być miłowane jako dobro. za cenę ofiar w tej walce ponoszonej" 9 9 . która w etyce i antropologii marksistowskiej nie zostały jeszcze ze względu na relatywizm historyczny zdecydowane i zamknięte. 192.

chociaż notuje się trudności w procesie formowania się współczesnej młodzieży. Ja was pokrzepię" .Alienacja pracy i pieniądza ma więc. Stąd alienacja wyraża się w wynaturzeniu człowieka. w filozofii J. Poza tym chrześcijaństwo pierwsze zwróciło uwagę na alienację pieniądza i pracy. z zakorzenieniem ich w życiu autentycznej wspólnoty" 1 0 4 . ideologia marksizmu omija termin „personalizm".Mt 11. Suchodolski głosi. ale przez otwarcie możliwości dalszego świadomego rozwoju osobowości 1 0 2 . Ten skomplikowany model rozwoju osobowości 103 T. a to jako 1 ° . „poznawanie znaków czasu" (Mt 16.). 102 Tamże. Mouniera oraz za uświęcanie rzeczywistości ziemskich u B. S u c h o d o l s k i . Osobowość i wspólnota. a w socjalizmie już ma być wyeliminowane. czyli tymi możliwościami rozwoju struktury osobowości. Gilsona i E. s. w której subiektywnie odbija się świat zewnętrzny i ku któremu osobowość dynamicznie wychodzi w procesie życiowym. a rozgoryczenie i zniechęcenie do życia przez uciążliwą pracę („Pójdźcie do mnie wszyscy. W związku z tym prof. s. nie odbywa się więc przez powrót do stałej treści istoty ludzkiej. zasadnicze znaczenie dla wyzwolenia człowieka. Alienacja zaś w ujęciu socjalistycznym jest wyłącznie zjawiskiem historycznym i społecznym. co współcześnie odbija się w rozwoju nowej teologii historii. ujmującej walkę ciritas Dei z civitas terrena (św. jakim ma być człowiek. chociaż same problemy w zasadzie są znane kulturze chrześcijańskiej. feudalizmu. naturalizm i idealizm XIX w. ale ulega przekształceniu w swej strukturze i nie zawsze zgodnie z ideałem wychowawczym. Trzy pedagogiki. powodującą deprawację moralną człowieka przez siłę rozkładową bogactwa („Łatwiej jest wielbłądowi przejść przez ucho igielne. jak czynił to opętany z Gerazy (Mk 5.2-15). J. Warszawa 1965. E. i przemiany ich świadomości. jak i przygotowanie do życia społecznego.przeciwstawiając się także strukturalizmowi i egzystencjalizmowi.Mt 19.4).pedagogika kształtowania systemu powszechnego w naszym wieku. . 105 B. B. 2° . jak też przebudowuje teologię pastoralną w kierunku badania historii urzeczywistniania się Kościoła z uwzględnieniem jego reakcji na sytuacje historyczne. Warszawa 1970. 104 Tenże. który gwałtownie krytykuje za chrześcijańskie ujęcie osobowości w tomizmie. wskazująca co ma robić człowiek w swej rzeczywistości i świecie oraz 3° . U podstaw materialisty'cznej teorii wychowania. by w społeczeństwie przyszłości „dążenie do wszechstronnego rozwoju osobowości zharmonizowane byłoby z uspołecznieniem postaw jednostek. Ogólnie biorąc. Osobowość i wspólnota. ideologia wychowania socjalistycznego pogłębia znacznie zagadnienie wpływu historii na rozwój osobowości ludzi i jej alienację. Warszawa 1970 s.pedagogika przygotowania do życia społecznego starożytności. Warszawa 1970 s. W Nowym Testamencie bowiem występuje pojęcie „pełni czasu" (kajros). 101 P. Teilharda de Chardin103. Jak więc widzimy. Warszawa 1957 s. lecz wymaga równoczesnej przemiany warunków życia i ludzi.zem101. demokracji lub nacjonalizmu. 135-137. Opracowanie teoretyczne tego procesu rozwijania się i dorastania osobowości do świata współczesnego zgodnie z założeniami Marksa jest jeszcze trudne. która nie istnieje. jako problem humanistyczny i pedagogiczny. jakich sytuacja historyczna w teraźniejszości dostarcza jako „możliwość ku przyszłości". J a r o s z e w s k i. jednakże przezwyciężenie alienacji według Marksa nie dokonuje się przez filozoficzną krytykę. 291-578. s. Wykazuje to próba rozumienia osobowości jako struktury jednostki wytworzonej przez historię życia i historię pokolenia. Historyczne zaś przekształcenie życia społecznego w socjalizmie wymaga od rozwijającej się osobowości odpowiedniego dorastania do zadań wynikających z sytuacji społecznych. Tenże. S u c h o d o l s k i . aż do psychoanalizy i egzystencjalizmu odpowiadała na pytanie. która od antyku poprzez chrześcijaństwo. w której „dialektyczny stosunek między światem osobowym a społecznością" postuluje. niż bogatemu wejść do królestwa niebieskiego" . Maritaina. który nienawidzi sam siebie. „czas nawiedzenia". 44. 100-109.pedagogika kształcenia osobowości.24). Przeciwnie wysuwa własną materialistyczną koncepcję osobowości dynamicznej. Augustyna De civitate Dei . innych ludzi oraz Boga. która obejmuje całe życie ludzkie i szybko rozwija organizacje i planową instytucjonalizację wychowania 105 .426 r. którzy utrudzeni i obciążeni jesteście. które powstało w warunkach ustroju kapitalistycznego.Pedagogika więc socjalistyczna rozbudowując własny system oświatowy powszechnego kształcenia integruje w sobie dialektycznie tak wszechstronny rozwój osobowości. w encyklikach społecznych. humanizm renesansu. 13-80. 31-34. Osobowość i własność. że historycznie wytworzyły się trzy nurty w pedagogice.28).

wychowanie fizyczne (zdrowie i tężyzna dla wydajności pracy i obrony państwa) oraz 5° .ujmuje się w następującą formułę „będziemy traktować osobowość jako mikrokosmos. socjalistyczny stosunek do obowiązku pracy i własności społecznej. kolektywizm. bezgraniczna wiara w ich olbrzymią rolę i znaczenie. W ten sposób humanizm socjalistyczny zyskał charakter społeczny. która równocześnie jest wyjściem ku światu i włączeniem dzięki temu nowych treści. w prawie zaś wszystkich do nauki zapewnił wszechstronny rozwój dzieci i młodzieży w 5 dziedzinach jako: 1° .) jedynie wówczas. posiadających moc przeobrażającą wobec struktury" 1 0 6 . wyzwalającą się z alienacji rewolucyjnie w procesie powrotu do siebie. jak patriotyzm z internacjonalizmem. narodu czy szczęśliwej przyszłości 109 . do ochrony zdrowia. 3° . 422. 4° . cyt. 59. 2° . jak też kwestii. Ś w i d a.stanowi drogę wychowania osobowości i charakteru człowieka socjalizmu. z ros. gdy proces życia rozumieć będziemy jako twórczą realizację wewnętrznej struktury sensów. ale i o powiększenie kadr wykwalifikowanych fachowców do prowadzenia nowoczesnego przemysłu. rozwijanie myślenia i wykształcenie światopoglądu naukowego). 210-212. dla dobra człowieka" 110 . T i e p ł o w. inicjatywa. który sformułował piękne zdanie: „Człowiek . której naczelna dewiza po zbudowaniu wielkiego przemysłu głosiła: „Kadry decydują o wszystkim". do swego człowieczeństwa.kształcenie politechniczne (znajomość podstaw produkcji i opanowanie narzędzi). ukształtowaną przez ustrój kapitalistyczny jako istoty egoistycznej. Istota i cele wychowania. regulującą stosunek do najbliższego otoczenia 107 . wreszcie jest regulatorem stosunków międzyludzkich. Wrocław 1970 s. O programmie kommunisticzeskoj Partii Sowietskiego Sojuza. skąd bierze się subiektywność odbicia świata w osobowości z jego poczuciem braku i emocji niepokoju.. w ich siły twórcze" 1 0 8 . C h r u s z c z o w . do nauki i do kultury. Ważnym wydarzeniem dla rozwoju wychowania socjalistycznego był XXII Zjazd KPZR w r.).to brzmi dumnie". 110 N. Zjazd ten odbył się pod znamiennym hasłem humanizmu „wszystko w imię człowieka. 109 108 H. dz. narodu i wszystkich pracujących na świecie.S. kolektywistycznie zwracał się do mas ludowych. Humanizm socjalistyczny rozwinął się w okresie drugiej pięciolatki radzieckiej (1933-1937). 22. literatury pięknej i filmu). czynną miłość do ludzi. lecz jako istotę świadomie przekształcającą świat i siebie. w którym załamują się podmiotowo zdeformowane układy świata przedmiotowego. K . 219-220. dlaczego moc świata przeobrażająca strukturę osobowości nie zawsze realizuje ideał wychowawczy i osobowość nie korzysta z możliwości najlepszego dorastania do zadań epoki? W sprawę więc rozwoju osobowości wchodzi rozumienie subiektywne dobra jako potrzeby człowieka. W praktyce natomiast troska o ludzi pracy i ich potrzeby wyraziła się w postanowieniach Konstytucji w postaci prawa obywateli radzieckich do pracy. ponieważ tworzy tu najwyższą normę moralności. leniwej. B. Tym właśnie niedostatkiem wiedzy możemy tłumaczyć. t. a więc w procesie humanizacji. Moskwa 1961 s. Osobowość jako problem pedagogiki. a przed pomyłkami w tej dziedzinie powinni ostrzegać wychowawcy.). . Dlatego też początkowo treść humanizmu socjalistycznego określano w kategoriach psychologicznych jako „najwyższe poszanowanie osobowości każdego pracownika. c) Idea humanizmu socjalistycznego staje się przeto ideą naczelną całego systemu wychowania. miłość do dzieci. ujmowane w permanentnie kształtującej się i zanikającej treściowo kategorii braku i przeniknięte dynamiczną emocją. w którym humanizm ma decydujące znaczenie. Wychowanie takie ma przebudować naturę człowieka. K. oraz w sprawie zmienności losu w procesie życia. Woli ona szerzej traktować człowieka niejako osobę z natury. do wypoczynku.Ten szacunek dla człowieka pracy począł tworzyć troskę o ludzi i ich potrzeby. 1 s.wychowanie moralne (wyrabianie cech charakteru takich. który uchwalił program przejścia do wyższego etapu budowy podstaw komunizmu w Związku Radzieckim. Warszawa 1964 s. K a i r ó w (red. siła woli. szacunek dla mas.wychowanie estetyczne (przetwarzanie świadomości w oparciu o dzieła sztuki.wychowanie umysłowe (danie podstaw wiedzy. o którym się mówi w tekście. S. Psychologia (tł. Pedagogika. Będzie możliwa (ona. wyzyskującej innych. odwaga). W tej „burzy" słów pozostają w dalszym ciągu niedomówienia w sprawie. S o ś n i c k i . Hasło humanizmu socjalistycznego pojawiło się w twórczości Maksyma Gorkiego. ale zawsze w połączeniu z nienawiścią do wrogów klasowych ludzi pracy. A.Sformułowano tu cel noweI. dlaczego ideologia marksizmu unika terminu „personalizm" i nie uznała jeszcze żadnej teorii osobowości za własną i wystarczającą. Warszawa 1950 s. 1961. 106 107 Chodziło więc nie tylko o szybkie wykształcenie. świadoma dyscyplina pracy.

przyjaźń i braterstwo wszystkich narodów ZSRR.braterska solidarność z pracującymi. Komunizm to wysoko zorganizowane społeczeństwo wolnych i świadomych pracowników. Wychowanie a cywilizacja techniczna. poi.oddanie sprawie komunizmu. obejmując kształcenie naukowo-ateistyczne. troska o wychowanie dzieci. . b) wychowanie przez pracę. miłość do socjalistycznej Ojczyzny. walki z możliwością recydywy wielkomocarstwowego szowinizmu i lokalnego nacjonalizmu. Komunistyczne wychowanie zakłada wyzwolenie świadomości z religijnych przesądów i zabobonów. każdemu ..troska każdego o zachowanie i pomnożenie społecznego dorobku. . nieuczciwości. Programma.przyjaciel. 2-6. 111 112 .humanitarne stosunki i wzajemny szacunek między ludźmi: człowiek człowiekowi . pijaństwo i chuligaństwo. . zwłaszcza wśród dzieci i młodzieży" . Konieczne jest wprowadzenie przemyślanego i harmonijnego systemu wychowania naukowo-ateistycznego. e) wszechstronny i harmonijny rozwój osobowości.uczciwość i szczerość. . szachrajstwo i zachłanność. nieprzejednanie wobec naruszania społecznych interesów. w którym z wszechstronnym rozwijaniem ludzi rosną i siły produkcyjne na podstawie wciąż rozwijającej się nauki i techniki. „Glos Nauczycielski" 1961 nr 44.. jak próżniactwo i pasożytnictwo. . (tł.to bezklasowy ustrój społeczny z jedyną ogólnonarodową własnością dla rozwoju wytwórczości.. 118-123. z pełną społeczną równością wszystkich członków społeczeństwa. Walentyna Tiereszkowa . do krajów socjalizmu. f) przezwyciężenie przeżytków kapitalistycznych w świadomości i postępowaniu ludzi. „Ruch Pedagogiczny" 1961 nr 5 s.według możności. Moskwa 1961 s. Najbardziej rozwinięto kodeks moralny budowniczego komunizmu. Na obecnym etapie budownictwa komunistycznego jest rzeczą konieczną prowadzenie jeszcze bardziej zdecydowanej walki z takimi przeżytkami kapitalizmu. To wydobycie humanizmu jako idei naczelnej wychowania socjalistycznego miało ważne konsekwencje.nieprzejednany stosunek do wrogów komunizmu.. chemii tworzyw sztucznych oraz agrotechniki 115 . elektroniki. kosmonautyki. czystość moralna. W związku z wyłożonym programem wychowawczym i treść kształcenia dostosowana do ery sputników (od r. 114 113 Programma kommunisticzeskoj Partii Sowietskogo Sojuza. biurokratyzmu. . ze wszystkimi narodami 1 1 3 .). c) utwierdzenie komunistycznej moralności. s. 1957) i pierwszych kosmonautów (Jurij Gagarin . które ciągle jeszcze nie pozwalają poszczególnym obywatelom radzieckim na przejawianie w całej pełni ich sił twórczych. 63.. wszyscy za jednego. świadomą koniecznością.1963) rozszerzyła się znacznie. Uzasadnienie całości programu dał komentarz premiera Związku Radzieckiego Nikity Chruszczowa (zm. w którym utrwali się społeczna samorządność. sprawy pokoju i wolności narodów.kolektywizm i obywatelska pomoc wzajemna: jeden za wszystkich.1961. niewłaściwego stosunku do kobiety i in. . Szkoła a postęp techniczny.według potrzeb". g) demaskowanie burżuazyjnej ideologii 112 .wzajemny szacunek w rodzinie. d) rozwój proletariackiego internacjonalizmu i socjalistycznego patriotyzmu. ten nie je. Warszawa 1962. Przede wszystkim rozbudowało Programma jw. . technologiczne i produkcyjne. towarzysz i brat. W związku z tym rozszerzyły się zadania z zakresu wychowania komunistycznej świadomości przez: a) kształtowanie naukowego światopoglądu. automatyki. wszystkie czynniki społecznego bogactwa wleją się pełnym potokiem i urzeczywistni się wielka zasada „od każdego . 115 T.) w następujących słowach: „Wychowanie nowego człowieka to proces skomplikowany i długotrwały. N o w a c k i . Zaś „komunizm . który obejmowałby wszystkie warstwy i grupy ludności i zapobiegał rozpowszech114 nianiu się poglądów religijnych. a możliwości każdego będą się rozwijać z największą korzyścią dla narodu" 1 1 1 .wysoka świadomość społecznej powinności. prostota i skromność w życiu społecznym i osobistym. zawierający następujące zasady moralności: . cybernetyki. . .rzetelna praca dla dobra społeczeństwa: kto nie pracuje. praca dla dobra społeczeństwa stanie się dla wszystkich pierwszą życiową potrzebą.go wychowania komunistycznego jako tworzenie budowniczych komunizmu przez włączenie w nurt jego budowy. a w wychowaniu umysłowym wchłaniając podstawy nukleoniki. Tenże. pasożytnictwa. 1971 r.nieprzejednany stosunek do niesprawiedliwości. politechniczne. jw. nieprzejednanie dla narodowościowej i rasowej wrogości. Warszawa 1964. . . karierowiczostwa.

Jedność nauczania i wychowania. politechnicznego. T r o j n a r s k a . Ta ostatnia współpraca i dialog naukowy powoduje to.Moskwa 1969s. F. tej samej dla wszystkich ideologii marksizmu-leninizmu.w wyniku którego ustawa o szkole średniej ogólnokształcącej odstąpiła od schematu pięciu kierunków wychowania (umysłowego.humanizm socjalistyczny dopuszcza ścieranie się różnych koncepcji naukowych oraz krytyczne zużytkowanie literatury naukowej krajów kapitalistycznych. równocześnie wyrabia pogląd na różne zjawiska pedagogiczne. świadomego wyboru zawodu. drugie zaś systemu I. Tenże. W. dz. moralnego. Rola wychowania w społeczeństwie socjalistycznym. 116 wychowawczego i z jego złożonymi celami humanistycznymi tak wszechstronnego rozwoju osobowości. hipotezy badawczej i strategie badań w pedagogice i to głównie przy pomocy języka psychologii. 55. Wrocław 1967. G m u r m a n. idącego swoistymi drogami tradycji krajowych do realizacji podstawowej. Moskwal967. K r z y s z t o s z e k . Obszcze osnowy piedagogiki.olbrzymi problem badawczy pedagogiki radzieckiej116. lecz pragnie B. wspólne dla całej pedagogiki 126 światowej. by uczniowie zdobyli trwałą znajomość podstaw nauk wraz z umiejętnością samodzielnego jej uzupełniania"). 120 . Warszawa 1961. A.mają charakter klasowy i proletariacki i zwracają się z krytyką ideowej obojętności ludzi. Warszawa 1967. który określa świadomość) oraz dodają zasady kierowania własnymi możliwościami człowieka121. Podstawy wychowania socjalistycznego. Metodologiczne podstawy. jak też bezklasowego społeczeństwa i nowoczesnego świata człowieka 120 . Nowy program KPZR a zadania pedagogiki (tł. Oczy wiście szablonowej jednolitości między nimi nie ma.. K o r o l e w i W. Tenże. M u s z y ń s k i . B a n a s i e w i c z . W wyniku opracowywania teoretycznego tych różnic w pedagogice socjalistycznej pojawiły się także i u nas dzieła z zakresu metodologii 118 pedagogicznej . wskazując jak są one rozwiązywane na gruncie pedagogiki radzieckiej. „Ruch Pedagogiczny" 1971 nr 1 s. I l j i n a . jak też systemu wychowawczego. 124 Tamże s.). „Ruch Pedagogiczny" 1970 nr 5 s. „Człowiek i Światopogląd" 1971 nr 5 s. Wstęp do metodologii pedagogiki. Wstęp do metodologii pedagogiki. H. wychowanie fizyczne i estetyczne. a zadania szkoły ujęła w trzy grupy: a) nauczania ogólnego („wyposażenie uczniów w średnie wykształcenie ogólne. Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego oraz w duchu gotowości do obrony socjalistycznej Ojczyzny") oraz c) kształcenie wszechstronnego rozwoju („zapewnienie uczniom wszechstronnego. Pierwsze z nich za podstawowe czynniki wychowania szkolno-oświatowego uważają rozwój stosunków produkcji i walkę klas (tj. Drugi zaś kierunek metodologiczny stara się usystematyzować naukowe twierdzenia pedagogiki. W krajach demokracji ludowej. z ros. jak się wyraził A. wzmocnienie ich zdrowia. choćby dlatego. swego narodu. Materiały z dyskusji sejmowej. Schaff „solidnie »naumieli się« marksizmu" 1 2 2 . H . 119 Ustawa o rozwoju systemu oświaty i wychowania. ideał i normy telogii wychowania. s. 108-122. K. poglądy ideologiczne panujące w społeczeństwie (czyli nadbudowę)..miłości Ojczyzny. socjologii i innych nauk 1 2 3 . Metodologiczne problemy pedagogiki. Warszawa 1965 s. Warszawa 1967. F. 11-12. odpowiadające wymaganiom współczesnego postępu społecznego i naukowo-technicznego oraz dążenie. zmierzając tym samym do unaukowienia pedagogiki 124 . A . b) wychowania ideowego („kształtowanie w młodym pokoleniu światopoglądu marksistowsko-leninowskiego.Na skutek tego pedagogika socjalistyczna nie dąży do izolacji. T . 121 Z. którzy. s. Piedagogika. Dalszą konsekwencją wyższego etapu rozwoju pedagogiki radzieckiej było odejście od jednolitego modelu pedagogiki socjalistycznej. 126 Por.). dz. sytuacje życiowe ludzi (a więc byt. harmonijnego rozwoju. fizycznego i estetycznego) we wszechstronnym rozwijaniu ucznia. że światopoglądowa pedagogika specjalistyczna wprowadza przyszłego nauczyciela w krąg podstawowych problemów wychowawczych. aktywnej działalności zawodowej i społecznej") 117 . Mimo więc podziału metodologów pedagogiki socjalistycznej na „scientystów" inaczej „instrumentalistów" lub „antropologów" i „filozofów" ze względu na różną interpretację marksizmu 125 . cyt. 117 Status ogólnokształcącej szkoły średniej. dążących dopiero do zbudowania podstaw socjalizmu. 125 Por. 118 Z. cyt. Metodologiczne podstawy pedagogiki marksistowskiej. przygotowanie uczniów do życia. 123 H. K r z y s z t o s z e k . bazę). 623-624. jak również specyficzne dla pedagogiki socjalistycznej . 122 Tamże s. ustanowić cele. uściślić problemy. musiała wystąpić różnica w pedagogice tak systemów szkolnooświatowych. M u s z y ń s k i (red. 33. 99-101. Warszawa 1971. prawidłowe ujęcie nauczania pracy. że jedne z nich dotyczą przede wszystkim systemu szkolno-oświatowego i ideologii socjalizmu 119 . Wrocław 1964. wychowywania uczniów w duchu wysokiego patriotyzmu radzieckiego . 13-129. S u c h o d o 1 s k i. K a i r ó w . O radzieckich podręcznikach pedagogiki. 128.25-26.

Paris 1956.. Berlin 1880. L. Perspektywy przemysłowej cywilizacji (tł. Położenie robotników w Anglii (tł.).). z niem. Warszawa 1948. K u c z y ń s k a ... bierze górę nad humanizmem czystej psychologii czy antropologii. t. gdy humanizm socjalistyczny będzie syntezą wszelkich wartości i prawd . Jednakże w nowych warunkach cywilizacji technicznej mimo trudności i pokusy żaden z systemów wychowania nie może zaniedbać sprawy wszechstronnego rozwoju człowieka i procesu jego wychowania. New York 1960. Kula W. K u c z y ń s k i . Dzieje ludu angielskiego (tł.. Rozwój kapitalizmu i jego skutki J. Warszawa 1910. aby zdobycze cywilizacji nie obróciły się przeciwko ludzkości. Historia doktryn ekonomicznych (tł. 89-276. Warszawa 1916. Kwestia robotnicza i dążności do jej rozwiązania (tł. Kuczyński J. Przeobrażenia społeczne w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej na tle urbanizacji.).. co w nim najlepsze" 129 . Moraze Ch. Warszawa 1948. Paris 1957. Les Bourgeois conąuerants XIX siecle. Rozwój instytucji społecznych w ciągu XIX stulecia (tł. Wiek XIX. WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE DO CZĘŚCI II Pedagogika porównawcza Rozdz. Tylor O. Ludzie. Położenie robotników w Stanach Zjednoczonych (tł. maszyny i historia (tł. Der Ausgang des Kapitalismus. Poznań 1909. Warszawa 1946.... z ang. z franc).Synteza humanizmu socjalistycznego jednakże będzie „ocaleniem tego.. z ang. Tak więc i w socjalizmie humanizm techniczny i naukowy nazywany scientystycznym. Moralność mieszczańska. Paris 1917. polityczną. Związki zawodowe robotników angielskich (tł. z ang. Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów (tł. Warszawa 1966 s. Morton A. Ossowska M. Początki klasy robotniczej. Warszawa 1963. 129 Tamże s. Le travail et les ąuestions ouvrieres. Hitze W. Położenie klasy robotniczej w Anglii (tł. Łódź 1956. K o s s a k . Historia gospodarcza Polski 1864-1918.). Gide K. H. Russel B. Kraków 1949. Lilley S.).)... Warszawa 1950. t. której wciąż grozi zagłada nuklearna. Warszawa 1933.. Smith A. . Warszawa 1951.). Sombart W.nic co ludzkie nie może mu być obce . Engels F. Colson C. I GENEZA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWAWCZYCH /. 1928. Rousseau F. Russell B. Kapitał und Arbeit und die Reorganisation der Gesellschaft. Jostock P.. z ang. Początki kapitalizmu amerykańskiego (tł. 1-2.. Rist K. z niem. Warszawa 1936. Der modernę Kapitalismus. z ang.. twórczego i społecznego.. Warszawa 1963. 1-3. Przejdziemy więc do nauki o procesie rozwoju wychowawczego człowieka jako ważnego elementu każdego humanizmu. Warszawa [przed 1936] t.zniesie wszelką alienację ekonomiczną. Hitze W.. Warszawa 1937. 190.). obiecując na przyszłość zlikwidowanie wszelkiego zła i obumarcie złych mocy w człowieku...włączyć się do ogólnoludzkiej pedagogiki naukowej. Humanizm skrępowany. Krzyżanowski A.). Humanizm socjalistyczny. J.). Kuczyński J. ideologiczną i religijną oraz spowoduje nieustanne odradzanie się człowieka poznającego istnienie. Wiek dziewiętnasty (tł. Warszawa 1952. z ang.. Social Ideals and Economic Theories from Quesnay to Keynes. zachowując jednakże czystość ideologiczną i krytycyzm szczególnie pod adresem 127 humanizmu chrześcijańskiego jako idei skrępowanej przez religię . A History of Economic Thought. A. Warszawa 1951. szturmującego w ruchu robotniczym umierający stary świat 128 .). Gide K. z franc). z niem. 1-2. 128 127 Assorodobraj N. z ang... Rochester A. Rychliński S.. Miinchen 1924-1927.. Howell G. Histoire des Techniąues.. Warszawa 1954. z niem.

Marks K. Weill G. Warszawa 1960. kierunek chrześcijańsko-społeczny. Liberalizm i kapitalizm. Krieck E. Warszawa 1902. Krasuski J. Liberalizm ekonomiczny.. Kandel E. Praca najemna i kapitał (tł.. Kunowski S. Gedanken uber sozialistische Erziehung. Seksualna etyka i pedagogika (tł. Historia doktryn poityczno-prawnych XIX wieku.... Piwowarczyk J.... Rebelie studenckie na Zachodzie. Paris 1938.).. Oblicze studenckiego buntu.. z ang. L'Origine du proletariat romain et contemporain. Zmierzch czy odrodzenie liberalizmu (tł. Lwów 1934. Znaniecki F. Szelągowski A. Warszawa 1961. Warszawa 1911. Pouthas Ch. Konieczność nowej orientacji w wychowaniu Bloch H. Jezierski H. t. Warszawa. Democratie et liberation. Neue Menschen.. HofTmann W. Stefanowicz J. Gortais A.). B.. Myśli nowoczesnego Polaka. Piwowarczyk J. Kraków 1929. Foerster F. Moskwa 1960. M. Sittlichkeitsvergehen an hóheren Schule undihre discipłinare Behandlung. z ang. Girard de E. Teorie współczesnego kryzysu. Warszawa 1902... 2. Wie stark sind Halbstarken.. Warszawa 1945. Leipzig 1928. Berne 1896.).. z ang. Współczesne kierunki społeczne.). Mussolini i korporacyjna przebudowa Włoch.Webb S. Vigener F. Tworzenie państwa i konstytucji. Warszawa 1938. Warszawa 1935. Paris 1963.). Franz A. Paris 1956. Leipzig 1932.). Kooperacja w rozwoju historycznym.. Sośnicki K. Schaff A. Kierunki pedagogiczne w początkach XX wieku i ich aspekt polityczny. Kraków 1901. Warszawa 1958. Rozsprzężenie obyczajów (tł. Zarys katolickiej syntezy społecznej. Chemia F. Der proletarische Sozializmus (Marxismus). Lublin 19342. Manifest komunistyczny (tł.. Les bandes d'adolesenis (trąd. Munchen 1924. P. Szymański A. Katolicyzm społeczny.).. Feldman J. Stany Zjednoczone Północnej Ameryki USA. Janicki J.. Warszawa 1945. Warszawa 1945.... Poprzednicy naukowego socjalizmu (tł. cz... B. Londyn 19422. ks. Geneza partii katolickiej w Niemczech. Początki katolicyzmu społecznego we Francji (tł.. 1957 nr 1. Chazal J. Wynne J.. Główne kierunki spoleczno-polityczne a ruch oświatowy. Poznań 1910. Rozkład w życiu i literaturze. .. Rozwój socjalizmu od utopii do nauki (tł. „Widnokręgi" 1956 nr 11. Czapów Cz. z niem. Ein deutsches Bischofsleben des 19 Jahrhunderts. Vaussard M.. UEurope du XX-e siecle et ł'idee la nationalite.. Sombart W. Gladbach. Proces emancypacji młodzieży współczesnej „Znak" 1961 nr 84. Michajłow M.. P. 12. Warszawa 1931.. b.).. z niem. Munchen 1961.). Rozkład kultury mieszczańskiej. Warszawa 1962.. ks.. (red. Warszawa 1938. Der soziale Katholizismus in Deutschland bis zum Tode Kettelers. z niem. U źródeł chuligaństwa. Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. ks. „Nowa Szkoła" 1947 nr 4. Williams E. Wojciechowski S. socjalizm. Z zagadnień bezrobocia. Sosnowski K. Lublin 1937. Kulturkampf.. z niem... Korporacjonizm i jego problematyka.. Młodzież a przestępstwa. Lindsey B.. Dmowski R. C. Niebezpieczne ulice.. Bielefeld 1956. Paris 1952.. Ruchy spoleczno-polityczne c. Ketteler. organizatorzy Związku Komunistów (tł. Poznań 1956. Krasuski J. z franc). B. Engels F. Wołgin W. Piwowarczyk J. Kapitalizm i niewolnictwo (tł. Kraków 1927... Warszawa 1954. Warszawa 1950. z franc). Chrześcijańska demokracja. K a t o l i c y z m s p o ł e c z n y Duroselle J. Bureau P. Ketteler et la ąuestion ouyriere. Paris 1948.. 1-2.. Kodeks społeczny. „Twórczość" 1946 nr 6. Młodociani przestępcy. London 1947. Marks K. Warszawa 1963.).. Democraties et capitalisme.. I. Hertz A. Czapów Cz. Górski K. II CHARAKTERYSTYKA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWANIA 1. i B. Etudes de Criminołogie juveniłe. Th. S o c j a l i z m i k o m u n i z m Adler M. Zweig F. Maneli M. Bunt młodzieży (tł.). The Rise of European Liberalism. Warszawa 1964. Warszawa 1938. Łempicki S. D e m o k r a t y z m i n a c j o n a l i z m Balicki Z. ks. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. a. Giinter K. Warszawa 1969.. 1-2. Theories of Education. Chrześcijański ustrój społeczny. Poglądy demokracji chrześcijańskiej we Francji. ks. Dziecko w systemie hitlerowskim. z ros. „Przegląd Powszechny" 1948 nr 5. Marks i Engels.. Berlin 1924. Narodziny i rozwój filozofii marksistowskiej. 1914. Sojusz kommunistow. Jeske-Choiński T. Histoire de la democratie chretienne. New York 1963.. Zaniewski R. ks. Polskie tradycje wychowawcze. z ang.. ks. Warszawa 1936..). Szymański A. z niem. Protest der Jungen. Warszawa 1929. Warszawa 1923. Warszawa 1895. Jena 1924. Lwów 1937. Fróhner R. Katolicyzm i liberalizm w Niemczech XIX wieku. et Niederhoffer A.. Bonicki S.. Stern W. Poznań 1932. 2. Louvain 19572. Rozdz.. Nationalpolitische Erziehung. Dzieje organizacji zawodowej w Anglii (tł. Warszawa 1970. J. Engels F... cz. Paris 1947. Francja 1968. Poznań 1963. Egoizm narodowy wobec etyki.... 1-2. New York 1953.. J. Caro L. Laski H. Mantuszewski S. Roszkowski A.. W. Kołodziejczyk H. Warszawa 1962.

Ratyński J. Kraków 1964. Humanizm i poznanie. Lipka M. Leipzig 1934.Lindsey B. Paris 1947. Lwów 1939. „Kultura i Wychowanie" 1938 nr 3. Sandomierz 1961. Lubac de H. „Gesamelte Schriften B..1 2 szkiców na temat ducha nowego pokolenia (tł. Zawadzki B. Czarnowski S. Dilthey W. Różne koncepcje wolności w rozwoju historycznym. Warszawa 1971. Ossowska M. Poznań 1921. Warszawa 1935.. Fiedler E. ks. Pojęcie nowoczesnego systemu wychowania Allport G. Chałasiński J. Schriften zu Theologie B. Ossowska M... A.. Hartman A. Lwów 1939. Wojtyła K.. 2. Das Problem des Geisligen Seins. Binder H. True Humanism. Kultur und Erziehung. Die menschliche Person.... ks. O wielości cywilizacji.. A psychological Interpretation. Spranger F.. 1959. London 1938. Poznań 1937.... Freedom and CMlisation. Osobowość. Chicago 19474. Warszawa 1968. Kryzys spoleczno-gospodarczy w świetle katolickich zasad. New York 1968.NeueMensch". Aufbau der Person. Krawczyński Z... Budownictwo socjalizmu i narodziny nowego człowieka (tł. Mc Donald D. t. Warszawa 1970. Messer A.Ihr Verlauf von 1913 bis 1919"). Malinowski B... 3.. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1963 z. Problem humanizmu. Warszawa 1968.).. A Theory of Mass Culture (W:) Mass Culture. Miinchen 1920-1922. Leipzig 1925.. Leipzig 1924. Lublin 1939. i H.. Heidelberg 1956. Paris 1907.). Od filantropii do humanitaryzmu i humanizmu. Sośnicki K. Zepsucie dzisiejszej młodzieży gimnazjalnej i środki zaradcze. z ang. Paris 19453. Znaniecki F. ks. Śliwiński A. Wstęp do teorii osobowości (tł. Filozoficzne i empiryczne pojęcie osoby ludzkiej. . Berlin 1933. ks. Kultura i jej dziedziny. Piwowarczyk J. Noew York 1938.. SJ. Koneczny F. Warszawa 1935.. Suchodolski B. ks. z niem.próba definicji. Gaudig H. Osobowość. Russell B. Warszawa 1938. z ang. Rozental M. Granat W. „Etudes" X. Wolfe B... Warszawa 1935.. Warszawa 1949. TJ.).. kard. Warszawa 1970.. Koneczny F. Biblioteka naukowa „Po prostu" nr 4. Toleranz und christlicher Glaube.. Osoba ludzka . z franc). Socjologia moralności.. New York 1938. Die geistige Welt. Litt T. z franc). M. Nawroczyński B. Płock 1937. New York 1944.. Podstawy wychowania państwowego.. Warszawa 1936. VI". Hartmann N.. Drogi do wolności (tł. Znaniecki F. Wychowanie nowego człowieka. Maritain J. Glencoe 111. Critiąue des systemes de morale contemporaines. Die Idee der Persónlichkeit wid ihre Bedeutungfur die Padagogik. La recherche d'un homme noweau. Personality.. Osoba i czyn. Warszawa 1912. Lersch Ph. Rowid H. Murray H. Liberalizm. świat i życie. Małżeństwa koleżeńskie (tł. SJ. Poznań 1938. Kraków 1947.. z franc). Szymański A. Alain (Chartier E. Lublin 1931. Piwowarczyk J.. Marks a idea wolności (tł.. Michalski J. Kultura masowa... Untergang des Abendlandes. Einsiedeln 1962. Piron G. Przesilenie gospodarcze świata i w Polsce.). Kraków 1969.. Warszawa 1931.. Zarys filozofii kultury. Baley S. Gołembski W. Wychowanie moralno-społeczne. V.. Fouillee A. Nieletni przestępcy w świecie (tł. 3. Rahner K. Die freie deutsche Jugendbewegung (. The Gang. Rozwój moralności. Le Drame de 1'Humanisme athee. Zarys zagadnień.. Rybicki W. Freiburg 1948.. De la personne. Warszawa 1931.. Lagensalse 19203.. Warszawa 1963.. Thrasher F. z ros. Paris 1934. Lublin 1938.. Młodzież współczesna w świetle własnej opinii. 1947. La crise du capitalismus. Źródła zróżnicowania systemów wychowawczych Adamski W. Sinko T. W. O wychowaniu nowego człowieka. Nowy człowiek . z ang.). ks. Explorations in Personality. Warszawa 1964. M.. Lefebvre H.. Leipzig 1923.. „Tygodnik Powszechny" 1946 nr 33. Bohlen A. Kłoskowska A.). Przestępczość nieletnich w Polsce. Warszawa 1968... Kraków 1911. Kraków 1932. M. [i in. The Hippies. Życie duchowe.]. Kraków 1936. Kraków 1927.. Maritain J. Kraków 1933. Moderner Humanismus. Das Christentumsundder . ks. Gerstmann S.. Normy moralne -próba systematyzacji.. Kultura. Hessen S... Spengler O. Humanites. Veillard-Cybulsky M. 4. Warszawa 1970. New York 1957. Nuttin J. Die Kultur der Gegenwart. Lwów 1933. Warszawa 1932. S. Rozwój moralności w świecie starożytnym od Homera do czasów Chrystusa. Upadek cywilizacji zachodniej. Rola wolności w postępie kulturalnym.. Mazanowski A. Haal C. Theories of Personality. Gigon H. V. Struktura osobowości (tł.. Na przełomie dwóch epok. Katolicy i wolność myśli (tł. Suchodolski B. Studia z filozofii kultury. Lindsey G. Warszawa 1935. Miinchen 1952. Zieliński T. Evans W. SJ.. z franc). Leclercą J. ks. Lubac de H. Religia a kultura (tł. Socjologia rozwodów. Z rozważań nad wychowaniem nowego człowieka. Pastuszka J... Łódź 1954.. Kraków 1935. Stuttgart 1963. Kultura i osobowość. z franc)..... Kałwa P.

