Stefan Kunowski

Wydawnictwo Salezjańskie

Podstawy współczesnej pedagogiki

STEFAN KUNOWSKI

Podstawy współczesnej pedagogiki

WYDAWNICTWO SALEZJAŃSKIE W a r s z a w a 2004

PEDAGOGIKA PORÓWNAWCZA WSPÓŁCZESNE SYSTEMY WYCHOWANIA Rozdz. Zjawiska przemian w wychowaniu 2. IV Metody badań pedagogicznych 1. Humanistyczne metody badania w pedagogice Rozdz. III Budowa pedagogiki i jej miejsce w systemie nauk 1. Źródła pedagogiki i ich opracowanie 2. WSTĘP DO PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Rozdz. Roman Szpakowski sdb Maria D. Rozdział systemów wychowawczych 70 70 73 76 19 20 21 23 25 25 29 32 35 35 37 39 42 42 44 46 49 52 55 60 63 7 10 13 15 ISBN 83-85528-61-X . Warszawa Rozdz. I Znaczenie współczesne wychowania 1. Działy współczesnej pedagogiki 3. Podstawowe terminy i nazwy zjawisk 2. Nauki empiryczne w pedagogice 3. V Nauki współpracujące z pedagogiką 1. Ruchy społeczno-polityczne XIX wieku a kwestia robotnicza 3.Redakcja ks. . Określenie charakteru naukowego pedagogiki Rozdz. Śpiewakowska SPIS T R E Ś C I Przedmowa do wydania drugiego Przedmowa do wydania pierwszego Wprowadzenie Wskazówki bibliograficzne CZĘŚĆ I. Rozwój naukowy pedagogiki 2. Wyrazy pochodne w pedagogice 3. Nauki historyczne w pedagogice 2. Przyrodnicze metody badania w pedagogice 3. . Społeczne znaczenie wychowania Rozdz. Rola i funkcje wychowania 3. Nauki światopoglądowe w pedagogice Wskazówki bibliograficzne do części I CZĘŚĆ II. Przedmiot i miejsce pedagogiki w systemie nauk © by Wydawnictwo Salezjańskie. I Geneza współczesnych systemów wychowawczych 1. Rozwój kapitalizmu i jego skutki 2. II Pojęcie pedagogiki jako nauki 1.

a nawet . Określenie wychowania 3. Pierwsza ma charakter rozliczeniowy. Istnieje też inne niebezpieczeństwo. V System socjalistyczny wychowania 1. PRZEDMOWA DO WYDANIA DRUGIEGO Polska pedagogika początku lat 90-tych znajduje się w stanie kryzysu. Struktury rozwojowe człowieka Rozdz. III System chrześcijański wychowania 1. a także przedstawiciele środowisk społecznych. działaniu obliczonym na tani. pedagogiki socjalistycznej i jej czołowych przedstawicieli. . Zadanie to prowadzi do „pytań pierwszych": jaki jest przedmiot. Drugi kierunek . Zasadnicze czynności wychowawcze 3. IV Wychowanie jako wpływ sytuacji społecznych etosu 1. Czynniki rozwojowe człowieka 3. poradnikowego.i trójczynnikowe teorie rozwoju Rozdz.Rozdz. I Pojęcie wychowania 1.kandydatów do roli ojca czy matki. kulturalnych czy wyznaniowych. Jak dotąd. . Doktryna wychowawcza Kościoła Rozdz. wychowawców. Wśród różnych orientacji i poglądów. Ideologia współczesnego wychowania chrześcijańskiego 3. Ideologia systemu wychowania socjalistycznego Wskazówki bibliograficzne do części II CZĘŚĆ III.by tak rzec . nowej lewicy. III Wychowanie jako rozwój biosu 1. II Charakterystyka współczesnych systemów wychowania 1. Założenia systemu chrześcijańskiego 2 . . . cel i rola nauk pedagogicznych w naszym kraju po upadku komunizmu? W dyskusji na ten temat udział biorą naukowcy-teoretycy.opiera się na płytkiej socjotechnice. 80 80 83 88 94 94 98 104 108 108 . na nowo opracowanego zarysu pedagogiki. Luki tej nie wypełniają spora- . Geneza i rozwój systemu 2. postmodernizmu czy ruchu New Age. jak i rodziców. neomarksizmu. które występują na tym polu. Pedagogika stoi dziś w obliczu zalewu literatury typu praktycznego.gorączkowe poszukiwania dróg wyjścia z istniejącej sytuacji. Ta socjotechniczna propozycja zaadresowana jest do szerokiego grona odbiorców. jak i książki rodzimych autorów. Pojęcie nowoczesnego systemu wychowania i jego budowa 3. Kokietuje nauczycieli. II Istota wychowania jako wytworu 1. 164 164 166 171 181 181 185 187 194 194 203 215 228 228 237 240 245 245 253 256 260 Rozdz.to poszukiwanie teoretycznych i społecznych fundamentów dla „nowej pedagogiki". Założenia systemu wychowania socjalistycznego 3. Podstawy organizacyjne i zasady systemu liberalnego 3. Radami i gotowymi receptami służą w tej mierze zarówno liczne tłumaczenia obcych wydawnictw. Konieczność nowej orientacji w wychowaniu 2. . Zadania i funkcje wychowawców 2. nie brak haseł tzw. Stąd też niekiedy nowe rozwiązania sprowadzają się w istocie do przyjmowania i powielenia wyeksploatowanych czy też nieskrystalizowanych podstaw myślenia o pedagogice. Współpraca wychowawcza jako warunek skuteczności działania agosu Wskazówki bibliograficzne do części III .113 116 123 123 130 136 151 . pedagodzy-praktycy. Dwu. Widoczne są intensywne i . dotyczy tzw. Wydawnictwa te koncentrują się na pytaniu: jak wychowywać? W przeważającej mierze odpowiedź na tę kwestię jest niepełna. Zjawisko rozwoju wychowawczego 2. Morale sytuacji społecznych etosu . brak w naszej literaturze systematycznego i pełnego. Rozwojowe formy życiowe 3. PEDAGOGIKA TEORETYCZNA PROCES WYCHOWAWCZEGO ROZWOJU CZŁOWIEKA Rozdz. Znaczenie środowiska w wychowaniu 2. . Widoczne są tu dwie główne tendencje. Ideologia systemu liberalnego wychowania Rozdz. V Wychowanie jako urabianie przez działanie agosu 1. Źródła zróżnicowania systemów wychowawczych Rozdz. . Teoria warstwicowa rozwoju człowieka 2. szybki sukces praktyczny. Trzy możliwości w wychowaniu 2. Geneza i rozwój systemu 2. organizatorów edukacji pozaszkolnej. Składniki (dynamizmy) wychowania Rozdz. IV System wychowania liberalnego 1. Sytuacje wychowawcze 3. co gorsza .

która trafnie bywa określana mianem „wychowania na rozdrożu". Dr hab.to próba autorskiej prezentacji wychowania chrześcijańskiego. wąskiej opcji teoretycznej. co jest. buduje nadzieję człowieka. albo wyrazem określonej.obok prac pedagogicznych . a wychowanie . Przeprowadzone analizy opierają się na głębokiej znajomości zagadnienia. występują poza granicę dnia dzisiejszego . Wyrastające z tych fundamentów wychowanie stawia przed pedagogiem poważne zadania. Dostrzega i dowartościowuje to. Mówi o ludziach. Wiesław Theiss .obejmują cały jego świat. partykularnej ideologii. Ta podmiotowa perspektywa widoczna jest w każdej z trzech części prezentowanej książki: . Wykraczają one poza osobę wychowanka . Są one. Stefan Kunowski w żadnym miejscu swojej publikacji nie podsuwa Czytelnikowi określonych wyborów. w charakterystyce współczesnych systemów wychowania oraz w części poświęconej pedagogice teoretycznej. O wysokiej wartości książki Stefana Kunowskiego wypowiadało się wielu specjalistów. Obejmują . Zajęło ważne i trwałe miejsce w procesie kształcenia pedagogów na różnych szczeblach edukacji. jak już zaznaczono.etycznie ukazujące się książki. ale przyczynkowe wypowiedzi o pedagogice i wychowaniu.kierują się w stronę przyszłych wymiarów życia. miłość. Nie brak tu liberałów. ze wszech miar uzasadniona jest propozycja wznowienia znanej książki Stefana Kunowskiego Podstawy współczesnej pedagogiki. Tym bardziej niewystarczające są ciekawe skądinąd i wartościowe.także literaturę filozoficzną. marksistów czy przedstawicieli pedagogiki chrześcijańskiej. które może być wzorem dla dzisiejszych twórców.in. prawda. Walory te pomyślnie przeszły próbę czasu. wolność i prawa człowieka oraz demokracja. publikowane na łamach fachowej prasy. Rzeczowo i precyzyjnie przedstawia wybrane idee. Podkreślić wypada także niegdysiejszą elegancję tego pisarstwa. jak m. albo też koncentrują się na wybranym fragmencie nauki o wychowaniu. szerokim zakresem i wyczerpującym charakterem książki oraz z jej mistrzostwem formalnym. stanowiska i teorie pedagogiczne. Książka Stefana Kunowskiego Podstawy współczesnej pedagogiki prowadzi w świat takich wartości. I co ważniejsze. nadal może i powinno pełnić to swoje zadanie. nie narzuca swoich preferencji.we wstępie do pedagogiki. W parze z tym idzie zwięzłość i jasność wywodu. Wydawnictwo to było w swoim czasie bestselerem czytelniczym.wspomaganiem rozwoju osoby ludzkiej. fragment trzeci . Silnie wspierało niemarksistowskie przyczółki polskiej pedagogiki. Dla Stefana Kunowskiego pedagogika jest przede wszystkim nauką o człowieku. środowiskach i instytucjach zajmujących się nauką o wychowaniu. Autor w słowach pełnych taktu i tolerancji skupia uwagę na głównych reprezentantach opisywanej problematyki. Pierwsze dwa fragmenty książki mają charakter analityczno-sprawozdawczy. Jest to „pedagogika zaufania". rozwija istniejące siły i możliwości. psychologiczną oraz teksty z zakresu historii wychowania. Aktualność tego dzieła wiąże się głównie z prezentowanym przez Autora typem pedagogicznego myślenia. W tej sytuacji.

Punktem wyjścia jest tu oryginalna. Z różnych przyczyn druk książki znacznie się opóźnił.. o strukturze procesu wychowawczego. Profesor Kunowski zakończył tę swoją pracę w roku 1972. Ogromna erudycja Autora. pisząc o doktrynie wychowawczej Kościoła i o systemie wychowania chrześcijańskiego. Stąd. mających istotne znaczenie dla poszczególnych ideologii wychowania i systemów pedagogicznych. jakkolwiek rezygnuje z dyskusji i oceny różnych stanowisk i kierunków. Stanowi ona temat drugiej części książki. ojej celach i systemach. Prezentuje jednak jasno swój pogląd naukowy.PRZEDMOWA DO WYDANIA PIERWSZEGO Z radością i poczuciem spełnionego obowiązku wobec niezapomnianego Profesora oddajemy do rąk czytelnika jego ostatnią książkę. Tysiące studentów słuchało jego wykładów o kierunkach pedagogiki. Profesor Kunowski znacznie rozbudowuje teorię warstwicową. uzasadnione teoretycznie i płodne praktycznie poglądy Profesora. to oryginalne. podkreślenie współpracy wychowanka jako warunku skutecznego wychowania. a następnie etosu i wreszcie agosu. socjologicznej. książka Profesora Kunowskiego stanowi cenny wkład w polską kulturę pedagogiczną. Zawarte w niej omówienie genezy współczesnych systemów wychowania oraz analiza systemów chrześcijańskiego. Wykład zawarty w tej monografii jest tak systematyczny. to równocześnie zawierają informacje i materiały o charakterze historycznym. wzbogaconego o nową jego koncepcję. Niektórzy z nich kontynuują badania Profesora Kunowskiego. jakkolwiek treści w niej zawarte dotyczą podstaw współczesnej pedagogiki. „Podstawy współczesnej pedagogiki" to synteza przemyśleń Profesora Stefana Kunowskiego (1909-1977) . a nade wszystko łaski. W interpretacji Autor stosuje metodę analityczno-krytyczną. dotyczącej różnych systemów wychowawczych. podkreślając jej wartość moralną i społeczną. psychologicznej. liberalnego i socjalistycznego są przykładem kompetentnego i obiektywnego prezentowania różnych założeń.rozwijając koncepcję wychowania chrześcijańskiego -jaką rolę spełniają poszczególne funkcje wychowania w perspektywie nadprzyrodzonej. Czy Profesor stworzył szkołę pedagogiki katolickiej? . Książka „Podstawy współczesnej pedagogiki" stanowi cenny wkład do ubogiej biblioteki katolickiej pedagogiki. Autor przez 30 lat był kierownikiem Katedry Pedagogiki na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. że może być równocześnie uznany za podręcznik akademicki o dużej wartości dydaktycznej. są punktem wyjścia do szczegółowego opracowania pedagogiki porównawczej. w świetle skutków grzechu pierworodnego. poparta porównawczą i krytyczną analizą literatury filozoficznej. pozwoliła mu na opracowanie obszernej monografii. Przyjmuje mianowicie założenia pedagogiki katolickiej. naukoznawcze i metodologiczne Autora.jak pisze . wielu przejęło się funkcją wychowania w rozwoju człowieka. nawiązująca do teorii warstwicowej Hessena. Dlatego jest ona dziełem unikalnym w pedagogice. dającej wielostronny wgląd w strukturę i problemy naukowe pedagogiki. wprowadzenie pojęcia . teoria procesu wychowawczego rozwoju człowieka. opracowując szczegółowo rozwój struktury światopoglądowej i podkreślając chrystocentryzm jako naczelny cel wychowania.losu" jako czynnika kształtującego człowieka. Precyzyjne. Ze względu na humanizm treści.integracja wszystkich działań wychowawczych do najwyższej funkcji Kościoła w duchu Chrystusa. a równocześnie oryginalne wyjaśnienia terminologiczne. poglądów i postaw.wybitnego uczonego. Jego ideałem jest . twórcy teoretycznych koncepcji wychowania chrześcijańskiego. zasłużonego nauczyciela akademickiego. W części trzeciej swojej pracy Autor rozwija bardziej szczegółowo koncepcję wychowania chrześcijańskiego. Pedagogika porównawcza w ujęciu Profesora Kunowskiego jest opracowana w oparciu o źródła poparte faktami i stanowi zwartą całość. Wyjaśnia dalej . a nawet dokumentalnym. Koncepcja wychowania jako rozwój biosu. logiczny i zwarty. merytoryczne bogactwo i konstruktywną analizę procesu wychowania.

prowadzenie. lecz o wewnętrzną charakterystykę współczesnych tendencji wychowawczych. dochodzi się do praktycznych działań wychowawców. będziemy się starali indukcyjnie najpierw przyjrzeć się samej rzeczywistości i zjawiskom wychowania. W wykładach tych nie chodzi o zewnętrzny opis. Wykład więc ograniczy się do zarysowania podstaw. ago . Jednakże skuteczność praktycznego wychowania nie zależy tylko od wychowawców. którzy przyczynili się do wydania tej pracy. co się rozumie przez wychowanie. Kunowskiej-Porębnej za prace nad przygotowaniem książki do druku. a stają się prowadzeniem człowieka w ciągu całego jego życia do pełni rozwoju człowieczeństwa. same zjawiska i przedmiot. Dlatego rezygnując z definicji wychowania jako punktu wyjścia. z których wyrasta współczesna pedagogika.człowiek. którzy pamiętają postać swojego Profesora . lecz pozostawił liczne grono uczniów. agogija . aby studiującym to zagadnienie umożliwić zorientowanie się w całokształcie problemów współczesności. . bo nie miał po temu warunków. rejestrujący instytucje i organizacje wychowania w poszczególnych krajach czy kontynentach świata. Dla dobrej więc roboty wychowawczej dobrze jest szerzej zrozumieć samą rzeczywistość. Szukamy Grec. mających zastosowanie w rzeczywistości. a następnie sformułować. Niestety na tej dedukcyjnej drodze od przyjętego z góry i często dowolnie pojęcia wychowania do jego szczegółów. antropos . WPROWADZENIE Postęp w dziedzinie wiedzy pedagogicznej wymaga próby usystematyzowania jej w taki sposób. wywodzącą się od wychowawczego prowadzenia dziecka. dr Zofia Sękowska * Pierwsze opracowanie dorobku dydaktycznego i naukowego Profesora wraz z bibliografią Czytelnik znajdzie w Rocznikach Filozoficznych TN KUL 27: 1979 z. a zwłaszcza córce Profesora M. 4 s. w istocie swej staje się antropagogiką1. w którym działanie się odbywa. by analizując je w procesie historycznego rozwoju zrozumieć ich sens i znaczenie. mających te zalecenia wykonać. zachowując swą historyczną nazwę. 7-51. Tradycyjnie najłatwiej byłoby zacząć od podania określenia pedagogiki jako nauki o wychowaniu.prawdziwego uczonego i chrześcijanina*. Należy się szczera wdzięczność wszystkim.prowadzę. Stąd to nowoczesna pedagogika.Formalnie nie. czyli wiedzą o prowadzeniu człowieka ku jego wysokim przeznaczeniom. które dziś przerastają tradycyjny zakres wychowania oraz kształtowania dzieci i młodzieży. Prof.

. Kraków 1930.). Warszawa 1964. Na zakończenie wyjaśnień wprowadzających pragnę złożyć Prof. 701-785. Sośnicki K. Katowice 1946. Zasadnicze zagadnienia pedagogiczne (tłum. Mialaret G. z franc).. 1 Warszawa 1933 s. Warszawa 1970. ani o problemy określonego kierunku wychowania. Kraków 1961. Wstęp do pedagogiki. zagadnienia przemiany duchowej w człowieku. Podstawy współczesnej pedagogiki (tłum. odbywającej się pod wpływem wychowania. O wychowaniu.). Wprowadzenie do pedagogiki (tłum. Kairów I. Warszawa 19683. lecz o początki i podwaliny. w układzie chronologicznym: a) w języku polskim Krus F. Główne momenty myśli i badań pedagogicznych. Hessen S. z ros.. nasuwane przez palące problemy współczesnej sytuacji wychowawczej.. (red. Sośnicki K. Warszawa 1931. Podoleński S. Podstawy pedagogiki (tłum. światopoglądowych i filozoficznych. Pedagogika ogólna (W:) Encyklopedia Wychowania t. Warszawa 1947. obejmują przede wszystkim charakter naukowy pedagogiki. Warszawa 1946. Warszawa 1962. Warszawa 1914. z niem. Kukulski Z. Pedagogika ogólna. Warszawa 1962 . Elementy nauk pedagogicznych. Podręcznik pedagogiczny.). De Hovre-Tochowicz. Trzy pedagogiki. Nawroczyński B. Zarzecki L. Pedagogika (tłum. Wychowanie dla przyszłości.. 2 Bieda W.. nowoczesną teorię rozwoju człowieka i jego uwarunkowań.). Wprowadzenie do pedagogiki. Autor WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE Obejmują dzieła ogólne. . Mysłakowski Z.. na których zbudowany jest gmach nowoczesnej pedagogiki.. Pięter J. Ziemnowicz M. dotyczące podstaw wychowania.. Włocławek 1938. Warszawa 1970. o podłoża. Lwów-Warszawa 19302.. t.bowiem podstaw współczesnej pedagogiki.. Suchodolski B. z których ona wyrasta.). Chmaj L. szczególnie zaś skupimy uwagę na podstawach naukowych. Warszawa 1968.) Pedagogika. Współczesne prądy pedagogiczne. które przyczyniły się do udoskonalenia niniejszej pracy. z ros.. Rowid H. Lublin 1923.. Lwów-Warszawa 1922. Sośnicki K.. realizację praktyczną wszechstronnego rozwoju ludzi oraz trudności na drodze tej realizacji. 1957. Warszawa 1927.. dr Kazimierzowi Sośnickiemu podziękowanie za życzliwe uwagi. zróżnicowanie światopoglądowe jej ujęć.. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli. Inowrocław 1946. Mysłakowski Z. Warszawa 1964. Istota i cele wychowania. Danysz A. Nie chodzi więc ani o elementy. Warszawa 1967. Suchodolski B. Stąd podstawy te w całości biorąc. Podstawy i zasady wychowania. Woroniecki J. (red.. (red. Problemy wychowania współczesnego. Wychowanie człowieka. 1-2 Warszawa 1950. Rozwój pedagogiki zachodniej na przełomie XIX i XX wieku. z franc). Wychowanie człowieka w zmiennej społeczności... Suchodolski B. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku..