Warszawa 1956 s. Deklaracje. ks. Milano 1942. Poznań 1966. Woroniecki J. z ang. Niesiołowski A. Zarys etyki i ascetyki katolickiej. Christus als Mittelpunkt religióser Erziehung. Paris 1947. Elementy filozofii chrześcijańskiej (tł. Van Peursen C. Podstawy filozofii chrześcijańskiej. Dogmatyka katolicka. 1939. Wprowadzenie metodologiczne do Nowego Testamentu. ks. Kraków 1970. Kaczmarek Cz. Stefanini L.C h r y s t o c e n t r y z m Dajczak J. Poznań 1955. Dekrety. Tekst polski. Poznań 1968.. Charakter. III WYCHOWANIE CHRZEŚCIJAŃSKIE 1. Antropologia filozoficzna (tł.. Histoire doctrinale de 1'humanisme chretien. Granat W. Kowalski-Wierusz J. (red.)... Byt. ks. Kościół w świetle Soboru. 69-80. Zuberbier A. Chojnacki P.. „Ateneum Kapłańskie" 1946 nr 250. . Warszawa 1956. t. Poznań 1966. Guardini R. Mascall E. Christlicher Humanismus.. Warszawa 1965. Chrześcijańska koncepcja człowieka (tł. ks. Gniezno 1935. Pascher J. Ratzinger J. 2. Warszawa 1956. A. ks. M. Katowice 1969. Personalismo educatiw. S... Kościół epoki dialogu. Jakubiec C. z franc). „Ateneum Kapłańskie" 1948 nr 269. t. z franc). Poznań 1968. Gmurowski A. Umiński J. z niem. ks. Gilson E.. z włos. Synopsa tekstów Soboru Watykańskiego II.). Tomasza z Akwinu. Dogmatyka w zarysie. „Theologiscb. Poznań 1965 s. L. 265-330. Poznań 1964. z franc). Ricciotti G. appendix do książki Dybowski M. Paris 1968. Społeczne aspekty dogmatu. Trocąuer Le R. M o r a 1 i z m Bilczewski J. Ratzinger J. Kraków 1966. ks. z franc). Kodeks doktrynalnych wypowiedzi Kościoła. Psychologia. OP. d. Metafizyka. Ideologia współczesnego wychowania chrześcijańskiego a. ks. z franc).. Paris 1948. ks. Versuche zur christlichen Lehre vom Menschen. Cnoty nabyte i wlane.. Paris 1933.. Poznań 19202. TJ.człowiek? Zarys antropologii chrześcijańskiej (tł. ks. M. Kraków 1947. 437^*55.Rozdz. Warszawa 1960. Maritain J. ks. T e o l o g i c z n e Bardecki A. 100 n. List o wychowaniu.. Welt und Person.. Gillet M. Liturgika. OP... z franc). Pisma wybrane. Świeżawski S. Założenia a. Warszawa 1971. Kraków 1947. Romaniuk K. Wierzę. 1-2. bp. Winkowski J.). Piwowarczyk W.. Lublin 1962. ks. Garonne G. Święci i błogosławieni Kościoła katolickiego. Pastuszka J.. Rogalski A. Poznań 1970. Chrystocentryczne nauczanie i wychowanie w seminariach duchownych. Gilson E. Wstęp ogólny do Pisma św. b. Du regime temporel et de la liberte. Sawicki F. Nosengo G.. (red.. ks. Bogacki H. Lubac de H. Osobowość chrześcijańska. kard. Kształtowanie charakteru (tł. Warszawa 1955. „Znak" 1950 nr 23. ks. z niem. Les \aleurs et le moralisme pedagogiąue. Ray H.. Warszawa 1955. Br. Humanizm i teologia (tł.. Radoński K.). „Lumen Vitae" 1961 s. abp. 196-198. Krąpiec M.). F i l o z o f i c z n e Bocheński J.. Moysa S. Mała dogmatyka dla świeckich (tł. Charakter. A. z niem. Synteza. Propedeutyka teologii katolickiej.). Roma 1955. Formazione cristocentrica. Witkowiak A.. ABC tomizmu. Maryja (tł. ks. b. Wurzburg 1939... Breviarium fidei. Sobór Watykański II. 1-2. Szymusiak J.). OP.. Tomizm (tł. ks.. Konstytucje.. Biblia dzisiaj. Heidelberg 1950. Kim jestem ja .). H u m a n i z m Hermans F.. Guitton J... Maritain J.. Poznań 1959. Warszawa 1947. Rudloff L. Kudasiewicz J. Jungmann J. „Życie i Myśl" 1950 nr 7/9. OP. Kraków 1969. ks. ks. Wychowanie personalistyczne. Orientacje Soboru (tł. Kraków 1948. La Personne et le bien commun. Lublin 1961. Kraków 1961 s.. z ang. Jaeger W.. Poznań 1947. Christozentrik in der Verkiindigung.. ks. Katolicyzm. Poznań 1936... ks. Sobalkowski S. A. P e r s o n a l i z m Górski K.. Historia Kościoła. Struktura osobowości chrześcijańskiej w zjednoczeniu z Bogiem (tł. z ang. c. (red.. Opole 19594....).). Freiburg im.. jego istota wg św. Personalizm katolicki. Kraków 1961.. ks.. Paris 1969.. Bielski T. Maritain J. Warszawa 1957... Teologia moralna i jej stanowisko chrystocentryczne w całości nauk teologicznych. Jaworski M.. Katolicka etyka wychowawcza. Warszawa 1962. Wprowadzenie w chrześcijaństwo (tł. Warszawa 1938. Kielce 1939. Katechetyka. Personalizm i jego perspektywy.. ks.es Jahrbuch" 1962 s. ks.. Lublin 1967. ks. O typach motywacji. Życie Jezusa Chrystusa (tł. Wychowanie człowieka.. Poznań 1936. Woroniecki J..

. z niem. Warszawa 1968. Sellmair J. OP. z niem. Leipzig 1926..).. Pius XI. Ideologia systemu liberalnego wychowania a. z niem. Spranger E. Psychologia indywidualna w wychowaniu (tł. Szkoła na miarę (tł. Warszawa 1913. b. M. Warszawa 1928. Lwów (b. Szkoła i charakter (tł. 976-986. Boyer M..).). Masure E. Rozdz.).. Lebensformen. z ros.. Szkoła twórcza. z niem.r..).. Wider das Schulelend.). Kerschensteiner G... Paris 1947. Zmierzch psychoanalizy. Pedagogia świętego (św. Od Freuda do Fromma (tł. z ang. z ang. Parkhurst H. Psychoanaliza na usługach wychowania (tł.. Llmprimerie d 1'ecole. Riboulet L. Bouchet H.). Washburne D. Paris 1946. Doktryna wychowawcza kościoła Ancel A. Gólz B. Bednarski F.. Les Principes de 1'Education Nouvelle. Domy dziecięce. Foerster F. msgr. Lwów 1930. Halle 19276. Metoda pedagogiki naukowej stosowana w wychowaniu najmłodszych dzieci (tł. Paris 1951... Chatelain F. Green G. . Stulecie dziecka (tł. .). Une methode de travail librę par groupes. Rahner H. z wł. z ang. Leipzig 1909. Einfuhrung in die Psychoanalyse fur Padagogen. Kraków 1934.) Warszawa 1928. L'Humanisme chretien. z ang. Podstawy pedagogiki (tł. „La Documentation Catholiąue" 1969 nr 1550 s. Freud A.). Maritain J. Warszawa 1913... Hamaide A. Humanitas Christiana. Claparede E. z ang. Stern W. Metoda pedagogiki naukowej.. Roma 1956. UEducation chretienne dans la lumiere du Concile. Warszawa 1909. N o w a szkoła Dewey J. Program integralnej pedagogiki katolickiej... Warszawa 1928.. W. Giiterloh 1886. Podstawy współczesnej pedagogiki. Linde E. Hovre F. Kraków 1929. Woroniecki J.. Warszawa 1934.. W. Herbart J. Persónlichkeitpadagogik. sa Pedagogie. 19584. System der Pddagogik im Umriss.. Rowid H. Gry wychowawcze jako środek wdrożenia dziecka do czynności umysłowych i ruchowych (tł. 3. Die menschliche Personlichkeit.. Montessori M. Warszawa 1934.. z franc). z franc). Warszawa 1957... z ang. Pedagogie chretienne. Podstawy organizacyjne Baden-Powell R.. Psychologie du scoutisme. Paris 1937. Roma 1970. Paris 1936. UEducation a la Croisee des Chemins. 2. Lyon-Paris 1941. Paedagogiae christianae elementa. Wykształcenie według planu daltońskiego (tł. Wstęp do psychoanalizy (tł. Dewey J. Decroly O. Warszawa 1931.). Metoda Decroly (tł..: Montessori M. Warszawa 1932. SJ. Freud S.. Pedagogika ogólna wyprowadzona z celu wychowania (tł.. IV SYSTEM WYCHOWANIA LIBERALNEGO 1. z franc). Bovet P. Abendidndlicher Humanismus und katholische Theologie. Warszawa 1926. Der didaktische Materialismus. 3. Hovre de F. Innsbruck 1946.. Domy dziecięce. Problemy wychowania współczesnego. ses Pedagogues. M o r a l i z m i d e a l i s t y c z n y Adler A.Maritain J. Warszawa 19552. Freinet C. Odrzywolski M.. Szkoła a społeczeństwo (tł. Przystosowanie szkoły do dziecka (tł. P e r s o n a l i z m Hessen S. Warszawa 1913. Kraków 1937. Wykłady pedagogiczne w zarysie (tł. z łac). Encyklika o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży (tł. Geneza i rozwój systemu a. z niem. z ang.). Wien 1930. Ostwald.. Tochowicz F.). Leipzig 19222.. K.. Góttler J. F. Geisteswissenschaftliche Psychologie und Ethik der Persónlichkeit. Geschichte des christlichen Humanismus. Warszawa 1931.). Metoda projektów w nauczaniu (tł. Herbart J... . Moje pedagogiczne credo.). K r y t y k a szkoły starej •••.. Katowice 1939. Stevenson J. 1948.. b. Włocławek 1938. Lwów 1926.). Cousinet R. Histoire de la pedagogie. Paris 1945. Skauting dla młodzieży (tł. Monchamp E. Personalizm krytyczny Sterna a pedagogika...). Leipzig 19192. Le Catholicisme. A. stosowana w wychowaniu najmłodszych dzieci (tł. ks. Włocławek 1947. Humanisme integrale.... Kerschensteiner G. Theorie der Bildung. A.. Auffray A. z niem. Paris 1945. ze szw. Bruxelles 1930. UEducatione dei giovani alla luce del Concilio Yaticano II..). Wells H. F. Miinchen 1927. Kielce 1947.i. Key E. z niem.. z franc). Pfister O. Warszawa 1933. Jana Bosco). z franc). Psychoanaliza w szkole (tł. Cannes 1935. Miinchen 1948. C. Szkoła i dziecko (tł. z niem. Pojęcie szkoły pracy (tł. Dórpfeld F. Warszawa 1927.). Warszawa 1928. Warszawa 1912. L'Educateur proletarien. Instynkt walki (tł. Ziemnowicz M.

.. Makarenko A.. przekład niem. P. Warszawa 1950. Wybór pism (tł.r. Trzy rozprawy o Makarence (tł. Komunizm i moralność (tł. LUNESCO. Warszawa 1961. Engels F. Die Arbeitschule (z ros. Założenia systemu wychowania socjalistycznego Aleksandrów J. Charków 1935. Warszawa 19494. Mój nauczyciel A. Makarenko w Polsce... Zarys życia i twórczości. Miedynski J.. Teoretyczne problemy wychowania moralnego. Makarenko A. z ros. z franc). Warszawa 1954. Garaudy R.. Krupska N. Warszawa 1969. O wychowaniu (tł. z niem. Warszawa S.). S. Lezine I.). z ros. Błonskij P. Huxley J.). Moralnyj oblik stroitela kommunizma. Warszawa 1959. z ros. z ros. Frietzhand M.). . t.. Sartre J. z niem... London 1946.. Wrocław 1965. Warszawa 1949.. c. Berlin 1921. Warszawa 1945. M a k a r e n k o Makarenko A. Anty-Diihring (tł. z ros.. Maślińska H. Filozofia marksistowska. O p r a c o w a n i a Balabanowicz E. Warszawa 1950.... Spranger E.. Engels F. W kręgu etyki marksistowskiej.). Rozdz. z ros. Lenin W. G.. S.).. Myśl etyczna młodego Marksa. O oświacie i wychowaniu. Wstęp do teorii marksizmu. O moralności komunistycznej. Problemy wychowania w szkole radzieckiej (tł. Antoni Makarenko.. Warszawa 1962. Paris 1954. Engels F. Huxley J. Warszawa 1954. Warszawa 1965.c.). Dzieła (tł..).. S. T. Marksizm a moralność (W:) Moralność i wychowanie. London 1924. Z. Makarenko A. Warszawa 1955-1957. Warszawa 1961.). Zbiór artykułów (tł.. z ros. Lenin W.).).). z ros.). 2.). Wychowanie w rodzinie (tł.. Makarenko A. Makarenko. Warszawa 1959. Moskwa 1958.). Makarenko A. Warszawa 19492. Konfrontacje pedagogiczne.). Lenin W..). z ros. Łunaczarski A. z ros.). F. Zadania związków młodzieży (tł. Materializm dialektyczny. I.. I.. M o r a 1 i z m Aleksandrów A.). Kamiński A. z ros.. I. z niem. Oblicze moralne człowieka radzieckiego (tł. Engels F. Lewin A. Makarenko A. 1-7.. z ros. Warszawa 1955. K.. P.). Warszawa 1950. Makarenko A. z ros. (red.. Warszawa 1961. Warszawa 1956.. Studium. Warszawa 1953. Warszawa 1961. H. V SYSTEM SOCJALISTYCZNY WYCHOWANIA 1. Z mojej praktyki pedagogicznej (tł. Geneza i rozwój systemu a. Warszawa 1962. Warszawa 1956. S. Materializm historyczny (tł. Schaff A. O młodzieży (tł... Chmaj L. O moralności komunistycznej. Warszawa 1968. Makarenki.. b. Lenin W. Warszawa 1955 3 . Warszawa 1946. Wychowanie moralne w zespole. Spirkin A. Wybór pism (tł. Moskwa 1951. et sa philosophie. Woprosy wospitanija kommunisticzeskoj morali.. O materializmie dialektycznym i historycznym (tł.. z ros. Warszawa 1953. Materializm dialektyczny (tł. I n n i pedagogowie Błonskij P. Warszawa 1948. Muszyński H. The Humanizing of Knowledge. S. Warszawa 1956. Warszawa 1970. Pedagogue sovietique. z ros. z ros.).). I. z ros. ses buts.. S. z ros.. Robinson J...... z ros. Moskwa 1964. O programie świeckiego wychowania moralnego. K... z ros. Berlin 1921. Moskwa 1953.). Pedagogika A.. Zeszyty filozoficzne (tł.).. Humanismus und Jugend. z ros.). Warszawa 1966.).. Zarys filozofii marksistowskiej (tł. Zasady komunizmu (tł. Izbrannyje piedagogiczeskije soczinenija. z ros. Paris 1953. Marks K. O materializmie historycznym (tł.. Lenin W... 1950. Humanisme scientifiąue et raison chretienne. Kołbanowski W. 3.). Paris 1946. Wybór pism pedagogicznych (tł. Makarenko (tł. Książka dla rodziców (tł. z niem. Co śmiem myśleć (tł. (red. z ang. Gmurman W. Bołdyrew N. O oświacie ludowej. I. Poemat pedagogiczny (tł. Warszawa 1950. Warszawa 1959.. O wychowaniu komunistycznym i obowiązku żołnierskim (tł. Muszyński H.. Humanizm Dubarle A. Praca i wychowanie (Oświata ludowa i demokracja) (tł. Szackij S. Oczerk żizni i tworczestwa. Warszawa 1955. Frietzhand M. Frietzhand M.. W. Warszawa 1970. Ładosz J.. Warszawa 1952.. Piedołogija.). Suchodolski B. OP. Lewin A. Ideologia systemu wychowania socjalistycznego a.). Gelmont A. O wychowaniu (tł. Podręcznik akademicki. L'existentialisme est un humanisme.).). Warszawa 19544. z ros. Marks K. Makarenko A.. Konstantinow F. Warszawa 1949. Warszawa (b. Warszawa 1960. z ros.). Lewin A. Warszawa 1951. W.. z niem. Engels F. Warszawa 1964.). Warszawa 1949. Kalinin M.). Problemy wychowania kolektywnego. Dialektyka przyrody (tł. życie i twórczość pedagogiczna (tł. P. Fere M. S. Krupska N. Stalin J.

Oświata w Związku Radzieckim (praca zbiorowa). Marksizm a osobowość (tł. Suchodolski B. Warszawa 1965. P e r s o n a l i z m Garaudy R.. 487-505. „Wiedza i Życie" 1946 nr 4/5. Osnowy pedagogiki... Warszawa 1958. Daniłow M. Zagadnienie osobowości w świetle psychologii marksistowskiej. U podstaw materialistycznej teorii wychowania. Pęcherski M. Warszawa 1950.. z ros. Warszawa 1962. Krzysztoszek Z. Programma Kommunisticzeskoj Partii Sowetskogo Sojuza... Okoń W.). Świecki A.). Moskwa 1961. z ros. „Tygodnik Powszechny" 1948 nr 5. Warszawa 1959.. Marxisme et humanisme. Kairów I.. Warszawa 1966. 4. Warszawa 1957.. Nowaja sistema narodnogo obrazowanija w SSSR.. Warszawa 1957 .. Kowalski S. Podstawy wychowania socjalistycznego. Radziecki system oświatowo-wychowawczy. 50 lat walki KPZR o oświata. z ros. Moskwa 1948. Tazbir S. O socjalistycznym humanizmie. Gonczarow N. Paris 1953. Humanizm socjalistyczny. Dydaktyka (tł. Sznirman A.. Warszawa 1963. Humanizm i kultura świecka.). S. moralność.).). Osiągnięcia i problemy rozwoju oświaty i wychowania w XX-leciu Polski Ludowej. (red. Gonczarow N. t.). Frietzhand M. Polny R. Wrocław 1964. H u m a n i z m s o c j a l i s t y c z n y i Bigo P.. Osnownyjepostanowlenija. Warszawa 1954. Kuczyńska A. Der Humanismus . Wrocław 1956. Psichologiczeskie czerty licznosti sowetskogo czelowieka w raportach A.. Osnowy kommunisticzeskogo wospitanija. Korolew F. Pomykało W. System szkolno-naukowy Danew A. Kuczyński J. Muszyński H.. „Die Padagogik" 1957 nr 7 s. prikazy i instrukcji.. Wstęp do metodologii pedagogiki. Ideologia i światopogląd w wychowaniu. Rozwinięcie i przezwyciężenie heglowskiej teorii alienacji przez K. Suchodolski B.alienacja pracy s. Warszawa 1966. Sbornik dokumentów i statej. Warszawa 1962. Chałasiński J. Marksistowska koncepcja wychowania (W:) Mała Encyklopedia Pedagogiczna. t. Warszawa 1971. Kairów A. Gmurmann W. . Warszawa 1968..). Warszawa 1963. Obszcze osnowy piedagogiki. M. Wybrane zagadnienia. (red. „Nauka Polska" 1953 nr 2. 25 lat oświaty i szkolnictwa w Polsce Ludowej. Warszawa 1967. Warszawa 1970/71 (dodatek „Wychowania") s. 19-140. Suchodolski B. 604-608. Jesipow B.. c. Piwowarczyk J.). Strzelecki J. Pomykało W. Warszawa 1953. Warszawa 1962. Tomaschewsky K. Gonczarow N. z ang. Humanizm socjalistyczny a podstawowe prawo ekonomiczne socjalizmu.. F. ks. Suchodolski B. M. Człowiek.. 1-2.). z ros. Więź szkoły z życiem w krajach socjalistycznych. Jaroszewski T.). (red.... Rola wychowania w społeczeństwie socjalistycznym. humanizm. Moskwa 1960. Marks K. M. Oświata i wychowanie w Polsce Ludowej.. Osobowość nauczyciela radzieckiego (tł. Warszawa 1950.. Warszawa 1967. Tatori A.). 1-2. Alienacja? Warszawa 1965. Narodnoje obrazowanije. Warszawa 1970 s. Korolew F. Reforma szkolnictwa w ZSRR.. „Zeszyty Teoretyczno-Polityczne" 1957 nr 6... K. Jesipow B... Suchodolski B. K. Frietzhand M.b. Wybór tekstów. 45-60. K. z ros.das hbchste Zielder deutschen demokratischen Schule.. Wybór tekstów (tł. Metodologiczne podstawy pedagogiki marksistowskiej. U podstaw materialisty cznej teorii wychowania. Warszawa 19692. z franc). Moskwa 1960.. Suchodolski B. Nowy program KPZR a zadania pedagogiki (tł. Oświata dorosłych w ZSRR.. Warszawa 1950. Osobowość i wspólnota. Aktualne zagadnienia oświaty i wychowania.).. Pedagogika (tł. Moskwa 1967. Warszawa 1959. (red. Wychowanie dla przyszłości. F.historyczna teoria osobowości s.. Pęcherski M.. Jaroszewski T. Warszawa 1950... Warszawa 1962. Lukacs G. Gonobolin F.... (red. Drogi rozwoju teorii i kształcenia politechnicznego w Związku Radzieckim. Wiloch J. Moskwa 1947.. T. Oświata i wychowanie w ZSRR (tł. 100-109. Socjalistyczny humanizm. 2 3 ^ 0 . Suchodolski B. W sprawie alienacji. J. King B. (red. „Zeszyty Teoretyczno-Polityczne" 1957 nr 3/4 s. Warszawa 1968. P. „Sowietskaja Piedagogika" 1950 nr 5. Warszawa 1960 . K. Pedagogika (tł.. Marksa.). Makarenki. Warszawa 1961. z ros.

C z ę ś ć III PEDAGOGIKA TEORETYCZNA PROCES WYCHOWAWCZEGO ROZWOJU CZŁOWIEKA Rozdziałl POJĘCIE WYCHOWANIA /. całkowicie bezradnego i zdanego na pomoc matki i otoczenia ludzi. gdy u zwierząt ssących czas rozwoju obejmuje od 1/6 do 1/5 długości życia.wyprowadzam) i to z jakiegoś stanu gorszego do lepszego i wyższego. Tymczasem istotny sens życia ludzkiego polega na osiągnięciu wszechstronnie rozwiniętego człowieczeństwa. K r e i n e r. Dziecko ludzkie potrzebuje stałej opieki.wychowywać od ex-duco . co razem ujmowane bywa w pojęciu wychowania. czyli dobrze odżywiać. znaczący wychowanie. wskazujący na ważność ręki w rozwoju ludzkim oraz instynkt przywierania do ciała matki jako sposób obronnej ucieczki. czyli ze względu na słowo-twórczą budowę wyrazu. pouczeń i nauki. czyli jedzenie. dzięki którym takie np. W przeciwieństwie do niemowlęcia ludzkiego potomstwo wielu zwierząt od razu daje sobie radę w życiu. jak u ptaka siadającego na gałęzi. kształcenia i wychowania w daleko J. jak psychicznej (kształcenie umysłowe i moralne) oraz duchowej (działanie uszlachetniające sztuki i religii) młody człowiek nie może się w pełni rozwinąć. Podobna przenośnia wyciągania i podnoszenia wzwyż działa w niemieckim wyrazie erziehen i francuskim elever. O wychowaniu. utrzymanie". jajo. to co dziś zawiera się w chowie (hodowli) zwierząt i w wyrażaniu „dobrze chować kogoś". myślimy o działalności wychowawczej. W związku zaś z tym termin wychowanie w języku potocznym jest wieloznaczny i zawiera w sobie co najmniej poczwórne znaczenie. słynna Komisja Edukacji Narodowej nie mogła nazwać się Komisją Wychowania. a polowania na myszy u kociąt 1 . Podobnie w języku rosyjskim wyraz wospitanije. Ptak i gniazdo. „wychowanie" w języku polskim pierwotnie znaczyło tyle co „żywienie. higiena). zastępując łacińską edukację. Jeszcze bowiem utworzona w 1773 r. Bez tej skomplikowanej i uciążliwej pomocy wychowawczej tak w dziedzinie fizycznej (żywienie. W. ani też rodzice i społeczeństwo nie osiągnęliby swoich celów życiowych. . pielęgnacji. która je karmi. igraszek walki u szczeniąt. znaczących wychowywać. Etymologicznie. troskliwej serdeczności. szukając żeru. powodującej stawanie się mądrzejszym i lepszym czło2 A. 2. potomstwo wszystkich prawie zwierząt wyższych wymaga pewnego okresu opieki rodzicielskiej. instynkt krzyku jako drogę porozumienia się z otoczeniem i zadatek późniejszej mowy. Tylko człowiek przy narodzeniu jest słabo wyposażony przez naturę. Zjawisko rozwoju wychowawczego Człowiek przychodzi na świat w postaci krzyczącego niemowlęcia. ogrzewa. mechanizm zaciskania palców wokół przedmiotów. ponieważ kierowane jest gotowymi mechanizmami instynktów. jadło. M a k a t s c h . Warszawa 1957 s. Przede wszystkim mówiąc o wychowaniu. Lwów 19252 s. Dopiero w XIX wieku wychowanie nabiera przenośnego znaczenia. posiadając zaledwie instynkt ssania dla utrzymania się przy życiu. karmienie. kaczę po wykluciu się z jajka od początku potrafi pływać i nurkować. Jak rośliny i zwierzęta chronią swoje potomstwo. D a n y s z . 1 większym stopniu. Łacińskie słowo zaś edukacja znaczy w swoim rdzeniu wyprowadzanie {educare . na wyprowadzaniu rozwijającej się jednostki ze zwierzęcego stanu natury i podnoszeniu jej do stanu kulturalnego człowieczeństwa. zajmując aż 1/3 całego przeciętnego okresu życia. bez czego ani jednostka nie byłaby szczęśliwa. z niem. Kraków 1946. pisklę (tł. podchodzi od słowa pitanije. Koniecznością więc biologiczną jest niesienie pomocy wychowawczej dla prawidłowego ukształtowania człowieka. 231-262.). Stąd też realne znaczenie wychowania dziś polega na przekształceniu człowieka. gdyż oznaczałoby to w tym czasie Komisję Aprowizacji2. Dlatego też okres rozwojowy dziecięctwa i młodości trwa u człowieka bardzo długo. Jednakże pomimo lepszego nawet uzbrojenia w instynkty. np. broni przed niebezpieczeństwami drapieżników i uczy sztuki życia często w formie zabawowej.

3° . Wcześniej określił podobnie J. 134. Tak np. który zachodzi w indywidualnej jednostce jako rezultat jej działalności w środowisku i jej reakcji na to środowisko" 7 .rodzice i szkoła zajmują się wychowaniem). można je podzielić na cztery grupy ze względu na poznane elementy. występujące w zjawisku wychowania. lecz swobodny wzrost dziecka. w trakcie wychowania młodzież staje się mądrzejsza). 8 J. wreszcie żeby osiągnąć wynik zamierzony. 7 I. b) Przeciwstawna grupa definicji podkreśla nie celowe urabianie wychowanka przez wychowujące społeczeństwo. jak działać.o wyniku. czyli wytworze wszystkich działań i warunków oraz 4° . D e w e y . * O. wpływanie na wychowanków i urabianie ich. s. Istota i cele wychowania. trzeba wywołać szereg zmian w wychowanku. mają więc charakter prakseologiczny6 i wiążą się z socjologizmem. które są podstawą życia społecznego" 4 . D o u g h t o n . okolicznościach i bodźcach. mówimy . która wymaga wskazania najbliższego rodzaju pojęciowego (genus proximum) i różnicy gatunkowej {differentia specifica). Dlatego też sformułowano masę propozycji definiujących. a więc o całkowitym procesie wychowawczego rozwoju człowieka.o zachodzących zmianach. czyli sytuacjach wychowawczych. Nie podobna wymienić wszystkich prób definiowania. ale w działaniu wychowawców występują różnego rodzaju warunki i bodźce.). nie ma dotychczas jednolitej klasycznej definicji wychowania. Warszawa 1936 s. W ten sposób przy użyciu słowa „wychowanie" myślimy o: 1° . regulującym i kształcącym oddziaływaniem ludzi dojrzałych na rozwój dojrzewających. Szkoła a społeczeństwo (tł. 21. Dewey: „Wychowanie jest procesem wrastania jednostki w społeczną świadomość gatunku" 8 . W a i t z . Pomimo widocznej różnicy celów. Tak właśnie I. czy tylko wytworu. Kempten-Miinchen 1912. Dusza wychowawcy i zagadnienie kształcenia nauczycieli (tł. . cyt. a) Najstarsze definicje podkreślają jako istotne dla wychowania przede wszystkim działanie wychowawców. 5. w połowie XIX wieku określa.wiekiem (np. Natomiast Kerschensteiner ujmuje działanie wychowawcze z punktu widzenia kultury i jej przekazywania młodym pokoleniom.) s. Sprawność i błąd (Z myślą o dobrej robocie nauczyciela). czyli czynnościach wychowawców. Encyklopedisches Handbuch der Pddagogik. ale ażeby zorientować się w ich gęstwinie. Allgemeine Pedagogik. 56. Otto Willmann zaś rozwinął to określenie następująco: „Wychowanie jest opiekuńczym. Moje pedagogiczne credo. co nazywamy procesem rozwojowym (mówimy np.). K o t a r b i ń s k i . K e r s c h e n s t e i n e r . gdy mówimy . zawartej w potocznej świadomości językowej.o warunkach. 6 Prakseologia nauka o działaniu i dobrej robocie. wywołujące stawanie się czegoś (np. dotyczą problemu metody. Lwów (brw. czy przypadkowy nawet. New York 1935. zachodzących w procesie wszechstronnego rozwijania człowieka. T. Die Fundamentalbegriffe der Erziehungswissenschaft. współdziałają przy tym różne okoliczności i warunki jako sytuacje wychowawcze oraz dążności samego wychowanka do osiągnięcia coraz większej pełni samodzielności umysłowej. niemiecki pedagog. 1852. Modern Public Education. 2 s. 5 G . czy samego rozwoju. dlatego mówi krótko: „Świadome urzeczywistnianie wartości w kimś jest wychowaniem innych" 5 . bądź też sytuacyjnych warunków. S o ś n i c k i. O dobrym działaniu wychowawców pisze T. Określenie wychowania Ze względu chociażby na złożoność treści. w czym biorą świadomy udział przez swą działalność wychowawcy. Warszawa 1964 s. cyt. Właśnie wieloznaczność wyrazu „wychowanie" uniemożliwia definitywne powiązania tego pojęcia z rodzajem tylko czynności. ludzie współcześnie często nie mają wychowania). za K. Według Bagleya zaś „Wychowanie jest procesem zdobywania przez jednostkę 3 T h . W i l l m a n n .działaniu wychowawczym. Waitz. Langensalza 1896 t. 16. określając więc wychowanie jako proces samorzutnego rozwoju w zakresie różnego rodzaju doświadczenia nabywanego przez wychowanka. Wszystkie wymienione elementy składają się na wychowanie jako długotrwały ciąg zmian. by wychowywać. to znaczy ze społecznym działaniem dorosłych. ażeby mogli mieć udział w dobrach. za W. z niem. Erziehungsziel. definicje wysuwające działanie wychowawców. 2° . czyli wynik i wytwór tego działania (stwierdzamy np.wychowanie rodzinne polega na atmosferze miłości). Warszawa 19603. dalej z czynnością wychowawczą łączy się jakieś cel i stan osiągany. że „wychowanie jest planowym oddziaływaniem na jeszcze dające się kształcić wewnętrzne życie innych" 3 . z ang. R e i n . Doughton definiuje: „Wychowanie jest procesem rozwoju. 2. które zwykle na pierwszy plan wysuwają jakiś element całości. moralnej i życiowej jako najdalszego wytworu wychowania.

wszechstronne rozwinięcie 12 13 E. Berlin 1924. teatru. przeciwnie krzyżuje się. Tak np.a twórca tzw. kina itd. d) Czwarta wreszcie grupa definicji wychowania skupia uwagę na wytworach i osiąganych skutkach działania wychowawczego. do którego jako wytwór proces rozwojowy i działanie wychowawcze zmierza. 49. Znaniecki 13 . z niem. Socjologia wychowania. umysłowych W. Metoda Decroly (tł. a wreszcie . Paris 1926 s. ekspresję twórczą. że na pełny proces wychowawczego rozwoju składają się tak samorzutne przejawianie się rozwoju. wychowanie więc utożsamia się z procesem uczenia się. Petersen pojmuje wychowanie jako pierwotną funkcję ducha. 205-214. L. Należy dodać. dlatego też przeważają w nich definicje ramowe wychowania. sytuacje bodźcowe oraz wytwory wychowania. jego wykształcenia lub światopoglądu. Plan jenajski wolnej powszechnej szkoły ludowej (tł. czytelnictwa. F.Innymi słowy istota wychowania w tym ujęciu polega na przysposobieniu wychowanka na pełnoprawnego członka grupy społecznej. Warszawa 1926 s. jako problem stawiają sprawę. z franc). tak rozwój wszechstronny wychowanka. jak również przez swobodny rozwój dziecka. 22. C h. Tego rodzaju określenia tworzą grupę definicji ewolucyjnych. a to dlatego.procesu rozwojowego jednostki. Warszawa (brw. por. która jest przepojeniem i udoskonaleniem ludzkiej formy życia przez wspólnotę duchową rodziny. 23 n. O. D u r k h e i m . przez zwrócenie uwagi na swobodny wzrost i dojrzewanie dziecka. planu jenajskiego P. Z n a n i e c k i . Takie definicje mają charakter sytuacyjny. Drogą natomiast do nich jest uczenie się. Decroly pod wychowaniem rozumie „przygotowanie do życia przez życie" 10 . Najgłębszą przyczyną krzyżowania się w podziale grup definicyjnych jest to. jakich domagają się od niego i społeczeństwo polityczne jako całość i środowisko specjalne. W takim ujęciu proces wychowania polega na kształtowaniu się charakteru lub osobowości wychowanka. jak to sformułował F. uroczystości itp. w których problem zasadniczy sprowadza się do wyjaśnienia. London 1923 s. Mają też one najczęściej charakter pajdocentryczny przez stawianie dziecka w centrum rozwoju. c) Trzecia grupa określeń wychowania zwraca uwagę na warunki i bodźce przyczyniające się do rozwinięcia wychowanka. którym jest przystosowanie wychowanka do środowiska biologicznego lub społecznego. jak też i cel. P e t e r s e n . rozmowę. dążą one raczej do jakiejś syntezy w swoich poglądach. które starają się zawrzeć w sobie tak działalność wychowawców. które jeszcze nie dojrzały do życia społecznego. określenia te wiążą się z kierunkiem ekologizmu. jak sytuacje wychowawcze.oddziaływań wychowawców. gdyż dwie pierwsze grupy definicji mogą obejmować także definicje dwóch pozostałych. dotyczącą skutków i wytworów wychowania nie jest logicznie ostry. narodu. Tenże. które stają się składnikiem dalszego procesu. B a g 1 e y. Podnosząc zaś znaczenie środowiska wychowawczego dla wychowania. do którego jest ono szczególnie przeznaczone" 12 . Durkheim określa: „Wychowanie jest oddziaływaniem pokoleń dorosłych na te. że wychowanie sytuacyjne i adaptacyjne może się odbywać przez urabianie ze strony działań wychowawczych. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. wyrobienie w młodzieży naukowego poglądu na świat. Szkoła wspólnoty życia. The Educativa Process. ludzkości. Allgemeine Erziehungswissenschaft. Tak więc polska pedagogika socjalistyczna określa wychowanie jako „przygotowanie młodzieży do udziału w kształtowaniu socjalistycznego rozwoju Polski. Warszawa 1962 s.bodźców środowiska wychowawczego i d) adaptacyjną. c) sytuacyjną . Education et Sociologie. którym ma być dobre przystosowanie się wychowanka do społeczeństwa. . jak też działanie wychowawców.doświadczeń" 9 . Zmierza ono do wywołania i rozwinięcia w dziecku pewnej liczby stanów fizycznych. Tak właśnie E. to jak widzieliśmy. Określenia te mają charakter więc adaptacyjny i wiążą się z aksjologizmem socjologicznym. Ale najczęściej chodzi w nich o najdalszy. Jeżeli chodzi o współczesne systemy wychowania. H a m a i d e . 3.). zwracają uwagę na nieświadomie działające wpływy zajęć. C h m a j.w łączności z tymi zadaniami . przygotowania do pracy i do działalności zespołowej. jakby ostateczny wynik wychowawczy. Warszawa 19302 s. że podział definicji wychowania na cztery grupy: a) prakseologiczną . . jako „sytuacje wychowawcze" 11 . W ten sposób definicje czwartej grupy utożsamiają istotę wychowania z jego wynikiem. pracę. jak organizować środowisko wychowujące. A. ukształtowanie świadomej dyscypliny i kulturalnego zachowania się. na czym polega rozwój (ewolucja) człowieka. Wychowanie jest więc jako „szkoła wspólnoty" organizowaniem przeżycia wspólnotowego przez zabawę. 11 P.). wyrażanie. 10 9 i moralnych. b) ewolucyjną . odpoczynku.

Całość stosunków pojęciowych w określeniu ramowym wychowania da się graficznie przedstawić następująco: Pedagogika . do których należą przede wszystkim składniki dynamiczne wychowania. Do tych sił-dynamizmów należą: 1 ° . że tak w rozwijaniu się osobowości (proces personalizacji. c) wychowania jako oddziaływania sytuacji wychowawczych oraz d) wychowania jako wytworu. Składniki (dynamizmy) wychowania Definicja ramowa wychowania jako określenie syntetyczne. kim się jest rzeczywiście). Pod red.my) przeciwstawiające sobie grupy my i oni (C) na rzecz nastawienia illistycznego (łac.ukształtowanie jego postawy wobec przy- . Abstrahując od skonkretyzowanych celów w różnych systemach wychowania. że następuje zmiana postawy egoistycznej (A) na górującą postawę altruistyczną (B) w procesie personalizacji.naturalnym rozwojem wychowanka.społeczne działanie wychowawcze. rozwojowych (ewolucyjnych). która powoduje to. łączące w sobie elementy definicji działaniowych (prakseologicznych). świadomości swego „ja". uspołecznienia. a więc służebnego zaangażowania się we wspólnocie (D). a to przez 3° . B. 14 Zanim jednak da się wyjaśnić proces przemiany wewnętrznej ze stanu starego człowieka na człowieka nowego. jak i w przygotowaniu do życia społecznego (proces socjalizacji. a obok tego sytuacje wychowujące (jak praca.osobowości" 14 . Mamy tu wymienione wychowanie jako czynność urabiającą młodzież (przygotowanie). warunkujących (sytuacyjnych) i wytworowych (adaptacyjnych) całkuje w sobie poznane formy ujęcia: a) wychowania jako czynności urabiania.owi).wychowawcze zbliżenie wychowanka do ideału nowego człowieka oraz przez 4° . Jako określenie ramowe wychowania „definicja" ta nie dotyczy istoty pojęcia. IV Liceum Pedagogicznego. S u c h o d o l s k i e g o . które są dynamicznymi siłami. a równocześnie w procesie socjalizacji ustępuje początkowe nastawienie nostyczne (łac. nos . Warszawa 1964 s.kurs systematyczny kl. Na skutek tego połączenia zawiera ono także podstawowe składniki wychowania. Ramami dla zjawiska wychowania są z jednej strony (1) pokolenia starsze społeczeństwa i (2) ich system kierującego działania na młodzież. 3.). dalej cele (udział w kształtowaniu socjalizmu) oraz rozwój wszechstronny osobowości. Odbywa się więc wychowawcze wyprowadzanie ze stanu naturalnego do wyższego stanu kulturalnego. W tych ramach odbywa się właściwe wychowanie jako ukierunkowany wszechstronnie rozwój młodzieży tak co do kształtowania pełni jej osobowości. jak też przygotowania do życia w społeczeństwie. przystosowania społecznego) zachodzi pokonanie „starego człowieka" i odrzucanie jego naturalnych postaw wobec życia i innych ludzi. 50. Równocześnie przyświecający ideał „nowego człowieka" w określonym społecznie systemie współczesnego wychowania wskazuje. a to na skutek dokonywania się wewnętrznej przemiany dyspozycji psychicznych człowieka. które stara się pokierować 2° . b) wychowania jako swobodnego rozwoju. wszystkie konieczne elementy definicji wychowania dadzą się uogólnić w następującym określeniu ramowym: „Wychowanie jest zawsze społecznie uznanym systemem działania pokoleń starszych na dorastające celem pokierowania ich wszechstronnym rozwojem dla przygotowania według określonego ideału nowego człowieka do przyszłego życia". przedtem trzeba zwrócić uwagę na uwarunkowania tego procesu. Uli . z drugiej zaś (3) ideał nowego człowieka i (4) przyszły kształt życia jako cele do osiągnięcia. działającymi we wszechstronnym rozwijaniu człowieka. zespołowość itp.