Jaczewski A. Toruń 1992. Bluszcz K. Skład A. Teoria wychowania fizycznego. Warszawa 1993. Wyd. J. Muszyński H.). The Evolution of Educational Theory..istota społeczna... Wstęp do dorosłości. New York 1961 3 . Warszawa 1982. Pedagogie generale. Łobocki M. Warszawa 1971. Ross J. Aronson E. Bołdyriew N. Araszkiewicz F. Warszawa 1990. Stuttgart 19649. Niepokalanów 1993. Pedagogika Drugiej Rzeczypospolitej. Rozdroża i szansę wychowania. Warszawa 1980. 1965. Education. Warszawa 1974. Jaczewski A. Adams J... Popielarska A. Lester Smith W. (red.. London 1928. Korolew F. . Wynne J. Wrocław 1991. Paris 1946. Jaczewski A. Kriekemens A. Ideały wychowawcze Drugiej Rzeczypospolitej. Allgemeine Pddagogik.. 2 Warszawa 1987. Podstawy psychiatrii dziecięcej. Kwaśnica R. 1-2. Wychowanie w klasie szkolnej. Piedagogika. Harmondsworth 1957. 1961 2 .. Gogacz M.. Katowice 1987. Witkowski L. Warszawa 1988. (red.und Unterrichtslehre. Adams J. 19482. Drynda D. Historia wychowania. Filipczuk H... Od filozofii sensu ku pedagogice ogólnej. Pytania o pedagogikę.. Introduction to Education..)... Wyd. Einfuhrung in die Erziehungswissenschaft.. Materiały Zjazdu Polskiego Towarzystwa Pedagogiki. Wiek XX. Osobowość i jej kształtowanie przez dezintegrację pozytywną. Radomski J. Warszawa 1986. Nalaskowski St. Osobowość: Struktura i funkcje regulacyjne.... Br.. Kultura polska w procesie przemian. Zdobywanie informacji w pracy wychowawczej.. (red. Lublin 1993. Olsztyn 1986. De Hovre F. Spór o wartości w kulturze i wychowaniu. (red. Wrocław 1987. New York 1963. Janowski A. Toruń 1991. (red. Warszawa 1980. Ideał i cele wychowania.. Warszawa 1985. Góttler J. Psychoterapia w wychowaniu.). Miinchen 1927.. Jedlewski S.. Kraków 1991. Wychowanie seksualne i problemy seksuologiczne wieku rozwojowego. Warszawa 1985. (red.b) w językach obcych Willmann O. Kwieciński Z. Nowak J.. Didaktik als Bildungslehre nach ihren Beziehungen zur Sozialforschung und zur Geschichte der Bildung.. Demel M. Warszawa 1974.. Cz. Barker Ph.. 2. Warszawa 1974.. Metody badań pedagogicznych.. Warszawa 1992. Kozielecki J. Chejnicka-Bezwińska T. Oświata i wychowanie w okresie cywilizacyjnego przełomu. Henz H. Miąso J. Wrocław 1980. F.. Nieobecne dyskursy. Bydgoszcz 1989. Folkierska A. O. Wyd. Na przykładzie szkolnych systemów wychowania w Polsce. Czapów Cz. Warszawa 1984. Miller R. Pedagogika zdrowia.. Warszawa 1974. Łobocki M. Erziehung als Lebenshilfe. Warszawa 1973. Edukacja i wyzwolenie. W.. Leuven-Paris 1963. Gonczarow N.. Wien 1963 3 .. Adamski F. Muszyński H. 19603.. K.. Warszawa 1981. Warszawa 1975. Lublin 1993. Wychowanie moralne w zespole.. Moskwa 1960. Czapów Cz. Warszawa 1978. New York 19662. Warszawa 1989. I. Woprosy piedagogiki. Balcerek M. Brezinka W. Freiburg i. Rozwój opieki nad dzieckiem w Polsce w latach 1918-1939. 2. Warszawa 1986. Osnowy kommunisticzeskogo wospitanija.. Die Elemente der Erziehungs . Dwie racjonalności. Gonczarow N. Teorie postaw. Kuczkowski St. Funkcje pedagogiki społecznej.. (oprać). Br. 1960 10 . Warszawa 1980. Socjalizacja ... Louvain 1963.).. Janowski A. Elementy metodyki i diagnostyki. Freiburg i.. Warszawa 1980. Wartości w kulturze polskiej. Planchard E. Warszawa 1987. Lehrbuch der systematischen Padagogik. Hubert R. Łukaszewski W.). Humanizm i podmiotowość w wychowaniu. Paris 1937. Warszawa 1980.. Podstawy teorii oddziaływań wychowawczych. IV. Braunschweig 1909...). Nowak S. Warszawa 1981. Rozwój i zdrowie ucznia.. Demel M. Graz 1953. Schneider J. Dyczewski L. Koncepcje psychologiczne człowieka. K. Traite de pedagogie generale. Korczak Z.. Wychowanie resocjalizujące.. Socjopatologia edukacji. Pedagogika resocjalizacyjna. Psychologia społeczna a zagadnienia wychowania... Groundwork of Educational Theory. Brecks L. Wilds E. Leipzig 1921.. Podstawy wychowania. S..).. Potrzeby psychiczne dzieci i młodzieży.. Strategie wychowawcze.. T. Grundlegung der Erziehung.wychowanie -psychoterapia.. Warszawa 1988. Kraków 1986. Educational Theories. 19524. Człowiek .. Les maitres de la pedagogie contemporaine. (red. Łukaszewicz R. Moskwa 1969. Dyczewski L. Zarys teorii wychowania.. Wyd. (red. Kupisiewicz Cz. P.. Ewolucja tożsamości pedagogiki. London 19559. Warszawa 1973.). W poszukiwaniu tożsamości pedagogiki. Warszawa 1985. Kawula St.. Świadomość teoretyczno-metodologiczna współczesnej pedagogiki polskiej (geneza i stan). Muszyński H. Theories of Education. Warszawa 1991.. Toruń 1990. The Foundation of Modern Education. Górski S. Introduction a la Pedagogie. Kraków 1992. Crow L. Petzelt A. May R. Barth P.. Konarzewski K. Warszawa 1978. Kwieciński Z.. Kamiński A. Dąbrowski K.. An Introductory Survey. Moskwa 1960. System der Pddagogik. Poznawanie uczniów. Kwieciński Z... Flitner W. Podstawy dydaktyki ogólnej. 1967. Crow A. London 1912.. Psychologia i dylemat ludzki. Edukacja dialektyczna i szkoła przyszłości. Z zagadnień dynamiki grupowej. Ku pedagogii pogranicza.

Wstęp do epistemologicznej analizy kontekstów edukacyjnych.. 4. Bydgoszcz 1990.. aprobowana i odbywa się przez i w ramach życia określonych grup społecznych. Warszawa 1986.. (red. Toruń 1993. Suchodolski B. moralne. Rutkowiak J. Wroczyński R. Pytanie . przysposobienie rolnicze. Śliwierski B. Wyzwania pedagogiki krytycznej i anty pedagogiki. (red. Psychologia rozwojowa. „Znak" 1991 nr 9/436/.. Toteż dla znalezienia sensu wyżej wymienionych. musimy początkowo posługiwać się potocznym rozumieniem wyrazu „wychowanie". Alternatywna pedagogika humanistyczna. Poznań 1984.wychowanie. Warszawa 1986.. szkoła. Osobowość a społeczne zachowanie się ludzi. popierana.. które w języku polskim dzisiaj oznacza wszelkie celowe oddziaływanie ludzi dojrzałych (wychowawców) przede wszystkim na dzieci i młodzież (wychowanków). Wychowanie na rozdrożu.. Psychologiczna analiza trudności i niepowodzeń szkolnych. Wyd. które przed ostatnią wojną mogły być nieznane lub mało upowszechnione. Warszawa 1972. Problem chrześcijańskiej pedagogiki egzystencjalnej.. Część I WSTĘP DO PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Rozdział I ZNACZENIE WSPÓŁCZESNE WYCHOWANIA Szukając współczesnego znaczenia wychowania. Warszawa 1990. ideowe. popularyzację. Wprowadzenie w rozmyślanie antypedagogiczne.. szkolenie. Warszawa 1986. Trempała E. agitację itp.. Warszawa 1988. to dotykamy świeżo zachodzących zmian. Psychologia wychowawcza dla nauczycieli. Makiełło-Jarża G. Tożsamość i zmiana. Kraków 1991. Warszawa 1977. wielokierunkowych działań wychowawczych. uczucia. Wołoszyn S. wychowanie fizyczne.. Dlatego działanie wychowawcze zawiera w sobie opiekę. Wychowanie przez sztukę. Toruń 1991. Jeśli zaś do instytucji wychowujących zaliczamy dziś nie tylko dom rodzinny i szkoły. . Próba zarysu encyklopedycznego.)... kształcenie w różnych kierunkach. Warszawa 1987. Warszawa 1980. Warszawa 1974. (red. Dzieje oświaty polskiej do roku 1795. Pedagogika społeczna. Wojnar I. Zaborowski Z. Wyd. przyjrzymy się najpierw wszystkim zjawiskom przemian zachodzących obecnie w wychowaniu. Warszawa 1982. Warszawa 1983. postawy. reklamę.). a obok tego nauczanie. które stają się instytucjami wychowującymi. Przetacznikowa M. do czego te zmiany służą i by wreszcie określić jakie społeczne znaczenie ma współcześnie wychowanie jako całokształt oddziaływań wychowawczych instytucji organizowanych przez społeczeństwo.). oświatę. Twórcza praca dziecka. Tomaszewski T. Spionek H. Nauczyciel i innowacje pedagogiczne. 2. czyli funkcje wychowania. (red. Tarnowski J. Dzieje oświaty polskiej 1795-1945. Warszawa 1987.. Rusakowska D.. Działanie jako droga poznania i rozwoju. zakład pracy.. Wrocław 1986. Wroczyński. Wyd. Toruń 1988. Relaks i autosugestia.. Wrocław 1985. Tarnowski J.). Warszawa 1980. „Znak" 1993 nr 9/460/. teatr. Przy tym działalność wychowawcza jest jakoś społecznie zorganizowana. (red. dostarczanie rozrywki i kultury.. Wychowanie a strategia życia. Suchodolski B.. Ruciński St. ale także zakłady społeczne. estetyczne.. Pietrasiński Z. Skórny Z. Rodziewicz E. Warszawa 1983. Wychowanie mimo wszystko. Warszawa 1986..).). Zaborowski Z. Schoenebeck H. Temperament . Wrocław 1990.. Warszawa 1970.). Warszawa 1986.Obuchowski K. umysłowe. np. oddziaływanie jednych ludzi na drugich. Warszawa 1992.. Antypedagogika w dialogu. przygotowanie do różnych zadań. Nauki o wychowaniu w Polsce w XX wieku. Od pedagogiki ku pedagogii. (red.. muzeum itd. Suchodolski B. Zaborowski Z. Strelau J. 2. wychowanie. Główne idee współczesnej psychologii. Warszawa 1985. Warszawa 1961. poradnictwo. Warszawa 1985. Warszawa 1985. Siek S. Wychowanie do pokoju z Bogiem i ludźmi. Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. Warszawa 1992. Stosunki międzyludzkie. Szczepska-Pustkowska M. Wychowanie jako wprowadzenie w życie wartościowe. dążenia. Edukacja równoległa. Witkowski L.. społeczne. jak rodzina. Słobodzian Z.działanie. (red.. Okoń W. Reykowski J. Psychologia dążeń ludzkich. Wprowadzenie do dydaktyki ogólnej. Kierowanie własnym rozwojem.dialog . organizacja młodzieżowa.osobowość . Psychospołeczne problemy pracy nauczyciela. by na tej drodze zarejestrowania zmian zrozumieć pojawiające się nowe role. Trening interpersonalny. Szkoła. Zebrowska M. oświatowe i kulturalne. kształcenie.. Szkudlarek T. aby w nich kształtować określone pojęcia. Wroczyński R..