Organizm a życie psychiczne. o wiele ważniejsze dla rozwoju człowieka aniżeli biologiczne. obrazów F. dz. moralnym. cyt. Straussów zdolności muzyczne. W sytuacjach społecznych zaś dzięki stosunkom grupowym i między grupowym kształtuje się etos pracy i zabawy. Bios. w rodzinie. Współcześnie nauka dąży do zmierzenia siły biosu w organizmie (biometria). nazywa się w pedagogice etosem (gr. zawodowej itp. działającą w wychowaniu. wymaga przeto ujęcia w łożysko i pokierowania jej energii do właściwych celów. nacisku.Z biosem więc wiążą się wszelkie stany somatyczne i psychiczne w zakresie normalnych reakcji i ich zaburzeń oraz utrzymywania równowagi zdrowia tak fizjologicznego. życia. Moc etosu polega na poziomie moralności grup rodzinnych. rzemieślnika. Roztrząsanie o znaczeniu i celu Polski. W sytuacjach wychowawczych wytwarza się poczucie powinności. Psyche. zawodowych czy szerszych organizacji . 305-324. Alber 1957. z rozdzieleniem się lub nie chromosomów (mongolizm wykazuje 47 chromosomów zamiast normalnych 46).matematyczne) lub upośledzenia i zwyrodnienia moralnego (rodzina Jukes. Poznań 1921. ucznia. mody). sztuki i kultury. Jednakże siła biosu. jest pęd życiowy do naturalnego. K on e c z n y . R. 16 15 b) Pomimo swej żywiołowości siła popędu życiowego od początku istnienia człowieka zależy od pomocy i opieki wychowawczej. systemu nerwowego i systemu hormonalnego w organizmie po rodzicach i szeregu pokoleń przodków bios wyraża się w rozmachu życiowym (biotonus). bios . Dziedziczność. nauczycieli). Przejdźmy z kolei do bardziej szczegółowej analizy wymienionych składników wychowania. napędową całego procesu wychowawczego. 2: Urabianie osoby wychowanka. z prawidłowością działania enzymów (w małżeństwach krewniaczych upośledzenie umysłowe dziecka spowodowane fenyloketonurią jest nabytym zatruciem pod wpływem niewłaściwego pożywienia). 17 S. odporny na czynniki stresowe.obyczaj.dziedziczność (tł. jest zawsze żywiołowa i ślepa. talentów i zdolności (np. F. 19 K. związanym z solidarnością grupową i upodobnieniem się przez naśladownictwo innych (konformizm. obowiązku.narodowej i państwowej. Polskie Logos i Ethos. Warszawa 1960. jak i psychicznego. S k o w r o n . który może być od przyjścia dziecka na świat bardzo silny. Poziom ten jest bardzo różny. odgrywanie ról zgodnie z metodami społecznymi. S o ś n i c k i . żywotny i plastyczny albo przeciwnie może być słaby i nikły. Warszawa 1960 s. czyli od społecznego działania wychowawców (rodziców. np. przez tatuowanie ciała chłopców 18 . form życia społecznego.. M. Z n a n i e c k i . Dziedziczenie społeczne jest nabywaniem drogą uczenia się przy pomocy mowy. z ang. t. Bios więc ukształtowany przez stan tężyzny biologicznej szeregu pokoleń genealogicznych jako naturalny psycho-organiczny rozwój każdej jednostki. z zetknięciem się przeciwciał we krwi (czynnik Rh) itp. Pęd ten nazywamy w pedagogice biosem (gr. druku. np. samorządu i zależności. np. S k o w r o n . jak np.. przyzwyczajenie)19. Person. Kallikak) 1 7 . 1 6 Ale obok dziedziczenia biologicznego działa także w biosie dziedziczenie dyspozycji psychicznych. Podstawy biologii współczesnej . Wychowanie u ludów pierwotnych (tl. lecz obecnie daje się mierzyć naukowo przy pomocy metod socjometrii.). intensywny. C a r u s o. np. szkolnych. które znów jest unormowane zwyczajami i obyczajami życia określonego społeczeństwa. z niem. stanowi fundamentalną siłę dynamiczną. pisma. w rodzinie Bernouillich . 132-153. grupie koleżeńskiej. dziedziczenie społeczne lub kulturalne. dz. ethos .. radia. kontroli. w rodzinach Bachów. 187-206. Podstawy wychowania państwowego. s. satyry. sankcji karnych itp. dobrego syna. estetycznym. K. stosunków między ludźmi i pomiędzy płciami. I. 18 . S o ś n i c k i.życie) 15 . etos nauki. związane. Socjologia wychowania. obywatela itd. a) Najbardziej podstawową siłą. odpowiedzialności w postępowaniu. presji opinii publicznej. Warszawa 1964 s. psychologicznego rozwoju organizmu. Etos działa na bios przede wszystkim przez stwarzanie sytuacji wychowawczych w środowiskach społecznych.). S z u m a n . szkole.szłego. Na podstawie odziedziczonej konstytucji budowy ciała. nieznanego jeszcze dokładnie. Warszawa 1934 s. cyt. Istota i cele wychowania. Alt. przez krępowanie stóp dziewcząt na „złote lilijki" w dawnych Chinach lub wydłużanie szyi dziewczętom przez nakładane obręcze u plemion afrykańskich. wynikająca z instynktu samozachowawczego i rozrodczego. Ten potężny nurt życia społecznego stara się pokierować biosem jednostki do własnych celów i podporządkować ją obowiązującym w danym zbiorowisku normom zwyczajowym. 56-64. Na skutek działania etosu w różnorodnych dziedzinach życia następuje w wychowaniu tzw. urabiającą kształt biosu przy pomocy przymusu. S. Lwów 1933. D. w których obowiązują określone wzorce postępowania. z popędów i namiętności.Tę właśnie siłę społeczną obyczajowości i moralności zbiorowej. B o n n e r . Na siłę biosu więc danej jednostki składają się dane wyposażenia dziedzicznego. odbywający się niezależnie od naszej woli. S.

„Internationale Zeitschrift fur Erziehungswissenschaft" 1958 nr 1 s. Kultura masowa. Warszawa 1963. Wobec takiego zagrożenia w kształtowaniu biosu przez etos nie może zabraknąć korygującego działania wychowawczego. Prospektive Padagogik. G.filmowych i telewizji. które mają się przystosować do ogólnego porządku współżycia społecznego. Przygotowanie to w warunkach współczesnej. kultury masowej 21 . odnoszenia się do innych. ulec wykolejeniu wychowawczemu. Wrocław-Kraków 1960 s. Leipzig 1927 s. nie jest łatwym zadaniem. nastawionego w kierunku szlachetnych ideałów.pracy produkcyjnej i twórczości w warunkach automatyzacji. dialogu światopoglądowego.prowadzę). S k o w r o n. Warszawa 1936 s. 26 N p . 348 n. historii. Etos więc jako społeczne działanie pokoleń dojrzałych na młodociane tworzy łożysko dla naturalnego rozwoju jednostek. rozwój i wychowanie każdego człowieka. T o t i. szkoły czy domu 24 . rozwijając je osobowo jako dojrzałe osobowości w procesie personalizacji. S. żerującej niekiedy na najniższych instynktach tłumu i zwyrodniałego biosu. 25 B. syna czy córki. moralne i estetyczne. szybko zmieniającej się cywilizacji. 107 n. W ten sposób agos wychowawców. dalej zaś dokonuje się przystosowanie społeczne jednostki i przysposobienie jej na pełnoprawnego członka społeczności. doskonalić we wszechstronnym rozwoju. F. Powstają więc programy wychowania dla przyszłości25. A. występującą w postaci działania ludzkiego losu. 36-50. Etos bowiem grup społecznych dotyczy przeciętnych uznanych przez otoczenie wzorów postępowania. dz. obejmujące zagadnienia wolnego czasu 26 . np. podnoszącą i uszlachetniającą młode pokolenia. określających oddziaływanie wychowawcze. Czas wolny (tł. cyt. mają zbliżać go do ideału. K u n o w s k i . postawy religijne. narodowości. Nieokreśloność przyszłego życia. Warszawa 1964 s. środków informacji masowej wszelkiego rodzaju wykształcenia. Siła prowadząca agosu da się dzisiaj wymierzać przy pomocy odpowiednich skal. 324-325. przygotowania do małżeństwa i świadomego rodzicielstwa w obliczu eksplozji demograficznej. gusty. Techniki kulturalne w masowym wychowaniu współczesnego człowieka. Wychowanie i wychowawca. którzy powinni być „ludźmi dobrze wychowanymi" 23 . Poznawanie środowiska wychowawczego. aby na tej drodze przekształcić także całe społeczeństwo. „Ateneum Kapłańskie" nr 319 s. 24 J. a to przez samoopanowanie siebie i przez kulturę duchową. języka. np. czasami pod wpływem szerzonej tzw. 23 . wprowadza czwarty składnik wychowania. sposoby odżywiania się. aby najlepiej przygotować do niego młodzież. 205 n. K r o n f e 1 d. zachowania się i postępowania. szczególnie zaś do jego obyczajowości i poziomu moralnego. kierujący rozwojem wychowanka. chociaż jest siłą niewymierną i nie dającą się przewidzieć. Warunkiem jednakże normalnego przebiegu tej asymilacji i adaptacji społecznej jest zdrowie biosu. obyczaju. jak wiemy. Psychagogik oder psychotherapeutische Erzichungslehre (W:) Die psychischen Heilmethoden. krytyka i obrona. J. czyli socjalizację. 22 J. Wychowawcy natomiast mają wyprowadzić wychowanka z tego stanu natury i przeciętności do wyższej kultury. P i ę t e r . na które składają się wiedza naukowa. c) Jednakże nawet zupełnie zdrowy biologicznie i psychicznie wychowanek może.. ago . jak np. Los. gdy wejdzie w środowisko demoralizujące i deprawujące moralnie. K r e t z ]. 368-458. realizuje się wejście wychowanka do wspólnoty grupowej tradycji. Z n a n i e c k i . 258 n. M i r s k i [właśc. jako ludzi najlepszych danego społeczeństwa i środowiska. czyli brak zaburzeń i nienormalności. W ten sposób następuje więc pod wpływem siły etosu przyswojenie przez rozwijającą się jednostkę całego dorobku kultury. d) Doskonalenie wychowawcze rozwijającego się człowieka wiąże się z ukształtowaniem prawidłowej postawy wychowanka wobec przyszłego życia. Takie prowadzenie wzwyż nazywa się w pedagogice psychagogią22. niedorozwój umysłowy 20 . s.Zależnie więc od swej wielkości może skutecznie przyczynić się do tego. do którego wychowanie ma przygotować młodzież. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości.będziemy analogicznie nazywali agosem (gr.siłę zaś tego działania moralnego i umysłowego S. decydująco wpływa swoimi ciosami lub uśmiechami fortuny na życie. F. S u c h o d o l s k i . Lwów 1934. S c h n ę i d e r.. czyli tzw. 126 n. tolerancji i utrzymania pokoju w warunkach zagrożenia nuklearnego. 20 autorytetu wychowawców. 21 A. Pedagogika teoretyczna musi więc liczyć się w wychowaniu z działaniem losu. że wychowanek wzniesie się ponad swoje popędy biosu i ponad przeciętność etosu grupowego. dobrego ojca czy matki. co razem stanowi proces uspołecznienia jednostki. siłę najbardziej tajemniczą i nieobliczalną. Dlatego też wszystkie systemy wychowania starają się przewidzieć nieznane kształty przyszłego życia. Dziedziczność. s. K ł o s k o w s k a . ubierania.). stanowi trzecią siłę wychowania. Warszawa 1960. pracownika lub przełożonego itd. Wychowanie dla przyszłości. z wł.

Spotkanie jest głównie zdarzeniem losowym i dotyczy przede wszystkim spotkania z prawdziwym człowiekiem. mądrości Bożej uosobionej w drugiej Osobie Trójcy Św. Pojęcie . jak głosi egzystencjalizm J. kształcenie i wychowanie . gdy los pojmujemy jako działanie czystego przypadku. ponieważ „istnienie poprzedza istotę". ale także występuje w formie poznawczej przez naukowe poznawanie we wszystkich działaniach natury. jak nauczanie. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1964 nr 3 s. concursio). albo 2° .przeznaczenie). dzięki czemu człowiek ma możność wpływania na swój los przez posłuszeństwo prawom natury (naturum parendo vincitur . 257. nauka). B.który narzuca nam rodziców. które ma dziś stanąć na 32 równi z takimi kategoriami. S o ś n i c k i. moralnych uczynków i ludzkości wobec innych. Bildung und Begegnung. . Begegnung.słowo. skoro jedynie w Bogu. (tł. N o h l .indeterministycznie. 29 K. co nosi nazwę Logosu (gr. ruszamy się i jesteśmy" (Dz 17.. łac. ukaże sens pracy nad sobą. B o h n s a c k. dola" jako elementarna wiedza o dziedziczności i konstytucji. S c h o 111 a n d e r. Teorie pedagogiczne często los absolutyzują. jako powszechna prawidłowość i rozum świata 31 . Logos więc swą łaską Zbawiciela wplata się w losy ludzi.28). czyli przeznaczeniowe (gr.układa koleje i warunki życia jako dolę szczęśliwą lub niedolę 28 . W związku z tą złożonością los w praktyce życiowej najczęściej nie jest raz na zawsze ustabilizowany.Los" jako źródło celów wychowania (W:) Istota i cele wychowania. 28 J.deterministycznie. który jest miłością. czyli tego wszystkiego. 30 R. jak i czynniki wokacjonalne. Gnade und Schicksal. ale także obejmuje spotkania z dziełami mówiącymi o człowieku. że nie przypadek rządzi światem. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1938 nr 1/2. Tenże. P.. jak już wiemy. której „światłość prawdziwa (. łaska i los wyznaczają30 w ramach Opatrzności Bożej drogę życiową chrześcijanina. S t r o j n o w s k i . Sartre'a 2 9 . spośród których można wybierać. H. jak powiedział Szymon Starowolski szwedzkiemu królowi Gustawowi) może być nieoczekiwana i nawet cudowna. 32 31 . tak w biografii jednostek ludzkich. Tak tedy wolność.fatalistycznie jako „nieubłagany los" (grecka moira). tworzyć wartości i kształtować swój los. porwie za sobą. narodów i dzieje ludzkości.. laska.9). F. stara się o wzrost łaski uświęcającej w wychowanku przez poddanie całego człowieka i jego warunków bytowo-losowych działaniu Logosu i o doprowadzeniu do współpracy chrześcijanina z łaską. J o h a n n s e n . Los więc człowieka. O wiele bardziej aktywistyczne wobec losu staje się stanowisko chrześcijańskie.. Deus mirabilis. wyposażenie dziedziczne27. grzech i kara za grzechy. Świat i osoba. 91-95. 11. albo też 3° . 176-187. gdy roztropnie przewidując przyszłość gromadzi w sobie kapitał życiowy nauki. Nawet przysłowie polskie mówi. Tylko dla chrześcijaństwa los nie jest absolutem. Muter als Schicksal. dobrocią i wszechmocą. 1925. narodu i ludzkości jest w ręku Boga.). wychowania. logos . a wychowanie chrześcijańskie. Miinchen 1949. przy tym zmienność fortuny (fortuna variabilis. zdziałana przez człowieka. „Internationale Zeitschrift fur Erzieh u n g " 1961 s. Stąd chrześcijanie wierzą. Drei Kapitel der Deutung des Daseins. vocatio . ale najczęściej spowodowana jest udziałem ludzi.Bacon). Szukajmy człowieka!. lecz Wola i Opatrzność Boża. Warszawa 1964 s. Der Logos der Erziehung. życia. los. Wolność. 1949. że „człowiek jest kowalem swojego losu". Prasłowiańska . N a w r o c z y ń s k i . Koniec czasów nowożytnych.30). Przy tym chrześcijaństwo zna w świecie i wielbi stwórcze działanie Logosu.. Charakter und Schicksal.powołanie) do wolności człowieka obdarzonego łaską. Freiheit. które nie tylko wyraża się w formie modlitewnej prośby o odwrócenie złego. podciągając wszystko pod to pojęcie. 4 s. w której liczy się nawet włos spadający z głowy (Łk 11. w którym jesteśmy. czyli powołaniowe (łac. Jednakże Los-Absolut może być traktowany bardzo różnorodnie: albo 1° . a nie konieczności. stąd „człowiek skazany na wolność" musi stale wybierać sposób działania.7. 27 F. a nie w losie „żyjemy. poi. mądrości Bożej i chwały.losu" we współczesnej pedagogice. który jest nam przeznaczony i wobec którego jesteśmy bezradni. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1964 z. Frankfurt 1947. W łączności z tym współcześnie opracowano H. porządku ustanowionego. który wskaże cel życia. W związku z niespodziankami losowymi i ich możliwą łaskawością w każdej pedagogice losu współcześnie nabiera centralnego znaczenia spotkanie (niem. K r a k ó w 1969. gdy los zależy od przyczynowego porządku świata i od praw rządzących rzeczywistością. nieodwracalne jak śmierć i sąd. ponieważ los włada nami. historii istniejących praw. ananke . Dlatego chrześcijaństwo w losie ludzkim odróżnia tak czynniki anankastyczne.. jak też w historii narodów i ludzkości. wciągnie na drogę wysiłków.) oświeca każdego człowieka przychodzącego na świat" (J1. żyjemy i któremu ulegamy. G u a r d i n i. ładu. lecz bywa zmienny. Mt 10.

Erziehung und Glaube. który po opanowaniu popędu seksualnego siłą rodzącej się woli . śmierć rodziców w etosie lub przez spotkanie dobrego wychowawcy-przewodnika w agosie. co powoduje osłabienie lub spotęgowanie siły poszczególnych składników i pozycji osoby samego wychowanka wobec nich. unormowanych dotąd co do czasu i form zaspakajania przez normy obyczajowe etosu. nawrócenie) w rozpoczynającym się procesie samo wychowawczym. przestępczości oraz użycia. „Katecheta" 1963 nr 2 i 3. Wien 1961. starcie się i walka dolnego nurtu instynktownego z wyższym nurtem kulturalnym życia. dopóki pod wpływem jakiegoś wstrząsu losu nie nastąpią zmiany w układzie. Szczególnie w okresie dorastania (między 12-13 rokiem życia a 18-20 zależnie od płci. Analiza podstaw pedagogiki chrześcijańskiej. przy tym początkowe działanie etosu (E) na pęd życiowy biosu jednostki (B) wytwarza tzw. Następuje więc konfrontacja. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1959 nr 2 s. zabawy. Begegnung und Bildung. P r o h a s k a . znalezienie własnego miejsca w społeczeństwie i założenia własnej zdrowej i trwałej rodziny. W innych wypadkach tworzy się spaczony plan życiowy35. Zum Aufbau einer christlichen Padagogik. Wurzburg 1956. Warszawa 1964. Padagogik der Begegnung.istotę kontaktu psychicznego. dążący do przeciwstawienia się ładowi życia społecznego na drodze chuligańskiego stylu życia. buntu i odrzucenia autorytetów wychowawczych.ideał nowego człowieka W wyniku tego w pierwszej fazie dojrzewania płciowego dochodzi do negatywizmu. 33 Cel wychowawczy. K a m p m a n. przygotować wychowanka do spotkania z losem szczęśliwym i nieszczęśliwym oraz do spotkania na swej drodze życiowej Tego. por. etosu i agosu zawsze jednak w ramach danej sytuacji losowej i jej zmienności. np. Równocześnie zderzenie się obydwu nurtów życiowych w jednostce kształtuje dalszą wypadkową linię nazywaną planem życiowym jednostki. dolny lub „drugi nurt" życia (symbol II na rysunku). 35 . dopóki nie nastąpi decydujący zwrot (tzn. Tenże. „Normalny" i „spaczony" plan życiowy dziecka (W:) Wychowanie człowieka w zmiennej społeczności. 63-84. G u a r d i n i. ostateczny nurt wychowawczy zwany „pierwszym nurtem" życiowym (symbol I). u chłopców później) działalność gruczołów płciowych i popędu seksualnego gwałtownie potęguje siłę drugiego nurtu życiowego instynktów i popędów. Pedagogika współczesna więc jak najgłębiej uwzględnia działanie losu w wychowaniu i stara się wychowanka wtajemniczyć w los czekający człowieka jako mężczyznę czy kobietę (inicjacja). nawiązanie „dialogu" i danie nań odpowiedzi przeżyciem wiary 34 . L. R. Zwykle w większości zwycięstwa pierwszegu nurtu życia tworzy się normalny plan życiowy. Decydujące znaczenie dla postępowania wyZ. zdobycie zawodu. Dlatego też ostateczny wynik wychowawczy także jest złożony z dwu zasadniczych nurtów życia. by nastąpiło „spotkanie" z Bogiem i Chrystusem.. zachodzącego w pojęciu spotkania od strony kształcącej i wychowującej33. Stąd w wychowaniu chrześcijańskim obecnie staje się celem katechetycznym takie teoretyczne naprowadzenie dziecka. S.polega na przygotowaniu się do lepszego życia przez naukę. u dziewcząt o rok wcześniej. Eucharisttiefeier als Christusbegegnung. M y s ł a k o w s k i . 34 Th. stąd zapoczątkowany proces wychowawczego rozwoju jednostki tworzy się jako „wypadkowa" ścierania się i „gry" olbrzymich sił określonego biosu. Przewaga więc nurtu pierwszego nad drugim lub odwrotnie ustala ostatecznie linię planu życiowego jednostki. który w ręku trzyma losy wszystkich ludzi. przez chorobę w biosie. e) Poznane cztery składniki wychowania jako dynamizmy zewnętrzne działają równocześnie na siebie. Działanie sił wychowania na osobę wychowanka (O) można przedstawić modelowo przy pomocy wektorów. B o 11 n o w. korygujące oddziaływanie siły agosu wychowawców (A) na ten głębinowy nurt życiowy w jednostce wykształca właściwy. R. J e d l e w s k i . Natomiast dalsze. Koesel-Miinchen 1960. O. Spaczony ideał życiowy wychowanków zakładów zamkniętych. Ł u k a s z y k ks.

społeczne. Ks. Podobnie największą trudność w pracy resocjalizacyjnej w zakładach poprawczych stanowi drugi nurt życia młodzieży przestępczej. ale nieprzestrzeganych przez dorosłych. a kiedy w dół.podkultura". J e d 1 e w s k i. gniewu. Między heroizmem a bestialstwem. a w określonych sytuacjach. sytuacji wychowawczych i czynności urabiających wychowanka. jednokierunkowy ruch. W związku z tym pierwszy. następnie mechanizmów rozwoju.posuwanie się naprzód) tworzy więc łańcuch kolejnych zmian. lifelong educatioń) proces zachodzących i komulujących się zmian w wychowanku. . działające w ukryciu przez przeszkalanie nowicjuszy na bandytów i rzezimieszków. narkomańskim. processio . religijne. ściśle ze sobą związanych stadiów.. tenże. Warszawa 1962 s. które składają się na ciągły. wzory i wartości częściowo stworzone przez samą młodzież. 37 36 Szukając istoty wychowania. dotyczącej najpierw istoty wytworów wychowania. kiedy linia planu życiowego układa się normalnie i idzie w górę. Podkultura młodzieży (W:) Mała Encyklopedia Pedagogiczna . W Polsce natomiast zwraca się uwagę. w którym działają instynkty: samozachowawczy i gatunkowy. może wyrwać się. W ten sposób drugi nurt życia. K r a k ó w 1949 s. złości. Z tego. jak bestia z klatki. moralne. gdzie zdała od kultury i prawa dochodzi w pełni do głosu. R. Słowem tworzy on życie cnoty i kształtuje przyzwoitego czy porządnego człowieka. Co do kierunku rozwoju wychowawczego u człowieka mamy trzy zasadnicze możliwości: a) rozwój wzwyż do ideału nowego człowieka. stając się „drugim życiem" w wypadku wykolejenia. musimy na wstępie zająć się wyjaśnieniem pojęcia rozwoju człowieka i jego możliwości co do kierunku. buntu. płynący w człowieku. ciągnący się przez całe życie (ang. w jakim proces pójdzie oraz co do czynników. seksualnym. łupy i wygodę dla prowodyrów 38 .dodatek „Wychowania" 1970/71 s. płcią i seksem. co składa się na dobre wychowanie. 52 n. Tomasz z Akwinu nazywa „ekstazą w górę". popędy: pożądania i bojowości z ich formami agresji. hamulce i otamowania w stosunku do żywiołowego nurtu dolnego. wiąże się ze sferą intymną. można jedynie przy pomocy dalszej analizy. podkulturę. Glencoe 1953. The Culture ofthe Gang. co ułatwia życie w społeczeństwie i polega na doskonaleniu oraz twórczym realizowaniu określonych ideałów. Pojęcie „podkultury" wprowadził B. elementy zwierzęcości i barbarzyństwa. ogładę towarzyską. Młodzieżowa . że podkultura środowisk młodzieży obejmuje swoiste normy. z których cały rozwój człowieka wypływa. 769-773.chowanka ma stosunek zachodzący między dolnym i górnym nurtem życia. czyli wszędzie tam. częściowo będące oryginalnym splotem wartości uznawanych. które w mniejszym lub większym stopniu znajdują się w każdym człowieku. dlatego nie zawsze patologicznych. egoistycznymi poglądami i odruchowymi reakcjami. posuwającą się po 39 stopniach cnoty aż do heroizmu . to przedstawia się ono współcześnie jako długotrwały. czyli wszystko to. Nurt pierwszy stanowią nabyte postawy światopoglądowe. Stąd też drugi nurt wyraża elementy pierwotnej natury człowieka. C o h e n . nienawiści. Proces wychowawczy (łac. która tworzy swe organizacje terrorystyczne. wysoką kulturę. Zmiany kumulują się w jednym kierunku często w sposób nieodwracalny lub z trudem dający się zawrócić i przestawić na inny tor. tworząc tzw. Warszawa 1965. z prywatnym życiem. do czego z kolei przystąpimy.b) rozwój utrzymujący się na pew38 39 S. chociaż odbiegających od przyjętej kultury i bardzo zróżnicowanych w środowiskach młodzieży 37 . 29 n. zazdrości i wszelkich innych „grzechów" oraz objawów patologii. pojętego jako końcowy wytwór i dzieło rozwojowego procesu wychowawczego. Cohen w 1953 r. wszystko. Wyjaśnić bliżej omówione zjawiska rozwojowe w wypadku. R o z d z i a ł II ISTOTA WYCHOWANIA JAKO WYTWORU 1. Dlatego też drugi nurt życia ukrywa się w podziemiu świata przestępczego. M i c h a 1 s k i. co św. Dełinąuent Boys. Trzy możliwości w wychowaniu B. a równocześnie zapewniające rabunek. stając się przyczyną upadku i wykolejenia. Nieletni w zakładach poprawczych. bimbrowniczym. kulturalny nurt życia zawiera w sobie powściągi. K. D y o n i z i a k. w podziemiu gospodarczym. jako patologiczny społecznie zespół wartości i postaw właściwych dla środowisk nieprzy36 stosowanych i przestępczych . przy ukazaniu się kuszącej możliwości. terrorystycznym. co dotychczas wiemy o wychowaniu.

która jest obniżeniem się poziomu rozwoju z powodu defektu umysłowego.w wypadku przestępczości nieletnich i młodocianych . przy czym ta inwolucja nie jest spowodowana ani hospitalizacją długotrwałej choroby. O. Jest to więc proces doskonalenia się człowieka aż do osiągnięcia pełni człowieczeństwa. S. wstecznego.zstępowanie) wychowawczą. lecz polega na rozkładzie tego poziomu rozwojowego. Takie zahamowanie rozwoju i obniżenie się jego poziomu nazywamy degresją (łac. która stanowi przedmiot badania pedagogiki specjalnej41. zachodzących w biosie jednostki. M. czyli dyferencjują się. tak samo odziedziczone zadatki przechodzą rozwój ilościowy swych składników. W zastoju ujawnia się niemożność postępowania naprzód i doskonalenia się w pełni. czyli proces wykolejenia. chociaż opóźnia się i wreszcie zatrzymuje się na pewnym poziomie. „Zeszyty Naukowe K U L " 1959 nr 2 i nr 3. Warszawa 1889. J. I (skrypt wykładów).cierpienie. Warszawa 1966. który do pewnego czasu został normalnie osiągnięty. którą bada patopedagogika (pedagogika patologiczna. Warszawa 1958. Warszawa 1971. Tomasz scharakteryzował jako stan naturalny cnót. nałogowym alkoholizmie. który staje się granicą nieprzekraczalną. a więc do wynaturzenia człowieka i do jego bestialstwa. Przy tym rozwój ten może być rozwojem ilościowym i jakościowym. Jest to trzeci kierunek rozwoju inwolucyjnego lub inaczej entropicznego (gr. 43 42 40 F. gr. degressio . rozrastanie się psychicznych funkcji). moralnie i społecznie. L i p k o w s k i . Degradacja psychiczna następuje także w przewlekłym. progresio .nym osiągniętym poziomie swych zadatków oraz c) rozwój w dół. Progresja wychowawcza jest normalnym rozwojem człowieka i stanowi przedmiot ogólnej pedagogiki praktycznej jako nauki stosowanej 4 0 . ani starczym niedołęstwem. Pierwszy rozwój ilościowy nazywamy wzrostem lub rozrostem (np. zajmująca się zjawiskami pedagopatologii. fizycznej. Zastój natomiast powoduje jakiś rodzaj niedorozwoju i upośledzenia. H a n . ślepoty lub głuchoty. wynikający z obarczenia dziedzicznego. Cz. jak kiełkujące nasienie różnicuje się na korzeń. Pedagogika na usługach szkoły. Por. traktującej o zaburzeniach i nienormalnościach w rozwoju prawidłowym. umysłowego. przy nabywaniu wprawy w pisaniu na maszynie).I l g i e w i c z . . ale zaczyna się cofać intelektualnie.postęp. K o m i s z e w s k i (red. że rozwój początkowy dziecka wygląda prawie jak normalny. a) Normalnym zjawiskiem w wychowaniu jest rozwój ewolucyjny powolnego rozwijania się człowieka w ten sposób. Jednakże zastój w procesie rozwojowym to coś innego od degradacji psychicznej. dojście do stanu zezwierzęcenia i bestialstwa 4 2 . tak w jej stronie somatycznej. którego kresem ostatecznym okazuje się alienacyjne wynaturzenie człowieka. K o n o p n i c k i .odwracam). Proces wykolejenia wychowawczego młodzieży (analiza na tle zjawiska chuligaństwa). Polega on na mnożeniu się komórek lub funkcji. np. co w terminologii 43 naukowej nazywamy dyferencjacją (łac. S ę k o w s k a .różnica) . c) Wreszcie u współczesnej młodzieży na całym świecie potęguje się zjawisko. usprawniający władzę człowieka pod kierunkiem rozumu do postępowania moralnego na poziomie godnym istoty ludzkiej. Warszawa 1961. Proces społecznego wykolejenia się nieletnich przestępców. Rozkład więc rozwojowy staje się treścią procesu wykolejenia wychowawczego. pathos . Warszawa 1964. łodyżkę i liścień. na potęgowaniu siły ich. Z. np. W tym wypadku występuje rozwój zahamowany. Pedagogika specjalna. rozwój). b) Czasem może się zdarzyć. nazywany z francuska plateau (równy obszar wyżynny lub okres utrzymywania się na jednym poziomie. polegające na tym. ogólnie dotyczy ilościowego różnicowania się składników rozwijającego się podłoża cielesnego lub psychicznego. Wychowanie dzieci niedostosowanych społecznie.). że każdy następny stan staje się coraz bardziej doskonały i lepszy od poprzedniego. Wybrane zagadnienia. Podobnie. czyli trudnościami wychowawczymi zachowania się i wykolejeniem lub . 41 Terminologię t ę wprowadził H e r b e r t S p e n c e r (1820-1903) (W:) Zasady socjologii (przekład z ang. N. Trzecia możliwość w wychowawczym rozwoju to regresja wychowawcza. Wszystkie poznane kierunki rozwoju dotyczą zmian. na skutek czego w procesie wychowania występuje zastój. ulega uwstecznieniu. Lublin 1971. Warszawa 1964. B a t a w i a. S.). jak i psychicznej czy duchowej. choroba). G r z e g o r z e w s k a . entropo . differentia . bądź też przeżytych chorób nerwowych. Trudności wychowawcze i ich tło psychiczne. Pedagogika specjalna (skrypt).pedagogika kryminalna. leczniczej i klinicznej. K u n o w s k i . Ten kierunek rozwoju nazywany progresją (łac. prowadzący do alienacji rozwojowej. że młodzież zdrowa i normalna pod względem fizycznym i psychicznym nie tylko zatrzymuje się w swym rozwoju. Niedostosowanie społeczne. które św.

Jednakże w rozwoju normalnym istnieje tzw. Nawet w wypadku najgłębszego wykolejenia człowiek niespodzianie może się odrodzić. który jest warunkiem dojrzewania jakościowego. integracja z dezyntegracja pozytywną lub chwilowo negatywną. W ten sposób dyferencjacja przeplata się z integracją. bo on tylko rozum posiada. Przede wszystkim bowiem trzeba się urodzić człowiekiem. są nimi: natura. z odpowiednimi właściwościami ciała i duszy. które uruchamiają tak ilościowy. w dół lub poziomo. Polityka (tł. Istota i cele wychowania. wprawiające swą energię w ruch omawiane mechanizmy jako czynniki rozwoju. 2. Natomiast w wypadku zastojowej degresji pojawia się zatrzymanie rozwoju na poziomie osiągniętej integracji.Druga zaś postać rozwoju jakościowego nazywa się potocznie dojrzewaniem (np. dezyntegracja pozytywna. rozum. Są mianowicie pewne właściwości przyrodzone. a 3-letniego u imbecyla (imbecylizm .„Na to. S o ś n i c k i. aby umożliwić dyferencjację na wyższym poziomie 45 . Omówione trzy możliwości w rozwoju wychowawczym człowieka mogą wystąpić w zdecydowanie jednym kierunku. które zaczynają łączyć się w całość. Warszawa 1964 s. Na tych możliwościach odmiany wewnętrznej postawy bazuje optymizm pedagogiczny. zaczynającego się nagle i krótkotrwałego. Prawidłowość taka powoduje to.ograniczenie umysłowe. To. z grec). które poznaliśmy jako dynamizmy biosu. dojrzewanie psychiczne). Nauka o czynnikach rozwoju kształtowała się od starożytności. dz. czyli polega na dezyntegracji. dojrzewanie płciowe. 7-letniego dziecka u debila (debilizm . przyzwyczajenie. Czynniki rozwojowe człowieka Ogólnie biorąc. w związku z czym poznanie jej w zarysie wskazuje na istotne elementy zagadnienia. tworząc nowy układ rozwiniętych już składników. lekki niedorozwój umysłowy). rozkład w procesie wykolejenia jest rozkładem osiągniętej poprzednio całości i integracji. Warszawa 1964. na który składają się tak okresy możliwego zastoju (plateau). a także mają wpływ na jego ukierunkowanie w górę. Toteż wszystkie te 46 trzy czynniki muszą być u niego zharmonizowane" . W normalnym rozwoju człowieka najpierw następuje wzrost ilościowy w ciągu długiego okresu. centralizowaniu zróżnicowanych dotychczas części składowych. okresy zrywu w góK. dojrzałość szkolna. 8. czynniki rozwojowe są to mechanizmy wewnętrzne u człowieka. ale tylko człowiek kształtuje się pod wpływem rozumu. Przeciwnie zaś w rozkładowej regresji wychowawczej zachodzi wciąż rozwijająca się dyferencjacja bez integracji 44 . To właśnie mechanizmy rozwoju stanowią przedmiot działania sił zewnętrznych czy wewnętrznych. zawrócić. nie następuje tu dalsza deferencjacja i nie ma możności wyższej integracji. umiarkowany lub znaczny stopień niedorozwoju umysłowego). Arystoteles 46 A r y s t o t e l e s . na negatywnym rozprzęganiu się całości na jej części składowe. 45 44 rę ku doskonałości. Co do pewnych cech i urodzenie niczego nie przesądza. jak też przejściowe etapy upadku i cofania się. Inne istoty żyjące przeważnie wedle swej natury. Właściwie biorąc.całkowity). . że rozwój normalny w progresji wychowawczej polega na przeplataniu się okresów dyferencjacji okresami integracji na coraz wyższym poziomie. bo przyzwyczajenie powoduje ich zmianę. K. które przez przyzwyczajenie ulegają zmianie tak w jedną. O dezyntegracji pozytywnej. a nie jakąś inną istotą żyjącą. wyjaśnia nauka o czynnikach rozwojowych człowieka. która wyraża się w przejściowym zachowaniu równowagi psychicznej i jej zadaniem jest jakby rozluźnić niższą całość. Podobnie i integracja jest tylko wtedy dodatnia i wartościowa dla rozwoju. by obywatele stawali się dobrymi i cnotliwymi. który nie ustaje w próbach oddziaływania na wychowanka w jego zastoju lub regresji i nie traci nadziei mimo malejących szans postępu wychowawczego według zasady contra spem spero. niektóre w drobniejszych szczegółach urabia i przyzwyczajenie. Szkic teorii rozwoju psychicznego człowieka poprzez nierównowagę psychiczną. s. cyt. Całkowanie rozwoju nazywa się technicznie integracją (łac. ale najczęściej nawet normalny rozwój podlega wahaniom. nagle się zmienić i otrząsnąć ze zła. integer . Pierwszy Arystoteles pisał w Polityce . 318-319. gdy nie zamyka się. jak i w drugą stronę: na gorsze i na lepsze. np. a polega on na całkowaniu.głuptactwo. wpływają trzy czynniki. jak i jakościowy proces rozwoju.. odbywa się zygzakiem. a zdolna jest do częściowego rozpadu i przejścia do wyższej dyferencjacji. etosu lub agosu. D ą b r o w s k i . że możliwe są nagłe i radykalne zwroty w kierunkach wychowania z doskonalenia na wykolejenie i odwrotnie. co sprawia. natomiast całkowite zamknięcie się integracji w sobie stanowi integrację ujemną i powoduje zanik rozwoju wyższego.

ujawniającej geniusz wielu ludzi. Dopiero J.. która kształtuje i zmienia cechy człowieka. Natura u sentymentalisty Rousseau nie znaczy życia organizmu. zależy od ludzi i otaczających rzeczy. nie wykluczała sprawy przewagi jednego z nich. nativus j . 10-12. urodzenie) oraz czynników środowiskowych (egzogenne . Mówi on w Emilu o oddziaływaniu wychowawczym. Lwów 1925 2 s. Geny wyznaczają granice możliwości rozwojowych. O wychowaniu. Rozróżnienie więc w rozwoju organizmu czynników genicznych (endogennych . J. 3.gr. 1938) sformułował stanowisko pośrednie pod nazwą teorii konwergencji (łac. w której nastąpił rozłam stanowisk na natywizm i empiryzm. który po drugiej wojnie światowej przybrał w biologii postać walki agrobiologii radzieckiej Miczurina i Łysenki z genetykami szkoły Morgana i Weissmanna o przewagę środowiska nad genami. że sam człowiek jako świadoma siebie osoba nic nie mógł i nic nie znaczył w swoim rozwoju. Najwcześniej filozofia chrześcijańska wystąpiła przeciw dwuczynnikowej teorii konwergencji. który wychowawcami człowieka nazywa: otaczającą nas przyrodę. empiria. Od Tamże s. Natomiast oddziaływanie otaczających rzeczy to głównie dobroczynny. które płynie z naszej natury. ekso . losy własne człowieka oraz innych ludzi 4 8 . twierdzili. . Powstały więc dwie odmiany konwergencji.i trójczynnikowe teorie rozwoju Teoria konwergencji. D a n y s z.gr. Stąd biologia powiązała stałość gatunku z czynnikami genicznymi. Pod koniec XIX wieku biologia. na łonie której ma się Emil swobodnie rozwijać. Zależność od ludzi ocenia autor Emila negatywnie.wymienia więc trzy czynniki kształtujące rozwój człowieka: physis .obyczaj. środowisko zaś je realizuje. począwszy od Locke'a i Hume'a . ekologicznego. endon . że w wychowaniu istotną sprawą jest samodzielność wychowanka. Pogląd Arystotelesa był długo przyjmowany bez zmian. który może działać wbrew ludzkim przyzwyczajeniom i ich naturze. potem dołączyła się ze swą krytyką pedagogika socjalistyczna. Rousseau. dziedzicznych. Myśl Rousseau podejmuje w XIX wieku niemiecki pedagog Beneke. zaczęła badać komórki rozrodcze. jak i zewnętrznych. w jednym i drugim wypadku pozostawał tworem i ściśle zdeterminowanym tak. 319. dlatego też po raz pierwszy wprowadził czynnik losu. Podobne wyrazy mają tu już odmienne znaczenie. ponieważ to właśnie oni przez swą dworską i wielkomiejską kulturę deprawują szlachetność natury dziecka. naszą psychikę. Benekego uległy redukcji w rozwijającej się od XIX wieku psychologii. z ich potencjalną energią rozwojową. że rozwój cech psychicznych i charakteru ludzi jest wrodzony i niezmienny. który warunkuje rozwój i daje podniety rozwojowe lub hamuje ten proces. że w rozwoju decyduje doświadczenie własne.doświadczony). doceniany dzisiaj przez współczesną pedagogikę. z których jedna głosiła nie dający się przezwyciężyć fatalizm dziedziczności. którzy by w czasach monarchii absolutnej nigdy nie doszliby do znaczenia. Beneke był pod wpływem wydarzeń Rewolucji Francuskiej. czyli współbieżności. ponieważ teoria ta stoi w sprzeczności z powszechnym doświadczeniem wychowawczym.empirystów angielskich.do przekonania. lecz życie psychiczne. natomiast zmienność fluktuacyjną form jednostkowych organizmu uzależniła od działania czynnika środowiskowego. Natywiści (łac. idąc za Rousseau i Schopenhauerem głosili. Natomiast empiryści (gr. Tymczasem już w okresie międzywojennym na terenie pedagogiki William Stern (zm. że lepiej jest inaczej" 4 7 . wykrywając w nich stałe dla gatunku chromosomy i w nich geny jako podścielisko dziedzicznego przekazywania cech. Troiste czynniki u Arystotelesa. umysł człowieka. A. uzbrojona w mikroskop. dającymi się zmieniać w swych układach (mutacja) pod wpływem bodźców zewnętrznych. które wskazuje na to. korygujący wpływ przyrody i wsi. jeśli dojdzie . Zawsze jednak człowiek był pojmowany jako dzieło natury albo jako wytwór środowiska. Teoria ta głosiła.przyrodzony). convergere . środowiskowych. że w każdym momencie rozwój pozostaje pod wpływem tak czynników wrodzonych. przyjmująca tylko dwa czynniki rozwojowe: wewnętrzne i zewnętrzne jako konwergujące ze sobą.ród.wewnątrz i genos . Rousseau pierwszy wprowadza innowację.rozum. Dwu. ethos . które współdziałają ze sobą. empeiros . Wcześniej zaś nieco Grzegorz Mendel odkrył 47 48 statystyczne prawa dziedziczności. druga zaś fatalizm środowiska.naturę ludzką jako organizm biologiczny. przyzwyczajenie pod wpływem życia społecznego oraz logos .zbiegać się).na zewnątrz) odrodziło spór natywistów z empirystami.

rozum) rozszerza się dziś w oparciu o współczesną naukę na trzy grupy czynników: a) wewnętrznych (genicznych). wyrażające się w jego postawach wobec życia i ludzi. Warszawa 1962 s. Pierwsza grupa obejmuje dziedziczność biologiczną. Już Boecjusz podkreślał rozumność substancjalną w osobie ludzkiej. jak przykład. Wszystkie te wpływy otoczenia i czynników zewnętrznych wytwarzają cechy nabyte wychowanka. widowiska. zewnętrznych (środowiskowych). ideotelię W. Prawdy i Świętości (por. dlatego też ostatecznie w rozwoju decydują czynniki trzecie 49 . radio.na którą składają się sugestywność. szkoła. 62-63. 3° . naśladownictwo i zwolennictwo. miasto) celowe natomiast oddziaływania płyną ze środowiska społecznego (rodzina. pięknych. Higiena psychiczna. 72-78. b) zewnętrznych (środowiskowych) oraz c) czynników osobowościowych (duchowych). Podstawę działania dla czynników zewnętrznych stanowi podatność wychowanka na bodźce otoczenia fizycznego. dalej wrodzoność pewnych cech nabytych w czasie prenatalnym oraz stany somatyczne organizmu tak w zakresie zdrowej równowagi procesów fizjologicznych. Niezamierzone wpływy pochodzą z biosfery. autorytet wychowawczy. Kościół) oraz kulturalnego 49 (prasa. Piękna. Nie działają w tym bezpośrednio ani czynniki dziedziczne. w przyzwyczajeniach i nawykach. pięknem. Zjawiska duchowe są uznawane dziś przez wszystkie systemy współczesnego wychowania. W ten sposób trójczynnikowa teoria Arystotelesa (natura.duchowość człowieka zdolna jest do wartościowania i oceniania wszystkich przedmiotów przeżyć w stosunku do siebie (subiektywnie) jako dobrych. D ą b r o w s k i . Wreszcie trzecią grupę czynników osobowościowych tworzy duchowość człowieka. telewizja). O ile dziedziczność pierwszej grupy czynników wewnętrznych jest stała.. lecz w osobie wychowanka dochodzi do głosu coraz więcej duchowość ludzka. Sterna) i żyć tymi ideałami. podporządkowujące wychowanka autorytetowi i czynnikom środowiskowym. Każdy człowiek. 220 n.niemowlęctwa bowiem rozwija się u niego pęd do samodzielnego stanowienia o sobie. prawdą w swoim przeżyciu. wzór postępowania. chociaż różnie się je ujmuje 1 interpretuje według założeń monistycznych filozofii idealistycznej lub materialistycznej. ponieważ one przyczyniają się do uformowania rozwiniętego typu osobowości. potem jako przekora w wieku 3 do 4 roku życia (automatyczne „nie" na każdą propozycję otoczenia). krajobraz przyrodniczy. zwierzęta i rośliny) oraz ze środowiska lokalnego (wieś. jak też chorobliwych ich zaburzeń pod wpływem stresu życia. tworząc z nich treści prawdziwego pojęcia. jak też i celowe.duchowość ludzka jest rozumna. Mniejsza lub większa podatność na wpływy zewnętrzne tworzy plastyczność rozwojową 50 . prawdziwych. . Nieznośni chłopcy. dąży tym samym do osiągnięcia pełni człowieczeństwa jako wszechstronnie rozwiniętej osobowości (idea personalizmu). która z materiału spostrzeżonego odrywa cechy istotne przedmiotu. czyli istota rozumna i wolna. przyzwyczajenie. dlatego też duchowość może tworzyć najwyższe ideały Dobra. bądź też zgodnie z dualistycznymi założeniami filozofii wieczystej. Pęd zaś do samodzielności jest wyrazem dążenia do posługiwania się własnym myśleniem i własnym chceniem u normalnie rozwijającego się dziecka. N. które przełamują fatalizm konwergencji czynników pierwszych. wreszcie negatywizm wieku dojrzewania. Typy plastyczności psychicznej '»' diagnostyce szkolnej. w opiniach i przekonaniach. tj. 0 tyle znów podatność na wpływy zewnętrzne i plastyczność rozwojowa dostosowuje się do różnorodności czynników środowiskowych i tworzy nowy element nabywania zmiennego doświadczenia osobistego. dźwięki. to znaczy zdolna do obiektywnego poznania rzeczywistości w procesie abstrakcji umysłowej. Drugą grupę czynników rozwojowych stanowią wszelkie wpływy zewnętrzne środowiska zarówno niezamierzone. Prawidłowe więc ukształtowanie samodzielności wychowanka staje się właściwym celem wychowania. Han-Ilgiewicz. Por. w której przebywamy (klimat. Warszawa 1960 2 s. początkowo w postaci odruchów obronnych (niemowlę ściąga narzuconą chustkę na twarz).duchowość ludzka jest wolna. czego wyrazem jest wolność woli 50 401. ani tym bardziej czynniki środowiskowe. zdarzenia. dalej dążenie do własnego działania (Tuwimowska Zosia samosia). szlachetnych itp. zgodnego ze stanem faktycznym. K. jak widoki. określając jej następujące cechy: 1° . Por. jak wiemy. czyli wewnętrznych (genicznych) oraz czynników drugich. Dzisiaj o duchowości człowieka wiemy znacznie więcej. chrześcijańskiej (dusza niematerialna odrębna od ciała). 2° . w związku z czym wartościowanie wypływa ze zdolności do miłowania i łączenia się z dobrem. z natury swej rozwija się jako osoba. Czynniki trzecie nazwiemy osobowościowymi. których jest on świadkiem oraz otoczenia społecznego.

np. które jest odpowiednikiem greckiej metanoi i prorockiego pojęcia powrotu do Boga {szub). przekształcających naturalną rzeczywistość. Powrót ten wymaga odwrócenia się od zła i zwrócenia się całkowitego do Boga. dążenia wolnościowe. antyhumanistyczna. . jak wierzy chrześcijaństwo swoje niezbadane wyroki . oddziałujących specjalnie na duchowość człowieka. twórczością i religijną otwartością tworzą cechy gatunkowe człowieka {homo sapiens) i decydują ostatecznie o rozwoju wychowanka. lecz dąży do szukania nowości bądź to przez przetwórczą pracę nad uszlachetnianiem materii dla dobra ludzi. Działanie więc nieszczęśliwego losu w ujęciu wiary ma na celu Opatrznościowym nawrócenie się człowieka. hierarchią obiektywną wartości. jak też ciosami nieszczęść i wymierzeniem wyższej sprawiedliwości Bożej. zasad działania i metody kontemplacji filozoficznej. jak widzieliśmy. dlatego też duchowość człowieka w głębiach swoich ma nastawienie religijne. teoria trójczynnikowa. aby zapanowała nad całością oraz formowanie na tej podstawie pełni człowieczeństwa we wszechstronnie rozwiniętej osobowości człowieka. że agos jako działanie wychowawcze głównie nastawiony jest na prawidłowe kształtowanie trzeciego czynnika cech osobowościowych.w wyborze dobra i możność brania odpowiedzialności moralnej za siebie. złych nawyków. Sytuacja losowa natomiast ciąży nad całością układu trzech dynamizmów zewnętrznych i mechanizmów wewnętrznych tych potrójnych czynników rozwojowych. abp K. wszyscy tak samo zginiecie" (Łk 13. rozwijająca intuicję Arystotelesa o trzech czynnikach wychowania. Stosując się zaś do reguły metodologicznej entia non sunt multiplicanda nakazującej. procesów decyzyjnych (decydowania). oceniania. podobnie jak bios pokoleń i rodziców wiąże się z dziedzicznością. Wówczas ta jednostka nie ukształtowana prawidłowo w swej duchowości przez wychowawców staje się aspołeczna.nagrody i kary według zapowiedzi Chrystusa: „jeśli się nie nawrócicie. Lublin 1960. instynktów. Tak pojęte czynniki osobowościowe duchowości wraz z ich rozumnością. ponieważ tworzy i uruchamia masę dziedziczną czynnika pierwszego. Agos ma więc swoje powinowactwo z rodzącą się duchowością wychowanka. wartościowaniem. temu więcej krzyży daje. budzenie jego duchowości. nie poddane Logosowi prawdy i łaski tracą swą bytową orientację i stają na służbę sił różnych popędów. W przeciwnym wypadku zaniedbania wychowawczego powstaje kulturalne opóźnienie rozwoju wychowanka. narodzie. a jego najlepsze duchowe cechy gatunku. na działanie psychagogiczne od wewnątrz wychowanków. np. a etos pokoleń historycznych i otoczenia społecznego przekazuje dziedziczność społeczną i uruchamia mechanizmy wewnętrzne cech nabytych jednostki lub archetypów (prawzory zbiorowej świadomości wg Junga. zgodnie z powszechnym doświadczeniem wychowawczym. aktywna twórczość i otwartość metafizyczna nie uzgodnione z prawdą o rzeczywistości i łasce. czemu towarzyszy żal z powodu dopuszczenia się grzechu i radość wrócenia na drogę prawdy. wystarczająco wyjaśnia mechanizmy działające w rozwoju człowieka. aktywności i kontemplacji zgodnie z prawami logiki. Miłość i odpowiedzialność. by bytów. wolnością. wartościowanie. uwarunkowanie i dozorowanie właś51 ciwego funkcjonowania ich mechanizmów wewnętrznych myślenia. przez układy warunków środowiskowych etosu (uznanie lub krzywda. łamiąc i przeciwstawiając się konwergencji czynników wewnętrznych i zewnętrznych. gdy poprzez jego bios (zdrowie lub choroba). bądź też przez oryginalną twórczość. 4° . zaprzecza dwuczynnikowa teoria konwergencji. wykoleja się i traci sens swego życia. mającej. Ogólnie biorąc. nauki i kultury. któremu jedynie. niesprawiedliwość) bądź też agosu (powodzenie szkolne lub trudności wychowawcze i konflikty) doprowadza do nawrócenia i przeświadczenia z wiary.5). W o j t y ł a.dalej duchowość człowieka jest twórcza. że kogo Bóg bardziej kocha. W wypadkach więc losowych chrześcijaństwo widzi tajemnicze działanie Opatrzności i miłości Bożej. nałogów i namiętności. co chrześcijaństwo zawarło w określeniu: anima humana naturaliter christiana. stąd nie zadowala się odbiorem tylko i przeżywaniem gotowych dzieł kultury. w małżeństwie5 x.wreszcie duchowość ludzka jest otwarta na głębię metafizyczną. wyboru dobra. szuka Boga i pragnie zjednoczenia z Nim. rodzinie. za innych ludzie. przyczyn. 5° . prawzór matki czy ojca). jak rozumność. Por. przez wynalazczość i odkrywczość w tworzeniu techniki. Równocześnie w ten sposób stwierdzamy. mającego z natury swej oddawać Bogu chwałę. Los bowiem ingeruje we wszystkie składniki układu rozwojowego tak swoim błogosławieństwem i pomyślnością warunków dla jednostki. do Absolutu i Boga. swoje życie i postępowanie. czyli czynnika drugiego. Jednakże właściwym zadaniem wychowawców jako siły agosu jest prawidłowe ukształtowanie czynników osobowościowych wychowanka. przekracza granice zmysłowego doświadczenia (transcendencja) i sięga aż do poznanania źródeł bytu.

czynnik aktywności własnej). Inaczej pozostawione samym sobie. b) indywidualna skłonność do przejawiania umysłowej i fizycznej energii (tzw. rozwijającymi pełnię osobowości ludzkiej. Psychologia rozwojowa. Ż e b r o w s k a . potem w zainteresowaniach poznawczych i w tendencji samowychowawczej jest tylko manifestacją zewnętrzną rozwijających się w głębi czynników osobowościowych. . Natywistyczna wrodzoność dotyczy zindywidualizowanych cech materialnych osobników ludzkich (np. validus .zdatność) uzyskania pewnej zdatności w wypadku niedorozwoju i upośledzenia.w tył. S z u m a n. naprzeciw. b) czynniki środowiskowe. ale także prawidłowego ich nastawienia przez kulturę wychowawców ku Logosowi prawdy i łaski. c) świadomy proces wychowawczy w nauczaniu i wychowaniu. 15-31. dobru. 53 H. natomiast czynnik aktywności własnej wychowanka. 77-85. habilitas . K u n o w s k i . teoria trójczynnikowa przewyższa pod tym względem teorie wieloczynnikowe. dążeń. re . Trudności wychowawcze i przestępczość nieletnich. brzytwa Ockhama). np. ale wspólnymi wszystkim ludziom normalnym (a tylko zdeformowanymi lub zahamowanymi przez defekt organiczny u niedorozwiniętych i upośledzonych umysłowo). degresji lub re- S. Por. wartościowania. stanowi rozwinięcie teorii dwuczynnikowej. W ujęciu czynników przez prof. istnieje sama przez się. a) czynniki organiczne. O czynnikach kształtujących psychikę dziecka w wieku przedszkolnym (W:) Zagadnienia dynamiki rozwoju człowieka. Tak więc czteroczynnikowa teoria nazywana jest także teorią dialektyczną ze względu na wzajemne oddziaływanie dwustronne między 55 czynnikami . S. Szumana kryje się genetyczna teoria dwuczynnikowa. dz. który oświeca całą rzeczywistość ziemską. jej stan i znaczenie dla pedagogiki (W:) Pedagogika na usługach szkoły. które dynamizują cały jego przebieg. gdyż ten badacz wszystkie cztery czynniki grupuje w dwu działach: I Czynniki wewnętrzne (biologiczne) a) Anatomiczne i fizjologiczne wyposażenie oraz rozwojowe kształtowanie się organizmu dzieci i młodzieży b) Potrzeby. natomiast cechy osobowościowe jak zdolność poznawania. Warszawa 1966 s. twórczości i porywów ponad doczesność i zmysłowość. c) biologicznie i kulturalnie zróżnicowane środowisko rozwojowe (tzw.) rozwijającego się podmiotu 5 3 . czynnik środowiskowy) oraz d) wpływ szkoły i wychowawców na kierunek rozwoju dzieci i młodzieży (tzw. 55 M. Wrocław 1956. czyli jest stała w człowieku. czynnik nauczania i wychowania) 52 . czynnik natywistyczny). że celowe wychowywanie w domu i w szkole należy do czynników zewnętrznych i nie jest nazbyt skuteczne. twórczych i metafizycznych ku źródłom bytu są cechami gatunkowymi. S z u m a n. s. Dialektyczna teoria rozwoju psychicznego (W:) Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży pod red. zdrowy) i rehabilitacji (łac.silny. jest przedmiotem samorzutnych przejawów myśli.. celowe rozwijanie i kształtowanie przez nauczanie i wychowanie 54 . s. że duchowość jako czynnik trzeci rozwoju jest substancjalna dla natury człowieka. M. d) aktywność i własna działalność (samowychowawcza np. różnymi co do stopnia od przeciętności do geniuszu. nie tworzy z teorii trójczynnikowej jakiejś tylko odmiany natywizmu jako wrodzona dyspozycja człowieczej natury. umysłowego przez naukę w szkole lub rewalidacji (łac. skłonności i dążenia stojące u źródeł aktywności własnej dziecka. 52 II Czynniki zewnętrzne (środowiskowe. ocen. Warszawa 1960 s. natomiast trójczynnikowa teoria w sposób istotny różnicuje czynniki rozwoju człowieka. znów. pedagogika socjalistyczna wymienia 4 czynniki rozwoju w następującym układzie: a) biologiczne wyposażenie szczególnie w budowie mózgu według typów systemu nerwowego Pawłowa (tzw. np. 141. kolor włosów lub tęczówki oka). O czynnikach rozwoju człowieka . 95. Tak np. nie kierowane ku prawdzie. pięknu i świętości {sacrum) czynniki osobowościowe człowieka wpadają w ciemność i przyczyniają się do wykolejenia i zguby.dyskusyjnie. by należało je wydzielać jako szczególnie ważny czynnik.czynników zbytecznie nie mnożyć (tzw. Nie zmienia to jednak faktu. dążeń wolnościowych. 54 S. S p i o n e k. Jako duchowe czynniki osobowościowe wymagają nie tylko naturalnego rozwoju. Spotyka się tu także inne określenia. 4 s. cyt. społeczne) a) Bodźce i wpływy środowiska warunkujące i aktualizujące rozwój psychiki dzieci i młodzieży b) Umyślne. 16-17. początkowo przejawiający się w zabawie. Ta powszechność gatunkowa wynika stąd. Współistnienie i współdziałanie cech duchowych (gatunkowych) człowieka z jego indywidualnymi cechami wrodzonymi (genicznymi) i cechami nabytymi (środowiskowymi) dopiero w pełni wyjaśniają uwarunkowanie możliwości rozwojowych. „Roczniki Filozoficzne KUL" z. Żebrowskiej. Przy tym czynnik trzeci duchowości z jej cechami osobowościowymi. mowy.

wyjaśniająca przede wszystkim przebieg procesu normalnej progresji wychowawczej. wpływy wychowawcze. wyraża się w zagadnieniu periodyzacji okresów rozwojowych. do 4 roku życia).gresji wychowawczych. T o m a s z e w s k a . Rozwój fizyczny dzieci. Dlatego też pedagogika jako nauka o wszechstronnym rozwoju człowieka musiała wypracować teorię. jak potem dojrzewanie jakościowe. K u n o w s k i. Ł a z o w s k i i R. jak on przebiega i czym jest uwarunkowany. wzrastają ilościowo aż do pewnego maksimum. 78-81. ale od tego czasu warstwa ustala się w swej strukturze i musi być dalej wciąż podsycana co do żywotności. że czynniki wewnętrzne (geniczne) są zróżnicowane rodzajowo i spontanicznie dochodzą do głosu we właściwym dla siebie czasie i w ustalonej kolejności. którym odpowiadają cztery warstwy wychowania: jako organizm psychofizyczny. s. Po wprowadzeniu poprawek w dynamicznym ujęciu warstw.Znacznie pogłębił tę teorię prof. cyt. R o z d z i a ł III WYCHOWANIE JAKO ROZWÓJ BIOSU 1. 57 W. dzięki czemu „jednostka ludzka istnieje jak gdyby razem w czterech płaszczyznach bytu. poza które warstwa już nie sięga. b) społeczne przekazywanie kultury. kulturalną i moralną. Teoria warstwicowa rozwoju człowieka Przekonanie. dlatego też psychologia rozwojowa szukając czynników zmian i faz psychicznych przyjęła potoczny podział na niemowlęctwo (do 1 roku życia). ponieważ przebiegają zbyt indywidualnie. Razem rozwój podłoża wraz ze sprzężonymi z nimi wpływami wychowawczymi tworzy warstwę wychowania. przedszkolny (do 7 roku życia). ani rozwój kośćca czy uzębienia nie dały wyraźnych jednolicie granic. tworząc różne podłoża wychowania. Lwów 1939 s. prężności dynamicznej na osiągniętym poziomie.. 215-241. Jednakże ani okresy rozwoju fizycznego bujania w górę i pełnienia. zapoczątkowana przez Wilhelma Flitnera. powodujące różnicowanie się składników. w wypadku zaś nadmiaru czynników zewnętrznych wielka i głęboka (wybujałość). Rozwój każdego podłoża manifestuje się wzrostem potrzeb. Systematische Padagogik. jak też jakości dostarczanych czynników zewnętrznych stanowi tzw. F 1 i t n e r. doprowadzający do dorosłości56. w którym pojawiają się nowe zapotrzebowania. Z kolei więc pedagogika teoretyczna przechodzi do przestudiowania samego normalnego procesu rozwojowego. Breslau 1933 s. Potrzeby. społecznym czy też duchowym. c) historyczny proces wprowadzenia wychowanka do świata wartości i d) duchowy proces powstawania w nim moralno-religijnego życia ". wiek poniemowlęcy (czyli żłobkowy. wiek szkolny dorastania i młodzieńczy. który 58 59 (W:) S. która łączy w sobie wszystkie możliwości rozwojowe ludzi. S. Lublin 1946. nie mogąc w sposób istotny mówić o rozwoju fizycznym. warstwicowa teoria wychowania. Stanowi ją tzw. że rozwój człowieka jako istoty żywej odbywa się zgodnie z określoną prawidłowością. H e s s e n . ponieważ maksimum stanowi losowo wyznaczony górny pułap dla danej jednostki. jako jednostka społeczna. 1950 r. O sprzecznościach i jedności wychowania. Sergiusz Hessen 56 E. jak w geologii górotwórcze warstwice 59 . a na jego tlfe możliwości zastoju (degresja) oraz rozkładu i dezyntegracji w procesie wykolejenia (regresja). psychofizyczną. wyróżniając w wychowaniu odrębne warstwy. dz. wymieniając: a) naturalny wzrost. których zaspokojenie kierowane przez wychowawców we właściwym czasie i co do ilości. Po odrzuceniu tradycji starożytnej podziału życia ludzkiego na siedmiolecia (dziecko. która w wypadku niedoboru czynników zewnętrznych i braku wpływów wychowawczych musi być niewielka i płytka (cherłactwo). pacholę.powstała szczegółowa teoria wszechstronnego rozwoju.. czyli dyferencjację podłoża. które nakładają się jedne na drugie. zaspokajane właściwie przez czynniki zewnętrzne i przez wychowawców.. społeczną. dorosły aż do głębokiej starości w wieku 70 lat) ze względu na magiczne znaczenie siódemki. . (zm. młodzieniec. jako osobowość włączona w tradycję kulturalną i jako członek królestwa duchów" 5 8 . Proces wychowawczy i jego struktury. nauka od czasów pozytywizmu szukała podstaw empirycznych dla periodyzacji życia ludzkiego. Warstwicowa teoria rozwoju człowieka zakłada. który pierwszy mówił o 4 sytuacjach lub liniach rozwoju. Zagadnienia dynamiki rozwoju człowieka. Każda warstwa w swojej kolejności najpierw przechodzi okres rozwijającego się kształtowania. 34-50. Jednakże psychologia rozwoju dzieci i młodzieży bada tylko przemiany psychiczne. w których zachodzą tak zmiany ilościowe.).

tworząca nasz organizm. a) Najwcześniej od przyjścia dziecka na świat i w ciągu całego okresu przedszkolnego formuje się warstwa biologiczna. rozwijają się zaś popędy. flora i fauna. b) warstwa psychologiczna. pasterskich. a bojowym u ludów koczowniczych. Rozwój fizyczny dziecka. która wyrabia twórcę kulturalnego w człowieku. wreszcie kształtują się reakcje ruchowe. W celu dalszego i ciągłego usprawniania organizmu konieczne jest podsycanie jego energii i żywotności przez wychowawcze dostarczanie czynników zewnętrznych. W całości więc wszechstronnego rozwoju człowieka mamy pięć okresów rozwojowych. Całość warstwie nakładających się na siebie kształtuje się w następującej kolejności: a) warstwa biologiczna. zapoczątkowujących pięć odrębnych warstwie wychowania. wymaga odpowiednich czynników zewnętrznych jako wpływów wychowawczych i dochodzi do dojrzałości w procesie scalania się. (b) wzrastające do pewnego maksimum po łuku rozwojowym (M) i tworzenie się wyższej warstwy przedstawia graficznie poniższy wykres. W trakcie anatomicznego i fizjologicznego rozwoju organizmu dziecka. Tak więc ukształtowana warstwa wcześniejsza stanowi fundament. Okresy rozwojowe zaś przebiegają w granicach siedmioleci. fizykochemicznych. Warszawa 19644 s. tak że zupełny brak objawów wyższej warstwy po upływie siedmiolecia wskazuje na zahamowanie rozwojowe i jakiś rodzaj niedorozwoju (degresja). dostarczająca typowego pożywienia z przewagą białka roślinnego lub zwierzęcego. który pokrywa się białą otoczką mielinową między 1 a 3 rokiem życia 60 . rozwijająca całokształt psychiki. działających bezpośrednio na tkanki ciała. mowa. Każda warstwa więc ma swój czas rozwoju. 31-32. tworząc granicę orientacyjną dla przyśpieszenia (akceleracji) lub opóźnienia (retardacji) rozwoju w stosunku do osiągniętego maksimum (M) poprzedniej warstwy. jako twórca kulturalny i jako istota duchowa. dzięki czemu jednostka dojrzała biologicznie staje się nie tylko zdolna do reprodukcji.obniża się dopiero znacznie później z utratą plastyczności rozwojowej w starczym zniedołężnieniu. rozwija się jako psychika. takich jak pokarm. Równocześnie właściwości organizmu w warstwie biologicznej wyrabiają się pod wpływem konstelacji czynników geograficzno-fizycznych środowiska życiowego. wreszcie e) warstwa czysto duchowa lub światopoglądowa. . 60 J. odległość od morza. czyli integracji. który żyje jako organizm. B o g d a n o w i e z. ruch i warunki dobrego snu. powietrze. W tym okresie wygasa instynkt ssania. odruchy warunkowe. klimat. jako osoba społeczna. co szczególnie w historii odbijało się na charakterze spokojnym ludów rolniczych. ale odpowiedzialnie zakłada własną rodzinę małżeńską i włącza się do gatunku ludzkiego przez rozmnażanie. praksje ręczne. wspinanie. Warstwa biologiczna dojrzewa pod względem płciowym w okresie dorastania pod koniec drugiego i w początkach trzeciego siedmiolecia w naturalnej u człowieka synchronizacji z dojrzewaniem psychicznym i społecznym. jak ukształtowanie pionowe. Przyjrzyjmy się treściom i celowości poszczególnych warstw w rozwoju człowieka. słońce. które nie są cyfrą magiczną. z przyrostem jego wagi i wzrostu postępuje wapnienie kośćca i usprawnienie systemu nerwowego. w której jednostka od młodości żyje. Podłoża te wynikają z bogactwa natury człowieka. formująca osobę społeczną wychowanka. woda. d) warstwa kulturologiczna. najbliższej okolicy. na którym może się rozwinąć kolejno następna warstwa wyższa aż do ujawnienia się wszystkich podłóż rozwojowych. Zaspokajanie potrzeb wychowanka (a) przez wpływy wychowawcze przy pomocy czynników zewnętrznych. jak chodzenie. kształtująca w pełni duchowość i jej stronę religijno-moralną. c) warstwa socjologiczna. lecz wyznaczają rytm rozwoju naturalnego ludzi.

Na osobę społeczną składa się szereg ról spełnianych w rodzinie (np. to w wieku młodzieńczym nadbudowuje się nad nią nowa warstwa kulturologiczna (lub kulturotwórcza). Rozpoczyna się wówczas właściwy. prawo. technika. które płyną z różnych form współżycia (demokratycznego lub autokratycznego). jak sztuka (poezja. wycieczki krajoznawcze i podróże odbywane po świecie. uzdolnień i talentów rozpoczyna się pogoń za wrażeniami estetycznymi przy przeżywaniu i przyswajaniu sobie podobających się jednostce wartości kulturowych. ponieważ człowiek z natury swej jest animal sociale.). rozmów. samorządowej. Dziecko wiejskie jest mniej elokwentne i mało obyte z różnorodnością zjawisk miasta. zwyczajów i obyczajów (pozdrowienia. z nauki szkolnej..). symbole). pomocy. polityka czy moralność i religia). samorzutny rozwój warstwy psychologicznej. który jako homo sapiens wynajduje pomysłowo narzędzia i środki do zaspokojenia swych potrzeb życiowych. Zaczyna się wtedy pogłębiać zrozumienie dla potrzeb współżycia z innymi w rodzinie. Zależnie od rozbudzonych zainteresowań kulturalnych. od zamiłowań. jak też nowych warunków życiowych. za to staje się bardziej skoncentrowane wewnętrznie. a rozwijające się poprawne myślenie przyczynowe kształtuje zdolności poznawcze. które powodują. muzyka. Wyrazem tego jest początkowe tworzenie band dziecięcych dla wspólnej zabawy. przywództwa. w której inteligencja jako umysłowa zdolność przystosowuje się do nowych zadań w szkole. organizacje). począwszy od rodziny (dawniej rodu). że dotychczas rozwinięte funkcje uczuciowe i wolitywne. Dojrzała jednostka pod względem społecznym włącza się stopniowo w coraz szersze grupy społeczne. z obserwacji. w kręgu rówieśników („równy" kolega) itp. węchowych. W ten sposób początkowo wyrasta kulturalny odbiorca. opanowuje w tym celu technicznie przyrodę. dążeniowe zaczynają podlegać kierownictwu czynników intelektualnych. to znaczy takich zjawisk działających na zmysły (czyli fenomenów wzrokowych. a przede wszystkim wygląd lokalny rodzinnej lub zamieszkiwanej wsi czy wielkiego miasta. pomocnika matki). jak to określił Arystoteles. Następuje więc wszechstronne ukształtowanie psychiki jednostki.b) Z tzw. przyjaźnią i miłością do innych ludzi. dojrzałością szkolną około 7 roku życia zaczyna się w początkach wieku szkolnego gwałtowny. Kościoła. by wygodniej żyć lub sprytnie urządzać się w życiu. W związku z tym wpływy wychowawcze rozwijające warstwę psychiczną tworzą się z przeżyć i doświadczeń. zawierającego pojęciowe sygnały sygnałów zmysłowych. zwolennictwa. samorzutny proces uspołecznienia się wychowanka w trakcie rozwoju nowego podłoża społecznego i warstwy socjologicznej. znając głębiej z doświadczenia życie przyrody zmieniającej się w jednostajnym rytmie pór roku. która rozwija się już nie pod wpływem czynników fizykochemicznych pokarmu. morski. narodowej. stosunków społecznych między jednostkami i grupami (np. dotykowych itd. narodu i państwa aż do obywatelstwa świata w sprawach międzynarodowych i politycznych. w klasie szkolnej. grupy zawodowej. W związku z tym zainteresowania wychowanka skierowują się na zewnątrz ku przyrodzie i technice. co dzieje się w otaczającej rzeczywistości i niosą ze sobą logiczne znaczenie rozumiane przez odbiór w świadomości przy pomocy mowy jako II układu sygnalizacyjnego. a nie rozproszone na zewnątrz. konsument sztuki lub innej . plastyka. opieki. walki itp. odznaki. c) W trzecim okresie dorastania. powietrza itp. Dlatego też psychika dziecka wiejskiego różni się jakościowo od psychiki dziecka miejskiego. zjawiają się nastawienia międzyludzkie. parafii. Dojrzała psychika w trakcie rozwoju kształcenia szkolnego i ćwiczenia inteligencji włącza się w „mądrość" gatunku człowieka. tytuły. słuchowych. obserwacja zjawiska potęguje uwagę dowolną. lesisty itp. obywatelskiej. w organizacji młodzieżowej.). w szkole (pilny uczeń). które według Pawłowa jako sygnały I układu analizatorów zmysłowych dają znać o tym. oglądanych filmów czy obrazów. zainteresowania inną płcią. drużyny harcerskiej czy futbolowej. związanym z procesem dojrzewania płciowego w warstwie biologicznej. rodzi się spontaniczne szukanie przez wychowanka kontaktu z rówieśnikami. W wyniku rozwoju warstwy socjologicznej kształtuje się osoba społeczna wychowanka. instytucji społecznych (urzędy. kierowane sympatią. potem paczek rówieśników dla zwierzeń i szukania uznania jako członka grupy szkolnej kolegów. zwierzęciem społecznym. nauka. praktycznych i poznawczych. Wyraża się ona w spontanicznym uczuleniu jednostki na wartości zawarte w wytworach (artefektach) kultury wyższej. Rozwój warstwy socjologicznej wymaga odrębnych wpływów wychowawczych. dobrego syna. d) Kiedy ukształtowana w zarysie osoba społeczna będzie dalej się rozwijać i dojrzewać w warstwie socjologicznej. Stąd specjalne znaczenie dla ustalenia cech charakterystycznych psychiki wychowanka mają krajobrazy (górski. filozofia. lecz pod wpływem czynników fenomenologicznych. wraz z ich obowiązkami i nabywanymi prawami aż do stania się pełnoprawnym członkiem grupy rodzinnej.

duszpasterzy. nad ułomnością ludzką. Są to: 1° -zdrowy bios jednostki. a przynajmniej jako kulturalny odbiorca. plastyczne. planetaria. 2° . Dobra i Piękna. rozwój podstawowej siły biosu wychowanka zaczyna się więc od życia biologicznego i aktywności fizjologicznej organizmu. przy bogatych zadatkach genicznych. zdolności do wartościowania stwarza miłość najwyższego ideału Prawdy. budzą głębszą refleksję duchową nad znikomością człowieka i świata. prawa naturalnego zgodnie z sumieniem jednostki i urabiający jej doświadczenie. lecz dających się . które począwszy od chrztu i przez współpracę z łaską Chrystusową. powodują prawdziwe nawrócenia do Boga. koniecznymi dla rozwoju warstwy kulturologicznej są przede wszystkim wybitne lub klasyczne dzieła literackie. duchowe.ideowy agos współpracujących ze sobą wychowawców. która znosi pocisk z idealnego toru. który jest obliczony dla próżni przy braku wszelkiego oporu środowiska. muzea i skarbce. toteż zanikają. bez żadnych obarczeń dziedzicznych. kształtują głęboką religijność. teatry itp. W całości biorąc.ateistycznie. 3° . Pomimo to wychowanek rozwija się na tej drodze jako twórca kulturalny choćby w skromnym zakresie. Dojrzałość kulturalna jednostki włącza ją do określonej tradycji historycznej i kulturalnej własnego narodu. Do głosu dochodzi tu pełnia rozwiniętej duchowości ludzkiej. Przecież nigdy przebieg wychowania nie jest idealny i nie odbywa się bez trudności i załamań. czyli Absolutu i do dania osobistej odpowiedzi na te stwierdzenia w postaci przekonań religijno-moralnych.przecier- . W rzeczywistości rozwój konkretnego człowieka jest jeszcze bardziej skomplikowany. mimo to z modelem teoretycznym musimy się liczyć. wreszcie pojawiają się pierwsze młodzieńcze próby własnej twórczości. przeobraża całego człowieka w „nowe stworzenie". do jakiegoś typu myślenia i cywilizacji oraz do kultury ogólnoludzkiej tak przeszłej. dzięki czemu rozumność staje się mądrością w szukaniu prawdy i dobra. całkowity rozwój biosu jednostki jest warunkowany pomyślnym działaniem życia społecznego.korzystny układ sytuacji losowych.. dla zapanowania duchowości nad cielesnością mają wypadki losowe szczęśliwe lub nieszczęśliwe dla życia ludzkiego. Czynnikami zewnętrznymi. czyli etosu oraz oddziaływaniem wychowawców. zaspokajających umiejętnie a zgodnie z postępem wiedzy naukowej odpowiednimi środkami zewnętrznymi potrzeby rozwojowe wychowanka oraz 4° . że jest abstrakcją oderwaną od rzeczywistych warunków życia. krytyk lub entuzjasta nowej twórczości w jakiejś interesującej go dziedzinie kultury. W rzeczywistości bowiem ruch odbywa się nie po prostej. zabytki. rodziców. Teorii warstwicowej wychowania można łatwo zarzucić. od których zależy osiągnięcie pełni rozwoju społeczeństwa. muzyczne. rozwiązanych teistycznie lub przez negację .dziedziny kultury. Specjalne znaczenie dla rozwoju warstwy czysto duchowej. jak cudowne wyzdrowienia. nie w znaczeniu trwałego szczęśliwego losu. jeżeli nie zdradzają oryginalnego talentu. Pierwociny te mają zwykle charakter naśladowczy. moralność i pogląd na świat. lecz krzywej balistycznej w warunkach przyciągania ziemi. e) Wreszcie w początkach wieku dorosłego człowieka kształtuje się ostatnia warstwa czysto duchowa. równocześnie wolność wybierania dobrej drogi kształtuje plan życiowy z pełną odpowiedzialnością za swe postępowanie i za innych ludzi..z dobrem dla jednostki . od konkretnych systemów szkolnego wychowania i ich społecznych ideologii. Jednakże warstwicowo pełny. Dzięki temu dojrzała duchowo jednostka odkrywa świat nadprzyrodzony i włącza się duchowo do rzeczywistości nadnaturalnej i Boskiej. aniżeli teoretyczne określenie wektorów sił i wypadkowych toru. dlatego też zasługująca na nazwę warstwy światopoglądowej. Szczególnie nadzwyczajne wypadki. a nastawienie otwarte na głębię metafizyczną doprowadza wreszcie do ujęcia źródeł bytu. a więc agosu w ramach sprzyjających sytuacji losowych. znawca. przekazywanych przez rodziców i wcześniejsze pokolenia dziadków. śmierć najbliższych. majstrów. w której tworzy się synteza światopoglądowa. oporu powietrza i siły wiatru. ocalenia z katastrof. gdy na przykład fizyka daje wzór na ruch jednostajnie przyśpieszony. szczególnie alkoholizmu i narkomanii zatruwających system nerwowy i niszczących siłę biosu jednostki. pomniki historyczne. wstrząsające spotkania itp. Równocześnie teoria warstwicowa wychowania wskazuje na poczwórne uwarunkowania. ponieważ on nam wyjaśnia możliwości prawidłowego przebiegu procesu. postawy i cechy nabyte bez nałogów. a w końcu przekształca się w życie wewnętrzne. oficerów itp. jak i współczesnej.obyczajowy etos społecznego otoczenia i narodowej kultury. bez większej dysharmonii i konfliktów. nauczycieli. przekazujący ogólno-ludzkie zasady moralne. Ale zarzut taki należy postawić każdej nauce. potem może uformować się amator. porywy zaś i intuicje twórcze wyłaniają syntezę światopoglądową. biblioteki. epigoński i grafomański. bezradnością. koneser jakiegoś zagadnienia.

które jednak z postępem pedagogiki specjalnej przez kompensację zmysłów lub rehabilitację są znacznie złagodzone i prawie usuwane. Formy aktywności własnej wychowanka nazywamy rozwojowymi formami życiowymi. a losowe trudności wraz z historycznymi warunkami cywilizacji i epoki (np. dalej pracy. które wyrastają z „wieku bajek" znacznie wcześniej. nauczycieli.). Tak np. ponieważ warunkują one prawidłowy rozwój wyższych warstw i są jedynie kształcące dla danego okresu życia. Aktywność ta przybiera coraz wyższe formy najpierw zabawy. Los najbardziej pomyślny nie zwalnia jednostki od osobistego wkładu trudu i poświęcenia. Jednakże ciasna jest brama i wąska. 2. Wreszcie niezawinione.. liczy się z aktualnymi systemami wychowawczymi społeczeństwa. rodziców) likwidowane lub przez osobisty wysiłek wychowanków nadrabiane. W tym zakresie mogą wystąpić spowodowane często postępującą degeneracją biologiczną populacji. defekty i uszkodzenia organiczne jednostek niedorozwiniętych i upośledzonych ślepotą lub głuchotą. płci lub religii) stanowią zaburzenia prawidłowości życia społecznego i zniekształcają przebieg rozwoju.. popełniane z ignorancji błędy wychowawcze agosu. Te ciasne bramki losu w slalomie życia i w przebiegu jego rozwoju wychowawczego dotyczą złego funkcjonowania dynamizmów biosu. zdanie przeciwne R. by dostać się na właściwą drogę dalszego życia doczesnego i wiecznego. będąc dostępną drogą do poznania otaczającego świata. a więc błędy rodziców. prawidłowości strukturalne życia społecznego oraz poprawność działania wychowawczego. a mianowicie: prawa naturalne rozwoju. Chrześcijańskie wychowanie więc prowadzące przez ciasną furtkę mówi o losie rzeczywiście trudnym. Tak np. Warszawa 1966 s. która warstwa aktualnie się rozwija. nienowoczesnych koncepcji rozwoju i czynników określających wychowanie6 l. dyskryminacja jakiegoś rodzaju . np. Tak więc losowo mogą działać wszelkie defekty biosu. która prowadzi do życia. ale także wydobywające się spod cielesności czynniki osobowościowe.pięć czasowych nieszczęść lub przezwyciężyć przez pracę i wysiłek wychowanka. lecz i one są stopniowo przez pedagogizację (np. czy jest opóźniona lub przyśpieszona. około 7 roku życia. którzy ją znajdują" (Mt 7. upodobanie do bajek dzieci wiejskich jeszcze w wieku 10-11 lat świadczy o powolniejszym tempie rozwoju w stosunku do dzieci z miasta. etosu czy agosu. które niszczą trzy zasadnicze warunki progresji wychowawczej. który jednakże daje się przebyć. Obok tego mogą się pojawiać dysfunkcje etosu. Dodatkowo może stawiać większe przeszkody i trudności dla lepszego ich pokonywania przez wydobycie z wychowanka większej mocy w walce z przeszkodami. co też w chrześcijaństwie zostało nazwane modlitwą. wady etosu lub błędy agosu. Dlatego też teoria warstwicowa nie wyobcowuje się z rzeczywistości przyrodniczej. Wszystkie te postaci aktywności własnej wychowanka stanowią towarzyszące zjawiska określonej warstwie rozwoju. Bo szeroka jest brama i przestronna droga. że w każdym okresie rozwoju biorą udział nie tylko konwergujące ze sobą czynniki wewnętrzne (potrzeby rosnącego podłoża) oraz sprzężone czynniki zewnętrzne (wpływy wychowawcze). chętnej i dobrowolnej aktywności wychowanka.13-14). niszczenie naturalnego środowiska życiowego człowieka) traktuje jako zadanie do wykonania przez osobisty wysi- łek wychowanka przy pomocy zachęty wychowawców i przy pomocy postępu wiedzy pedagogicznej. szkoły czy programu godzące w zasady poprawności działań wychowawczych tworzą ogromne przeszkody w prawidłowym rozwoju wychowanka. gdy wady społeczne środowiska (np. pozbawione Por. ponieważ wynika z analizy fenomenologicznej rzeczywistości współczesnego wychowania i opiera się o doświadczenie pedagogiczne. bierze pod uwagę stan działania wychowawców. które przełamują konwergencję i decydująco kształtują kierunek rozwoju zgodnie z dążeniami do potęgującej się samodzielności wychowanka. a mało jest takich. ofiarności dla dobra swego rozwoju. M i 11 e r. 61 . Rozwojowe formy życiowe Teoria trójczynnikowa wychowania głosi. Proces wychowania i jego wyniki. która prowadzi do zguby (. 8. dlatego też jako charakterystyczne symptomy ułatwiają wychowawcom orientację co do tego. Teoria warstwicowa stanowi ważki element tego postępu. Czynniki osobowościowe w poszczególnych warstwach uzewnętrzniają się w postaci samorzutnej. Tak właśnie Chrystus zaleca: „Wchodźcie przez ciasną bramę. twórczości aż wreszcie dochodzi do głębszego przeżycia światopoglądowego o charakterze modlitewnej kontemplacji. pochodzenia społecznego. potem dociekania. a nie wyrasta z przestarzałych podstaw filozoficznych.rasowa.