dostarczanie treści wychowawczej w „księgach świętych". jak np. wychowanie masowe żołnierzy.). Do najstarszych funkcji wychowawczych należą religijne. . że wychowanie dziś odnosi się do całego życia ludzkiego. Już religie pierwotne. A. pogańskie stworzyły pierwszy czyn wychowawczy . g) zastosowanie najnowocześniejszej techniki do oddziaływania masowego na ludzi przez prasę. dotychczas tradycyjnie niewychowawczych. Warszawa 1960 s. przedszkole. B o r i n g. 216 n. D y b o w s k i . polegająca na zbliżeniu i udostępnieniu dzieł nauki. schronisko dla nieletnich. Rola i funkcje wychowania Ażeby wyjaśnić sprawę. dlaczego wychowanie dziś stało się sprawą bardzo ważną i wywołało gwałtowne zmiany w zakresie i formach swego działania. Warszawa 1962. wojsko. robotników). dorosłych. młodzież pracującą i akademicką. dzięki czemu na całym świecie dokonuje się „rewolucja kulturalna". jak sądownictwo dla nieletnich 3 i prawo karne dla dorosłych . grafikę. a nawet narody i działa w skali światowej przez Organizację Narodów Zjednoczonych (UNESCO). Warszawa R. e) pedagogizacja starych instytucji wychowawczych. stara się wpłynąć na masy społeczne (np. G. które obecnie musi działać psychologicz2 nie i pedagogicznie na żołnierzy . Wedy lub w mitologii greckiej. Warszawa 1963. a równocześnie stało się ono palącą potrzebą społeczną. dom młodzieży. 5 S. które specjalizują się np. Psychologia. d) pedagogizacja wielu instytucji. jaką rolę i jakie zadanie ma do spełnienia wychowanie w życiu ludzkim. b) zmiana charakteru wychowania z indywidualnego na grupowe. Wychowanie u ludów pierwotnych (tł. rodzeństwo. związki E. radio. że nie wystarcza wychowanie jednostek. w którym wystawy mają wychować upodobania klienta. nad dzieckiem opuszczonym (dom dziecka. nad dzieckiem przestępczym (izba milicyjna. Moskwa 1964. przygotowanie do małżeństwa i założenia rodziny. z niem. A 11. W. dzieciniec letni). O wadze tych potrzeb świadczy szereg zjawisk w wychowaniu. trzeba poznać. Warszawa 1954. aby udoskonalić oddziaływanie religii na współczesnego człowieka. S a l w a . Wychowawcza rola prawa Polski Ludowej. 2 zawodowe wychowujące ludzi do pracy. a nawet starców . a przez wyobrażenia bóstwa dawały człowiekowi ideał do 4 1953. (tł. czy wiernych w Kościele. Szkice z teorii i praktyki szkolenia i wychowania żołnierzy radzieckich. a nawet handel. uniwersytety. magnetofony). Trudności z dziećmi i młodzieżą uczyniły z wychowania ważny problem na całym świecie. klasa szkolna. c) powstawanie nowych instytucji wychowawczych. Warszawa 1960. f) pedagogizacja duszpasterstwa w Kościele. wśród których rozróżniamy dawniejsze i nowsze. Piedagogika. 3 Z. Szczecina. radiu. czego wyrazem jest duszpasterski charakter II Soboru Watykańskiego. Zjawiska przemian w wychowaniu O sprawach wychowania słyszy się dzisiaj wszędzie w rozmowach. domy kultury). 2. prasa (unikanie demoralizacji). ale obejmują niemowlęta. G. nauczycieli i wychowawców społecznych trzeba na podstawach naukowych psychologii wychowawczej i pedagogiki uświadomić o ich zadaniach i ulepszać ich pracę.). korzystających z oświaty. mikrofisze. ang.„inicjacje" młodzieży do wierzeń magicznych5. prasie. Mówimy tu o funkcjach wychowania. sztuki i kultury masom społecznym4. dokształcającą się inteligencję twórczą. plakaty. moralne i społeczne cele wychowania. domy akademickie. zakład wychowawczy. pogotowie opiekuńcze).). elektronowe maszyny uczące. w pomocy szkole (komitety rodzicielskie. B a z a n o w. potem szkoły przy świątyniach Babilonu czy Egiptu. unowocześnione technicznie biblioteki (mikrofilmy. staje się wychowaniem „całożyciowym". Katowice. pałace młodzieży . telewizję. jak też dokształcanie duchowieństwa w naukach pedagogicznych oraz wychowawcze kształcenie kleryków w seminariach duchownych.Warszawa.tak. Pedagogika. Problemy rewolucji kulturalnej w Polsce Ludowej. lecz musi się ono odbywać w zespołach (np. do których należą: a) rozszerzanie się terenu oddziaływań wychowawczych w dół i w górę życia ludzkiego. ponieważ rodziców. w opiece nad małym dzieckiem (żłobek. jak szkoły. poi. np. drużyna harcerska)./. w pracy kulturalnej i rozrywkowej (miasteczko dziecięce Podgrodzie k. S z c z e r b a . mikrokarty i czytniki) i muzea (obrotowe eksponaty. Podręcznik sil zbrojnych Stanów Zjednoczonych (tł. co spowodowane jest tym. poprawczy). Zarys pedagogiki wojskowej. opiekę nad matką. kino. ponieważ dotyczą one nie tylko dzieci w domu i uczniów w szkole. opiekuńcze).

a te z kolei desakralizując się miały wpływ na kształtowanie się późniejszej etyki laickiej. W związku z tym państwo jako . Wychowanie współczesne zmierza bowiem do wszechstronnego rozwoju ludzi. S z a n i a w s k i . c) znaczenie biologiczne. wyższej wydajności pracy. S z c z e r b a . że przez wychowanie. S. wyobraźnię. e) znaczenie patriotyczne w wychowaniu ducha miłości Ojczyzny. D ó r s c h e l . Problemy pedagogiki pracy. K u n o w s k i . Chrześcijaństwo w znacznym stopniu rozwinęło oddziaływanie wychowawcze. O wychowaniu przez pracę. Nowoczesna nauka rozpoznała jeszcze głębsze funkcje wychowawcze. „Zeszyty Naukowe SGPiS" 1959 nr 15. kształcenie i szkoły nie tylko następuje przekazanie dorobku kultury następnym pokoleniom. radość kulturalnego spędzania wolnego czasu. w czym jest niczym niezastąpionym narzędziem i jedyną drogą. Warszawa 1966.naśladowania. Warszawa 1961. aby szkoła wychowywała masy w duchu lojalności państwowej i zapobiegała rewolucjom. 7 E. kształtować zainteresowania i uzdolnienia. g) wreszcie znaczenie polityczne. W. N o w a c k i. Społeczne znaczenie wychowania Bardziej aniżeli młodzi ludzie doceniają wartość wychowania narody i społeczeństwa. kulturę europejską. co człowiek wewnętrznie posiada. Te liczne funkcje współczesnego wychowania dowodzą olbrzymiego znaczenia. jakie posiada i tłumaczą zjawiska jego upowszechniania. Arbeitspadagogik. rozumienie świata i życia. uspołecznienie i patriotyzm. Pedagogika gospodarcza. do których należą: a) znaczenie techniczne wychowania w zakresie przygotowania do pracy produkcyjnej. uczucia. Warszawa 1961. politechnizacji i kształcenia zawodowego. światopogląd i religijność. rozwoju techniki. szlachetniejsze. 6 R. co po raz pierwszy w Polsce doceniła Komisja Edukacji Narodowej (1773-1794). a współcześnie realizowane jest w każdym wojsku przez specjalnych oficerów wychowawczych. Wychowanie więc współczesne przez szczęście jednostek w wyższym jeszcze stopniu stwarza szczęście narodów. rozwijać wolę. stwarzając narody. dając im wykształcenie i przygotowanie życiowe. Tak więc rozwój mowy i świadomości. zwarte i silniejsze. Wreszcie w XIX wieku klasowe społeczeństwo odłączyło od wychowania moralnego funkcję społeczną. W tym współzawodnictwie decyduje wyższy poziom wykształcenia społeczeństwa. Stąd też i Polska dąży do tego. gospodarności. cybernetyki dla zautomatyzowania procesów produkcyjnych. wiedza i umiejętność zawodowa. d) znaczenie psychologiczne. ponieważ złe wychowanie w najwcześniejszym dzieciństwie odbija się na stanie zdrowia i powoduje nerwice. upowszechnienie oświaty i szlachetność idei wychowawczych. Współczesne więc społeczne znaczenie wychowania powoduje to. W ten sposób wychowanie przez wszechstronny rozwój przyczynia się do zapewnienia maksymalnych warunków uszczęśliwienia jednostek ludzkich. inteligencję. Wszystko. T. I. bardziej przygotowane na niespodzianki historii. np. 3. Humanizacja pracy a funkcja społeczna szkoły. Szkolą a postęp techniczny. ilość zdobytych nagród Nobla. muzyczne lub plastyczne. że wyrasta ono na naczelny problem epoki. Jednakże sekret masowego uznania dla wysiłków wychowawczych wynika nie z poszczególnych zastosowań. odkryte przez medycynę. T. Dopiero w XVI wieku protestantyzm od funkcji religijnej wychowania oddzielił jego funkcję moralną. a nawet zadatek wiecznego szczęścia. Einfuhrung in die Wirtschaftspadagogik. f) znaczenie ekonomiczne dla wyrobienia w społeczeństwie zmysłu oszczędności. elektroniki. zasady moralne i ludzkie postępowanie musi być przynajmniej w swoich początkach wypielęgnowane przez staranne wychowanie. A. polegające na tym. szkolnictwo i uniwersytety. dzięki czemu można w szkole i w procesie wychowania ćwiczyć myślenie. gdyż przez odpowiednie wychowanie narodu można go nastawić na agresję w stosunku do innych i imperializm lub też doprowadzić do pokojowego współżycia międzynarodowego. większa efektywność kształcenia inżynierów i naukowców. które dzięki temu stają się mądrzejsze. Warszawa 1962. zadowolenie z pracy i miłości wzajemnej. by być „krajem ludzi kształcących się". B u r g e r . ale osiąga swój rozwój uzdolnień twórczych w różnych dziedzinach kultury. by przez pedagogikę pracy 6 móc szybciej rozwijać cywilizację techniczną. Wychowanie przez pracę. która niezależnie od wyznania dążyła do urabiania postaw etycznych u ludzi („imperatyw kategoryczny" sumienia u Kanta). b) znaczenie kulturotwórcze. powstaje jako dzieło wychowania. 147-158. Między największymi potęgami świata rozgrywa się wyścig w dziedzinie opanowania kosmosu. lecz z scałkowania wszystkich znaczeń w rozwoju człowieka. N o w a c k i . Berlin 1960. Leipzig 1923. kształcenie i szkolenie. przenikając całość życia społecznego ideą religijną. „Ateneum Kapłańskie" 1962 nr 322 s. rozwijanych przez nowoczesną pedagogikę gospodarczą7. D ą b r o w s k i .