w którym odtwarzają życie dorosłych. Zabawa dziecka jest najgłębszą potrzebą i musem. natomiast zbyt wcześnie odpędzane od zabawy dzieci ze wsi są postarzałe psychicznie i nie osiągają właściwego rozwoju uczuciowego. ponieważ występuje w kulcie religijnym. Natomiast teoria pozytywistyczna H. lecz po to dane jest nam dzieciństwo. zwane także zabawami twórczymi. ponieważ zabawa daje dziecku możność wstępnego poznania rzeczywistości przez kontakt z zabawkami jako miniaturami rzeczy.. Groosa wskazuje słusznie. klasy. gdyż na dostępnych im zabawkach . gra wyobraźni. przy tym bierze udział przeżycie uczuciowe. tworzący zrazu naiwne ideały dziecięce. abyśmy się bawili. Teoria romantyczna Fr. Wreszcie zwrócono uwagę na to. dlatego jako decydujące o rozwoju normalnym lub o wykolejeniu stanowią w teorii warstwicowej wychowania ważny moment wymagający bliższego wyjaśnienia. jak gry piłką. a uczestnicy na podstawie swych obserwacji. We wszystkich rodzajach zabaw dziecięcych jest czynna fantazja. Rozwojowe formy życiowe przez aktywność własną wychowanka manifestują działanie i rozwijanie się jego czynników osobowościowych. w wieku poniemowlęcym rozwijają się zabawy konstrukcyjne. a przede wszystkim przez fantazję i grę wyobraźni stwarzają świat urojony iluzji. Na istotny związek zabawy dziecka z warstwą biologiczną wskazują rodzaje oraz celowość funkcjonalna zabawy. pierwszy czynnik osobowościowy. swobody. w wojsku i pracy itd. tworzą typowe tematyczne zabawy z lalką lub innymi zabawkami. budowanie z klocków.uczy prawdziwie ludzkich postaw władania rzeczami. Średnie dzieci przedszkolne lubią zabawy funkcjonalne. Nawet wyczerpane długą chorobą dzieci w szpitalu bawią się. którymi wychowawcy powinni przede wszystkim pokierować. 1903). Zabawy te (w szkołę. wcielające się . w sklep. opiekowania się lalkami czy figurkami zwierząt. stąd nawet człowieka określono jako istotę igrającą {homo ludens . że nie dlatego bawimy się. kolej z krzeseł). Dlatego też jako pierwsza rozwojowa forma życiowa zabawa występuje w przedszkolnym okresie kształtowania się warstwy biologicznej. Stąd od dawna tworzone były teorie zabawy. lekarz i chorzy). gdyż przez nią młode zwierzęta i dzieci ćwiczą swe fizyczne i psychiczne funkcje i w ten sposób przygotowują się do życia w przyszłości. U niemowlęcia pojawia się zabawa manipulacyjna (grzechotka. przy oglądaniu obrazków lub sztuki w teatrze lalkowym. Huizinga)Okazuje się jednakże. bieg z kółkiem. Ktoś trafnie określił. Przeciwnie teoria ćwiczeń przygotowawczych K. Spencera (zm. rzucanie przedmiotów. nazywana teorią nadmiaru energii. uniemożliwia dalsze osiągnięcie normalnego rozwoju człowieka. gniecenie. Zabawy receptywne natomiast nie mają charakteru ruchowego. bo daje tylko upust nagromadzonej energii w naśladowaniu czynności dorosłych.J. by wyjaśnić jej sens i znaczenie. nauczycielka i dzieci. dla życia nieprzydatnym. dzięki czemu dziecko naśladujące z obserwacji sytuacje i czynności urabia w sobie postawę emocjonalną wobec tematów zabawy z lalką.zamiast prawdziwych niebezpiecznych przedmiotów . twórczości i przeżycia piękna. występuje w nich podział ról (np. Stąd potrzeby własnej aktywności u wychowanka są zawsze bardzo silne i stanowią specjalne potrzeby rozwojowe. że zabawa towarzyszy w życiu także ludziom dorosłym i ma wielki udział w kulturze. rozwijające mięśnie. że jesteśmy dziećmi. która odrealnia i ożywia. jak poczucie radości. jak robienie babek z piasku. skakanka. że zachodzi zasadnicza różnica w funkcji rozwojowej i kształcącej zabawy u dziecka przedszkolnego. że zabawa jest użyteczna biologicznie. animizuje zabawki i użyte przedmioty (np. do czego kolejno przystąpimy. w dom. w sztuce. a) Zabawa dziecka przedszkolnego to powszechnie znane zjawisko nawet u ludów pierwotnych. Na tym tle rozwija się zdolność do wartościowania jako najwcześniejszy. poety niemieckiego (zm. samochodem czy samolotem. że zabawa przezwycięża poczucie niższości dzieci wobec dorosłych. którym tylko wiele rzeczy wolno robić. chęci tylko zabawy i tańczenia wypiera wyższe potrzeby rozwojowe i przyczynia się do wykolejenia wychowawczego. w kolej) mają charakter grupowy i dialogowy. lepienie. głosiła. grzebanie jam. zasłyszanych opinii na dany temat zabawy. ruchy i zręczność. że zabawa u młodych zwierząt i dzieci jest biologicznym luksusem. a w funkcji rozrywkowej i wypoczynkowej u dorosłych. Zabawy iluzyjne.zabaw dzieciństwo jest zmarnowane. np. podkreślała w istocie zabawy jej wyższe czynniki duchowe. Klasyczną zabawą starszego dziecka przedszkolnego są zabawy iluzyjne i receptywne. Teoria zaś kompensacji A. aby nie wyrodniały. działaniowego czy dialogowego. darcie) ćwicząca ruchy rąk. 1805). wycinanie. ponieważ przerost. lecz są przeżywaniem i wczuwaniem się uczuciowym w sytuacje przy słuchaniu bajek czy opowiadań bardziej realistycznych. Schillera. Adlera uzasadnia.

a nie ulegały przerażeniu i lękom. estetyczny. pojawiają się już inne formy zabawowe. sport. traktowane przez dorosłych jako śmieci. turystyka. jak kolorowe papierki. ponieważ trzeba najpierw starać się wprowadzić samorzutne zainteresowania dziecka w mury szkolne. które dotyczy „skarbów" dziecięcych. ale sama nauka automatycznie nie zastępuje pierwszej formy rozwojowej zabawy w życiu dziecka przedszkolnego. życzliwości dla drugiego człowieka. rozwijającej się w dalszym ciągu. wyrasta z bajek i zabaw iluzyjnych. wnioskowanie. pod przymusem stopni i kar cielesnych. oczyszczać baśnie ludowe z duchów i upiorów. że zorganizowana systematycznie nauka szkolna i zajęcia praktyczne mogą nie pociągać ucznia. Zabawa ta jednak może wyrodnieć i dziczeć. że praktycznie biorąc nauka była wtłaczana zgodnie z programem. nie interesować go. gimnastyka. przyglądania się im i dociekania poznawczego ich właściwości. spekulatywny. ku technice i wytworom ludzkiej kultury. spostrzeganie. Początkiem jego jest jeszcze zbieractwo dziecka przedszkolnego. Tymczasem kolekcjonerstwo dzieci szkolnych polega na powstawaniu jednolitych już zbiorów. Jest to druga z kolei forma życiowa związana z warstwą psychologiczną. świecidełka. stają się więc bezużyteczne w rozwoju. jak przy oglądaniu obrazków w książce czy w filmie. interes społeczny i religijny) i nawoływał do budzenia w uczniach wielostronnych zainteresowań. jak pamiętamy. aby dzieci przez bajkę nabywały pojęć moralnych. wyraża się w kolekcjonerstwie. nawet trzeba bawić się razem z nimi. nie zjawisk nadzwyczajnych i sensacyjnych. które służą do podsycania żywotności. tego. . jeżeli właśnie dziecko nie powiąże własnego zainteresowania z przedmiotami szkolnego nauczania. w której przejawia się potrzeba zaspakajania ciekawości intelektualnej. dobroć dla zwierząt u Kopciuszka) i co jest złe. Czasami te wczesne ideały dzieciństwa realizują się w dalszym życiu przy wyborze zawodu. guziki itp. Aktywność dociekaniowa dziecka zaczyna się od tworzenia zbiorów. Właśnie zabawa przechodząc stopniowo zmiany nasyca się coraz bardziej elementem poznawczym i przemienia się w dociekanie.w imponującą dziecku postać dorożkarza. co jest dobre (pracowitość. ponieważ często sądzi się. porównywania i zestawiania ze sobą podobnych rzeczy. by się nie bawiły w pijanych. W szkole herbartowskiej. dlatego też problem zainteresowań sam przez się nie rozstrzyga sprawy skuteczności nauczania. strażaka czy lotnika. zwróconej na zewnątrz ku przyrodzie martwej i żywej. kim chciałoby ono być. zaistniała taka sytuacja. ku okolicom kraju i świata. inteligencja. jedne naturalne i samorzutne (jak u Deweya) lub nabyte i wywoływane (jak w szkole herbartowskiej). Zainteresowania jednakże mogą być różnorodne. przy biernej postawie ucznia. Przeciwnie nowa szkoła Deweya i jej progresywizm pedagogiczny stawiały na samorzutną aktywność dziecka jako właściwą postawę nauczania przez działanie ręczne zgodne z zainteresowaniami dziecięcymi. Dzięki temu kształtują się podstawowe funkcje poznawcze. który wprowadził do nauczania pojęcie zainteresowania (interes empiryczny. jeśli nie jest kierowana przez wychowawców. b) Druga forma życiowa dociekania w warstwie psychologicznej jest mniej opracowana teoretycznie. w co wpadła skrajna szkoła nowa zwalczająca intelektualizm moralny Herbarta. ale w warstwie biologicznej. skupionej uwagi. W następnym okresie rozwoju dziecko szkolne odróżnia rzeczywiste od zmyślonego. Dociekanie więc stanowi podstawę rozwojową skutecznej nauki w szkole. które zaspokajają instynkt posiadania rzeczy na własność i służą do stałego z nimi obcowania. pamięć. Można to uczynić albo przez uzgodnienie programu nauki i zajęć praktycznych z budzącym się samorzutnie dociekaniem poznawczym u dziecka szkolnego. musztra. Zdarza się jednak. lecz dokładnego zrozumienia rzeczy otaczających i zwykłych przez drobiazgową znajomość szczegółów i poznanie przyczyny lub sposobu ich działania. że nauka i zajęcia praktyczne w domu i w szkole zajmują miejsce zabawy w życiu dziecka szkolnego. tj. a nie bawić się dziećmi. Dociekanie więc to taka własna aktywność działaniowa i umysłowa dziecka. jednakże bez zabawowego infantylizmu i walki z rozwijaniem rozumu i wiedzy ludzkiej. odpadki. Trzeba więc dzieciom podsuwać wartościowe tematy. grupowania ich i klasyfikowania. tańce. dotyczącej nie samej zmienności zjawisk. lecz coraz częściej mają funkcję rozrywkową. a nie kształcącą i rozwojową jak zabawy dziecka przedszkolnego. zręcznościowe. Takie dociekanie jako życiowa forma rozwoju wymaga stałej obserwacji wciąż powtarzanej. które mogą zaszkodzić zdrowiu nerwowemu. jak uwaga. w której rozwój inteligencji i rozumności dziecka jako swoistego czynnika osobowościowego wyraża się w ciekawości poznawczej. albo przez wykorzystanie aktywności dociekaniowej dziecka na lekcjach lub też przez budzenie głębszego dociekania problemowego u dzieci odpowiednią metodą szkolnego nauczania. Działo się to wbrew teorii samego Herbarta. energii i zdrowia organizmu. do werbalnego zapamiętania podawanego materiału. jak zabawy i gry ruchowe.

Formą dociekania u chłopców staje się majsterkowanie. że najlepiej wychowuje i kształci bezpośredni udział ucznia w produkcji fabrycznej czy rolnej. Praca ma więc szczególne znaczenie wychowawcze. który rodzaj pracy zręcznościowej. gdy staje się samorzutnie formą trzeciej warstwy socjologicznej. jak karty. mchów. zasuszonych kwiatów. W. rzek. lotniczych i innych. które musi być wychowawczo pokierowane w pracowniach modelarskich. indiańskich. U dziewcząt zaś podobne dociekanie działaniowe obejmuje zapał do robótek ręcznych. W dalszym ciągu rozwoju warstwy psychologicznej pojawiają się pochodne formy dociekania w postaci gier z określonymi regułami jak gry harcerskie na spostrzegawczość. Spór dotyczy więc tego. ale też mogą się przyczyniać do wykolejenia wychowawczego. Jednakże istnieje spór co do rodzaju pracy. zapoczątkowana jako system szwedzki. najczęściej zaś znaczków pocztowych i związanych z nimi dociekań filatelistycznych.Zaczynają się one od zbierania muszelek. c) Pod koniec kształtowania się podstaw warstwy psychologicznej formy dociekania są coraz bardziej nasiąknięte elementami wysiłku tak fizycznego. mianowicie w pracę. części mechanizmów lub narzędzia jak szkło powiększające. W. szkoła pracy Kerschensteinera). W kieszeniach chłopców w tym okresie gromadzą się zbiory materiałów. rzemieślniczej. Innym jeszcze rodzajem dociekania jest turystyka. Władysław Przanowski i jego dzieło. wysiłkiem spełnianym pod przymusem. trybiki. np. technicznej czy produkcyjnej ma największe znaczenie wychowawcze. a rozwinięta w Polsce przez inż. następnie historycznych (Trylogia Sienkiewicza) aż do powieści psychologiczno-młodzieżowych. gwoździe. folkloru. miast. które nie mają już znaczenia kształcącego. sznurki. bądź też hodowla roślin doniczkowych u dziewcząt. przez które dziecko już przeszło. Błońskiego uważała. albo głośna szkoła pracy produkcyjnej P. szachy. Rozpoczyna się więc pożeranie książek podróżniczych. jedynie pełnią funkcje rozrywkowe. Okazuje się w rzeczywistości. jak też wychowawcze dla wyrabiania cech charakteru zostały w teorii pedagogicznej dawno docenione (np. Dociekanie przenikane stopniowo wysiłkiem. a właściwie włóczęga po okolicy czy po całym kraju. stworzyła pierwszy odrębny „kierunek praktyczno-techniczny przy zachowaniu treści ogólnokształcącej" 62 . jeżeli w średnim wieku szkolnym nie stanie się on aktywnością własną ucznia. liści. czy nie będzie dla niego rozwojową formą życiową pracy. czyli zręczności. minerałów. Warszawa 1964 . niekiedy banknotów. która by najbardziej skutecznie wpływała na rozwój wychowanka. Tymczasem w nowej warstwie socjologicznej rozwoju samorzutnie pojawia się potrzeba szukania oparcia i uznania w grupie rówieśników. która rozwija i kształci wychowanka na tle jego potrzeb uspołeczniania się.roboty na drutach. gry umysłowe. Natomiast szkoła pracy rzemieślniczej jak stolarstwo. jak i umysłowego. jak króliki lub gołębie u chłopców z przedmieścia. wreszcie gry losowe i hazardowe. haftowanie lub częściej . Przanowskiego w programie robót ręcznych jako odrębnym przedmiocie nauczania szkolnego. ponieważ szybko wygasają i mogą hamować tym rozwój psychiczny. sprężyny budzika. pocztówek. A m b r o z i e w i c z . Inny rodzaj dociekania tworzą hodowle zwierząt. Teoria slójdu. 85. czasem motyli wbijanych na szpilki. czy w grupie 62 s. Wszystkie wymienione rodzaje dociekania wymagają kierownictwa wychowawczego. guma do procy. maj ster kowaniem czy czytelnictwem dotychczasowym. pozostawiają ślad w psychice w postaci przyzwyczajenia do szukania łatwej przyjemności w zabawie lub dociekaniu. To szczególne znaczenie wychowawcze pracy dopiero w warstwie społecznej wyjaśnia sytuacja rozwojowa tego okresu . zaspokajająca żądzę przygód i chęć poznania krajobrazów. Jednakże obydwie te formy życiowe. potem pojawiają się zbiory obrazków.czytelnictwo. które w marzeniach mają służyć do majstrowania jakiegoś przyrządu lub machiny. cowbojskich. Praca i jej wielostronne znaczenie tak dydaktyczne w procesie nauczania.wychowanek wyrósł już z zabawy dziecięcej i z wieku bajek i zaczyna przerastać dociekanie. ludzi. jak szydełkowanie. uprawianą hodowlą. ślusarstwo czy kowalstwo dla ilustrowania samodzielnie wykonanymi przez uczniów modelami przerabianych w szkole tematów nauki. trudem i stałym obowiąz- kiem zamienia się wreszcie w trzecią rozwojową formę życiową. Wreszcie niemożność czynnego zaspokojenia dociekań krajoznawczych wywołuje formę zastępczą . potem przygodowych. przy tym przewaga trudu i potrzeba systematycznych starań może przeważyć przyjemność płynącą z dociekania i zahamować zainteresowanie zebraną kolekcją. że każdy rodzaj pracy może stać się udręką niewolniczej roboty. do czego wychowanek dotychczas zawsze był gotów i chętnie się temu oddawał. wyrabianej przez prace ręczne.

pracy. Wszelkie więc formy pracy ręcznej czy umysłowej. gdyż każda z nich może jeszcze rozpadać się na odrębne kierunki zainteresowań. wynikające z uzdolnień i talentów.) wyrabia się siła woli. gdy czuje swą zdolność i moc do pokonywania trudności. majsterkowaniu czy czytaniu zaciekawiającej powieści. gdy przepełnia go poczucie spełnionego obowiązku i gdy spotyka go za to nagroda i uznanie ze strony grupy. Niełatwo to członkostwo w grupie przychodzi. w której dochodzi do głosu dalszy czynnik osobowościowy wolnego wyboru woli między łatwą dziecinną przyjemnością a przyjemnością powysiłkową. handlu. gdyż wszelkie grupy społeczne stawiają jako warunek udziału i uznania za członka wykonywanie wspólne zadań i przyjętych obowiązków. prawo. zadań. lecz podejmowana dobrowolnie jako aktywność własna. 64 Ks. Z psychologii szkolnego lenistwa. potęguje się na przełomie między psychologiczną i socjologiczną warstwą wychowania około 10 roku życia. gdy wychowanek może zasłużenie odpocząć. ekonomika. Przyjemność ta nie zjawia się w trakcie samego wysiłku. gdyż natrafia na opory wewnętrzne. 45-55. 120-125.). fizycznej. np. obowiązków. nieskore do roboty i leniwe. Podejmowanie wysiłków dla zadowolenia postulatów grupy społecznej nie przychodzi wychowankowi zbyt łatwo. organizacyjno-społecznej itd. bądź też silna wola. Spełnienie tych wszystkich prac. staje się rozwojową formą życiową. by była stale kształcąca. przy równoczesnym chętnym. przy pomocy której wychowanek coraz łatwiej może pokonywać opory wewnętrzne i opanowywać lenistwo. bójek z konkurentami itd. I tak rodzina wymaga pomocy w pracach domowych.rodzinnej i szkolnej. z ros. To właśnie twórcze czynniki osobowościowe kształtują teraz tę wyższą rozwojową formę życiową. lecz dopiero na końcu. Zresztą proces twórczy w każdej dziedzinie kultury przebiega w podobny sposób. który jednak niespodziewanie przynosi wielkie zadowolenie. Podstawy pedagogiki (tl. której chciał być członkiem. O b o r s k i . W wyniku zaś podejmowania wysiłków różnych rodzajów pracy (umysłowej. a nawet męczącym próżnowaniu na interesujących zajęciach dociekaniowych. zleconej przez grupę. o63 panowani jeszcze lenistwem . które teraz sobie zaczyna wychowanek uświadamiać. czy pomocy wzajemnej. Lublin 1948 s. W związku z tym nie nęci już teraz zabawa i dociekanie w pojedynkę. na lekcjach. Ukierunkowanie prób twórczych warunkują dotychczasowe zainteresowania. Opory pochodzą także z wrodzonej człowiekowi niechęci do wysiłku wykonywanego nie z zainteresowania. rzemieślniczej czy produkcyjnej powinny być coraz bardziej przeniknięte twórczością64. Jednakże praca zespołowa wychowanka musi być kierowana przez wychowawców. rozwija człowieka społecznie wartościowego i dojrzałego. Warszawa 19352 s. lecz pod przymusem i z konieczności. 63 Właśnie w trakcie intensywnego uspołeczniania się wychowanka w trzeciej warstwie socjologicznej. zrozumiane przezeń znaczenie pracy w grupie społecznej powoduje to. H e s s e n . chociaż zdarzają się uczniowie z silną wolą. Z punktu widzenia wychowawczego kierunki rozwoju kulturotwórczego są sobie równorzędne i mają ten sam zasadniczy walor. odkrywa prawie nagle nowe źródło radości po wykonaniu trudnej. Na tym tle ruchliwe i czynne dotychczas dziecko staje się ociężałe. na wylot poznaną robotą. jak rozumienie i rozumność osobista. aby proces wszechstronnego rozwoju od warstwy socjologicznej dźwignął się na wyższy stopień. że praca staje się jego aktywnością własną. Dlatego też nie może być sporu o to. d) W warstwie kulturologicznej pojawiające się uczulenie wychowanka na głębsze wartości zawarte w dziełach kultury pozostaje w związku z nową formą aktywności własnej w postaci twórczości. S. dlatego twórczość jako dalsza forma aktywności własnej wychowanka stanowi czynnik jedynie rozwijający i kształcący jego osobowość. Lenistwu szkolnemu przeciwdziałają bądź to rozwinięte zainteresowania dociekaniowe ucznia. Zjawisko lenistwa szkolnego. polityka czy sztuka. grupa koleżeńska zaś postuluje wierność i solidarność w podejmowanych akcjach czy to zabawy. wynikająca z czynników osobowościowych wychowanka. Płyną one z dotychczasowego przyzwyczajenia do szukania dziecinnej przyjemności w beztroskiej i swobodnej zabawie lub dociekaniu przy ulubionym kolekcjonerstwie. . rozkazów wymaga od wykonawcy natężonego wysiłku i trudu. wartościowanie i ocena dodatnia pracy oraz wolność decyzji wzięcia na siebie odpowiedzialności wobec grupy. wypraw. W ten sposób wychowanek w trzecim okresie rozwoju. P. tracąc dotychczasowe łatwe źródła przyjemności w zabawie dziecięcej i w dociekaniu. szkoła żąda stale pracy umysłowej na lekcjach i odrabiania zadań. które z podstawowych dziedzin kultury ma pierwszeństwo i jest ważniejsza w rozwoju człowieka od innej: nauka. technika. lecz w grupie na równi z innymi. a nie stawała się mechaniczną i nudną. W ten sposób praca nie narzucona.

Ludzie teraźniejsi i cywilizacja przyszłości. Otóż w momencie ukazania się problemu zwykle następuje mniej lub więcej uświadomione olśnienie. lecz chwyta melodię i jej liryzm albo zachodzi „widzenie kulturalne". np. O sprzecznościach i jedności wychowania. Warszawa 1933. literackiego czy technicznego itp. lecz popycha do racjonalnej realizacji. Z n a n i e c k i. (W:) Wprowadzenie do sakramentów świętych. Wynikiem tego powstaje ukształtowany typ człowieka zabawy. którą staje się głębsze przeżycie światopoglądowe. Od tej chwili dręczący problem nie ustępuje. s. inne ujęcie procesu twórczego. 68. cyt. Może to być. 65 . tworzącej się pod wpływem intuicji.. Poznań 1962 t.. dz. wielkości człowieka. bądź też pospolitego materializmu życiowego (luksusu i relaksu). Po etapie zarysowania się koncepcji jako początkowego pomysłu z planem działania rozpoczyna się drugi etap twórczości zwany „wędrówką duchową". (W:) Encyklopedia Wychowania. bądź też idea heroiczna miłości. w problemach filozoficznych komuś przemawia do przekonania idealizm platoński. bohaterskiej odwagi ratowania innych. dopatrujące się w płótnie powalanym farbami harmonii barw lub obrazu 6 5 . W ten sposób twórczość jednostki pogłębia się i wnosi nowe. np. z której wynurza się dręczący problem. że w znanej rzeczywistości uchyla się nagle jakby „zasłona Mai". ks.. t. prawdę. 135-139. Tak np. Dochodzi w nim do głosu już pełnia wydobywającej się duchowości ludzkiej wraz z otwartością na zagadnienia transcendentne i metafizyczne. „dialogu kulturalnym". Powstaje wówczas „słyszenie kulturalne". 217-244. swojej ojczyzny duchowej odrzuca się wszelkie inne poznane kierunki i prądy. Warszawa 1964 s.krytyki i przezwyciężenia nieprzyjętych rozwiązań problemu. e) Piąta warstwa czysto duchowa rozwija się pod wpływem odrębnej formy aktywności własnej człowieka. 66 Z. a następnie przechodzi przez cztery etapy. „Wstrząs kulturalny" to pojawienie się wrażliwości na coś. Tenże. s. kogoś zaś pociąga materializm Demokryta lub realizm myślenia Arystotelesa. s. 161-242. teleologiczne. Podstawy pedagogiki. za odpowiadające osobistej postawie twórczej. polegający na tzw. cyt. oryginalne osiągnięcia do dorobku cywilizacyjnego ludzkości 66 . Rozpoczyna się wtedy czwarty etap twórczy . Pytania poznawcze. Albo jednemu w zagadnieniach estetyczno-literackich podoba się romantyzm. 2 s. por. 145-250. np. by rozwiązać zagadnienia zgodnie z własnymi założeniami. Dzięki temu rozbudowuje się synteza światopoglądu osobistego. 723. własnej koncepcji poszukiwań twórczych. genezy i celu świata i życia. jego początku i końca. oszroniałych drzew. liberalnego (twórczości naukowej i kulturalnej). „wstrząsu kulturalnego". S. zaczynają docierać do problemu źródeł bytu. jak uchwycić i zrealizować ujrzane piękno. pracy. pracy lub idea hedonistyczna zabawy ciągłej i rozrywki. M. które w grze skrzypiec nie słyszy „pocierania końskiego ogona o baranie kiszki". Wychowanie człowieka w zmiennej społeczności. jaki zgromadziły podejmowane próby rozwiązywania nurtującego jednostkę problemu filozoficznego. dz. dz.. jak wiemy z nauk światopoglądowych w pedagogice. 41—42. Pedagogika ogólna.Oryginalny proces twórczy zwykle zaczyna się od tzw. H e s s e n. socjalistycznego (walki rewolucyjnej i pracy produkcyjnej). np. co nagle odsłania swe piękno. walki lub typ człowieka dobrze wychowanego 67 . 2 s. które w wielkim skrócie i błyskawicznie ukazuje drogę rozwiązania danego problemu naukowego czy artystycznego. cyt. intuicyjnie odczutą prawdę. pozytywistycznego (walki o byt i bogacenia się). Z określeniem własnego stanowiska. Polega ona na zainteresowaniu się dotychczasowym dorobkiem kultury. idea walki. moralnego lub politycznego itd. Istota zaś „wstrząsu" polega na tym. Zagadnienie twórczości. M y s ł a k o w s k i . w której źródła bytu jako Absolut filozoficzny będą ujęte w kształt nadany przez twórczo wypracowaną przez jednostkę ideę przewodnią swojego życia. W trakcie zapoznawania się z dokonanymi osiągnięciami rozwiązań następuje trzeci etap „odkrycia ojczyzny duchowej".. chrześcijańskiego (miłości Boga i bliźniego). 67 F. bogini ułudy zmysłowej i odsłania głębię rzeczywistości. W związku z tym w warstwie czysto duchowej kształtuje się określony typ światopoglądu. innemu talentowi przypada do gustu maniera pozytywizmu lub naturaliz- mu itd. który negując propozycje rozwiązań przyjmuje jednakże problematykę stawianą przez obce stanowiska i stara się ją włączyć do swojego problemu. Równocześnie końcowe etapy twórczego procesu doprowadzają do zogniskowania nurtu twórczości na zagadnieniach znalezienia idei przewodniej życia wychowanka i w przyszłości jego światopoglądu. dobro lub inną wartość w dotychczas znanych i nawet banalnych rzeczach. czy przeżyte w danej sytuacji życiowej dobro. tenże. nazywane natchnieniem. D y b o w s k i . Jest to uznanie jakiegoś stanowiska w danej dziedzinie kultury za własne. 1 cz. wynikające z natury człowieka mądrego.

dla którego wszystko żyje („A Bóg nie jest [Bogiem] umarłych.2). Przeżycie zaś od strony subiektywnej tej postawy. Źródła bytu bowiem pojmowane. jak i liturgicznej. a więc od świadomej metanoi jako pokuty i zmiany sposobu myślenia. musi bowiem być ubóstwiona. sława. że człowiek nie może być konsekwentnym ateistą 68 . Leipzig 1923.Rozbudowa każdego typu światopoglądowego zarówno o charakterze świeckim czy religijnym. potęguje przeżycie majestatu i mocy Bożej. że przyczynia się do rozwoju prawd dogmatycznych i wyprzedza prawo wierzenia (ius credendi). czyli misterium augustum jako poczucia wzniosłości i uwielbienia69. Problem teologiczny boskości (divinum) w warstwie czysto duchowej może być światopoglądowo różnie rozwiązany. praca i twórczość. przybiera różne formy: ustnej. To spotkanie z istniejącym Bogiem żywym. który zło karze. R. s. musi wziąć fałsz za prawdę lub odwrotnie w prawdzie widzieć błąd. Ma rację więc Max Scheler. gdy głosi. poi. a dobro nagradza samym Sobą. z konieczności wpada w poczucie zależności i stosunku religijnego doń. kobieta lub idea filozoficzna materii. podobnie jak w warstwach wcześniejszych zabawa. ale także zwraca uwagę na proces jakościowego dojrzewania każdego podłoża. teistycznym czy ateistycznym odbywa się zawsze poprzez głębsze przeżycia światopoglądowe. Tak więc modlitwa tworzy rozwojową formę życiową w warstwie czysto duchowej. W prawdziwym światopoglądzie chrześcijańskim modlitwa występuje w całej pełni możliwości i rodzajów. rozpoczynający się od nawrócenia się ku Bogu. czyli religijność jednostki ludzkiej przechodzi bowiem pewien cykl rozwojowy.(tł. które wiąże się 69 M. Przy tym prawo modlitwy (ius orandi) ma tak wielkie znaczenie.38). myślnej czy czynnej modlitwy. człowieka. jest odpowiedzią wiary na prawdy objawiającego się w ludz68 kości Boga. Ale niezależnie od treści i pojmowania Absolutu osoba ludzka. ale idea ujmująca źródła bytu filozoficznie zostaje deifikowana. Świętość. wreszcie rozwija się etap najwyższy przeżycia miłości i poddania się woli Bożej. odkrywając ostateczne źródła bytu. Modlitwa chrześcijańska. jednakże zawsze proces deifikacji idei naczelnej pociąga za sobą te same ludzkie postawy czci. O t t o . że źródła bytu istnieją. bogactwo. Das Heilige.Nie ma Boga!" Ps 52. z których cały świat i ludzkość pochodzi. Gotha 192513. każda rzecz stworzona i przygodna. Właśnie religia polega na osobistym stosunku do Boga. dziękczynną czy pochwalną. by rozwijać pełnię swego człowieczeństwa.28). jak władza. uczucia pociągającego. bo wszyscy dla Niego żyją" Łk 20. czyli tajemnicą lęku i bezsilności wobec Potęgi nieskończonej. dociekanie. poruszamy się i jesteśmy" (Dz 17.). które jako „bojaźń Boża" stają się początkiem mądrości (Ps 110. Stąd głębsze przeżycia światopoglądowe w swej zadumie metafizycznej ma charakter modlitewny i religijny. wyrażającego się zawsze analogicznie przeżyciem modlitewnym. ducha. 198. S c h e l e r . będąc rozmową z Bogiem. ale odpowiedzialnie z całym przekonaniem przeżyty prawidłowo teistycznie lub zdeformowany ateistycznie. czy też jako Istota najwyższa wszechmądra i dobra. przez które wychowanek musi przejść. nazwane misterium tremendum. Warszawa 1968. błagalną. czy kultury może być deifikowana i zająć miejsce należne prawdziwemu Bogu. w którym „żyjemy. a w treści swojej może być modlitwą pokutną. jak to widzieliśmy w systemie pedagogiki chrześcijańskiej. czy publicznej i społecznej. . Szczególnie w wypadku kształtowania się naturalnego. prawdziwego światopoglądu Absolut filozoficzny jako osobowa Istota wszechmądra i dobra staje się Bogiem żywym. uwielbienia analogiczne do religijnej modlitwy jako głębszego przeżycia światopoglądowego. wynikający z kontemplacji i czci odnoszącej się do Absolutu. W innym wypadku. Von Ewigen im Menschen. czy to jako odwieczna materia. które mają charakter poważny i podniosły. nie tylko odpoznane prawdziwie lub fałszywie. będąca w nieustannym ruchu lub jako duch rozlany w przyrodzie i twórczy {Deus sive natura . 3. zostają nie tylko odkryte przez rozwijającego się człowieka ze stwierdzeniem. zdeformowanego poglądu na świat.10).Spinozy). tak indywidualnej. Struktury rozwojowe człowieka Teoria warstwicowa wychowania zajmuje się nie tylko procesem ilościowego rozwoju poszczególnych warstw. Człowiek bowiem jako istota wolna może się mylić i jeśli nie postępuje jako istota równocześnie mądra („Powiada głupi w swoim sercu . Przede wszystkim modlitwa staje się formą życiową chrześcijanina rozwijającą religijny stosunek do prawdziwego Boga żywego. który prowadzi do misterium fascinosum. lecz żywych. Równocześnie z bojaźnią wyrasta podziw dla piękna i mądrości Boga.

poznaną strukturą rozwojową człowieka był temperament. chole). K r e t s c h m e r . wyrażającym energię życiową lub żywotność organizmu. Stąd pochodzi klasyczny podział temperamentów na sangwiników (żywe. s. Ponieważ każda struktura tworzy układ rozwiniętych już składników podłoża. Wundt w XIX wieku sprowadził podstawę podziału temperamentów do czterech kombinacji. melajna chole) lub flegmy. który nazywamy strukturą rozwojową. jak to robi emocjonalno-woluntarystyczna pedagogika „nowego wychowania". Psychologia lekarska (tł. 205. Najsilniejsze z nich zaczynają podporządkowywać sobie słabsze składniki i w ten sposób kształtuje się nowy układ. u innego wola lub uczucie. woluntaryzmu w drugim lub sentymentalizmu w trzecim. rozumności wyższą duchowością. melancholików (łagodne usposobienie i powolność). zachowanie się i postępowanie jednostki. na skutek czego postępowanie człowieka w sposób naturalny doskonali się i szlachetnieje. flegmatyków (obojętność uczuciowa i nieruchawość). które organizując układ mogą nadawać mu kierunek intelektualizmu w pierwszym wypadku. Typy zaś temperamentu uzależnia się dziś od konstytucji budowy ciała: astenika (budowa wąska). E. indywidualność. Rozwój zaś coraz wyższych struktur integruje. bo już w głębokiej starożytności. cyt. osobowość oraz struktura światopoglądowa 7 0 . czyli całkowaniu się rozwiniętych ilościowo części składowych podłoża (patrz cz. czarnej żółci (gr. charakter. śluzu (gr. a) Najwcześniej. II p. phlegma). zimnej żółci (gr. jak to czyniła „szkoła stara" XIX wieku lub tendencje epigonistyczne. Jednakże i w tej dziedzinie wkracza „losowość" rozwoju coraz szerszej i głębszej wiedzy ludzkiej. Przybywa tu z każdą wyższą strukturą większy udział duchowości ludzkiej. filozoficzna i teologiczna wiedzy. Sam termin. Jak już wiemy. zmienne reakcje. sanguis). Dopiero ta harmonijna rozbudowa całej wiedzy ludzkiej warunkuje wzrost życia 70 moralnego i społecznego. z wykluczeniem jej wyższych. K u n o w s k i. a na charakterze. z niem.) o wilgotnościach (humores) w ciele ludzkim pomieszanych ze sobą. jako „inteligentnej duchowości". Każda warstwa dojrzewając wytwarza własną strukturę rozwojową. w której obok strony matematycznej.). określanego jako życie duchowe ludzkości. wiązał się z teorią starożytnych lekarzy. odwracalne i logiczne. Nie wolno więc zastępować logosu tj. Greka Hipokratesa (V w. osobowości i strukturze światopoglądowej kończąc. budując na pojęciach konkretnych ogólniejsze. choleryków (wybuchy silnych uczuć). 1). pochodzący od łacińskiego wyrazu temperare. Od strony rozwoju wychowawczego człowieka konieczny jest rozwój wszystkich struktur i cech osobowościowych pełnej duchowości ludzkiej. czyli organizuje funkcje danej warstwy. na które składają sią: a) sposób reagowania (reakcja szybka lub powolna) oraz b) siła i czas trwania reakcji (długo. Na skutek tego ostatecznie poziom kultury i moralności narodów zależy od „poziomu umysłów" członków społeczeństwa. Psycholog W. proces jakościowy rozwoju polega na integracji.).lub krótkotrwała). a coś przybywa ze struktury wyższej. znaczącego mieszać coś ze sobą. Proces wychowawczy i jego struktury. I odwrotnie nie należy zadowalać się rozwijaniem wyłącznie logosu. ojca medycyny i Rzymianina Galenusa (II w. do czego kolejno przejdziemy. w warstwie psychologicznej u jednego wychowanka może brać górę inteligencja. przed Chr. Tak np. . a na zmysłowych formach poznanie wyższe. pyknika (budowa 71 S. włącza w całość działanie struktur wcześniejszych. oparte o operacje formalne. wśród których arystotelesowski logos. Warszawa 1958. Stąd teoria warstwicowa kładzie nacisk w progresji wychowawczej na pełny rozwój struktur począwszy od temperamentu i indywidualności. do której kolejno należą: temperament. Doskonalenie struktur rozwojowych polega na tym. dz. czynnik rozumowy i poznawczy prowadzi do mądrości. Obecnie przyjrzyjmy się dojrzewaniu człowieka od strony wytworów. w których się ono wyraża. To znaczenie moralne struktur rozwojowych w postępowaniu i życiu człowieka uzasadnia potrzebę ich bliższego poznania naukowego w pedagogice. słomiany ogień). III rozdz. po Chr. dlatego też struktury są dynamiczne i regulują działanie.z celowością rozwojową danej warstwy. staje się coraz bardziej ludzkie. gdyż wówczas akcent przesuwa się ze sfery intelektualnej na uczuciową i wolicjonalną. własnego temperamentu i indywidualności nie możemy się nigdy pozbyć). dołączają się stopniowo cechy osobowościowe. że w każdej z nich coś na trwałe pozostaje ze struktur niższych (tak np. przyrodniczej i technicznej równolegle powinna się rozwijać także strona humanistyczna. Współcześnie medycyna wiąże temperament z postawą uczuciową i tempem psychicznym jednostki 7 1 . czyli od poziomu wykształcenia ogólnego. światopoglądowych i kulturowych elementów. ale z przewagą bądź to gorącej krwi (łac.

flegmatyk . zdolne do abstrakcji i rozmyślania. stanowi wielką trudność wychowawczą.mózg). atletyka (budowa muskularna) lub dysplastyka (budowa nieharmonijna) (E. Te trzy zasadnicze rodzaje indywidualności psychicznej rozpadają się jeszcze na drobniejsze typy. od układu nerwowego i przewagi pobudzania lub hamowania jak głosi I. J. Do usposobień można zaliczyć typy introwertyków. H. Pende). Kretschmer). często o surowej moralności i fanatycznej ideowości (E. które może być optymistyczne z nadzieją na rozwiązanie dobre sytuacji lub pesymistyczne w stałym przewidywaniu najgorszego.typ silny. zamykających się w sobie i ekstrawertyków towarzysko i beztrosko nastawionych na otoczenie zewnętrzne (C. Trafnie to podkreśla typologia francuska Le Senne'a.przysadzista). Jung). Kretschmer). skłonne do ujmowania pojęciowego. trzy elementy: emocjonalność.indywidualność pozytywna. zahamowany). nastawione na konkrety w poznaniu i kontemplacyjne.wnętrzności). wyczuwające wnikliwie istotę rzeczy. polegająca na celowym rozwijaniu przez jednostkę różnicy pomiędzy sobą a innymi. stwarzające całości.Le Senne'a. także typy cyklotymiczne oscylujące między radością i smutkiem. nastawione na epikurejskie używanie życia oraz typy schizotymiczne. viscera . ale już na wpół rozwinięta na drodze własnego doświadczenia i kształcenia w szkole. Wreszcie w zakresie dążeń i strony wolitywnej w indywidualności mogą wystąpić typy egoistyczne. od przewagi tkanek w ujęciu W. czy od przewagi gruczołów dokrewnych. indywidualności realistyczne. T a r n o w s k i . nazywanym charakterem.typ silny. żywy. Ten czysto naturalny sposób postępowania. 72 choćby to były piegi na nosie. którą trzeba przezwyciężyć przez nadbudowanie nad nim wyższej struktury indywidualności. War- . Ponieważ typy reakcji umysłowej na poznawane rzeczy zależne są od rodzaju odziedziczonej inteligencji. individuum) jeszcze na wpół wrodzona ze względu na typ posiadanej inteligencji. indywidualności analityczne. indywidualność negatywna. b) W integracji warstwy psychologicznej powstaje struktura indywidualności jako istota odrębna i niepodzielna (łac. stąd też stosownie do tych rodzajów można wyróżnić w indywidualności także przeciwstawne typy. Biologiczność temperamentu powoduje to. Dlatego też temperament tworzy stałą i trudno zmienną właściwość jednostki. Wszystkie nowe typologie temperamentu. G. sangwinik . flegmatyki . dyspozycji i tendencji psychicznych jednostki. podobnie jak teoria klasyczna. Sheldona: endomorfia (przerost narządów wewnętrznych i tkanki tłuszczowej). celebrum . Indywidualność więc jest całościowym układem cech. która przejawia się w reakcjach emocjonalnych i w motoryce popędowej aktywności. od gr. przy wybujałych zaś funkcjach wolitywnych wykształca się na indywidualność woluntarną somatotonik o dużej sile i energii.typ silny. nieśmiałe lub ironiczne wobec otoczenia. Pawłów (choleryk . uzależniają go od organizmu i jego poszczególnych składników biologicznych.typ słaby.ciało). na podkreślaniu wyższości jakiejś cechy. Jedną stanowi tzw. która reaguje odruchowo bez udziału inteligencji według swego typu temperamentalnego na każdorazowe przeżycie przykrości lub przyjemności. jak indywidualności refleksyjne o skłonnościach do namysłu i intuicyjne. Ks. Jednakże odróżniamy jakby dwie strony indywidualności. pobudliwy. która przy przewadze funkcji poznawczych staje się indywidualnością intelektualną (celebrotonik w terminologii Sheldona od łac. przy rozwinięciu funkcji uczuciowych tworzy indywidualność sentymentalną (wiscerotonik opanowany uczuciami wygodnictwa od łac. szczególnie kiedy jednostka posiada zbyt żywy lub niewrażliwy temperament. Ze względu na możliwość górowania jednych funkcji psychicznych nad pozostałymi w indywidualności tworzy się druga strona . hormonalnych (N. dążące do osiągania własnego interesu szawa 1963. Dlatego na tej podstawie należy określać temperament jako pierwszą strukturę w rozwoju warstwy biologicznej. indywidualności praktyczne. działającej poprzez zmysły-analizatory na psychikę. aktywność oraz siłę reakcji 72 . wyróżniając w temperamencie. którą jednostka młodociana uważa za wyróżnienie i powód do dumy. że jest on strukturą całkowicie wrodzoną. ceniące korzyść i teoretyczne. Typy charakteru według Heymansa . spokojny. mesomorfia (przewaga tkanki mięśniowej) lub ektomorfia (rozwój tkanki nabłonkowej i nerwowej). soma . usposobienie żartobliwe lub poważne itp. Typologia intelektualnych indywidualności wiąże się z rodzajem wrodzonej jednostce reakcji umysłowej i jej osobistą postawą poznawczą w stosunku do świata zewnętrznego i jego strony zjawiskowo-pojęciowej. Natomiast w zakresie funkcji emocjonalnych indywidualność pozytywna wyraża się w usposobieniu. dziedziczoną genicznie po rodzicach i wstępnych pokoleniach. rozwijające szczegóły oraz indywidualności syntetyczne.