M. J. których wyniki i wartość przyszłość najbliższa będzie mogła ocenić. Budownictwo socjalizmu i narodziny nowego człowieka (tł. 216-217. La Recherche d'un homme nouveau. którym się pedagogika zajmuje. gdyż ma to być istotna droga do zapewnienia ludzkości lepszej przyszłości. Nowy człowiek . czy praktycznego danej nauki. dbającego o dobrobyt i potęgę gospodarczą (rynki zbytu. 214-215. gospodarczego i politycznego oraz przeobrażeń dokonanych w kulturze naukowej. Pawła wymaga od wiernych: „odnawiać się duchem w waszym umyśle i przyoblec człowieka nowego.12 szkiców na temat ducha nowego pokolenia (tł. konstruowane modele i ideologie wychowawcze. Metodologia ogólna nauki. 3 s. zanim określi się dokładniej jej przedmiot. jak prasę. prawo. postaw życiowych i nawyków wszystkich ludzi w danym społeczeństwie utrwalić osiągnięcia rewolucyjnej przebudowy ustroju społecznego. O wychowanie nowego człowieka. oświatę. F i e d 1 e r. Dlatego w metodologicznym poznaniu pedagogiki jako nauki będziemy zaczynali od jej podstawowego narzędzia. czyli wychowanie. . Stawianie problemów w naukach wymaga specjalnego języka naukowego. R a t y ń s k i . Ludzkość zatem stoi w obliczu nowych prób i eksperymentów pedagogicznych. Ta potrzeba naukowej pomocy ze strony pedagogiki przyspiesza jej dojrzewanie metodologiczne jako nauki. P i w o w a r c z y k ks.21. jego przemiany wymagają wszechstronnych badań i studiów przede wszystkim obecnego stanu. „Kierunki" 1957 nr 2. M.). która systematycznie stawia i metodycznie. polegającej na prawdzie" (Ef 4. Współcześnie tylko notujemy podejmowane zamiary nowego wychowania. Poszukiwanie nowego człowieka. Wprawdzie samo hasło „stworzenie nowego człowieka" (patrz: Rz 8. J. „Tygodnik Powszechny" 1946 nr 33. jak praktyczne (skutecznie ułatwiające działanie)9. część tłumaczona pt. „Dydaktyka Szkoły Wyższej": 1970 z. Kraków 1935. by ustalić obiektywnie ich wyniki. w sposób przemyślany rozwiązuje problemy (pytania wymagające operacji poznawczych. H. jak się wydaje. kolonie. które w sformułowaniu św. L'UNESCO. K u n o w s k i . jakim jest terminologia tak podstawowa jak i dalsza oraz próby określenia jej charakteru naukowego. aby przez osiągnięcie przemiany mentalności. d e L u b a c SJ. jaki jest jej charakter naukowy. telewizję dla planistycznego i racjonalizatorskiego przetwarzania wszystkich swych obywateli. artystycznej i moralnej.2) nie błyszczy absolutną nowością. 1 J 3. J.). znaczącego niewolnika w Grecji starożyt9 S. Obydwa pochodzą od wyrazu greckiego paidagogos. czyli pedagogika. R o z d z i a ł II POJĘCIE PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Poznanie pedagogiki jako nauki o wychowaniu wymaga najpierw podejścia metodologicznego. sądy. środki masowej komunikacji. London 1946. Jednakże krytykując chrześcijaństwo za jego bezskuteczne. sytuacji wychowawczej młodzieży i społeczeństwa. kulturę. E. Płock 1937. urzędy. a następnie przeprowadzanych eksperymentów i reform działania różnych instytucji pedagogicznych. pedagogizując w tym kierunku wszystkie swoje instytucje. z niem. które stara się wychować własne społeczeństwo w duchu określonej ideologii. planowane programy. 206.23-24). 8 Wielkie zadania przebudowy natury człowieka. które wyjaśnia co to za nauka. /. wojsko. Podstawę planowania i racjonalizacji wychowawczego działania współcześnie tworzy specjalna nauka o wychowaniu. ses buts et sa philosophie. cła) na państwo wychowawcze. wysiłki wychowania nowego człowieka współczesność podejmuje się tego samego zadania w zupełnie inny sposób. z ros. zebrania materiału i jego opracowania) tak teoretyczne (pojęciowo wyjaśniające dane zjawiska). ocenić i ulepszyć. Wychowanie nowego człowieka. Problematyka metodologiczna seminarium magisterskiego. R o z e n t h a l . Praca wychowawcza w takiego typu państwach na całym świecie odbywa się pod naczelnym hasłem: „stworzenie nowego człowieka" 8 . „Etudes" 1947 [nr] 10. naukoznawstwo określa wszelką naukę jako społecznie zorganizowaną działalność poznawczą ludzi..organizacja życia społecznego zmienia dziś swój charakter na całym świecie z państwa dawniej ekonomicznego. stworzonego według (wzoru) Boga w sprawiedliwości i świętości. Podstawowe terminy i nazwy zjawisk W naukowym traktowaniu spraw wychowania stosujemy dwa podstawowe terminy: pedagogia i pedagogika. Warszawa 1951. radio. ponieważ po raz pierwszy przynosi je chrześcijaństwo. czyli terminologii jako zespołu nazw o ściśle ustalonym znaczeniu w zależności od charakteru teoretycznego. H u xl e y . szkolnictwo.

Całość tych zabiegów wokół osoby chłopca poczęto nazywać paidagogija. dopełniacz gerontos . poszanowania starców.W ten sposób wychowanie fizyczne dało początek opiece pedagogicznej i wychowaniu u Greków. zadaniem paidagogosa stało się nauczanie początków pisania i czytania. hebe . Z rozwojem kultury. pais. pięciobój w skoku. Teoria rozwiązuje problemy dostarczone przez praktykę. zależnym od nabytej wprawy i rutyny. B. Chłopcy więc pod opieką paidagogosów przygotowywali się do takich zawodów religijnych. obej15 mującą oświatę i wychowanie dorosłych wraz z gerontagogiką . ) . imiesłów agagos = prowadzący. młodzieńcy zaś ćwiczyli na gimnazjonach pentathlon. chociaż etymologicznie odnosi się właściwie do wychowania dzieci. albo rzemieślniczym naśladowaniem wzorów postępowania. Pedagogika dorosłych. A n d r a g o g i k . A . w drugim natomiast jest techniką postępowania z dziećmi lub młodzieżą.mężczyzna. Paidagogos z opiekuna na boisku przemienił się w nauczyciela-wychowawcę. które z czasem wiązano z wyrazem logos. W o j c i e c h o w s k i ( r e d . którą można przekazać innym w kształceniu kandydatów na wychowawców. czyli współzawodnictwie w zapasach fizycznych (zwanych agone) ku czci bóstwa. graf o .zbierać. związanych z rozwojem człowieka. Wprawdzie w rozumieniu greckim pedagogika nie była nauką jako zbiór poglądów (gr.dopełniaczandros-mąi. Pedagogika jest więc nauką. recytowania wyjątków z epopei narodowych Homera Iliady i Odysei. H a n s e l m a n n . socjologia). hebologia .czyli Por. stąd też obok pedagogiki jako działu dziecięcego. Instytucja paidagogosów wynikała z właściwości kultu religijnego Greków.nauka o starości. E. myśl (np. oznaczającym słowo. Pedagogika współczesna zatrzymuje swą historyczną nazwę. techniką pedagogiczną. Stąd pedagogia może być albo twórczym działaniem na dzieci i młodzież. czyli wychowanie. znaczyła refleksję nad działaniem w danym wypadku wychowawczym. następnie prowadzący go moralnie i duchowo. który przejawia dążenie do samodzielności. 13 Gr. wpojenie chłopcu zasad moralnych. gdyż działa w trudnym materiale ludzkim. którego zadaniem było odprowadzanie chłopców wolnych obywateli greckich na miejsce ćwiczeń fizycznych. U z i e m b ł o . szkolna. Gdynia 1968. ale także kształcenie umysłowe i prowadzenie duchowomoralne. czyli wychowawczego prowadzenia dzieci. Warszawa 1959 s. polegającego na agonistyce. warunkami tego rozwoju oraz celami. np.starzec. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli. Od tego wyrażenia pochodzi w językach europejskich nazwa pedagogika na oznaczenie teoretycznej wiedzy i nauki o wychowaniu. płynącym z talentu wychowawcy. ponieważ ma swoje zastosowanie w działaniu. 58. zwane palestrą. W pierwszym wypadku praktyczne wychowywanie graniczy ze sztuką. gramatyka. Andragogika. chłopiec.nej. (Wesen . O . 10 technice wychowywania. 112-113. gdy rozważa całość zjawisk wychowawczych. historiografia (gr. np. ale skuteczność rozwiązań teoretycznych wykazuje ostatecznie praktyka. Warszawa 1970 s. Natomiast przy kupnie paidagogosa żądano od niego znajomości swego zawodu. trzeba wymieniać hebagogi13 14 kę jako dział o wychowaniu młodzieży oraz andragogikę .paidos = dziecko.piszę) lecz w rzędzie takich nauk jak matematyka. ale także wraca do niego. 14 Gr. 12 . albo też refleksja ta może stać się bardziej praktyczna. Refleksja ta pochodzi z potrzeb działania. Refleksja więc występująca w pedagogice może być bardziej teoretyczna. teologia. Pedagogika. początkowo fizycznie. jak geografia. które rozwój przy pomocy działań wychowawców powinien osiągnąć.Grenzen der Erwachsenenbildung). szczególnie w Atenach. geologia. słowem wymagano jakiejś podstawowej wiedzy o wychowaniu.Móglichkeiten . logia od legein .dojrzałość płciowa. co nazywano wyrażeniem paidagogike techne. młodzieży oraz oddziaływania na rozwój ludzi dorosłych. Co cztery lata odbywały się ogólnogreckie zapasy olimpijskie na cześć Zeusa. K. mówić) jak mitologia. rzucie dyskiem i oszczepem oraz mocowaniu się1 J . S u c h o d o l s k i . Zurich 1951. 11 R. gerontologia . a nawet staje się „sztuką sztuk". ago = prowadzę. biegu. geron. Kościoła. Paidagogos etymologicznie oznacza „prowadzący chłopca" 1 0 . W związku z tym w pedagogice jako nauce zachodzi ścisły związek między teorią i praktyką. 15 Gr. pedagogia domowa. zespół czynności i umiejętności wychowawczych. gdy dotyczy treści działania wychowawczego i jego metod oraz środków zapewniających jej skuteczność 12 . W a r s z a w a 1965. Sport w starożytności.nauka o młodzieży. Stąd podstawowy termin pedagogia oznacza samo dzieło wychowywania.aner. jego czynności obejmowały nie tylko opiekę fizyczną. wiadomości o wskazówkach postępowania z dziećmi i o Gr. czy logika. G o s t k o w s k i . ani nie była nauką opisującą tylko. której przedmiot stanowi sprawa praktycznej pedagogii wszelkiego rodzaju (sztuki i techniki wychowania). dopełniacz .