J. wykazując podstawowe cechy czynu etycznego. jako stałe postępowanie moralnie dobre lub jako 73 czynna postawa wobec życia . Podstawami jego działania są przede wszystkim: a) świadomość zasad moralnych postępowania jako wynik pouczania etycznego oraz b) silna wola wyrabiana drogą motywacji przez wykonywaną pracę i służąca tym zasadom w konsekwentnej ich realizacji przez pokonywanie w sobie oporów wewnętrznych i lenistwa. czy to jako swoisty układ woli. albo też jako charakter socjalistyczny. . nastawioną na określoną hierarchię wartości i zasad dobrego postępowania zgodnie z przyjętą ideą moralizmu. 2).). także typy agresywne. jak lenistwo. rozdz. jednakże postępowanie takie. Może to być więc charakter chrześcijański jako zespół cnót teologicznych rozwijających się na gruncie 4 cnót kardynalnych (por. 75 Ks. wobec nauczyciela czy zwierzchnika) potrafi hamować bezpośrednie reakcje przykrego temperamentu (np. S k o w r o n . Charakter bywa rozmaicie pojmowany przez różnych autorów. ofiarne i oddane dobru drugich. czy to jako zespół trwałych cech i dyspozycji psychicznych.lub przeciwnie typy altruistyczne. będących produktem wysublimowanych instynktów (por. Jednakże charakter moralny osiągany przez wychowanka własną pracą nad sobą także ma skomplikowaną budowę. III i IV. S z u m a n . 76 B. ale istotną część tej całości stanowi charakter moralny 7 5 . jak też z egocentryzmu i egotyzmu psychicznego. S. cyt. socjalistycznego stosunku do pracy i własności społecznej (por. Wołoszynowej. dz. decydując o społecznej i moralnej wartości po73 74 stepowania. Postępowanie oparte o charakter. usposobienia oraz postawy dążeniowej. rozumiany jako zespół zalet moralnych. nazywany czasami charakterem wrodzonym. na skutek czego najpierw kształtuje się moralność heteronomiczna. kształtującą się w warstwie socjologicznej. 260-262. ponieważ jako wytwór procesu uspołecznienia wyprowadza wychowanka z biologicznego egoizmu samozachowawczego. kłamstwo. 77 L. jak też indywidualność jako charakter nabyty. Organizm a życie psychiczne. cz. które wypaczają charakter moralny S. zaczepne. krnąbrność 77 . zanim przetworzy się w moralność autonomiczną. Dzięki temu postępowanie wypływające z działania charakteru staje się świadome i dobrowolne. jako przystosowawcze tylko do warunków otoczenia. Właśnie charakter stanowi pierwszy wyraźny cel pracy wychowawczej nad wychowankiem. gdyż łączy w sobie tak temperament. lecz przyjmowane w procesie socjalizacji rozwojowej z etosu społecznego i uznawane za własne. II rozdz. Podstawy pedagogiki (tł. który reguluje przejawy reakcji temperamentu i indywidualności. W związku zaś z częścią kierunkową typologia charakteru moralnego zależy od systemu wartości i uzasadnień ideologicznych. Zasady nauczania. nie kończy procesu doskonalenia moralnego. cz. kierunkową 76 . Charakter tworzy więc zespół cech. N a w r o c z y ń s k i . brak zdyscyplinowania. K l e s z c z y c k a . chociaż tak pożądane wychowawczo. c) Opanowanie wybujałej indywidualności możliwe jest w rozwoju przez wyższą strukturę charakteru moralnego. 1 s. z ros. II rozdz. pewne siebie i swej mocy lub typy nieagresywne. do zagadnień codziennego życia i do samego siebie. Charakter człowieka. tworzący układ cenionych społecznie nawyków kolektywizmu. dlatego też szczególnie indywidualność negatywna może prowadzić do skrajnego indywidualizmu. część instrumentalną charakteru moralnego. Wszystkie te określenia jednakże zgadzają się ze sobą w tym. stałość i konsekwencja postępowania według przyjętej zasady moralnej. Charakter (W:) Materiały do nauczania psychologii pod red. Warszawa 1934 s. seria 1 t. III p. Jak widzimy na podstawie przeglądu typologicznego. Czynniki te tworzą tzw. Wrocław 1957 2 s. 3). z jednej bowiem strony kształtowanie się charakteru wychowanka w dalszym jego rozwoju zostaje zagrożone utrwalaniem się wad. IV p. albo charakter liberalny. w których wyraża się osobisty stosunek wychowanka do innych ludzi. indywidualność określa postępowanie wychowanka w oparciu o integrację psychiczną reakcji umysłowej. S. P a s t u s z k a . Warszawa 1964. lękliwe i bezradne (A. 119. że wynikiem i wyrazem działania charakteru staje się stabilizacja. który musi być drogą uspołecznienia wychowanka pedagogicznie opanowany i przezwyciężony. Adler). cz. Struktura społeczno-etyczna charakteru jest już bardzo złożona. Lublin 1962 2 s. podskakiwania w miejscu przy irytacji). wykorzystując ich motorykę i energię w postępowaniu zgodnie ze swymi zasadami. nie zawsze ze względu na swój egocentryzm jest godne człowieka. 352-357. obcoprawna. H e s s e n.. L. II rozdz. Zasady te nie są tworzone przez wychowanków. co znów stanowi drugą część charakteru tzw. skłonne do awantur. V p. 25-29. 3). patriotyzmu z internacjonalizmem. własnoprawną 74 . dlatego też przez inteligentne dostosowanie się do sytuacji (np.

Metafizycznie osobowość znaczy jaźń.. której towarzyszą takie zjawiska wychowawcze. wartościowanie samego siebie. M y s ł a k o w s k i . Warszawa 1964 81 Wychowania. cz. 3-6. Normatywne zaś widzenie tego pojęcia w etyce ujmuje osobowość jako ogół cech. Pojęcie psychologiczne osobowości ma więc charakter opisowy i ogólny. poczucie godności osobistej i honoru. do losu swego. I rozdz. Toteż człowiek taki musi mieć pewien stosunek do samego siebie. do czego przyczynia się już nie charakter. do swego życia wewnętrznego. 5. Pattern and Growth in Personality. odpowiedzialną za postępowanie osobnika . jak w psychologii. Odznacza się ona samodzielnym dążeniem Z. jak rozwój samoświadomości wychowanka. K u n o w s k i . 22 n. W ten sposób w czasie rozwoju warstwy kulturologicznej przez uwrażliwienie na wartości kulturowe tworzy się w wychowanku struktura osobowości jako żywa. 3). . będąc nauką mieszaną. 80 Tenże. Problemy badania świadomości młodzieży. 79 G. nadające życiu kierunek. Personality. New York 1963 s. które jednostka powinna posiadać. a więc nauką opisową o faktach i równocześnie nauką normatywną o tym. musi rzutować sobie pewną linię rozwojową i wybrać wobec tego jej kierunek" 8 2 . Osobowość w rozwoju swoim kształtuje się według pewnych wytycznych. ich dyferencjacji i potęgowania się ilościowego siły działania. duszę lub ducha jako substancjalny podmiot cech psychicznych. 82 M. Osobowość nauczyciela-wychowawcy. wprowadzony przez personalizm krytyczny na oznaczenie maksymalnego rozwoju osoby jako jedności celowo działającej (unitas multiplex.) Wybór pism. 1 cz. empiryczne. dz. W warunkach natomiast zmiennych i nowo tworzących się postępowanie człowieka musi być twórcze. utożsamianie się z idealną strukturą wartości. aniżeli dzieciństwo szkolne i wiek dorastania. New York 1937 s. d) Wyraz „osobowość". podkreślając. IV p. Podobne stanowisko do normatywnego w etyce występuje także w pedagogice. Stąd też trafnie chwyta rysy osobowości w ujęciu pedagogicznym następujące określenie: „Osobowość jest dziełem samokształcenia się w osiągnięciu pewnej spoistej. dziecka czy dorosłego człowieka. Stawanie się więc pedagogicznej osobowości w procesie rozwijania się człowieka nie wynika bezpośrednio z rozrastania się cech psychicznych. II rozdz. wreszcie normalny lub wypaczony plan życiowy81 (por. obecnie posiada szereg zróżnicowanych znaczeń na terenie filozofii. III p. Wychowanie człowieka. Empirycznie w psychologii osobowość znaczy każdorazową. W. z tą różnicą. 48. cyt. tenże. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1970 z. nazywamy ją osobowością twórczą. s. harmonijnej struktury duchowej z zachowaniem jej odmienności osobniczej. lecz powstaje z dążności do scalania się wewnętrznego. przedruk (tegoż aut. Pedagogika ogólna (W:) Encyklopedia Warszawa 1935 t. 110-111. W ten sposób osobowość normatywnie ujęta dotyczy nie punktu wyjścia dla rozwoju. wytworu. 17. lecz wyższa konstrukcja rozwojowa osobowości twórczej. etyki czy pedagogiki. 733-784. uzasadniony etyką i światopoglądem. traktuje osobowość rozwojowo jako strukturę wyższego rzędu i wytwór późniejszego etapu życia. czym zbliża się do właściwego pojęcia indywidualności. 3). lecz punktu dojścia i oceny końcowego wyniku. Allport początkowo określa osobowość jako „dynamiczną organizację w jednostce tych psychologicznych układów. Później zaś jeszcze bardziej rozszerza poza przystosowanie społeczne do środowiska. indywidualną całość cech psychicznych i fizycznych niemowlęcia. cz. A l l p o r t .por. Występują tu ujęcia metafizyczne. w czym charakter stanowi 80 moralną stronę osobowości. rzutowania celów i działania". cz. Ażeby więc odróżnić pedagogiczne ujęcie osobowości od wszelkich innych. 3). normatywne 78 oraz rozwojowe. A Psychologkal Interpretation. 4 s . nauczyciela. czyli waloryzacja osoby. III rozdz. dążąc do ideału swej osoby zgodnie z postulatami moralności i prawdziwego poglądu na świat. które przejawiają się w zachowaniu i myśleniu jednostki. zorganizowana całość i „ognisko wartościowania. 167-192. co powinno w rozwoju być osiągnięte (por. Warszawa 1947 s. które określają jej jedyne przystosowanie się do jej środowiska"79. że osobowość to zespół rozwijających się takich dynamizmów. por. zarysowanych na poznaniu i wartościowaniu zjawisk życia oraz na poznaniu i ocenie swoich możliwości. I p. S. że pedagogika. Tak amerykański psycholog G. ponieważ jest to struktura bardziej duchowa aniżeli charakter i rozwijająca się dzięki twórczemu przeżywaniu wartości kulturowych. z drugiej zaś strony konsekwencja postępowania według przyjętych zasad moralnych najlepiej się udaje w określonych warunkach społecznej stabilizacji. psychologii. s. dążenie do samowychowania. konstruujące nowe podstawy.i mogą być pokonane tylko przez pracę samowychowawczą. Grzegorzewska. 2 s. K r e u t z. Znaczenie wychowawcze osobowości „ C h o w a n n a " 1938 z. jej indywidualności. integracji. 78 M.

buduje się przez całe życie od dzieciństwa przedszkolnego z jego światopoglądem magicznym. cz.z zawodu tkacz namiotów. jak Leonardo da Vinci. wschodniej. prawniczej czy pedagogicznej. wywodzącego się z kręgów zabawowych rówieśników. kierującą postępowaniem w warstwie czysto duchowej. S a w i e k i . stąd ma tu odpowiednie zastosowanie znana nam typologia osobowości E. seminarium duchownego. ekonomii. 37-50. 84 Tenże. życia społecznego. stąd nie zawsze jest on prawdziwy. autonomicznie planuje swe życie jako proces dorabiania się własnego typu osobowości. jak teoretyczny. np. 2). zaspakajających pytania wyjaśniające. jego istocie i celu życia. sądów wyuczonych. cz. polityczny i religijny (por. dającą odpowiedź na eschatologiczne pytania teologiczne o sens świata. o człowieku. Osobowość jednakże nie utożsamia się z obranym i opanowanym zawodem czy specjalizacją. wyczytanych. 3). Jednakże na osobowość ludzką mogą mieć wpływ nie tylko odrębne dziedziny wartości kulturowych. Pod tym względem występują dwa przeciwstawne typy: osobowości endoponicznej (gr. źródłach absolutnych bytu. jak np. o czym była już mowa przy określaniu formy rozwojowej twórczości (por.szlifierz diamentów. wierzeń magicznych. II rozdz.do oryginalnej twórczości w interesującej jednostkę dziedzinie kultury zgodnie z jej uzdolnieniami i utalentowaniem. czyli mądrego i dobrego zarazem. Ponieważ światopogląd osobisty rośnie w nas razem z nami. przesądów. Początkowo uzdolniona intelektualnie młodzież. Chodzi w niej o prawidłowo rozwinięty światopogląd osobisty jako zespół własnych przekonań o świecie. zabobonów. chociaż współczesna cywilizacja techniczna urabia pełne typy osobowości o mentalności i postawach technicznych 84 . albo człowieka zabawy towarzyskiej. formowany od młodości w kręgach pracy zawodowej lub w kręgach zrewolucjonizowanych i militarnych. „Zeszyty N a u k o w e K U L " 1963 nr 4 s. ale szybko musi przejść przez życiowy Rubikon. Osobowości egzoponiczne zwykle pozostają pod wpływem pasjonujących daną jednostkę zagadnień nauki. lecz także całokształt hierarchii wartości w określonym typie historycznym kultury. zapamiętanych. dzieląca je na 6 typów czystych. akademicka. czyli całokształt składający się tak z prawdziwego poglądu na świat. ekonomiczny. pełny i zharmonizowany. ekso . rozmiłowane w swojej specjalności. Michał Anioł Buonarotti. by ze stadium osobowości psychologicznie rozproszonej dojść do osobowości zogniskowanej na swym obranym i wartościowym celu życia 83 . która obok pracy zawodowej rozwija się szczególnie w jakiejś dziedzinie kultury. . e) Najwyższą strukturę rozwojową. szkoły. Kraków 1947. W związku z tym trzeba osobno mówić o osobowości chrześcijańskiej85 czy innych systemów kultury. w której wychowanek samodzielnie nakłada na siebie obowiązki i bierze odpowiedzialność za swe postępowanie i życie. cz. Osobowość chrześcijańska. estetyczny. np. oryginalny filozof . Wpływ techniki na osobowość człowieka. polityki czy religii. 29 n. np. V p. cz. Wreszcie powstają w środowiskach społecznych rozwojowe typy osobowości człowieka dobrze wychowanego. lecz przeciwnie często tworzy niezborny konglemerat przeżytków dzieciństwa (np. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1964 z. św. III rozdz. jak też o wiedzę filozoficzną w zakresie pytań o przyczyny ostateczne bytu i istnienia oraz o wiedzę teologiczną. egzoponiczne. która zamyka swe szczęście i rozwój w ramach umiłowanej pracy zawodowej z powołania i osobowości egzoponicznej (gr. Sprangera.wewnątrz. Zawsze jednakże osobowość twórcza i jej zróżnicowane typy kształtują się w okresie przeżywanej autonomii moralnej. opinii obiegowych. K u n o w s k i. potem przez dzieciństwo szkolne ze światopoglądem naiwnego realizmu. I rozdz. 2). rozwiniętych w oparciu o wiedzę nauk szczegółowych . 3). trud). F. europej83 S. rozprasza się w wielu kierunkach zainteresowań. supozycji. proletariackiej. ponoś . społeczny. jak i poglądu na życie ludzkie i los człowieka. który wychodzi z kręgów wychowawczych rodziny. III p. IV p. Paweł apostoł narodów . Współczesność ceni osobowość endoponiczne. przez wiek dorastania ze światopoglądem buntu i negacji aż do idealizmu w poglądzie na świat w wieku młodzieńczym (por. samodzielnie wybiera zawód. 4 s. ale 85 Ks. chociaż w kulturze dotychczas dały najwięcej twórczego wkładu osobowości wielostronne.na zewnątrz). Osobowość współczesnej młodzieży akademickiej. W wyniku tego wychowanek odkrywa swe powołanie życiowe. życia i śmierci (por. I rozdz. czy Baruch Spinoza. postawy uprzedzenia i lęku). albo też typ człowieka walki czy pracy. czy u nas Mikołaj Kopernik i inni.praca. stanowi struktura światopoglądowa. V p. skiej czy chrześcijańskiej. Ale mogą powstawać mieszane typy osobowości technicznej. sztuki.przyrodniczych i humanistycznych. klasztoru czy uniwersytetu. endon .

działającej w II nurcie życiowym (por. to będą podobne. Natomiast . lecz dopiero w okresie teonomii moralnej (gr. będącej syntezą poglądów prawdziwych na świat. jak pamiętamy. nad uświęceniem wreszcie siebie i świata. stanowi stan cnoty (por. lecz tylko rzeczą czy ideą deifikowaną. Tak właśnie. personalizmu i humanizmu. cz. Stąd najsilniej zaznacza się siła biosu we wrodzonej strukturze temperamentu oraz w na pół wrodzonej. 1). ale także tworzy drogę powolnego przekształcania się natury ludzkiej pod wpływem współpracy z łaską na każdym etapie rozwojowym. II p. W związku z tym niezależnie od treści światopoglądu czy to naukowego. czyli światopoglądy uznane przez grupy za obowiązujące ich członków. III p. określając proces wychowawczy wyraził prawdę. np. lecz kształtuje się przez wzrost duchowości przy pomocy dynamizmów zewnętrznych procesu rozwojowego. czyli przez poddanie się ogólnoludzkiemu prawu moralnemu i prawu Bożemu. gdy analogicznie ekstaza w dół dochodzi w procesie wykolejenia wychowawczego do całkowitego odwrócenia się od Boga Prawdziwego i do Jego zaprzeczenia. albo też będzie w mniejszym stopniu światopoglądem samodzielnie przeżytym i własnym.prawo). 1) w rozwoju człowieka znajduje swe spełnienie w miłosnym łączeniu się z Bogiem Przedwiecznym. dlatego też struktura światopoglądu konkretnego człowieka. że cel. motywów i sił duchowych zmierzających do współpracy z łaską nad przemianą swej natury. czy to poglądu na świat teistycznego lub ateistycznego. Struktura światopoglądowa powstaje więc nie we wcześniejszym okresie autonomii moralnej i stawiania sobie samodzielnie celów i planów życiowych przez osobowość. III rozdz. jak struktura światopoglądowa rośnie z rozwojem człowieka. od strony zaś etycznej cnota nie polega na stawianiu sobie samemu prawa moralnego. 2e). Tak to wychodząc od prawdomówności. nad stworzeniem w sobie nowego człowieka w rozumieniu św. co nie jest najwyższym dobrem. bądź też pod wpływem jakiejś teazji filozoficznej. dochodzącego do stadium dorosłości. Ów stan cnoty tworzy podstawę struktury światopoglądowej. Poza tym na treść tej mieszaniny wiedzy naukowej. jak też sama problematyka struktury światopoglądowej rozwiązana pozytywnie (teistycznie) lub negatywnie (ateistycznie) pozostają zawsze analogiczne i jeśli nie są tożsame. I p. same formy wyrazu w zakresie głębszego przeżycia światopoglądowego o tonacji kontemplacyjnej i modlitewnej (por. Taki zaś stan doskonałości wewnętrznej czyni ze struktury światopoglądowej. Elementy analogiczne do struktury prawdziwej świętości znajdują się w ideologicznej „świętości" każdego systemu wychowawczego. świadomości społecznej i podświadomości. filozoficznego. II rozdz. 3d) wywierają wpływ i presję tak ideologie społeczne.bez osobistego przekonania o ich prawdziwości. cz. natomiast zostanie ukształtowany na modłę określonej ideologii społecznej i klasowej. Dlatego też stan cnoty w pełni rozwiniętego człowieczeństwa ostatecznie polega na przyjęciu Woli Bożej tak w zakresie naturalnego porządku. cz. która dąży do normalnego osiągnięcia całkowicie rozwiniętego człowieczeństwa z jego duchowością i cechami religijno-moralnymi postawy życiowej. żywe źródło idei. może być albo w pełni zgodna z naturą ludzką. Proces doskonalenia życia wewnętrznego w warstwie czysto duchowej prowadzi więc do Absolutu i do źródła prawa moralnego . rozwijającego się w sposób nadprzyrodzony na wyżynach mistycznej łączności z Bogiem w Jego Kościele i przez Jego Kościół. jakim jest pełnia człowieczeństwa. Trzeba więc najpierw znać strukturę pełną i pozytywną. W chrześcijaństwie więc struktura światopoglądowa w dalszym rozwoju wewnętrznym staje się świętością danego człowieka. człowieka i jego życie wieczne. Kończąc przegląd zagadnień związanych z wychowaniem jako naturalnym wzrostem i rozwojem siły biosu w ujęciu teorii warstwicowej należy pamiętać. III p. ale nie pozbywa się ekstatycznego zachwytu ku temu. III rozdz.Woli Bożej. nomos . Od strony wychowawczej na stan cnoty składa się synteza idei moralizmu. Boga. religijnego.Bóg. w kapitalizmie. lepiej poznajemy istotę kłamstwa. która nie tylko jest celem nieogarniętym i etapem najwyższym w rozwoju. kierujących i modyfikujących rozwój biosu. Święty Tomasz z Akwinu. strukturze indywidualności. ale nigdy odwrotnie. jak też teazje filozoficzne jako światopoglądy szkół i systemów filozofii. III rozdz. by móc zorientować się we właściwościach światopoglądów negatywnych i niepełnych. że rozwój struktur w biosie nie jest czymś autonomicznym. podobnie stopniowo przez całe życie przemienia się ona w świętość. jak i w porządku nadprzyrodzonym łaski. Pawła. lecz na podporządkowaniu swych zasad postępowania obiektywnym normom prawa naturalnego i prawa wiecznego. Tak więc Tomaszowa ekstaza w górę (por. gdyż nie możemy na podstawie błędu sądzić o prawdzie. ze względu na inteligencję lub usposobienie. theós . cz. Mimo to natura ludzka w jednym i w drugim wypadku dochodzi mniej lub więcej do głosu i upomina się o swoje prawa. jak figury symetrycznie odwrócone wobec tej samej osi.

szlachetnego ideału czlowie86 Ks. który wcześniej już współpracuje z etosem nad charakterem moralnym i typem osobowości. I p. Dlatego też w środowisku życiowym trzeba odróżnić: 1° . będą dla dalszego rozwoju jednostki wychowawczo dobre i zdrowe. kształtujące się w etosie. a na zachowanie się i reakcje jednostek w psychologii lub grup w socjologii oraz wpływy na rozwój wychowawczy w pedagogice. psychicznych. społecznych. życie uliczne. M y s ł a k o w s k i . rzeczy i osób. III rozdz. jak np. które świadomie i celowo. Rodzina wiejska jako środowisko wychowawcze. głównie jednak działających w sposób nieświadomy i niezamierzony. 3b). ale także działających w nurcie życia społecznego. służących do rozwijania biosu wychowanka. Z a n i e w s k i . choćby dlatego. jakim podlega wychowanek. Przedmiotem mesologii lub ekologii jako nauk o środowisku jest samo otoczenie (milieu) życiowe i jego wpływ na cechy organizmów w biologii. bądź ideologicznym nastawieniu i orientacji życiowej. jak np. W związku z tym pojęcie środowiska nie jest w naukach jednoznaczne. Jedynie niektóre elementy otoczenia działają dynamicznie na daną jednostkę i wywołują zmiany w wychowaniu i te tylko tworzą środowisko życiowe jako część ogólnej biosfery ludzkiej. używanych nie tylko świadomie i celowo przez wychowawców. jak np.środowisko pedagogiczne. kulturalnych i duchowych. dotyczącego głównie rozwoju podstawowej siły pędu życiowego. nazywanej biosem. jednakże zawsze przy pomocy psychagogicznej wychowawców jako dzieło przede wszystkim agosu. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1960 nr 4 s. Przede wszystkim wyróżniamy środowisko obiektywne. w postaci potrzeb biologicznych. Wreszcie najpełniej dochodzi do głosu natura duchowa człowieka w strukturze światopoglądowej i dalszej świętości. alkohol. 33-36.jestem po środku). Poznawaniem czynników środowiskowych i zużytkowaniem ich praktycznie w wychowaniu zajmuje się specjalny dział pedagogiki opisowej zwany pedagogiką mesologiczną86 (gr. R. Dlatego też rozwój człowieka należy rozpatrzyć nie tylko od strony moralnej i samorzutnej biosu. a potęgować dodatnie. dążąc do przystosowania wychowanka w życiu grupowym (por. przez które rozwój biosu przechodzi. O pojmowaniu środowiska i jego konsekwencje dla wychowania.środowisko wychowawcze jako całokształt rzeczywistych wpływów na jednostkę. cz. Następnie nie wszystkie wpływy. Znaczenie środowiska w wychowaniu Dotychczas poznawaliśmy wychowanie jako naturalny proces wzrostu. . pochodzących ze środowiska. Obecnie trzeba bliżej zająć się rozpoznawaniem czynników zewnętrznych działających w wychowaniu. szkoła. meseuo . kierując rozwojem wychowanka ku wartościowym wzorom i do wzniosłego. ale także zwracała uwagę na wychowawcze zaspakajanie wszelkich zapotrzebowań wychowanka przy pomocy odpowiednich środków jako sprzężonych z podłożem czynników zewnętrznych. stanowiących wprawdzie stałe tło życiowe wychowanka. że tworzą one arsenał środków wychowawczych. złe przykłady. udzielanej w agosie przez wychowawców różnego rodzaju. Warszawa 1931. by następnie przejść do określenia pomocy wychowawczej. Obecnie z kolei zwrócimy uwagę na sytuacje życia społecznego. Les theories des milieux et pedagogie mesologiąue. meson . stara się usuwać wpływy ujemne.działanie społeczne etosu najbardziej odbija się na strukturze moralnej charakteru oraz częściowo osobowości twórczej ze względu na kulturę masową danego społeczeństwa lub struktury środowisk grupowych. na które składa się otoczenie jako zespół warunków. 88 Z. Teoria warstwicowa podkreślała nie tylko udział w biosie czynników wewnętrznych. 1952. ale także od strony działania środowiskowego etosu oraz działania psychagogicznego agosu na duchowość wychowanka. w rodzinie wiejskiej88. jak też wywołujących korzystne zmiany zgodnie z dobrem rozwojowym oraz 2° . Paris 87 R.środek. wpływów stałych i zmiennych tak szkodliwych w rozwoju wychowanka. pornografia. które jako odrębna siła etosu stara się modyfikować pęd życiowy jednostki rozwijającej się według swojego kierunku. zależnie od fazy rozwojowej. R o z d z i a ł IV WYCHOWANIE JAKO WPŁYW SYTUACJI SPOŁECZNYCH ETOSU 1. ale nie zawsze wywierających wpływ na jego rozwój 87 . W r o c z y ń s k i . w środowisku życiowym bowiem działają także czynniki szkodliwe.

które pobudzają działanie woli. sąsiedzkim. Jak na podstawie określeń widzimy. szkolnictwa. zasad postępowania. jakie można i trzeba osiągnąć w wychowaniu. S o ś n i c k i. b) środowisko społeczne osób i stosunków między nimi zachodzących (zarówno w środowisku rodzinnym.co do możliwości i wartości wpływów oraz co do czynników wpływających i ich treści . nastrojów i usposobień oraz postaw dążeniowych. Uporządkowanie tych krzyżujących się czynników zewnętrznych można osiągnąć przez zróżnicowanie skutków. celowo zamierzone i bezpośrednie dotyczy przede wszystkim kształtowania treści świadomości i dążeń rozumnej woli. Lagensalza 1928. w usposobieniu uczuciowym oraz w postawach podświadomych zwraca uwagę na zasadniczy mechanizm wpływów. że środowisko różnicuje się na wiele rodzajów. s. jak i szerszym . szczególnie gdy chodzi o podkreślenie dynamicznego i przetwarzającego wpływu na wychowanka przez celowe i programowe działanie środowiska pedagogicznego. duszpasterstwa. którym jest dążność do wyrównywania poziomu psychicznego między jednostkami lub pomiędzy jednostką i grupą czy masą ludzi (tłum). Odróżnienie środowiska wychowawczego od pedagogicznego. czyli zmian zachodzących w poglądach świadomości. np. nauczania. wychowawcy czy też zespołu wychowawczego. cyt. tak ze względu na Por. partyjnym itp.obywatelskim. Równocześnie jednakże wiemy. w postępowaniu woli. ale poza tym zawsze powstaje udzielanie się. gleba. kino. Psychologia wpływu. telewizja itp. s. P o p p. 32-33. rzeczy jak i obecnych osób. W. kierującego wychowanka ku ideałowi człowieka. zasady.dyfuzją psychiczną. Ponieważ chodzi tu o wszechstronny rozwój osobowości wychowanka jako człowieka.). Natomiast w środowisku wychowawczym jako w otoczeniu statycznego oddziaływania i biernego poddawania się wpływom tak natury. flory i fauny). W wyniku dyfuzji psychicznej może nastąpić albo obniżanie się poziomu psychicznego jednostki. prasa. dlatego też wychowawcy dążą nie tylko do ukształtowania świadomości (treści umysłu. por. gdyż pierwsze stanowi mieszaninę dobrych i złych wpływów jako wytwór społecznego życia etosu. jest bardzo ważne.krzyżują się i splatają ze sobą tak. szkolnym. magazyny ilustrowane. a pochodzi od środowiska pedagogicznego agosu . ale także środkami pośrednimi masowej informacji (książki. Obydwa podziały środowiska . Istota i cele wychowania. jak również do opanowania podświadomości w taki sposób. dz.. z którego najczęściej pochodzą poglądy. np. ale także zmierzają do urobienia motywów uczuciowych i nastrojów. warsztaty pracy) oraz kultury duchowej. jądrowe. zawodowym. drugie zaś środowisko (pedagogiczne) jako stwarzane przez wychowawców nozostaje w ramach celowego działania agosu. c) sferą uczuć i d) postawami popędowymi podświadomości. radio. jak też ze względu na środki wpływu.. nieświadome lub nieprzewidziane przez wychowawców. owadów.Działanie świadome. poglądów) oraz woli rozumnej jako podstawy moralnego postępowania. można teoretycznie uporządkować działanie środowisk następująco: 1° . Stąd najczęściej środowisko społeczne i kulturowe łączy się w jedno jako środowisko społeczno-kulturalne. kościelnym.). 90 K. b) dążeniem woli do dobra. 83-92. dz. w tłumie. c) środowisko kulturowe z wpływami kultury materialnej (budownictwo. znaczenie środowiska jako całości oddziaływań jest w wychowaniu wielostronne. występują zwykle skutki niezamierzone. albo podwyższenie pod wpływem szlachetnej osobowości. Na skutek tego wyrównywania się poziomów powstaje wzajemne przystosowanie i upodobnienie psychiczne. klimat) oraz otoczenie przyrody żywej (mikroorganizmów. komunikacja. Wszystko to razem świadczy o wielkim znaczeniu środowiska szczególnie ludzkiego i całego otoczenia życiowego jednostek jako źródła. wyróżniając: a) środowisko naturalne obejmujące zarówno pozaziemskie wpływy na organizmy (promieniowanie kosmiczne. by ona nie była przeszkodą i trudnością wychowawczą przez sprzeczne dążenia w stosunku do świadomości. Zadaniem przeto wychowania staje się opanowanie i pokierowanie: a) treścią świadomości. nazywane przez analogię do zjawiska w naczyniach połączonych . do jakich wpływy środowiskowe zmierzają ze względu na swój rodzaj i charakter. 8g skutki i wpływy.ka 8 9 . przenikanie poglądów. oświaty. co pociąga za sobą odmienność ich wpływów. Stąd znając skutki. to jest zmian.) wraz z wpływami geograficznymi (teren. mimo potocznego traktowania tych uar^y jako synonimów. Das padagogische Milieu. nastroje i postawy wychowanków. że trudno je rozgraniczyć. cyt. Z a n i e w s k i. jonosfery itp. przekazywanej nie tylko na drodze wychowania. W tej dziedzinie działa także podkultura (subculture) różnych grup marginesowych i zbuntowanych przeciw społeczeństwu90. R. W zakresie zaś treści wpływających na wychowanka dzieli się środowiska inaczej.

ideowych dążeń agosu i kultury. 2° . Środowisko duchowe jako najgłębszy wytwór historii życia i cywilizacji przybiera kształty właściwe epoce czasu.Nadświadomość (self) i sumienie.środowiska wychowawczego etosu. do których należą: A .Działanie nieświadome. kim się jest jako człowiek. Różnorodność wszelkich wpływów środowiskowych łącznie ze środowiskiem duchowym na wychowanka obrazuje poniższy schemat. Elementy te nie są od razu gotowe. ale bezpośrednie i często nieprzewidziane przez wychowawców obejmuje zwykle nastroje i przeżycia emocjonalne oraz postawy dążeniowe podświadomości. Zawiera w sobie także umiłowanie samego życia (biosu). których świadome wpływy na wychowanka mogą być bardzo skuteczne. działa zaś przez sumienie jako wyraz duchowego systemu samokontroli. szczególnie takimi grupami jak rodzina.Uczucia wyższe (wartości) i nastroje usposobienia. Europejczyk.Wreszcie działanie bezwiedne. miłość Ojczyzny z całym pięknem środowiska naturalnego. B . Ta świadomość siebie (self) integruje się w duchowości jakby pewna nadświadomość przeżywana intuicyjnie i trudno wyrażalna poza wzruszeniem czy oburzeniem z powodu szargania świętości. C . kierujący postępowaniem człowieka. linie zaś przerywane wpływy uboczne nieświadome. państwo czy braterstwo ogólnoludzkie. D . Wpływy nadświadome. 2° . lecz rozwijają się stopniowo jako graniczne wytwory poszczególnych warstwie rozwojowych.Podświadomość i postawy popędowe. Obraz powyższy powstaje na skutek nakładania się na siebie wpływów środowisk: 1° . miłość krajobrazu rodzinnego. grupa zawodowa i miejsce pracy oraz szerszymi grupami społecznymi jak Kościół. niezamierzone i pośrednie wywiera wpływ przede wszystkim na dążenia woli.oraz środowiska kulturowego. jako Polak. w którym promieniują najwyższe idee i wartości z tradycji kultury narodowej. 3° .życiowego biosu. 3° . z więzi uczuciowych z etosem. europejskiej.Wola rozumna i dążenia wolitywne. chrześcijańskiej i więzi ogólnoludzkich.środowiska duchowego kultury i losu na elementy strukturalne osoby człowieka. w którym linie proste oznaczają właściwe wpływy środowiska. W sposób nieuchwytny i twórczy wynika z nadświadomych. jak i ujemne czynniki związane ze środowiskiem społecznym lub społeczno-kulturalnym. szkoła. naród.środowiska pedagogicznego agosu i 4° . najbardziej jest czułe na zmiany losu i podatne na tajemnicze działanie łaski. jeśli nie natrafiają na przeszkodę tamującą ze strony przeżyć uczuciowych i dążeń podświadomości. nie zawsze poddanej kierownictwu rozumu i świadomości oraz na usposobienie i nastroje uczuciowe. ideowe. jak też do podświadomości jednostki wychowywanej 1.Świadomość przedmiotowa i poglądy oraz E . środowiska duchowego swoim klimatem kształtują w warstwie duchowej poczucie samego siebie. zawierające w sobie tak dodatnie. klasa szkolna.Na koniec teoria warstwicowa odkrywa subtelne oddziaływanie środowiska duchowego. jako katolik czy wyznawca innego światopoglądu. Jeśli przez punkty ABCD . 4° . kształtowane zaś jest ono przez środowisko wychowawcze etosu. które pośrednio docierają swymi wpływami aż do świadomości. a jest dziełem wpływu całego środowiska życiowego biosu łącznie ze środowiskiem naturalnym.