dz. wieloaspektowy. W kategoriach ludzi. 19 F. czy z szerszych stosunków międzyludzkich pedagogika społeczna. a także dzieckiem Boga. W dziedzinie praktycznego działania wychowawców. czy chce tego. 129-148. własnej epoki. ale trudne do zdefiniowania. J. a więc pedagogiki dzieci. S u c h o d o l s k i . objętej także przez refleksję pedagologiczną (lub pedagogiczną). Warszawa 1965. karności lub wychowanie do liturgii czy wychowanie przez liturgię. Tam więc. K 1 i m a. L. chociaż w nich zachodzi) nie występuje jednak ani równoważność. Terminologia w pedagogice. ponieważ między nimi występują liczne stosunki międzyzakresowe tych pojęć (nadrzędność i podrzędność. Takie rozbicie współczesnej pedagogiki uważa się czasami za objaw jej kryzysu. Pedagogika podwórkowa. lecznicza.pedagogiką starszego wieku. Wychowanie na podwórku. że obok wychowania w praktyce występuje samowychowanie. 18 Np. dorosłych czy emerytów. chociaż terminy te sumowałyby tylko odcinki rozwoju człowieka. Warszawa 1964 s. pedagogika pracy kulturalno-oświatowej. R. Pedagogika. pedagogika zawodowa. pedagogika rolnicza. K r e t z ] . Niewolnik-pedagog zapoczątkował nazwę praktycznych wychowawców. cyt. 76-78. tam próbuje się używać wyrazu edukacja. duchowe. zaszła potrzeba odróżnienia nazwowego praktyków od teoretyków. teatru. czyli częściowe zachodzenie na siebie wychowania i nauczania oraz stosunek krzyżowania. M i 1' e r . z franc). Jednakże znaczy to to samo. 20 . apostolat prasy. szczególnie różnych instytucji. obejmujący jakby łącznie wychowanie. Jednakże w języku polskim jeszcze przed wojną „pedagog" miał znaczenie nieco ironiczne w stosunku do zwykłego nauczyciela lub J. edukacja teatralna lub muzyczna. do czego można posłużyć się terminem. filmu. że wychowanie nie nadaje się do prostego zdefiniowania. jak to czynią dokumenty soborowe. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1966 nr 3 s. Warszawa 1963. nauczanie i kształcenie mówiąc o formacji intelektualnej. co wychowanie umysłowe. wojskowa.. własnego narodu. B. jak pedagog i paideia. który nigdy nie przestaje być przecież dzieckiem własnych rodziców. pierwszy na oznaczenie ludzi zawodowo zajmujących się sprawami wychowania. K o r n i s z e w s k i . gdy podkreśla się wpływy wychowawcze czegoś budujące duchowo wychowanków. Z rozważań nad edukacją teatralną. J. np. Wychowanie i wychowawca. I. żąda się jej scalenia. C h m i e l e ń s k a (red. uwagę. pedagogika wczasów 17 . jak wychowanie. J. że są one łatwe w użyciu praktycznym. występuje również podstawowa terminologia. ponieważ kształcenie jest niezależne od wychowania i nauczania. P e t e r s . ani 19 sprzeczność lub przeciwieństwo między nimi . 17 B. podprzeciwieństwo. mianowicie pedagologia jako nauka o całkowitym rozwoju człowieka. nauczanie i kształcenie. związanych ze specjalizacją pedagogiczną. Pedagogika obecnie bardzo się rozrosła. 2. a dotyczących działań wychowawczych. wobec tego pojęcia te nie dadzą się z uściślić jako terminy naukowe i trzeba je osobno analizować jako przedmiot pedagogiki w ramach praktycznych działań wychowawczych koniecznych dla prawidłowego rozwoju wychowanka. dyscyplinarnej lub liturgicznej. pedagogika przemysłowa. widać jak przedmiot jej badań jest złożony. Edukacja filmowa (tł. W wychowaniu chrześcijańskim zaś. a nawet pedagogika podwórkowa 1 8 . a przy tym zmieniający się rozwojowo tak. młodzieży. pedagogika szkoły. 118. jej stan oraz pilne potrzeby (W:) Pedagogika na usługach szkoły. pedagogika uniwersytecka. Wyrazy pochodne w pedagogice W dziedzictwie po kulturze greckiej pozostały jeszcze inne wyrazy pochodne. muzyki). np. używa się wyrazu apostolat. duchowej. Stąd też dla ściślejszego określenia nauki o całkowitym rozwoju człowieka można używać terminu antropagogia i antropagogika 16 . 84. drugi zaś wyraz znaczący całość czynności i skutków wychowawczych. a obok kształcenia samokształcenie. gdzie chodzi o wychowanie do odbioru czegoś lub wychowanie przez przeżywanie czegoś (np. M i r s k i [właśc. Jeśli się zaś weźmie pod 16 Patrz przypis 1. Pozostawałaby na uboczu jeszcze masa oddzielnych spraw pedagogiki praktycznej. s.). M. czy nie. Wprawdzie próbuje się na Zachodzie wprowadzić ściślejszy termin formacja. edukacja filmowa20. obejmując wszechstronny rozwój człowieka i jego życie od dzieciństwa i młodości po dojrzałość i starość. jak pedagogika przedszkolna. Z tego przeglądu pojęć podstawowych w pedagogice. posługująca się wyrazami przejętymi z języka potocznego. Warszawa 1936 s. Okazuje się. obejmującym całość pedagogiki rozwoju człowieka i pedagogiki stosowanej w instytucjach. Warszawa 1969. w nauczaniu zaś musimy się liczyć procesem uczenia się u ucznia.

Warszawa 1938. M i r s k i [właśc. Polska bibliografia logopedyczna. I. 25 24 L. 1962. T o r u ń 1956. s. Na serio natomiast nazwa „pedagog" odnosiła się tylko do twórców wielkich systemów pedagogicznych. lecz utarł się lepszy termin „pedeutologia" (gr. człowieczeństwo i tworzy podstawę idei humanizmu i humanitaryzmu 25 .ik. zajmującego się zagadnieniami kształcenia i dokształcania nauczycieli. co oznacza ludzkość. J. twórca szkoły ludowej. D o b r z a ń s k i . że miarą człowieka zaś jest Bóg (W.1969 nr 8/9. z niem. Tak np. „logopedia" dotyczy wychowawczego rozwijania mowy tak przez usuwanie wad wymowy. czasopismo pt. gdy pedeutagog to praktyczny wychowawca nauczycieli. podstawowym stał się wyraz paideia. Jaeger). J. zawierających w swej budowie słowotwórczej rdzeń „ped". twórca przedszkola. 1. wychowawcę młodzieży opuszczonej i twórcę systemu salezjańskiego zwanego zapobiegawczym. zajmujących się sprawami wychowania ukuto szereg wyrazów pochodnych. czyli towrzy tzw. jak np. a co rozwinęły dzieje kultury greckiej jako „organiczny rozwój duchowego życia narodu". 1964. P o s a d ź y. których np. Dopiero po drugiej wojnie światowej „pedagog" znaczy powszechnie każdego praktyka nauczyciela. W. znaczył on całość wykształcenia w gramatyce.Paideia określa nie tylko formację duchową człowieka pod wpływem całokształtu kultury narodowej. P o z n a ń 1936. posługującej się jakimiś czynnościami lub wpływami czegoś na rozwój ludzi. Dopiero Platon dodał. retoryce i dialektyce. Podobnie bibliopedia stanowi dział wychowania przy pomocy książki. paideutes . . Tamże. wędrownych nauczycieli greckich na przełomie V i IV wieku przed Chr. 2. deklamacja) 26 . Zagadnienia kultury żywego słowa. czy Polak Stanisław Konarski reformator szkoły pijarskiej i prekursor ducha Komisji Edukacji Narodowej. tradycji. czemu najwybitniejszy przedstawiciel Protagoras dał wyraz w określeniu: „Miarą wszystkich rzeczy jest człowiek". Jednakże na szczęście termin ten nie przyjął się ze względu na sprzeczność z duchem języka polskiego. a więc obejmuje czytelnictwo. że nauczyciel powinien być przede wszystkim wychowawcą. np.honorowe dla podkreślenia godności studentów pedagogiki na uniwersytetach. 26 Por. s. związanych z wychowaniem. który służy do określania odrębnych dziedzin pedagogiki praktycznej. Poglądy pedagogiczne A. J a x a . Proponowano naukę specjalną o pedagogu nazywać „pedagogologia" 23 . cyt. dlatego też wyraz pedeuto21 22 23 log dotyczy teoretyka. K a c z m a r e k . Zarys i zadania pedagogiki bibliotecznej. 15. Z. Na określenie zaś naukowców. Do prawdziwych pedagogów zaliczano w tym czasie także wielkich wychowawców narodu. Mianowicie Cycero. Wreszcie w kategorii różnych czynności. W a l e n t y n o w i c z . pedagogikę biblioteczną27. jak też przez estetyczne kształcenie kultury słowa (recytacja. literatury i wychowania24. wpływ wychowawczy literatury pięknej. św. Obecnie więc grecka paideia odradza się jako idea humanizmu we współczesnym wychowaniu. Lublin 1960 nr 1 . co ma podkreślać. koło naukowe nazywano Studenckim Kołem Pedagogów. Szwajcar Pestalozzi. J. Zarys logopedii. który potrzebuje przygotowania z praktycznej znajomości pedagogiki. Stworzony przez sofistów. Już proponowana pedagologia czasami oznacza uniwersytecką naukę o pedagogice. Warszawa 1960.).. jak w nazwie magik. W.słowo. Lublin 1965. K r e t z ]. czego program obmyślili sami sofiści. S t y c z e k. Dlatego też wyraz „pedagog" zdemokratyzował się i określa każdego praktyka nauczyciela-wychowawcę. związany z typem cywilizacji. stąd pedagolog to naukowiec. J a e g e r . Paideia (tł. Jan Bosko. Mickiewicza 21 czy Matejkę oraz wychowawców w Kościele. zajmujący się teoretycznie wychowaniem w ogóle. jak np. 82. Ten związek zawodu nauczycielskiego z wychowaniem próbowano przed wojną wyrazić w nazwie „pedagogik" (idąc za niemieckim wyrazem Pddagogiker22)na oznaczenie zawodowca. szukając łacińskiego wyrazu dla greckiej paidei. dz. s. czy łazik. kształcących się do tego pięknego zawodu lub dokształcających się w nim. L. nauka) uprawiana jest przez badaczy rozwoju fizycznego i psychicznego dzieci młodszego wieku.. Mickiewicza. ale poza tym tworzy swój fonetyczny skrót w wyrazie „pedia". Działalność pedagogiczna bibliotekarza. który tak szanowanego zawodu nie mógł ochrzcić wyrazem z nieco figlarnym przyrostkiem . logos . K a n i a . S i n k o. przetłumaczył ją jako humanitas. Wychowanie i wychowawca.B y k o w s k i . Warszawa.nauczyciel). czyli „pedologia" (gr. Logopedia. Tak więc nauka o dziecku. ale zawiera w sobie najwyższy ideał humanistycznego kształcenia. choćby ten był przeciętnym rzemieślnikiem w swoim zawodzie czy nawet belfrem. których nazywa się pedologami. 27 L. Niemiec Fróbel. Od filantropii do humanitaryzmu ihumanizmu. 9 1 . Warszawa 1970. t. t. M. jak jąkanie (pediatria logopedyczna). Było to zgodne z duchem sofistów.

który pierwszy stwierdził. D u r k h e i m. Dotychczasowe stwierdzenie. np. obowiązujących przy postępowaniu rodziców z dziećmi. K r e t z ]. Rosjanin pracujący w Polsce. Lwów 1936. 2° . encyklios . którym zależało na przekreśleniu wartości tradycyjnego wychowania zawodowego w szkole czy uniwersytecie. jak u zwierząt (zoopedagogika). czytanie książki lub oglądanie filmu. co on produkuje i z jakiego materiału. Education et Sociologie. opisującą socjologicznie narodowe systemy wychowawcze. ponieważ jak widzieliśmy. s. ponieważ cała sprawa zależy od zrozumienia podstawowego dla danej nauki pojęcia „wychowanie". Warszawa 1935 s. miała badać stara pedagogika jako nauka norma- tywna. pedagolog polski Józef Mirski określał 29 pedagogikę jako „naukowy system wychowania umiejętnego" . Dziś czasami wychowanie przez pracę nazywa się ergopedią (gr. przez sen (gr. społecznym. Tenże. złożony ze zwyczajów i praktyk. terminowanie w rzemiośle. Miinchen 1930. określając pedagogikę jako stosowaną filozofię31. np. Zgodnie z postulatem współczesnej metodologii nauk szczegółowych nie będziemy zaczynali od przyjęcia z góry jakiejś dowolnej definicji wychowania. 30 E. Wychowanie i wychowawca. jednakże nie wykluczają się wzajemnie. J. Jednakże i w tej sprawie istnieje rozbieżność zdań wśród naukowców. Jena 1930. że zaginął wyraz hypnopedia. czyli uczestniczące w życiu rodzinnym. dostarczająca systemom narodowym naczelnych idei i ogólnych pojęć do kierowania wychowaniem28.. 1917).wychowanie celowo zamierzone. inne dla dziewcząt oraz E.Pierwszym wyrazem tego typu była „encyklopedia" oznaczająca wydawnictwo alfabetycznego zbioru wiadomości ze wszystkich lub określonej dziedziny wiedzy (gr. Wychowanie narodowopolityczne (tł. tworzące wielokierunkową pomoc wychowawczą dla doskonałego i pełnego. podobnie jak dla sklasyfikowania warsztatu. jaki tworzy pedagogika. Główne momenty myśli i badań pedagogicznych. M i r s k i [właśc. stanu. Przeciwstawiając się temu ujęciu pedagogiki jako teorii normatywnej. Przytoczone określenia pedagogiki jako nauki normatywnej czy opisowej. tak naturalnego.). związane z rozwojem człowieka i z pomocą wychowawczą w tej dziedzinie. Przeciwnie dążą do syntezy. który miał oznaczać naukę we śnie. Określenie charakteru naukowego pedagogiki Złożony przedmiot pedagogiki powoduje trudności w określeniu jej naukowego charakteru. wszechstronnego rozwoju ludzi. 31 S. podchodzących z tradycji kultury chrześcijańskiej. Lubin 1923 s. tak że w przedmiocie badań pedagogiki znalazły się wszelkie zjawiska. Stąd Durkheim stwarza nową naukę o wychowaniu. jak tradycyjnego w rodzinie lub w społeczeństwie oraz wychowania zawodowo umiejętnego.sen). w nowoczesnym ujęciu. K u k u 1 s k i. Dlatego też teoretycy wychowania hitlerowskiego.inne dla chłopców. 29 J.wykształcenie). że każde społeczeństwo ma własny system wychowawczy. w zbiorowej pracy lub w sytuacji kulturowej wolnego czasu. całkowity i paideia . Dlatego też zaczniemy od próby scharakteryzowania rodzaju nauki. 26. K r i e c k. są wszelkie zjawiska wychowawcze zachodzące w ciągu całożyciowego rozwoju człowieka oraz różnorodne czynności opracowane teoretycznie. 28 . Współcześnie ujmuje się te trzy rodzaje wychowania jako: 1°-wychowanie naturalne. Podobnie rzecz ujmował prof. Na szczęście zdaje się. Spór rozpoczął socjolog francuski Emile Durkheim (zm. po poznaniu samego warsztatu naukowego pedagogiki. Stąd pedagogika naukowo interesuje się wszystkimi rodzajami wychowania. Erziehungsphilosophie. 25-28. hypnos . czyli przygotowujące dziecko. współczesne wychowanie znacznie rozszerzyło swój zakres. przedmiotem jej badania. nowicjat w zakonie lub wychowanie grupowe płci . wykluczając tym z przedmiotu pedagogiki wychowanie „nieumiejętne" w domu lub w społeczeństwie. Sergiusz Hessen. przez co pedagogika stawała się filozofią wychowania30. pracy czy walki. z niem. związanej z pedagogiką. praktycznej lub filozoficznej są zawsze cząstkowe i jednostronne. Philosophie der Erziehung. rozszerzali przedmiot pedagogiki na prafakt wzajemnego wpływu jednych ludzi na drugich oraz na wpływ rasy kształtujących ducha narodowego społeczeństwa.). aby móc głębiej zrozumieć pojęcie wytworzone przez doświadczenie praktyczne i naukę pedagogiczną. 81-82. cyt. trzeba ogólnie najpierw wiedzieć. Tenże. wychowania. ergon praca). młodzieńca do przyszłego zawodu. z ros. H e s s e n . czyli widział w niej naukę wyłącznie praktyczną o zawodowym wychowawstwie w szkole czy przedszkolu. Raczej jako uogólniające całokształt przedmiotu badań pojęcie w pedagogice wypadnie wychowanie omawiać znacznie później. wychowanie rycerskie. że pedagogika jest nauką o wychowaniu. Paris 1922. Podstawy pedagogiki (tł. niewiele mówi. Z.tworzący krąg. 3. Jak widzimy na podstawie przeglądu terminologii. Podobieństwa zaś ideałów. dz.

. Okazuje się. jeśli nie jest biologiem . z najgłośniejszą powieścią Jean Jacąues Rousseau pt. jak i ujemne wpływy jednych ludzi na drugich oraz wpływy środowiska. U c k o. Hali). Dalej nowe myśli o wychowaniu pojawiły się w XVIII wieku (Oświecenie). Langensalza 1929. że wychowanie jest równocześnie zjawiskiem moralnym. Emil czyli o wychowaniu (1762). Johann Friedrich Herbart (1776-1841). Wychowanie i wychowawca. 32-41. B. Epikur i inni) wyrażali poglądy na sprawę wychowania jako zastosowanie swych założeń filozoficznych. religijny. K r e u t z. Dlatego przyjmując założenie niezależności pedagogiki od innych nauk. z którymi ona współpracuje. K r e t z ] . czyli do pedagogiki pretensje o swój udział i uważać pedagogikę tylko za swą część35. ale wytwarza przez to inny. W sprawie podniesienia poziomu pedagogiki. społecznym. Powieść pedagogiczna i jej znaczenie dla teorii pedagogicznej. 2.3° . S. seminarium duchowne itp. to tym bardziej człowiek musiał wychowywać dzieci i młodzież (inicjacja u ludów pierwotnych). 3 2 Na tej podstawie dochodzimy do wniosku. iż współczesna pedagogika jest wszechstronną nauką o całej rzeczywistości wychowawczej. 35 J. Spory o naukowy charakter pedagogiki przez zaliczenie jej do nauki praktycznej lub filozoficznej. 87.urodzenie czy też wychowanie decyduje o rozwoju człowieka. -Kwartalnik Pedagogiczny" 1956 nr 1/2 s. tak sądy teoretyczne o zjawiskach rozwojowych i o celach rozwoju człowieka. Tak więc myślenie pedagogiczne istniało od dawna. Zmieniały się tylko formy wychowania z rozwojem życia społecznego i kultury. Arystoteles. kiedy stare formy wychowania przeżywały kryzys. Woroniecki). Por. pierwszy habilitowany profesor pedagogiki w Getyndze i następca na katedrze filozoficznej po Kancie w Królewcu. J. która malowała utopię wychowania na łonie natury bez narzucania dziecku programu nauczania. 34 M. normatywnej czy opisowej wynikają stąd. 150-178. Ten „ojciec pedagogiki naukowej" oderwał ją od filozofii. że sprawa jest bardziej złożona niż sugerowałyby powyższe roszczenia. filozofii i ideologii normujących życie społeczne? I na to pytanie odpowiada się. Pedagogika. w której istotę stanowi całożyciowy rozwój człowieka oraz wszelkie tak dodatnie. autonomiczną33. a filzofowie greccy (Platon. uniwersytet. z czego wynika. skoro zwierzęta instynktownie opiekują się potomstwem i uczą je sztuki życia. usystematyzował i oparł na dwu naukach pomocniczych: etyce filozoficznej.wychowanie organizowane programowo w specjalnych instytucjach wychowawczych. Tak właśnie sofiści pierwsi postawili problem pedagogiczny . czy też stanowi zlepek.nikt nie jest pedagogiem. s. Na szczęście inni oświadczają. dotyczący naukowości pedagogiki: czy jest ona nauką samodzielną. jak mówiliśmy.. S u c h o d o l s k i . socjologii. dz. G. poważniejszy problem. stających w obronie lub krytykujących wychowanie katolickie. ale występowało sporadycznie i miało zmienny charakter filozoficzny. psychologii i historii" 34 . wnosząc nowe pojęcia i wartości. można to ukazać w pełni dopiero po zapoznaniu się z budową naukową pedagogiki. Potem chrześcijaństwo. konglomerat różnych nauk praktycznych i teoretycznych.Dopiero naukowy charakter nadał pedagogice z początkiem XIX wieku niemiecki uczony. wobec czego różne te nauki mogą zgłaszać do teorii wychowania.S. jej metodami badań oraz z naukami. Natomiast refleksja nad wychowaniem. dz. Powiązanie obydwu tych aspektów myślenia wychowawczego i ustalenie stosunku między teorią i praktyką usuwa ten spór. M i r s k i [właśc. że pedagogika jest częścią etyki (o. 36 . biologii (homo pedagogus nisi biologus . G e i s s 1 e r. że w refleksji nad działaniem wychowawczym występują. lub częścią socjologii (F. 33 32 R o z d z i a ł III BUDOWA PEDAGOGIKI I JEJ MIEJSCE W SYSTEMIE NAUK 1. Rozwój naukowy pedagogiki Sama pedagogia istnieje od początków ludzkości. M i 11 e r. J. obejmuje bowiem „pewien dział filozofii. rozwinęło zasady wychowawcze wychodząc z podstaw wiary religijnej. publicys36 tyczny lub nawet literacki . s. Ist die Padagogik noch eine autonome Wissenschaft? „International Review of E d u c a t i o n U N E S C O " 1959. cyt. Znaniecki). jak szkoła. że pedagogika jest nauką skonstruowaną z 4 działów należących do innych nauk. psychicznym i kulturalnym. myślenie pedagogiczne zjawiało się późno w historii zawsze w czasach przełomowych. cyt. Z kolei protestantyzm w XVI wieku wywołał nową falę myśli pedagogicznej w postaci traktatów publicystycznych humanistów. która miała R. jak też dyrektywy praktyczne o metodach i środkach działania wychowawczego. biologicznym. Die Autonomie der Padagogik. „ N o w a S z k o ł a " 1959 nr 9 s.