Skoro zaś bios jednostki rozwija się wachlarzowato. W związku z tym antagonizmem środowisk. pobudzanej przez różne wpływy. które razem składają się na strukturę indywidualności psychicznej danego wychowanka. W tej walce wpływów decyduje sam wychowanek swoim stanem rozwojowym. biorą górę nad cielesnością i podporządkowują ją ideałowi nowego człowieka. popędy niższe i uczucia umysłowe. gdzie głównie celowe wpływy środowiska pedagogicznego i kulturowego kształtują poglądy i treści świadomości przedmiotowej o świecie natury i kultury jako ważne składowe struktury osobowości twórczej wychowanka. w której tak dążenia wolitywne. jak żłobek. dlatego też nie wypływa z przekonań jednostki. jak widzimy na wykresie. Z kolei przestrzeń między linią B i C oznacza III warstwę socjologiczną. Dlatego etos działa poprzez instytucje wychowujące. przede wszystkim rozumność i dobra wolna wola. dostosowanie się jej do życia społecznego może być konformizmem wypływającym z naśladownictwa i upodobnienia się do stawianego wzorca. wówczas poniżej linii A otrzymamy obraz I warstwy biologicznej. nie wykluczając zmiennych losowych (środowisko duchowe). Rozpoczyna się ona w prawidłowo funkcjonującej rodzinie. które ukierunkowują i modelują przebieg danej warstwicy rozwojowej. związanych z siłą agosu (środowisko pedagogiczne). średnią lub wyższą oraz dokształcanie i kursy różnego rodzaju. stwarzając przeszkody w pokierowaniu wychowankiem do ideału.dom dziecka czy młodzieży. Działanie życia społecznego (etosu) nie jest rozproszone. lecz wyniki pozostają w zależności od sytuacji wychowawczej. walczą ze sobą o przewagę i wypierają się wzajemnie. Ponieważ asymilacja jednostki. a może być nawet wymuszona pod presją otoczenia. które równocześnie powinny uspołeczniać i działać rozwijająco na osobę. czy później internat lub w wypadku sieroctwa względnie opuszczenia . które wytwarzają się w instytucjach wychowujących. Socjalizacja głębsza więc przenikająca do natury osobowej wychowanka musi się splatać czy nawet krzyżować z procesem personalizacji. a głównie przez środowisko naturalne biosu. stwarzając odpowiednie instytucje wychowujące. w wychowaniu nie decyduje samo środowisko jako całość. organizacjach społecznych. kim się jest (self). Równocześnie. czy też jego czynniki osobowościowe duchowości. Uspołecznienie takie staje się pozorne i kruche. zależnym od tego. czy zostaje on opanowany przez podświadomość. przechodząc na coraz wyższe warstwy. w której postawy popędowe i instynktowne wraz z tworzącą się podświadomością działają w ramach wrodzonej struktury temperamentu. w której świadomość siebie (self) i sumienie razem jako nadświadomość kontrolująca całość życia człowieka tworzą najwyższą strukturę światopoglądową pod wpływem oddziaływań środowiska duchowego historii i losu ludzkiego. poddająca się kierownictwu rozumu (logosu) składają się na podstawę struktury charakteru moralnego. Warstwa socjologiczna ponad szkołą nadbudowuje własne instytucje. lecz o sytuacje wychowawcze stałe. budzące jej duchowość. W wypadku niemożności wywiązania się z zadań opieki i wychowania rodzinę wspierają pomocnicze instytucje. harcerstwo i inne . Wreszcie obszar między linią D i E symbolizuje w schemacie V warstwę czysto duchową (światopoglądową). potem doskonali się w szkole. personalizować. jak o tym świadczą nadzwyczajne wydarzenia życiowe jednostki. Te zwyczaje i obyczaje przejmowane przez wychowanka uspołeczniają go w ciągłym procesie socjalizacji. przedszkole. wpływy świadome krzyżują się z pośrednimi i nieświadomymi. Oczywiście nie chodzi o sytuacje przypadkowe lub chwilowe. Dalej pomiędzy linią C i D przypada miejsce na IV warstwę kulturologiczną. w grupie zawodowej itd. Taką instytucją zasadniczą dla warstwy biologicznej jest rodzina. Warstwa psychologiczna jest formowana ze strony etosu przez szkołę podstawową. jak samorząd szkolny. jak skorupka na jajku. Etos właśnie przez instytucje wychowujące stara się pokierować rozwojem biosu jednostki do celów zbiorowego. Pas między linią A i B odtwarza II warstwę psychologiczną z nastrojami usposobienia i pobudzanymi głównie przez środowisko wychowawcze etosu uczuciami wyższymi wartości cenionych w otoczeniu społecznym. lecz konkretyzuje się w zwyczajach i obyczajach obowiązujących w określonych środowiskach i kręgach społecznych. z siłą życia społecznego etosu (środowisko wychowawcze) oraz z siłą życiowego pędu biosu (środowisko życiowe). wspólnotowego życia. doraźne. Z pewną pomocą szkole podstawowej przychodzi organizacja zuchowa. jak i wola rozumna. w której wychowanek żyje i kształtuje się w zasadzie aż do pełnej dojrzałości i usamodzielnienia się przez małżeństwo i założenie własnej rodziny. czyli z samodzielnością i świadomością siebie. stąd też oddziaływanie etosu dostosowuje się do nich.i E przeprowadzimy linie poziome oddzielające umownie warstwy od siebie.

III rozdz. Warszawa 1968. O strukturze procesów wychowawczych. bądź też przypadkowej grupy. Warszawa 1963 s. Istota i cele wychowania. Proces rozwoju nie tylko organizmu i psychiki. 9-12. ale także wywołuje odporność. środowisko subiektywne wychowanka. apostolat świeckich. „Studia Pedagogiczne". W a r s z a w a 1966. H.. cz. Jedynie warstwa czysto duchowa na serio jest domeną działania Kościoła. gdyż krzyżują się w nim trzy ośrodki działania: 1° . 91 2.polityczna organizacja państwa. może być niezamierzonym skutkiem pośredniego działania innych ludzi. rodzinę. . R. w którym rozwija się bios wychowanka oraz 3) pewne czynniki środowiska pedagogiczno-kulturowego. II p. a więc instytucji wychowującej. Stąd sytuacje wychowawcze mają różne pochodzenie. Sytuacje wychowawcze są to więc układy bodźców. t e n ż e . 2) utrwalone skutki środowiska życiowo-naturalnego.duchowe przewodnictwo Kościoła. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. b) Sytuacja zewnętrzna zawsze zawiera: 1) określone elementy środowiska społeczno-wychowawczego danego kręgu etosu. wywołujących rozwój człowieka i działających w ramach instytucji wychowujących. K. Warszawa 1963. Jak widzimy etos różnicuje swe oddziaływanie przez instytucje wychowujące dostosowane do warstw i potrzeb rozwojowych wychowanków. które starają się skorygować wpływy negatywne tak śro42 K. formy życiowej własnej aktywności wychowanka i jego struktury postępowania.biologiczna populacja narodu. s. kluby. informuje ogólnie i zwraca uwagę na istotne momenty w działaniu instytucji wychowujących etosu. która rozkrzewia się przez rodziny. s. organizacji młodzieżowej.). Tak tedy poziom wyrobienia i ukształtowania jego czynników osobowościowych. Otóż tymi skomplikowanymi szczegółami instytucji wychowujących oraz ich polityką wychowawczą i kulturalno-oświatową zajmuje się specjalny 91 dział pedagogiki praktycznej zwany pedagogiką społeczną . np. istoty kulturotwórczej czy istoty duchowej wychowanka powoduje podatność na wpływy zewnętrzne sprzężone z daną warstwą rozwojową.. stowarzyszenia. tenże. tenże. Sytuacje wychowawcze Proces rozwojowy wychowanka może być wywołany celowo przez czynności wychowawcy. bądź też może się odbywać pod bezwiednym wpływem warunków społecznych otoczenia ze stanem rozwojowym samego wychowanka. na które składają się osiągnięte właściwości osobowe oraz poziom rozwojowy określonej warstwy. potem katechizację parafialną dzieci i młodzieży. ochotnicze hufce pracy. a ze względu na swój charakter wywołują różne skutki i kształtują odmiennie przebieg procesu wychowania 92 w kierunku normalnej progresji. Instytucje wychowawcze w wielkim mieście. P r z e c ł a w s k i. cyt. nowicjat zakonny lub przez katolicki uniwersytet stara się swoich wiernych w każdym wieku prowadzić duchowo do wiary i uświęcenia. świetlice itp. Warszawa 1971.organizacje młodzieżowe. Wrocław 1961. rodziny. kina. czynników i wpływów. czyli etosu działającego przez instytucję wychowującą oraz b) od sytuacji wewnętrznej jako stanu rozwojowego danego wychowanka. W wychowaniu więc jego skuteczność zależna jest od: a) sytuacji zewnętrznej samego życia społecznego. tenże. Pedagogika społeczna. wreszcie przez seminarium duchowne. organizacje obywatelskie i polityczne. 1). w jakich się losowo może znaleźć. uformowanie cech duchowości decyduje o reakcji i postawie wychowanka wobec sytuacji zewnętrznych. tenże. teatry. Zbiór rozpraw z pedagogiki społecznej. przez ministrantów. XX-XLIV. Warstwa kulturotwórcza ma własne instytucje jak szkoły muzyczne czy plastyczne dla utalentowanych lub instytucje kulturalno-oświatowe (muzea. klasy szkolnej. Front Jedności Narodu lub partie. których działanie przejmują w dalszym życiu wychowanka: wojsko. a) Sytuacja wewnętrzna tworzy tzw. Zakres i podstawowe pojęcia pedagogiki społecznej Heleny Radlińskiej (W:) Pedagogika społeczna. S o ś n i c k i . dz. W r o c z y ńs k i. tłumu lub zbiegowiska. Pedagogika teoretyczna natomiast nie może wchodzić w szczegóły. zastojowej degresji lub wykolejającej regresji rozwojowej (por. tzw. Polskie związki młodzieży (1831-1848). Właśnie w sytuacjach wychowawczych wpływy krzyżujące się różnych środowisk mogą się uzgadniać i harmonizować lub przeważać nad sobą i zwyciężać w ścieraniu się nie zawsze zgodnie z dobrem rozwojowym wychowanka i celami wychowawców. ujmując je w pojęciu sytuacji wychowawczej. dz. zakład pracy. A. 2° . bractwa i sodalicje. immunitet na wpływy niepożądane przez wychowanka. dążącego do dobra wspólnego przez szkoły i instytucje kulturalno-oświatowe oraz 3° . cyt. 9-25. np. K a m i ń s k i. a równocześnie sam nie jest jednolity. Polskie związki młodzieży (1804-1831). ale także osoby społecznej. który przez duszpasterstwo. biblioteki. R a d 1 i ń s k a. Warszawa 1965. Praca oświatowa.

dobrobyt. przez uleganie sugestii. Powyższa analiza teoretyczna rodzajów wychowania. pochodzenie społeczne uczniów). która często hamuje przejawy II nurtu życiowego.zawód rodziców. losowo-bytowej danej jednostki tworzą się doświadczenia życiowe. konformistyczne naśladownictwo. Wreszcie należy uwzględnić sytuację pedagogiczną w rodzinie. telewizji i innych środków przekazywania kultury masowej. Warszawa 1947 2 s. modę. Wynikiem sytuacji życiowej. dowiadując się. Tamże.sytuację kulturalną. 130-141. szczególnie drogą wpływów książki. czy dziecko ma właściwą opiekę materialną.. jaka jest sytuacja życiowa danej rodziny. s. czyli inspirującą dążenia przez podsumowanie motywów. opiekę 97 estetyczną. pobudzenia zainteresowań poprzez otaczające dobra kulturowe. a więc jakie ma ona warunki mieszkaniowe. opiekę moralną. kultury językowej. która polega na tworzeniu celu wychowawczego (tzw. dające ogładę towarzyską. kontrolę dostępu do używek (alkohol. 94 95 Suchodolski. na co znów składają się . wykształcenia rodziców. sytuacja społeczna (autorytet szkoły w środowisku. kina. opiekę intelektualną nad czytelnictwem. radio. 9 5 . w którym także działa określona sytuacja życiowa (organizacja szkoły. świadome. ich pochodzenie społeczne. Tamże.dowiska społeczno-wychowawczego. czyli programową. Dalej potrzebne staje się zapoznanie się z sytuacją kulturalną domu na podstawie danych o sposobie spędzania czasu wolnego. 108-115. komitet opiekuńczy itp. wyposażenie. 93 lujące się w podświadomości i określające postawy popędowe. 9 4 .sytuację życiową. potrzebę estetycznych. P i ę t e r .). liczebność uczniów. które stają się treścią dolnego nurtu życia. potrzeb światopoglądowych i wierzeniowych96. czyli warunkującą przebieg rozwoju pod wpływem przyrody i środowiska naturalnego. obwód szkolny). na doborze właściwych środków (działalność zracjonalizowana) oraz na planowym zorganizowaniu dobrych wpływów na wychowanka (działalność zetyzowana). uświadomienie erotyczne i światopoglądowe. Występuje tu tzw. 150-165. pieśni. Inaczej nieco przedstawia się wpływ wychowania ze strony środowiska szkolnego. czyli środowiskowo asymilujące przez ustalone tradycyjnie ceremonie. radia.sytuację społeczną. ich życia umysłowego. stosunki między ludźmi. tradycji i majątku kulturowego. np. s. kino. zwyczaje i obyczaje. Następnie chodzi o rozpoznanie sytuacji społecznej w tym domu. emocjonalno-dążeniowe. wychowanie ekstensywne. nazywane wychowaniem okolicznościowym (by education). Tamże. nazywane także nieformalnym (informal education). wywoływanych przez określone sytuacje „wychowawcze" i wpływających na rozwój wychowanka. 1960 s. Dlatego też da się wyróżnić: 1° . stwarza wychowanie niesystematyczne przez „ocieranie się w świecie". współpraca rodziców ze szkołą. liczebność itp. Przy takiej diagnozie rzeczywistej sytuacji wychowanka. opiekę nad zabawami i rozrywkami. Poznawanie środowiska wychowawczego.). 111-119. geograficzno-biologicznego środowiska (mieszkanie. uczestniczące93.sytuację pedagogiczną. w rodzinie. 4° . udział dziecka w zajęciach domowych. 2° . jego higiena. czasopisma. chociaż często może ono modyfikować I nurt życiowy wychowanka. życie towarzyskie i jego charakter itd. muzeum i zbiory pomocy naukowych) oraz sytuacja pedagogiczna (grono nauczycielskie. regulamin. Taka sytuacja kulturalna działa dorywczo i ubocznie. Wychowanie moralno-społeczne. porządek. odżywianie. Taka celowo wywołana sytuacja pedagogiczna stwarza wychowanie intensywne. budynek. sytuacja kulturalna (stan świetlicy szkolnej. wpływy kumuB. 119-126. biblioteka. działalność zideologizowana wychowawców). . nazywane wychowaniem przygotowującym lub także formalnym (formal education). dz. charakter pracy. co razem przyczynia się do ukształtowania I nurtu życiowego u wychowanka. zarobki itp. s. przydaje się w poznawaniu oddziaływań wychowawczych każdego kręgu społecznego w życiu etosu. W związku z przewagą jednego z tych środowisk sytuacja wychowawcza przybiera określony charakter i tworzy jakiś wyraźny rodzaj wychowania. trzeba wiedzieć. jak też środowiska życiowego i naturalnego. Sytuacje społeczne powodują wpływy nieświadome. 3° . telewizja. pożycie domowe rodziców. higienę. dochody i stan majątkowy rodziców. Tego rodzaju wychowanie przez życie (life education) zakłada fundamenty procesu rozwojowego. muzyki. autorytetu. współpracę z wychowawcą i posłuszeństwo. tytoń). 96 97 J. formowane przez samo uczestniczenie w życiu środowiska społecznego. dostęp do rozrywek oświatowo-kulturalnych . cyt. wychowanek wówczas świadomie ulega wpływom przez naśladownictwo wzorów. teatr szkolny.

związanego z ukształtowaną pod wpływem środowiska pedagogicznego sferą publiczną osobowości wychowanka. Młodzieżowa podkulturą. autorytet. Morale sytuacji społecznych etosu Rozpatrując wychowanie nie od strony swobodnego rozwoju biosu lecz jako proces uwarunkowany ścieraniem się sytuacji wychowawczych w samym życiu społeczeństwa.wykształcenie nauczycieli. W związku z powyższymi rodzajami norm etycznych. Etos moralny jednostek wypływa z poczucia wspólnoty natury ogólnoludzkiej. M a t e j k o . 140. aksjologicznych i tetycznych ustala się trzy rodzaje zespołów zasad. . dochodzimy do problemu istoty wpływu . E. Sośnicki nazywa etosem i wymienia etos moralny (jednostki). S o ś n i c k i .. ich praktyka. promieniującą z każdego 98 99 z tych środowisk. stąd też ma wewnętrzną sankcję własnego sumienia. 105 n. Wobec tego skuteczność wpływu można by mierzyć siłą pierwszego nurtu życia. szczególnie środowiska pedagogicznego agosu oraz środowiska społecznego i kulturowego. aktywność wychowawcza. postawy wychowawcze) 98 . cyt. środowisko wychowawcze domu i otoczenia społecznego. ostatecznie zależy od siły moralnej środowisk biorących udział w kształtowaniu wychowanków. s. „Kultura i Społeczeństwo" 1962 100 D. Rozwijająca się więc walka między nurtami życiowymi o górowanie i tworzenie się planu życiowego w sferze symbolicznej osobowości 100 (por. środowisko kulturowe i życiowe. Warszawa 1947 s. prof.z uznania za wartość jakiejś rzeczy czy idei. Tamże. Etos grupowy zaś tworzą wartości uznawane przez grupę społeczną. s. czyli tetyczną (gr.na wychowanka i jego postępowanie . 99-100. staje się moralnością świecką. stąd wysokie morale polega na zgodności między obowiązującymi normami etycznymi a faktycznymi poglądami i postępowaniem członków grupy. to co w postępowaniu człowieka powinno się zrobić. Obiektywne podejście do metod badania osobowości. powstającego w sferze prywatnej osobowości wychowanka pod wpływem środowiska życiowego biosu oraz hamującego działania środowiska społecznego i kulturowego. które kierują postępowaniem ludzi. jak w przepisach prawnych 1 0 2 . 2° . S u p e r . O skuteczności tej decyduje stosunek między stopniem wychowania intensywnego a ekstensywnego oraz pomiędzy wychowaniem okolicznościowym a wychowaniem przez życie. dz. czyli etosu społecznego. natomiast etos moralny rozszerzony na ideę Boga jako Prawodawcy i Najwyższego Dobra przybiera charakter religijny 104 .z ustanowienia władzy lub z umowy celem utrzymania określonego porządku. jakiejś miary itp. ponieważ wypływa ona z przejęcia się normami postępowania danej grupy. Istota ta wiąże się z siłą moralną.ustanawiam).Wychowawczo rzecz biorąc. właściwych dla kręgów etosu i jego instytucji wychowującej. Praca a koleżeństwo.z dobrowolnego poddania się człowieka rozumowi. O s s o w s k a. 17. niski zaś poziom polega na rozbieżności jawnej lub maskowanej w tym zakresie101. ważne jest w morale nie tylko stopień przejęcia się normami. w zestawieniu z siłą przejawów nurtu dolnego. W związku ze złożonością sytuacji wychowawczych kształtuje się sprawa skuteczności wpływu wychowawczego danego środowiska na wychowanka. M. co też wytwarza normę stanowioną. narodową. „Psychologia Wychowawcza" 1962 nr 1 s. titemi . Jednakże powinności te wynikają z różnych źródeł. Por. 3. Tamże. Powinności więc mogą pochodzić: 1° . talent dydaktyczny. Podstawy wychowania państwowego. cz. stwarzających całość sytuacji wychowawczych dla danego wychowanka. kultura językowa i moralna. rasową czy też zawodową za normę postępowania obowią101 102 103 104 nr 2. drugiego nurtu życiowego z jego podkulturą 99 . Norma w ogóle określa powinność. D y o n i z i a k. co też prowadzi do właściwej normy etycznej. Ową siłę moralną grupy lub środowiska nazywa się morale. A. mających za zadanie regulowanie współżycia ludzi i rozwiązywanie zachodzących kolizji między nimi. co stwarza normę aksjologiczną (ideologiczną jako uznaną przez jakąś grupę społeczną) oraz 3° . Taki zbiór zasad negatywnych i pozytywnych. etos grupowy i etos państwowy 103 . które decydują o charakterze normy. gdy zaś jest zacieśniony do idei humanitaryzmu i ludzkości. s. I p. jak środowisko pedagogiczne wychowawców. ale także poziom i wartość etyczna norm postępowania. poznającemu godziwość lub niegodziwość rzeczy zgodnie z naturą ogólnoludzką. K. III rozdz.. Podstawy nauki o moralności.przenikających się wzajemnie środowisk o różnym kierunku oddziaływania. 94 n. Warszawa 1963 s. 3 e). 166-180.

albo solidarność grupowa lub patriotyzm. ekonomicznego (nędza lub zbytek).żującą członków tej grupy. by morale wychowawców nastawione było na zasady moralności ogólno-ludzkiej. pociągająca jako wzór i przykład postępowania. jak też moralności państwowej z jej normami etycznymi nie będącymi w sprzeczności z normami etyki ogólno-ludzkiej. Zapewnienie więc dobra rozwojowego wychowankowi żąda. a nie tylko hipotez lub koncepcji ideologicznych. Łódź 1956. że miernikiem morale środowiska wychowawczego jest atmosfera w rodzinie. Natomiast poziom moralności i morale środowiska wychowawczego w rodzinach czy innych grupach społecznych przedstawia się bardzo różnorodnie. zawodu oraz opinii publicznej tak narodowej. W terminologii Sośnickiego wyraz etos moralny. gdyż etyka stosowana pozbawiona podstaw ogólnoludzkich zasad moralnych prowadzi do gruntownej przeróbki i poprawiania natury człowieka na modłę określonej doktryny. mieszczaństwa 106 lub moralności państwa. całość środowisk z ich kolizjami. których celami są odpowiednio albo miłość bliźniego i altruizm. co też nazwywamy morale grupy środowiskowej lub sytuacji społecznej. o człowieku i o Bogu. narodowej i zawodowej oraz moralność polityczna państwa. ale także prawo do wdrożenia do wszelkiego dobra łącznie z dobrem moralnym zgodnie z naturą ogólnoludzką. O s s o w s k a . jak też moralność społeczna grupy rodzinnej. Same zasady moralne mogą być mało świadome lub opacznie pojmowane. Spośród wszystkich sił moralnych etosu największą siłę powinno reprezentować środowisko pedagogiczne agosu. Każdy z tych etosów stanowi podstawę odrębnego rodzaju wychowania bądź to moralnego. le środowiska naturalnego w postaci zdrowych moralnie lub demoralizujących warunków życia biologicznego (zwyrodnienie lub tężyzna). elitarnej. rasowej. w którym niesiona jest jednostka w jej rozwojowym procesie. jak awanse i przywileje lub nagany. ustrojowego (wyzysk lub sprawiedliwość społeczna). grupowy lub państwowy oznacza właściwie tylko rodzaj moralności albo ogólnoludzkiej. Tak więc na rozwój wychowanka od strony etosu społeczeństwa wpływają cztery poziomy moralności i ich siła przeżyciowa. a więc rodziców. bądź to wychowania społecznego i wychowania państwowego. b) morale środowiska wychowawczego różnych grup społecznych: rodziny. Posługuje się on sankcją organizacyjną. Dlatego też wychowanie określają zmienne sytuacje społeczne etosu. lecz o morale pedagogiczne jako przejęcie się swym powołaniem wychowawcy. które wymaga najlepszej realizacji dobra rozwojowego wychowanków. w szkole. czyli środowisko wychowawców. wyznaniowej. majstrów itp. Z tego wynika wskazówka. jak i obywatelskiej. sąsiedztwa. przez które wychowanek przechodzi. czyli a) morale środowiska pedagogicznego. Zasada humanizmu i personalizmu żąda poszanowania praw należnych osobie rozwijającego się człowieka. podobnie jak morale rodzin zdemoralizowanych alkoholizmem lub nierządem i morale rodzin przestępczych. . która uszlachetnia naturę człowieka przez włączenie w orbitę swych wpływów wszelkich zastosowań tych zasad w etyce społecznej. Wreszcie etos państwowy przy pomocy przymusu prawnego i sankcji karnych reguluje stosunki między grupami w państwie i dąży do związania wszystkich obywateli we współdziałaniu z całością.zwyczaj. której jednostka obawia się lub wstydzi 1 0 5 . lecz stanowi całość tych prądów społecznych z ich wiarami. a nie odwrotnie. 122-130. jak np. M. Moralność mieszczańska. przyzwyczajenie) znaczy cały potężny nurt życia społeczeństwa. kary i usunięcia z grupy oraz sankcję aprobaty lub potępienia przez opinię publiczną. W terminologii zaś pedagogicznej etos (zaczerpnięty od Arystotelesowego ethos . Przy tym jednak nie teoretyczna moralność jako zespół zasad ma w wychowaniu decydujące znaczenie. Tak np. albo solidarnościowej poszczególnych grup społecznych. kadry oficerskiej i podoficerskiej. technicznego (prymityw lub postęp). w którym na jednostkę działają tak moralność ogólnoludzka prawa naturalnego związana z wychowaniem moralnym. dalej c) morale środowiska kulturowego zarówno kultury wyższej. wreszcie d) mora105 106 Tamże. Etos więc jako dynamizm w wychowaniu nie daje się utożsamić z żadnym rodzajem moralności. rówieśników. zawodowej czy politycznej. duszpasterzy. s. wychowawczyń. nauczycieli. jak i masowej. rozrywkowej. lecz ich realizacja na codzień. Do tych praw należy prawo wychowanka do otrzymania wszelkiej prawdy o świecie. Nie chodzi tu o deklaratywną moralność ze stanowiska określonego moralizmu światopoglądowego. morale rodzin rozbitych przez rozwód nie liczy się zupełnie z właściwym dobrem dzieci. W związku z tym morale pedagogiczne musi moralność ogólnoludzką i jej normy etyczne prawa naturalnego uczynić podstawą uzupełniającej ją moralności solidarnościowej grup narodowych czy zawodowych z ich normami aksjologicznymi. narodowej.

Ochrona młodzieży przed publikacjami demoralizującymi. która ludzi rozwija. urządzeń i instytucji pomocy i opieki społecznej. która stara się zmobilizować dodatnie siły środowiska dla jego przetwarzania i oczyszczenia atmosfery i w tym celu posługuje się tak diagnozą . dlatego też nawet przy wysokim morale wychowawców proces rozwojowy wychowanka pozostanie uformowany w orbicie wpływów jakiejś moralności niezgodnej z zasadami etyki ogólnoludzkiej. R a d 1 i ń s k a. które dobrą atmosferę wychowawczą zawsze psują 107 . ideowość w postaci bezinteresownej ofiarności rodziców oraz radość i pogoda wewnętrzna. 109 S. dz. dotyczących pomocy i opieki społecznej oraz kompensację. mającej poznać środowisko. „Katecheta" 1959 nr 6 s. która często dostosowuje się do mentalności i najniższych 109 instynktów masowego odbiorcy w postaci sensacji. Pedagogika społeczna jest pośrednim działaniem wychowawczym agosu. czyli trzeciej siły agosu. Takie działanie pośrednie wychowawców stanowi . kulL. wypływającego ze sfery prywatnej i intymnej osobowości ludzkich. czy pornografii . polegającą na powstrzymaniu rozkładu. J e 1 e ń s k a. s. Zadania i funkcje wychowawców Wychowanie jest nie tylko spontanicznym wzrostem i rozwojem biosu. Z kolei trzeba więc poznać teorię działań wychowawczych. Nie zawsze jednak celowe działanie środowiska pedagogicznego zdolne jest do skorygowania wpływów środowiska społecznego. podchodzących z uwarunkowań degeneracji biologicznej w populacji ludności oraz z deformacji ekonomicznej lub ustrojowej w życiu społeczeństwa.rozpoznaniem istniejącego stanu środowiska rodzinnego i miejscowego (lokalnego). spotykaliśmy określoną działalność wychowawczą w postaci pedagogiki społecznej. Żeby temu zapobiec. Działanie wychowawcze w dziedzinie pedagogiki społecznej dotyczy. zapobiegać wypaczeniom i kompensować powstałe braki. czyli zapobieganiem objawom ujemnym przez system urządzeń. jak pamiętamy. jak też profilaktyką. Mimo to środowisko pedagogiczne agosu nie pozostaje całkowicie bezradne i powinno wykonać swoje zadania przez realizację szeregu działań rozwijających i urabiających w mniejszym lub większym stopniu wychowanka na wzór określonego ideału człowieka.w organizacji czy grupie rówieśników. szczególnie kultury masowej. nie tylko wpływem warunków instytucji i sytuacji etosu. Omawiając już stosunek środowiska pedagogicznego do innych środowisk. organizacji i grup społecznych. który przez doskonalenie społecznych instytucji wychowujących przygotowuje sobie warunki do skuteczniejszego oddziaływania bezpośrednio na wychowanków. K u n o w s k i. by przezeń dopiero pośrednio wpływać na osoby wychowanków.. ale także odbywa się jako zamierzone urabianie wychowanka przez działanie wychowawców. cyt. 472-477. Atmosfera więc bardziej lub mniej wychowawcza zależy od poziomu moralnego środowisk wychowawczych. Sztuka wychowania. H. Ale moralność ta jest zupełnie niejednolita i obok dodatnich elementów zawiera zwykle przemieszane ze sobą elementy demoralizujące młode i starsze pokolenie. środowiska pedagogiczne muszą się zatroszczyć o realizację pedagogiki społecznej.Z taką przemianą i pedagogizacją środowiska wychowawczego wiąże się także usuwanie przeszkód. Na atmosferę rodzinną składa się przede wszystkim szacunek dla pracy. Pedagogika społeczna. a przy pomocy instytucji oświatowo-kulturalnych ma na celu uzdrowienie środowiska społecznego jego własnymi siłami. Równocześnie trzeba pracować nad tamowaniem destrukcyjnych wpływów środowiska naturalnego biosu. 108 107 turowego i naturalnego. jak wychowanie uczestniczące. RozdziałV WYCHOWANIE JAKO URABIANIE PRZEZ DZIAŁANIE AGOSU 1. pod wpływem których jednostka rozwijająca się pozostaje. dostarczając elementów podkultury jako pożywki dla II nurtu życiowego jednostek. Tak więc wychowanie świadome i formalne nie zawsze jest skuteczniejsze w stosunku do wychowania stwarzanego przez inne środowiska i sytuacje społeczne etosu. Analogicznie podobne elementy działają w atmosferze szkoły. zapewnia unikanie wrogich nieporozumień. czy też okolicznościowe i wychowanie przez życie. związanych z moralnym poziomem i siłą działania środowiska kulturowego. naprawie wykolejenia i zapewnieniu minimum warunków rozwoju fizycznego i kulturalnego jednostek 1 0 8 . 45-57. brutalności lub żartobliwości. cyt. dz. jeśli są to środowiska o pozytywnym wpływie wychowawczym.

dochodząc do pełni swego człowieczeństwa i duchowości. emocjonalnych i dążeniowo-wolitywnych. Obserwacje i charakterystyki psychologiczne. związane z formami życiowymi. a) Pomoc wychowawcza niesiona podczas rozwoju coraz wyższych warstw biosu występuje w postaci coraz to innych funkcji agosu. Badania osobowości metodą T. III rozdz. jak i w dziedzinie techniczno-gospodarczej (zacofana produkcja. cz. w które próbuje się wtłoczyć aż 44 zmienne (H. wielkiego wychowania. nikotynizmu. by zapobiegać zjawiskom niedorozwoju i upośledzenia umysłowego dzieci. marnotrawstwo. w zakresie zaś drugich potrzeb rozwojowych będzie chodziło o pokierowanie nimi przez selekcję. A. Książka pomocnicza dla nauczycieli (skrypt). który przejawia coraz wyższe potrzeby. J. 114 113 Np. R e u 11 i N. pracy. opinii publicznej.trwanie. mających własne cele do zrealizowania. 43-70. S k ó r n y . co w zakresie problemów wielkiego wychowania wymaga socjotechniki11 x wychowawczej. zapowiadających dopiero w przyszłości swój etap rozkwitu. Wyd. L i s o w s k i e g o (na prawach rękopisu). 1 s. Warszawa 1958 s. makros . Murray a. które mają uczyć i wychowywać. Murray) 1 1 4 . O. Nauczyciel a walka z alkoholizmem. aby przez ich właści- we zaspokojenie wychowanek doskonalił się progresywnie. zachowanych przez inercję psychiczną z wcześniejszego okresu rozwojowego. Educational Psychology. Praca zbiorowa pod red. dyskryminacja). dostosowując się do sytuacji wewnętrznej wychowanka i jego potrzeb stałych już nabytych (potrzeby warstwowe) oraz nowych potrzeb rozwojowych. a więc nad życiem Cz. chorób społecznych. III p. małego wychowania. perseveratio . które teoretycznie próbuje się ująć w grupy jako potrzeby wiscerogenne (pochodzące z życia fizjologicznego wnętrzności).dobrze. M. Społeczeństwo i wychowanie.Pełny obraz ludzkich potrzeb daje teoria warstwicowa wychowania. F. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1961 s. Z. pedagogizacji rodziców i społeczeństwa. 2 zmienione. a więc potrzeby zabawy. Profilaktyka wychowawcza. psychogenne oraz socjogenne 113 . mało wydajna praca). rozróżniając: a) zasadnicze potrzeby warstwowe. przez które przechodzi aktywność własna dziecka pod wpływem działania czynników osobowościowych. Wychowawcy muszą więc interesować się i wpływać na poprawę zdrowia populacji. Abstynencja. R e u 11 o w a. wyzysk. np. Nowoczesne więc wychowanie zaczyna się od przygotowania dobrych warunków eugenicznych (gr. wielki). Warszawa 1967. K u n o w s k i . diagnostyki pedagogicznej 112 . dożywianie dzieci w szkole. a podsuwanie i popieranie potrzeb antycypacyjnych (łac. wymagającej znajomości cech indywidualnych.zakres tzw. anticipatio -wyprzedzanie). czyli tzw. Funkcje te ujmuje się jako: 1° . Zarys alkohologii. narkomanii. 110 . Każda warstwica rozwojowa wykazuje odrębne liczne potrzeby. Wychowanie uczniów w trzeźwości. Warszawa 1969. krótki). kulturowe i duchowe oraz b) potrzeby rozwojowe. 2). psychiczne. czyli makroedukacji (gr.). Ł o p u s k i. Kraków 1965. odbieranie prawa wychowania złym rodzicom itp. Warszawa 1967. J. Stąd właściwe zadanie agosu stanowi pomoc wychowawcza w procesie całkowitego i wszechstronnego rozwoju człowieka. W zakresie pierwszych potrzeb warstwowych czynności wychowawców sprowadzają się do rozbudzenia siły danych potrzeb oraz prawidłowego ich zaspokajania. M a c D o n a 1 d. społeczne. wówczas staje się prawidłowe i owocniejsze. T. Trzeźwość. dociekania. działać na bios rodziców przez zwalczanie alkoholizmu 1 1 0 . 92-98. podtrzymywanie). Inny znów podział wymienia grupy potrzeb fizjologicznych.długi. Z poprawą uwarunkowań proces wychowawczy przebiega łatwiej i skuteczniej. Stąd pomoc wychowawcza okresowo musi się zmieniać. 80-112.urodzony) biosu i poprawiania warunków życiowych etosu (np. 112 S. mikroedukacji (gr. Warszawa 1960 s. 86-87. 111 J. C h a l a s i ń s k i . J. genos . Warszawa 1962 cz. 103-118. nędza. Kolejno więc przejdziemy do rozpatrzenia funkcji szczegółowych w działalności wychowawców tak z zakresu potrzeb stałych. mikros . intelektualnych. jak potem potrzeb rozwojowych wychowanka. San Francisco 1959 s. Warszawa 1964. a więc biologiczne. C z a p ó w. wpływającego na wnętrze psychoduchowe wychowanka. które stwarza odpowiednie warunki do efektywniejszego przeprowadzenia istotnego. Tradycyjne wychowanie jako działanie wychowawcze od wewnątrz na rozwój psychiki i duchowości wychowanka przy pomocy techniki psychologiczno-personalistycznej. eu .mały. tłumienie i wygaszanie potrzeb perseweracyjnych (łac. Interesują się także i przeciwdziałają szkodliwym czynnikom życia społecznego (etosu) tak w dziedzinie ustrojowo-ekonomicznej (np. tj. Nauczycielskie poznawanie uczniów. twórczości i głębszego przeżycia światopoglądowego (por. organizowania zespołowych akcji społecznych. niesprawiedliwość społeczna.opiekę wychowawców nad biosem wychowanka. Młodzież a przestępstwo.

z ang.funkcję sanare. oderwanego od rzeczywistości i zależnego od stanów uczuciowych). Warszawa 1964. W pedagogice specjalnej funkcja sanare ma jeszcze większe zadanie do spełnienia.ochronę wychowawczą nad działaniem etosu. S.jako wtajemniczenie i przygotowanie wychowanka do spotkania z losem. Wszystkie te funkcje wychowawców można powiązać z kolejnymi warstwami rozwoju człowieka. Wychowanie seksualne dzieci i młodzieży. określając jako funkcję educere. por. pouczać. Warszawa 1964 rozdz.Znów chodzi o to. którymi pokrótce się zajmiemy. jak to wypracowała psychologia kliniczna 124 . J. uświadomić). G i 1 b e r t. ma przeciwdziałać kompleksom. Groundwork of Education Theory. z ang. truciznami. 12 i 13. K.initiare. E. R o s s .gruntownie nauczać. Psychoterapia w praktyce ogólnolekarskiej. jak i seksu na drodze przygotowania do małżeństwa.opiekę nad duchowością wychowanka i skierowanie jej do ideału przez funkcję educare oraz 4° . Warszawa 1964. utonięciem itp. wtedy bardziej prawidłowo dałoby się scharakteryzować znaczenie agosu dla warstwy rozwoju psychologicznego. jak to zaleca higiena psychiczna 123 . H e s s e n. zapobiegania niebezpieczeństwom. B i 1 i k i e w i c z. R. zagrażającym zdrowiu i życiu. „ Ateneum Kapłańskie" 1962 nr 318. chorobliwego autyzmu (myślenia schizofrenicznego. Warszawa 1970. S. musztra. U 9 S w a m i K u v a l a y n a n d a . Psychoterapia ma za zadanie wyrobić w jednostce odporność psychiczną na frustrację i niepowodzenia. 121 M. s. cyt. cyt. Nie mają one znaczenia lekarskiego. M aj d a . ponieważ w każdym wypadku kalectwa trzeba u dziecka niewidomego lub głuchoniemego kompensować zmysły i doprowadzać do wyższego poziomu rozwoju drogą rewalidacji. S. Education sanitaire. Ks. Właściwie jednakże potrzebny byłby jeszcze jeden termin na rozwój psychiczny. dz. Joga .indyjski system leczniczy (tł. 1 2 Program bezpieczeństwa i higieny pracy jest dalszym ciągiem wychowania bezpieczeństwa. 1 8 ' M. joga itd. Stąd współczesna pedagogika rozwija dział wychowania bezpieczeństwa przed wypadkami drogowymi. J. J. London 1943 s. Związane z funkcją sanare są zadania terapeutyczne w prawidłowym rozwijaniu psychiki. Pedagogika praktyczna zaś stosuje w tej dziedzinie wychowanie zdrowotne 1 1 8 w postaci opieki i pielęgnacji fizycznej. Psychologia kliniczna (tł. sporty. Warszawa 1964. E n 1 e s. M e i n e c k e. Fundamentals ofSafety Education. Stuttgart 1957. np.). A a r o n. J. Warszawa 1964 2 . edoceo . W pedagogice wreszcie reedukacyjnej młodzieży wykolejonej i przestępczej funkcja sanare ma uporządkować bios jednostki przez uregulowanie wybujałych popędów i rozbudzenie wyższych potrzeb aniżeli tylko wiscerogenne i psychogenne. czyli życia społecznego środowiska. Uświadomienie dzieci i młodzieży w pedagogice nowoczesnej. Wychowawczo funkcja sanare polega na podsycaniu energii i żywotności wychowanka.). z socjologiczną . O wychowaniu zdrowotnym. 11-36. A. Podstawy pedagogiki (tł. V i n e k a r . na potęgowaniu jego tężyzny witalnej. 116 115 tyki. B o h n. np. nazywając to funkcją sanare. Poza tym funkcja sanare wymaga ustrzeżenia zdrowia od chorób wenerycznych i niebezpieczeństw zboczenia seksualnego. Katechetyka. K u n o w s k i . niższości. Gesundheitserziehung. lecz dotyczą właściwego kształtowania życia psychicznego wychowanka. S t r a s s e r. co nosi nazwę funkcji initiareliS. następnie całego programu wychowania fizycznego (gimnas119 tyka. czego niektórzy teoretycy pedagogiczni ze względu na stosowaną fizjologię ruchu nie chcieli uznawać za prawdziwe wychowanie. Zdrowie psychiczne. Niezależnie od dostosowania terminów funkcji wychowawczych do warstwie rozwojowych.) od niemowlęctwa aż do starości.. edocere (łac. 124 R.educare. 123 K.). określając je jako pielęgnację i higienę 120 .). New York 1964. z czym medycyna ma u współczesnego człowieka i młodzieży najwięcej kłopotu 1 1 7 . D e m e I.educere i z kulturologiczną . porażeniem elektrycznym. dlatego też obejmuje wychowanie seksualne dzieci i młodzieży z programem uświadomienia nie tylko medycznego 122 Jęcz także w zakresie rozwiązania problematyki psychologicznej. D ą b r o w s k i . 2° . T. rozwijać właściwe reakcje obronne i nauczyć rozwiązywania konfliktów wewnętrznych. Chęć życia (tł. egocentryzmu. H u t s c h n e c k e r . Sanare . w postaci dietetyki i higieny.i zdrowiem organizmu. C. Warszawa 1956 s. R. duchową przypadałaby w wychowaniu chrześcijańskim najdalsza i najgłębsza funkcja christianisare116. dz. Montreal 1963. M i c h a 1 s k a.zdrowy) nie jest leczeniem medycznym z choroby. 3° . każdy z nich ma własny zakres zagadnień. Wówczas to na ostatnią warstwę światopoglądową. D a j c z a k. 196. zdrowia i chęci do życia. a z warstwą duchową . 117 A. z ros. z warstwą biologiczną i psychologiczną . Higiena psychiczna. W a 11 e n. Warszawa 1968. . J. H.. 122 A.znaczące w języku łacińskim uzdrowić (sanus . 401^04. z ang.Funkcja sanare wymaga profilakPor. L. 120 S. społecznej i moralnej tak erotyki. by zapobiegać skrzywieniom indywidualności w kierunku narcyzmu (zakochania się w sobie). G. ogniem.

religijnego. S c h e n k . Natomiast chrześcijańska funkcja edocere przekracza naturalne podawanie informacji nawet religijnych o treści prawd Objawionych. Lublin 1962. potem religijne i mistagogiczne (np.Ogólnie biorąc funkcja wychowawcza initiare polega na wtajemniczeniu wychowanków w sprawy losu doczesnego i wiecznego człowieka. Formy rozwojowe w pracy katechetyczno-wychowawczej. Człowiek bowiem nie tylko ma prawo do prawdziwej informacji. bierzmowania i Eucharystii nazwywane są initiatio christiana121 . w duchu Chrystusa. Jeszcze większe pole działania ma ta funkcja w pedagogice specjalnej chorych i inwalidów 125 oraz w pedagogice reedukacyjnej. wi nowego człowieka. egoizmu przez zmianę nastawienia w kierunku altruizmu. prowadzi do Boga jako źródła wszelkiej prawdy i rozwija świadomość wiary. społecznego (sprawiedliwości społecznej). Educare zaś znaczy wyprowadzać w górę. Liturgia sakramentów świętych. Miała ona zawsze znaczenie magiczne. s. w funkcji wychowawczej jest to więc skierowanie rozwoju wychowanka ku określonemu ideało125 Z. 126 p o r § K u n o w s k i . stąd jako funkcja wychowawców dotyczy wyprowadzenia wychowanka ze stanu naturalnego do wyższego stanu moralnego i w związku z tym polega na wyzwoleniu jednostki wychowywanej z ciasnoty. ogłaszającym przez swój Kościół orędzie zbawienia. w czym wielką rolę odgrywają wzory „wielkich" ludzi. Persefony i Dionizosa). cz. o źródłach bytu i o Bogu zgodnie ze światłem Logosu. Educere znaczy etymologicznie wyciągać z czegoś i wyzwolić. ale jako istota myśląca. artystów i postaci świętych. cz. Katechetyka. które przez nauczanie. czyli wychowania Chrystocentrycznego. Ks. jako cecha osobowościowa wymaga nie tylko dostarczenia wartościowego materiału poznawczego. a nawet chrześcijańskie sakramenty św. jak np. dz. obiór zawodu i znalezienie sobie właściwego miejsca w społeczeństwie zgodnie ze swymi właściwościami. a przez liturgię wychowuje do chrześcijańskiego spotkania losu doczesnego i życia wiecznego 128 . J. którego siła etosu społecznego chce zasymilować i upodobnić do obowiązującego wzorca postępowania w społeczności. w misteriach eleuzyjskich tajne ceremonie ku czci Demeter. Sięga ona do funkcji najgłębszej sanare i przemieniając ją w sposób nadprzyrodzony zmierza do uzdrowienia przez leczące działanie łaski skażonej natury ludzkiej na skutek grzechu pierworodnego. Łączy się to zadanie z procesem socjalizacji. cyt. adjustment) do zadań życia społecznego nie tylko pod względem moralnym. proces uwznioślenia i uszlachetnienia człowieka na drodze pedagogiki ideału. lecz rozwijania myślenia w sposób prawidłowy zgodnie z zasadami logiki. 127 . Educere w wychowaniu chrześcijańskim staje się przystosowaniem wychowanka do życia w społeczności wiernych w Kościele i włączeniem go do apostolatu świeckich. Funkcja educere polega więc na udzielaniu pomocy wychowankowi w zakresie dobrego przystosowania się (ang. jak też uczuciowym i wolitywnym.. 4. uczonych odkrywców. „Katecheta" 1966 nr 2 s.Dzięki temu funkcja sanare zapewnia także zdrowy i prężny rozwój psychiczny wychowanka tak pod względem intelektualnym. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1964 z. rozumność. 196-198. Psychologia rewalidacji inwalidów. W. Wreszcie funkcja initiare. oświecenie i poznanie naukowe ma przyczynić się do samodzielnego i mądrego szukania prawdy o całym świecie. chrztu. Initiare zaś zbliża mistycznie dziecko do Chrystusa w I Komunii Św. przenikającym całą rzeczywistość. ale także życiowym i praktycznym. I rozdz. że budząca się u wychowanka zdolność poznawania obiektywnego. Funkcja edocere ma więc za zadanie wszechstronne wychowanie umysłowe. informowanie. gdyż występuje już jako inicjacja u ludów pierwotnych (por. która jest osobową odpowiedzią człowieka w dialogu z Bogiem. uspołecznienia wychowanka. np. D a j c z a k . okazuje się najstarszą funkcją wychowania. uwalnia z poczucia winy i uzdrawia psychicznie. rozumna i wolna posiada także prawo do przekonania się o prawdzie i do szukania jej pełni 1 2 6 . Natomiast w wychowaniu chrześcijańskim następuje jeszcze integracja wszystkich funkcji wychowawców w najwyższej funkcji christianisare. o człowieku. Educare po chrześcijańsku pojęte prowadzi do naśladowania Chrystusa jako najwyższego boskiego ideału człowieka. pisarzy. dialektyki i metodologii poznania naukowego. 128 Por. Ks.. znacząca wtajemniczanie. Podobnie psycho-terapeutycznie rozwiązuje z grzechu. 2). Z kolei proponowana funkcja edocere w warstwie psychologicznej wiąże się z tym. 1: Initiatio christiana. Uwrażliwienie wychowanka na przeżycie wartości kulturowych ułatwia sublimację. I p. S ę k o w s k a. 53. bohaterów narodowych. wiadomości i informacji różnego rodzaju. narodowego (miłość Ojczyzny).

b) Druga dziedzina pomocy wychowawczej dotyczy potrzeb rozwojowych wychowanka, które występują w postaci jego aktywności własnej, początkowo jako zabawa, potem dociekanie, praca, twórczość i w końcu jako modlitewne przeżycie światopoglądowe. Ponieważ, jak już wiemy w wymienionych formach rozwojowych życia manifestują się czynniki osobowościowe duchowości ludzkiej (por. cz. III rozdz. II p. 2), wobec tego rola wychowawców wobec nich polega przede wszystkim na kierowaniu zabawą, dociekaniem, pracą, twórczością i przeżyciami światopoglądowymi wychowanka tak, by przez selekcję przedmiotów aktywności, przez poradnictwo psychologiczne i kierownictwo duchowne coraz bardziej wydobywać i utożsamiać pierwiastki duchowości. Tak więc kierowanie zabawą dziecka przedszkolnego powinno zmierzać do kształtowania podstawowych zdolności wartościujących i do tworzenia dziecięcych ideałów zgodnie z ideałem człowieka (nie wolno dopuścić, by dzieci bawiły się dziko). Kierowanie dociekaniem ma się przyczynić do rozwijania rozumności wychowanka, by jego zainteresowania poznawcze nie poszły w kierunku tylko ciekawości sensacyjnej czy seksualnej. Praca wychowawcza pokierowana dąży do rozwijania siły woli wychowanka i jego zdolności wolnego wyboru dobra oraz brania odpowiedzialności moralnej. Twórczość z kolei pokierowana właściwie przez wychowawców powinna ukształtować talenty i uzdolnienia wychowanków w kierunku humanistycznym, tzn. pod kątem dobra ludzi, a nie z ich szkodą. Wreszcie głębsze przeżycie światopoglądowe pozostając pod kierownictwem duchownym ma wtajemniczyć wychowanka w losy ludzkie i doprowadzić do prawdziwego światopoglądu i doskonałości religijno-moralnej poprzez różne formy inicjacji chrześcijańskiej dostosowane warstwowo do wieku, od inicjacji przeżyciowej u małego dziecka, przez inicjację uświadamiającą treści wiary w wieku szkolnym, przez inicjację działaniową w okresie dorastania, inicjację wartościującą kulturalnie w wieku młodzieńczym aż do całkującej inicjacji światopoglądowej w warstwie ostatniej, dającej zrozumienie sensu życia, losu, szczęścia, śmierci, wieczności129. Wychowawcy wprawdzie nie biorą bezpośrednio udziału w procesie jakościowego dojrzewania struktur postępowania, jak charakter, osobowość lub światopogląd, jednakże to przede wszystkim oni swą pracą, pomocą i kierownictwem dostarczają i gromadzą materiał do budowy struktur rozwojowych i są odpowiedzialni za wykonanie
129

swych zadań, wszystkich funkcji od sanare do initiare, dostosowanych do sytuacji wewnętrznej wychowanka i związanych z tym potrzebnych czynności wychowawczych. 2. Zasadnicze czynności wychowawcze Poznanie funkcji wychowawczych jako podstawowych zadań wychowawców prowadzi do dalszego problemu, w jaki sposób, dzięki jakim działaniom czy czynnościom są one wykonywane w procesie rozwojowym wychowania tworząc siłę agosu. Teoria czynności wychowawczych zaczęła się kształtować pod wpływem nauki Herbarta, który wyróżnił trzy ich rodzaje Regierung, Unterricht und Zucht, czyli kierowanie polegające nawet na karceniu i karaniu młodszych dzieci; nauczanie wychowujące uczniów starszych i obyczajność młodzieży. Był to początek dostosowania czynności wychowawcy do etapów rozwoju wychowanków. W okresie międzywojennym także rozróżniano trzy rzeczy: nauczanie, wychowanie i kształcenie, to ostatnie wprowadzone przez Kerschensteinera jako skrzyżowanie nauczania z wychowaniem, prowadzące do wyższego celu przeżywania wartości kulturowych130. Współczesne zaś operowanie funkcjami wychowawczymi wymaga podporządkowania im właściwych czynności. W tym celu rozporządzamy szeregiem pojęć historycznych, jak dozór, pielęgnacja, karność, kierowanie, a pomijając najbardziej upowszechnione wychowanie, nauczanie i kształcenie, zauważamy, że ostatnio dochodzi jeszcze nowy termin - spotkanie (por. cz. III rozdz. I p. 3d). Nie wszystkie z nich mają jednakową wartość poznawczą. Tak np. karność jest celem działania, ale nie czynnością wychowawców, podobnie dozór stanowi wytwór czynności dozorowania, pilnowania lub pielęgnacji. Wychowanie zaś ma co prawda właściwe znaczenie działania wychowawców, lecz jako wyraz wieloznaczny (por. cz. III rozdz. I p. 1) domaga się rozwiniętej synonimiki. Po tych uwagach wstępnych trzeba jeszcze zaznaczyć, że logiczne powiązania ze sobą pojęć wychowania, nauczania i kształcenia są tak skomplikowane i splątane, iż terminologiczne ich rozgraniczenie nie jest w pedagogice zadowalające131.
B. N a w r o c z y ń s k i , Zasady nauczania, Wrocław 1957 2 s. 15-16. F. K o r n i s z e w s k i , Terminologia w pedagogice, jej stan oraz pilne potrzeby (W:) Pedagogika na usługach szkoły, Warszawa 1964 s. 75-80.
131 130

S. K u n o w s k i. Formy rozwojowe, dz. cyt., nr 3 s. 99-100.

W celu jednoznacznego określenia tych terminów nie należy brać za podstawę tylko stosunków logicznych, ujmowanych przez szersze lub węższe znaczenie tych wyrazów, lecz rodzaj procesu, jaki dana czynność wychowawcza wywołuje w powiązaniu z funkcjami, które ma zrealizować. Tak więc funkcja sanare wymaga czynności, którą ogólnie nazywamy dozorowaniem. Polega ona na ochronie rozwoju organizmu, jego zdrowia i bezpieczeństwa, na pilnowaniu koniecznego porządku czy regulaminu, na pielęgnacji zdrowego i moralnego rozwoju wychowanka, na profilaktyce oraz prewencji, czyli zapobieganiu wpływom wszelkiego zła fizycznego czy moralnego. W zakresie rozwoju psychicznego występująca funkcja edocere jest mniej teoretycznie opracowana, niemniej w praktyce postuluje szczególne ćwiczenia rozwijające myślenie, co nazywamy nauczaniem formalnym, obok dostarczania wiadomości i pojęć jako treści nauczania materialnego, wreszcie wymaga powiązania, integrowania rozwiniętych funkcji poznawczych z uczuciowymi i dążeniowymi w psychice i osobowości wychowanka, co razem stanowi tzw. nauczanie wychowujące. Nauczanie więc jako całość jest to złożona czynność wychowawcza, zmierzająca do formowania świadomości przedmiotowej wychowanka w trakcie poznawania otaczającej rzeczywistości. Ponieważ zaś świadomość rozwija się w łączności z całą psychiką razem z jej podświadomością nie tylko od strony emocjonalno-wolitywnej, ale także od strony motoryczno-działaniowej mięśni i rąk, dlatego też funkcja wychowawcza edocere wymaga zatrudnienia naszego układu psycho-motorycznego w zakresie działania muskułów lokomocyjnych i manipulacyjnych, myślenia, całego umysłu i psychiki. Na tym tle zatrudniania w psychoterapii specjalnej stosuje się terapię zabawową, zajęciową (amatorstwo), wysiłkową (przez pracę) 132 .Obydwa te rodzaje czynności: zatrudnienie i nauczanie podlegają kierownictwu wychowawczemu, dążącemu do realizacji celu w wychowaniu rozwojowym człowieka, dlatego też chodzi tu o nauczanie wychowujące oraz o zatrudnienie wychowawcze, a nie o obowiązkową bądź to zarobkową pracę. W trzeciej funkcji wychowawczej educere, w której celem staje się przystosowanie psychiczne, moralne i społeczne wychowanka do życia w społeczeństwie, szczególnego znaczenia nabiera czynność wychowa132 J. Do ro s z e w s k a , szawa 1963 s. 95-100.

nia w znaczeniu ściślejszym. Wychowanie takie zmierza do formowania strony przekonaniowej wychowanków poprzez wzbudzenie w nich przeżyć uczuciowych, nastrojów, postaw dążeniowych oraz chcenia woli. Przedmiotem wychowania wąsko pojętego jest więc tworzenie przekonań osobistych wychowania tak, by treści poznawcze, pochodzące z nauczania w szkole zabarwiały się przeżyciem uczuciowym i stawały się motywem działania praktycznego woli (por. cz. I rozdz. V p. 3). Wynikiem takich własnych przekonań w wychowanku tworzą się najpierw zasady moralne dobrego postępowania, a następnie z rosnącą siłą woli wyrabia się struktura charakteru (por. cz. III rozdz. III p. 3e). Stąd nauczanie wychowujące zostaje uzupełnione wychowaniem węziej pojętym jako wychowaniem społeczno-moralnym i wychowaniem życiowo-praktycznym, przygotowującym do realnych zadań życia, co dopiero w całości zapewnia osiągnięcie dobrego przystosowania się {adjustment) wychowanka do społeczeństwa, jak to zakłada funkcja wychowawcze educere. Z kolei kierowanie wychowanka do ideału nowego człowieka w funkcji educare w trakcie rozwoju warstwy kulturologicznej posługuje się inną czynnością, przerastającą dozorowanie, nauczanie i wychowanie, a którą nazywamy kształceniem. Jak pamiętamy, według określenia G. Kerschensteinera (por. cz. II rozdz. IV p. 3b) kształcenie jest już najbardziej samodzielnym dorabianiem się przez wychowanka własnej struktury duchowej, którą może być zarówno wcześniej charakter moralny, jak też później swoisty typ osobowości twórczej czy wreszcie struktury światopoglądowej. Kształcenie jednakże w dalszym ciągu tworzy syntezę nauczania i wychowania, dlatego też, chociaż polega na samodzielności samego wychowanka, nie usuwa całkowicie potrzeby wychowawcy i jego działania. Wychowawca teraz przygotowuje wychowanka do kształcenia, staje się jego kierownikiem, doradcą, krytykiem w procesie twórczym, a nawet może być przewodnikiem po ścieżkach twórczości, przekształca się więc w psychologa. Pozostaje jeszcze do omówienia najgłębsza funkcja wychowawcza initiare, wprowadzająca wychowanka w tajemnice życia i losu ludzkiego. Czynnością zasadniczą w tej dziedzinie rozwoju czysto duchowego w warstwie piątej zaczyna być we współczesnej teorii pedagogicznej spotkanie (Begegnung), które ma mieć równorzędne znaczenie jak poprzednio poznane czynności nauczania, wychowania i kształcenia (por. cz. III rozdz. I p. 3d). Spotkania z ciekawym człowiekiem w czasie

Nauczyciel-wychowawca w zakresie leczniczym, War-

rozmowy, z interesującą wystawą czy książką, z wydarzeniami życia i historii, wreszcie spotkania z Bogiem, nie tylko w modlitwie, tworzą w rozwoju człowieka ważny element wychowania przez zdarzenia bądź to losowe, bądź też wywoływane przez wychowawców w sytuacjach pedagogicznych jako celowo programowanych. Spotkania więc zaczynają się pojawiać w nauczaniu i wychowaniu, ale potęgują wpływ w kształceniu, stają się wreszcie regułą w warstwie czysto duchowej, która w głębszym przeżyciu światopoglądowym dąży do spotkania człowieka z Absolutem, następnie w modlitwie do spotkania z Bogiem żywym i prawdziwym (por. cz. III rozdz. III p. 2e). Pedagogika chrześcijańska szczególnie w wychowaniu liturgicznym docenia znaczenie pedagogicznego doprowadzenia wychowanków i wiernych do spotkania z Chrystusem, zgodnie z zasadą Chrystocentryzmu (por. cz. II rozdz. III p. 2a), w Piśmie św., w kazaniu, w uczestnictwie we Mszy św., w komunii, sakramencie pokuty, w modlitwie. Kierownictwo duszpasterskie polega więc na wychowawczym przygotowaniu „świadomych, czynnych i owocnych" 1 "spotkań wiernych z Chrystusem tak, by wiara ich stała się żywa, prawdziwa i ofiarna. W innych światopoglądach aranżowanie spotkań, np. z działaczami, bohaterami rewolucji, z pisarzami, uczonymi i przywódcami politycznymi ma także analogiczne znaczenie dla głębszych przeżyć światopoglądowych.

wiemy, że stanowi cel ostateczny wychowania (por. cz. III rozdz. II p. 2). Rosnąca samodzielność ruchowa, dążeniowa, uczuciowa, wolitywna i umysłowa wychowanka pozostaje pod wpływem rozwijających się czynników osobowościowych duchowości ludzkiej i wyraża się przede wszystkim we własnej aktywności dziecka i młodocianego najpierw w postaci zabawy, potem dociekania, z kolei pracy, twórczości i głębszego przeżycia światopoglądowego. Każda z tych rozwojowych form życiowych (por. cz. III rozdz. III p. 2) z jednej strony podlega kierowaniu przez wychowawców przy pomocy ich czynności dozorowania, wychowania, kształcenia i spotkania, a równocześnie z drugiej strony, subiektywnej, stanowi naturalny teren, na którym wzrasta coraz potężniej udział duchowej samodzielności wychowanka i dochodzi do skutku konieczne współdziałanie wychowywanego młodego człowieka z wychowawcami. Zasadnicza przemiana w tym procesie rozwojowym dotyczy stopniowego zanikania autorytatywnego działania wychowawców na rzecz wzrastającego udziału samodzielności wychowanka i jego coraz pełniejszej wolności wewnętrznej. Przebieg tego procesu przemiany charakteru działania wychowawców i wychowanka obrazuje poniższy schemat, w którym poglądowo widzi się jak sfera kierownictwa agosu (celowego działania wychowawców) zanika, a rozszerza się sfera

3. Współpraca wychowawcza jako warunek skuteczności działania agosu Z przeglądu czynności wychowawców wynika, co łatwo zauważyć, że w procesie rozwojowym zachodzi w nich stopniowa zmiana od dozorowania przez nauczanie i wychowanie do kształcenia i spotkania duchowego. Gdy początkowo dozorowanie jest wybitnie autorytatywne i wymaga wysiłku samego wychowawcy, to później jego rola w kształceniu i w spotkaniu duchowym schodzi na drugi plan, sprowadza się do pomocy w zakresie przygotowania i kierowania, natomiast wykonanie wówczas staje się samodzielnym działaniem wychowanka. Mamy w tym procesie zjawisko potęgującej się samodzielności wychowanka, o której
Por. Konstytucja o liturgii świętej (W:) Sobór Watykański II. Konstytucje, dekrety, deklaracje. Tekst polski, Poznań 1968 s. 44-^15.
133

do którego przywiązuje się młode drzewko. III rozdz. normatywną i praktyczną. Współpraca wychowanka z wychowawcami jest ważna dla obu stron. przyjacielem. ale nie tej zwyrodniałej w samowoli i w zachciankach. wskazanego przez wychowawców. którym jest zawsze coraz bardziej dobrowolna i świadoma współpraca wychowanka z wychowawcami w dążeniu do tego samego celu jako ideału nowego człowieka. że wychowanie nie może być tylko swobodnym wzrostem biosu wychowanka. II p. to już są dalsze problemy. automatycznych nawyków i dobrych przyzwyczajeń. zmierzającej do tego samego celu wychowawczego. ani też osiadaniem się wpływów środowiskowych etosu społeczeństwa. doradcą. powinni pamiętać o podstawowym warunku właściwego wychowania. Pod koniec wychowania autorytatywnego współpraca przekształca się w dążenie samowychowawcze wychowanka. Natomiast bez tego porozumienia z wychowankiem i współdziałania z jego strony. lecz musi być koniecznie kierowaniem i urabianiem wychowanka przez odpowiednio dostosowane działanie agosu wychowawców. W wypadku zaś tresury albo następuje wykolejenie wychowawcze w postaci buntu przeciwko autorytetom wychowawców. . wartościowanie. że w dalszych etapach rozwoju wychowawca staje się kierownikiem. Jakie rządzą w tej dziedzinie prawidłowości i jakie występują mechanizmy praktycznej realizacji wychowania. w wyrabianie przy pomocy lęku i kar. drugim zaś zapewniając satysfakcję skuteczności i owocności działania. pełniąc rolę palika. progresji (por. jednakże kosztem złamania w wychowanku pędu do samodzielności i wolności wewnętrznej brania na siebie odpowiedzialności. W całości bowiem wychowania chodzi przecież o wszechstronne rozwinięcie osobowości człowieka aż do pełni jego człowieczeństwa. jak jego rozumność. aby nie zostało powalone przez burzę. 1). albo też powstaje okaleczenie psychiczne przez po- zbawienie samodzielności i dążności samowychowawczej w postaci zahamowania rozwoju na poziomie infantylizmu. działanie przestaje być wychowaniem. Z przeglądu możliwości zaburzeń rozwojowych widzimy jasno.samodzielności wychowanka. twórczość i otwartość metafizyczno-religijna na Boga umożliwiają wydobycie z głębin natury całej duchowości duszy ludzkiej i zapanowanie jej nad zmysłowością i cielesnością popędów II nurtu życiowego. podejmowane przez pedagogikę analityczną. pierwszemu dając kierunek i oparcie. a zmienia się tylko w tresurę. W wychowaniu musi się więc stale rozszerzać sfera samodzielności wychowanka. cz. którzy niosąc różną pomoc w procesie wychowawczego rozwoju. nadanego przez wychowawców ich siłą agosu. Funkcjonalna równowaga sił autorytetu wychowawczego i samodzielności wychowanka umożliwia prawidłowy przebieg procesu wychowania i stwarza zasadniczy kierunek skuteczności działania wychowawców. Rola wychowawcy z czasem coraz bardziej maleje w tym samym działaniu. zapewniając tym wejście wychowanka w sferę wolności duchowej. w którym prawidłowo ukształtowane przez wychowawców czynniki osobowościowe wychowanka. dochodząca do pełnej wolności wewnętrznej. wolność woli. jakim jest współpraca z wychowankiem nad formowaniem w nim pełnego i prawdziwego człowieka. ale wzrasta w nadawaniu kierunku tak. lecz zorientowanej w tym samym kierunku doskonalenia rozwojowego. czyli psychicznego związania nawet dorosłego człowieka z matką jako punktem oparcia.

La naturę de 1'education. z ang. Osobowość nauczyciela. Millot A. Sozialpsychologie in der Erziehung. Oxford 1960. Maestro e scolaro. Wychowanie i wychowawca. Warszawa 1936.. Raymont T. Warszawa 1964.. Leipzig 1931. Genetyka. c. t.. L o s w w y c h o w a n i u Flitner W... Wrocław 1961.nauczyciel . J. II ISTOTA WYCHOWANIA JAKO WYTWORU Dąbrowski K. Warszawa 1959. Weinheim 1952. Dziedziczność (tł. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1938 nr 1/2. Radlińska H. Dziedziczność. Die Fundamentalbegriffe der Erziehungswissenschaft. Warszawa 1964. Graz-Wien 1947. Frankfurt 1947... Mirski J. Newcomb T. Znaniecki F. Michalski K. System der Padagogik. Okoń W. Ruppert J. Spionek H. Der geborene Erzieher... „Die Erziehung" 1935.. O czynnikach kształtujących psychikę dziecka w wieku przedszkolnym. Warszawa 1936. d. Willmann O. Padagogik der Begegnung. M. Mysłakowski Z. Lwów 1933. Social Psychologie. ' Dąbrowski K. Warszawa 1948. Danysz A. Warszawa 1934. B i o s ( d z i e d z i c z n o ś ć ) Bonner D. Podstawy wychowania państwowego.. Warszawa 1962. Ratingen 1964. Trudności wychowawcze i przestępczość młodzieży. O dezyntegracji pozytywnej. Między heroizmem a bestialstwem. Pięter J..). Wychowanie i wychowawca... London 1952.. Paris 1940.. Warszawa 1963. Mirski J. [właśc. Milano 1930. Paris 1922. Allgemeine Padagogik. Kretz]. 2.. Kraków 1961. Skowron S. Istota i cele wychowania.. Munchen 1949. Krawczyk M. Schneider F. Wrocław 1956.. Sośnicki K. Lwów-Warszawa 19252. Warszawa 1966. 1 cz.. 3. z ang. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1959 nr 4. Heidelberg 1958. Dópp-Vorwald H. Móglichkeiten und Grenzen der Padagogik... Lorenzen H. its Aime and Methods. Warszawa 1962. Warszawa 1934.. Miinchen 196010. O wychowaniu. Higiena psychiczna. Erziehung und Lehrer. Wychowanie człowieka. Organizm a życie psychiczne. Charakter und Schicksal. Gnade und Schicksal. ks.. Mysłakowski Z... London 1956. Kretz]. .. A g o s ( w y c h o w a w c y ) Casotti M. Warszawa 1964.. Haeberlin P. Berlin 1919. Der Auftrag der Erziehung..). Wrocław 1960.. Malinowski E. Education et Sociologie.. I POJĘCIE WYCHOWANIA /. Warszawa 1930. Szuman S. Określenie wychowania Bruner J. OP. Socjologia wychowania. The Process of Education. Sośnicki K.. Guardini R. WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE DO CZĘŚCI III Pedagogika teoretyczna Rozdz. J. Die Lehre von Schicksal und Aufgabe des Menschen. Inowrocław 1946. Nohl H.. Wychowanie i wychowawca (rodzic .. Der Geist der Erziehung. Poznawanie środowiska wychowawczego. Sośnicki K. Spranger E.. Kempten-Miinchen 19122..b... Rozdz.. Pojęcie „losu" we współczesnej pedagogice. J. E t o s ( ś r o d o w i s k o ) Durkheim E. Pedagogika ogólna (W:) Encyklopedia Wychowania. Hale 19252. Składniki wychowania a. Ullmann J.. Ratingen 1964.. Skowron S. Flitner W. Schneider F. Warszawa 1964. Wychowawca i wychowanek. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. Wychowanie człowieka. Freiheit. Zmienność i dziedziczność (tł. Das Ziel der Erziehung. Pedagogika ogólna. Zagadnienia dynamiki rozwoju człowieka. Zjawisko rozwoju wychowawczego 2. Prohaśka L. Modern Education. Warszawa 1960. Wien-Paderborn 1928. Einfuhrung in die Erziehungswissenschaft. Woroniecki J. Paris 1964. Graz-Wien 19603. Warszawa 1952. [właśc. P. Stuttgart 19574. Kraków 1949.. Pedagogika społeczna. Góttler J. Litt T.. ks..mistrz). Cohn J. Schneider F.. Ueducation et l'action educatrice. Szuman S. Warszawa 1962. Wroczyński R. Kalmus H.. Wien 1961... Dobrowolski S. Grundfragen der Erziehungswissenschaft. Der christliche Erzieher. Sośnicki K..

b. Strelau J. Warszawa 1961. Prace psychologów radzieckich. a... c. Warszawa 1965. Leipzig 19473. M e d y t a c j a Anderson H. Tiibingen 1927.. Stern W. Błoński P. Teoria warstwicowa rozwoju człowieka Flitner W. Trzebinia . Religia a kształcenie charakteru (tł. Wybór tekstów. P r a c a c. Lublin 1958. „Zeszyty Naukowe K U L " 1958 nr 1. O pracy. Kunowski S..). Rozwój kolorystyki w sztuce dziecka.. Sztuka dziecka.. Osmólski W.. d.. Nowacki T. Warszawa 1927. Proces wychowawczy i jego struktury. z franc). Kretschmer E. Psychologia lekarska (tł. Zagadnienia twórczości naukowej. . Warszawa 1967. Kretschmer S. Dyner K.]. Sztuka dziecka i jej naturalny rozwój. Die Schichten der Persónlichkeit.. Neuchatel-Paris 1959. Topińska Z. Mieszkowski W. Kunowski S. z niem.. Problemy indiwidualnych razliczij. D. Religia w wychowaniu człowieka.. Mac Auliff. Zamoyska J..).. Szkoła i charakter (tł. Foerster F... Moskwa 1961.. Rozwój nauki o temperamentach. Muszyński F. Naksianowicz-Gołaszewska M. Warszawa 1958. „Katecheta" 1959 nr 4.. Zabawa dziecka (W:) Psychologia dziecka pod red.. Falkiewicz L. Bilczewski J. Huizinga J. Coleman S.. „Miesięcznik Pedagogiczny" 1933. Trudowaja szkoła. Rozwojowe formy życiowe Błachowski S. Warszawa 1966. Charakter. Warszawa 1950. .Rozdz. O poznawaniu temperamentów dzieci. O teologię pracy (tł. Wybrane zagadnienia psychologii twórczości. Stern W. Definicja pracy ludzkiej. Zagadnienia psychologii różnic indywidualnych. Zagadnienia typów indywidualności.. Stern A. Kerschensteiner G. New York 1959. Groos K. Amsterdam 1940. Hoffmann H... Berdiajew N. Poznań 1957. (tł. Wyszyński S. Kunowski S. Debesse. Paris 1921. Twórczość a osobowość twórcy. Stuttgart 19573. F. List o wychowaniu.. Temperament Dryjski A. Lublin 1938. Poznań 1927. Lwów-Warszawa 1926. Comprehension de fart enfantin. Strzeszewski Cz. Tiepłow B. Rothacken E.. Homo ludens. Struve H. Differencielłe Psychologie. Ziirich-Stuttgart 19562. Lwów 1928. Wrocław 1971. Szuman S.. Warszawa 1971. O sprzecznościach i jedności wychowania. Trojanowska-Kaczmarska A.. Psychologia indywidualna. H. W. Les temperaments. z niem.. „Ateneum Kapłańskie" 1958 nr 297. Charakterologie. Padernborn 1907.. Hessen S. Lublin 1946. Poznań 1930.).). Waszek W. poi.. W. O zabawach dzieci. Das System der Spiele. Z a b a w a Chateau J. Warszawa 1963. III WYCHOWANIE JAKO ROZWÓJ BIOSU 1. Warszawa 19662... Moskwa 1919. D o c i e k a n i a Barankiewicz H.. Warszawa 1963.... Lam W. Praca a kształtowanie osobowości ucznia. Strelau J. Biegeleisen-Żelazowski B. Warszawa 1933. Chenu M. Cechy temperamentu i ich zmienność u dzieci... Kierowanie zabawą dziecka w przedszkolu. London 1924. Foerster F.. Wychowanie przez pracę. Systematische Pddagogik.. Pedagogiczne problemy pracy w cywilizacji technicznej. Okoń W. M. Strzałecki A. Warszawa 1932. Zagadnienie zabawy w przedszkolu. „Nauka Polska" 1928. z franc).. C h a r a k t e r Baumgarten F. Breslau 1933. z niem.). O temperamentach.. Szuman S. Warszawa 1960. I n d y w i d u a l n o ś ć Pastuszka J.. Pojęcie szkoły pracy (tł. Die Temperamente... Berlin 1944 1 8 .. Leipzig 1921. Inteligencja dzieci i młodzieży (tł. [i in. Twórczość muzyczna dziecka... Zarys psychologii pracy.. Praca. O charakterze i jego kształceniu. T w ó r c z o ś ć e. Toruń 1961. Poznań 19202.. Duch pracy ludzkiej.. 19463.. abp. Warszawa 1969. z niem. O temperamencie i jego poznawaniu. M.. Wie wir lernen. Warszawa 1938. Creathe Musie for Children. Kraków 1874. Der Sinn der Schaffen. Jena 1899. ks. Kórperbau und Charakter. Stuttgart 1935. z niem. Poznań 1937. Lwów 1939... Warszawa 1864.. tł.. Psychologia twórczości rysunkowej dziecka.. Poznań 1909. Warszawa 1963. Warszawa 1927. b. Lissa Z. kard. Bukowska-Jóźwicka A.. Hellwig F. Creativity and its cułthation. Gerstman S. Znajomość ludzi czyli nauka o temperamentach. Guyer W. Warszawa 1958. 3. Warszawa 1971. O wychowawczym znaczeniu zabawy. Die Schichttheorie. Dziecko i twórczość. Struktury rozwojowe człowieka a. 2.

Dewey J.. Kerschensteiner G. Kształcenie woli i charakteru (tł. Mysłakowski Z... Ś w i a t o p o g l ą d Chojnacki P. „Kultura i Wychowanie" 1934. Warszawa 1932. Jugenderziehung.. d. Warszawa 1949. Kreutz M.. Grundlegung der Biłdungsarbeit. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. Pedagogika społeczna. Spranger E. Zagadnienie osobowości w świetle psychologii marksistowskiej. X. Ross J„ Grounwork of Educational Theory. ks. Leipzig 1925. O charakterze ze stanowiska wychowawczego.. Papee S. Leipzig 1923. Rein W. Das padagogische Milieu. Theories of Personalny. Szuman S. Kowalski S. Radwiłowicz R.. Korniłow K. Piwowarczyk W.. V WYCHOWANIE JAKO URABIANIE PRZEZ DZIAŁANIE AGOSU Eggersdorfer F. Hali Calvin S. Lwów 1939. Bildung und Weltanschauung. . Friescheisen-Kóhler M. Henry V. e. Didaktik als Bildungslehre. Osobowość nauczyciela-wychowawcy. Lublin 19622. Warszawa 1930. Znaniecki F. Erziehung und Unterricht. Zaniewski R. Poznań 1959.). Granat W... Psychologiczne podstawy kształtowania poglądu na świat dzieci i młodzieży. Langensalza 1912. Leipzig 1926. Lwów 1938.). Wrocław 19572. Democracy and Education. Guardini R„ Bollnow O„ Begegnung und Bildung. Theorie der Bildung. Meisenheim 19592. Klimke F. New York 1925. Osoba ludzka -próba definicji.. Braunschweig 19235. London 1955 9 . X.. Struktura katolickiego poglądu na świat.. Pięter J. Szuman S. Radlińska H. Gabriel L. O s o b o w o ś ć Allport G. Wrocław 1956. ks. Halle am Saale 1925 5 . London 19523. Warszawa 1971. Graz 1949. Lebensformen. Sośnicki K. Warszawa 1947.. Wagner J. Wychowanie personalistyczne. Miinchen 1962. „Kultura i Wychowanie" 1933.. Padagogik in systematischer Darstellung... Leipzig 1926. Eggersdorfer F. z niem. Pogląd na świat a wychowanie.. Charlottenburg 1921.. Hessen S. z ros. Pastuszka J. Poznań 1936. Miiller-Freisenfels F„ Persónlichkeit und Weltanschauung.... jego istota. Lwów 1938. Warszawa 1951. Istota i zadanie światopoglądu.. „Kultura i Wychowanie'" 1935. Charakter jako wyższa forma przystosowania się do rzeczywistości. Dydaktyka ogólna. Remplein H. Charakter człowieka. Kielce 1938. A. Lwów 1939.... Das Bildungsproblem. Halle a. O rozwoju i kształtowaniu światopoglądu. Charakter. Kreutz M... Popp W. Was ist Charakter? 1953. charakter i wychowanie.. Zarzecki L. Lwów-Warszawa 1935. Langensalza 1928. Zasady nauczania. Baley S„ Osobowość. Willmann O. ks. Berlin 19122. ks. Rozdz. Poznawanie środowiska wychowawczego..... Warszawa 1931. Lindzey G. Persónlichkeit. Nawroczyriski B. The Psychology of Charakter.. Kształcenie charakteru.. Roback A. Lehmann H. Istota i znaczenie poglądu na świat. Charakter. Salamucha J. „Tygodnik Powszechny" 1946 nr 46. New York 1957. Pięter J. IV WYCHOWANIE JAKO WPŁYW SYTUACJI SPOŁECZNYCH ETOSU Busemann A. Pięter J„ Weryński H„ Psychologia światopoglądu młodzieży.... ks. Zagadnienie charakteru a higiena psychiczna. Die Hauptprobleme der Weltanschauung. Rodzina wiejska jako środowisko wychowawcze.. Miinchen 19303. Szuman S. (tl. Pogląd na świat młodzieży licealnej. Kraków 1947. Jeleńska L„ Sztuka wychowania.. Kempten-Miinchen 1914 ... 1932. Handbuch der padagogischen Milieukunde. Warszawa 19462. Warszawa 1915. Tournais-Paris 1952.Kerschensteiner G. Warszawa 1947. Wrocław 1960. Górski K. Hessen S. Osobowość chrześcijańska... ks. S. 2 Klimke F... Warszawa-Lwów 1933. Jugendbildung. Pogląd na świat a pedagogika. Les Theories des milieux et la pedagogie mesologiąue.. ks. Światopogląd. Sawicki F.. Logik der Weltanschauung. Wrocław 1959. Wrocław 1961. Wiirzburg 1956.. Hornowski B. jego pojęcie i wychowanie.. Sandomierz 1961. Rozdz.

ul. Kawęczyńska 53 Skład: «Iskra». Inowrocław .2004 ' Wydawnictwo Salezjańskie 03-775 Warszawa. Warszawa Druk i opawa: DRUK-INTRO SA.