która zajęła się człowiekiem. R e i n . Było to zastosowanie metod przyrodniczych (pierwsze laboratorium psychologii eksperymentalnej Wundta w Lipsku 1879 r.zjawisko) jako metody poznania idącej od „oglądu do opisu tego. Współczesne prądy pedagogiczne. 0 kształceniu. Stąd pedagogika w swej pierwszej fazie rozwoju jako nauka stała się technologią szkolnego uczenia. J a x a . na którą dziś składają się wielopiętrowe działy. 40 . teoretycznie niezależnej od z góry przyjętej filozofii wartości. co i jak dane" 4 2 . C l a p a r e d e .) do badania zjawisk pedagogicznych. Pedagogika ogólna wyprowadzona z celu wychowania (tł. phainomenon . Dydaktyka ogólna. gdy socjologizm kładł nacisk na uspołecznienie uczniów w szkole. W początkach więc XX wieku nastąpił kryzys pedagogiki eksperymentalnej. która podawała środki do osiągnięcia celów 37 . Leipzig 1918. Filozofia wartości a zadania pedagogiki. aksiia . Tenże. Lwów 1926. Husserla (gr. Lwów-Warszawa 1920. L a y. która zwróciła się do badania praw rozwojowych człowieka 43 . R e g en e r. C h m a j. Po drugiej wojnie światowej pedagogika jako nauka dąży do swojej syntezy w budowie. 224. Zasady pedagogiki doświadczalnej. wywołał S. Wykłady pedagogiczne w zarysie (tł.). 56-57. co jest (Sein). Warszawa 1913. czyli kształcenie charakteru przez nauczanie. a powstała prawdziwa „wieża Babel" sprzecznych ze sobą kierunków i prądów pedagogicznych41 . Warszawa 1947 2 s.Dlatego też w latach 30-tych naszego stulecia pojawiło się na podstawie fenomenologii E. Warszawa 1920.określić cele wychowania. Niedługo okazało się. a nie tradycyjną metafizyką bytu. R i b o t. R. L. Po pedagogice eksperymentalnej pozostała ważna dziedzina psychologii rozwojowej dzieci i młodzieży oraz psychologia wychowawcza. Warszawa 1901. Współczesna psychologia niemiecka (tł. Z a r z e c k i . budowa lekcji. która filozoficznie i od strony etyki zajęła się problemem celów wychowania. 38 W. Lublin 1976 s. Lwów 1918.Na podstawie aksjologii pedagogika normatywna w okresie międzywojennym starała się naukowo i filozoficznie określić ceł i ideał wychowania. dorzucił określony dorobek. z franc). piękna i świętości 40 . rozwinął zagadnienie ideologii i światopoglądu jako podstawy celów i ideałów wychowawczych. A. D a n y s z . metoda nauczania.B y k o w s k i . Fr. w którym dziecko żyje. T. B e h n. nauką o wartościach. H e r b a r t. W wyniku tego rozwinęła się praktyczna dydaktyka szkoły herbartowskiej38. J. który i obecnie nie stracił swego znaczenia w wychowaniu. że metoda przyrodoznawcza nie może rozstrzygnąć zagadnienia celów wychowawczych. Warszawa 19363. Jednakże uczniowie Herbarta (Ziller. L. Th. O s t e r l o f f ) . Zajmując się nie tym. a neguje istnienie celów. Stoy.wart coś). I tak okres herbartowskiej technologii szkolnego nauczania obdarzył pedagogikę praktycznym działem dydaktyki i metodyki nauczania wszelkich przedmiotów ogólnokształcących. Warszawa 1962. E. dążącej do ustalenia swych podstaw naukowości. Experimentelle Padagogik. Philosophie der Werte als Grundwissenschaft der Pddagogischen Zieltheorie. F. Psychologia dziecka 1 pedagogika eksperymentalna (tł. Leipzig 1939. Działy współczesnej pedagogiki Każdy etap historycznego rozwoju pedagogiki. Pedagogika eksperymentalna (tł. Grundlagen der Padagogik und Didaktik. N a w r o c z y ń s k i . ponieważ zajmuje się tylko związkami przyczynowymi i ustala prawa rządzące zjawiskami. K. Kraków 1937. badająca także stronę socjologiczną wpływów środowiska. zawodowych. 43 B. R. oraz na tworzonej przez siebie psychologii. normującej cele wychowania. A. sądzono bowiem. wysunęło się zaś nowe ujęcie naukowe pedagogiki normatywnej. że na drodze eksperymentu da się rozwiązać całość zagadnień praktycznych i teoretycznych wychowania wyróżnionych przez herbartystów.czwarte ujęcie naukowe wychowania jako „pedagogika czysta". prawdy. Wstęp do filozofii. Wrocław 1968. B. Miinchen 1930. 42 Por. 41 L. Jednakże nie doszło do zgody między pedagogami. pedagogicznych czy artystycznych. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. S t e r a ) . S t ę p i e ń . 39 M. lecz tym. co powinno być (Solleń) filozofia ta stała się aksjologią (od gr. z ang. Rein) w drugiej połowie XIX wieku zacieśnili przedmiot pedagogiki tylko do praktycznych spraw szkolnego nauczania jak: program. K o z ł o w s k i . Sporu nie dało się rozwiązać przez samą technologię szkolną. Wreszcie okres pedagogiki czystej. Zarys dydaktyki ogólnej (tł. Warszawa 1912. wyrażających się w ideach dobra. a na to miejsce zaczyna rozwijać się nowa pedagogika eksperymentalna 39 . Z pomocą przyszła tu pokantowska filozofia.Pod koniec XIX wieku zjawiły się dwa kierunki w szkolnej pedagogice: indywidualizm pedagogiczny starał się rozwijać jednostkę umysłowo. z franc). J a k ób i e c ) . 2. R u s k. dlatego też traci ona swe naukowe znaczenie. 37 J. Trzeci etap pedagogiki normatywnej pozostawił po sobie teorię wartości wychowawczych wraz z teorią kultury. A.

dążenie do syntezy pedagogicznej. w której tradycyjnie rozróżnia się pedagogikę ogólną. zjawiskach. że działy w pedagogice nie są poziomymi zgrupowaniami różnych zjawisk. obserwująca. Przedmiot i miejsce pedagogiki w systemie nauk Pedagogia jako wychowanie. Wrocław 1964. jak też swój aspekt. czy też odbiega od celu. jak embriologia. jak wiemy. Obok tych działów występuje w pedagogice współczesnej także budowa pozioma. wartościach lub pojęciach wychowania. lecz wymagał ciągle dalszego pogłębiania i kontynuacji. jakim jest doskonały stan człowieczeństwa. Ta pełnia człowieczeństwa staje się więc praktycznym celem do osiągnięcia przez wychowanie. w której występują obok siebie takie działy. specjalną (tu znów występuje np. Podstawowe prawidłowości pedagogiki. jest nauką o złożonej budowie. inaczej mówiąc człowiek w trakcie rozwoju. typhlos = ślepy . może być trudną i delikatną „sztuką sztuk". zbierająca i badająca całość doświadczenia wychowawczego rodziców. opracowująca także doświadczenie dydaktyczne i metodyczne przy wszelkim nauczaniu i uczeniu się. nauczycieli. tyflopedagogika niewidomych. umysłowe. dąży w oparciu o materiał empiryczny. teorii odtwarzającej obiektywnie całą rzeczywistość wychowawczą. socjologicznych lub kulturowych. młodzieżą i człowiekiem dorosłym. uwikłanych i związanych z wychowaniem. lecz mają budowę pionową. dlatego też współczesna pedagogika w swojej budowie naukowej jako działalności metodycznie poznającej całą rzeczywistość zjawisk wychowawczych na podstawie doświadczenia opiera się o cztery działy. do których należą: 1° . 2° . określa swój materialny i formalny przedmiot badania. 3° . Ale człowiekiem żywym i rozwijającym się zajmuje się wiele nauk. czyli działy zróżnicowane zależnie od przedmiotów wychowania i dziedzin. zawodową. termodynamika itd. spełniając te warunki metodologiczne. wychowawców wszelkiego rodzaju. która jako dział najwyższy. 4° . eksperymentalny i normatywny. czy proces rozwoju przebiega właściwie. Pedagogika. psychologia. co nazywa się przedmiotem formalnym danej nauki. która od najszerszej podstawy doświadczenia praktycznego wychowawców idzie w górę poprzez uogólnienia zjawisk wychowawczych i wartości aż do najogólniejszych pojęć ujmujących proces rozwojowy człowieka do jego pełni według ideału „nowego człowieka". jak np. aksjologii i teorii kultury bada naturę człowieka. optyka. . mających do czynienia z dziećmi. socjologia itp. Należy dodać.pedagogika opisowa lub eksperymentalna jako dział naukowo uogólniający doświadczenie i badający eksperymentalnie prawa rządzące przebiegiem zjawisk biologicznych. tym aspektem. nastawione ku przyszłości. do stworzenia jednolitej teorii wszechstronnego rozwoju człowieka i jego uwarunkowań. dzięki czemu człowiek może się w pełni doskonalić i osiągnąć kres procesu rozwoju. lub też może poprzestać na zwykłej technice wychowawczej. a równocześnie normą oceniającą. gr.pedagogika normatywna. K o 11 o w s k i. stara się proces rozwojowy doprowadzić do jego kresu.pedagogika praktyczna lub empiryczna. czyli ogólna. w fizyce. pod kątem którego badają człowieka. a więc metody dochodzenia do prawdy o działaniach.. jak mechanika. ale pedagogika. dostarczany przez wcześniejsze działy pedagogicznych badań. W działach pionowych główną rolę odgrywają sposoby uzyskiwania praw lub ich stosowania. 3. moralne itp. wytwory jego kultury i na tym tle ustala wartości. obejmujący całość badanego przedmiotu. Narastający dorobek naukowy pedagogiki wprawdzie nie ogarniał nigdy całości problemów wychowawczych.lub surdopedagogika głuchych itd. psychologicznych. ideały i normy. stąd odróżniają się one swym formalnym punktem widzenia. lecz realizujące się w przyszłości.. którymi powinno się kierować wychowanie. która zależy od przedmiotu badania i jego miejsca wśród innych nauk. fizjologia. związanej z problemem prawidłowości wszechstronnego rozwoju człowieka 44 . Dlatego też przedmiotem formalnym w pedagogice musi być dobro rozwojowe człowieka nie aktualnie pojęte. która na podstawie filozofii człowieka (antropologia filozoficzna). Materialnie tym przedmiotem pedagogiki jest wszechstronny rozwój człowieka w ciągu całego jego życia.pedagogika teoretyczna. Ta skomplikowana budowa pedagogiki jako nauki wymaga omówienia jej strony metodologicznej. jak wychowanie fizyczne. pod kątem którego rozpatruje rzeczy badane. Każda z nauk posiada określony materialny przedmiot badania. medycyna. Pedagogika. jak mówiliśmy. zajmująca się wszechstronnym rozwojem ludzi. mającą do czynienia z człowiekiem. Ponie- K. 44 jakby pawilonowa. cele.).

ex duco . Dlatego też pedagogika jest równocześnie nauką teoretyczną. dlatego pedagogika współczesna wiąże rozwój jednostek z rozwojem społeczeństwa jako całości i w związku z tym wychowanie kształtuje futurologicz45 nie dla przyszłości . Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. S u c h o d o l s k i . moralnością.stawiam. A. Futurologia jako naukowe przewidywanie przyszłości (łac. S u c h o d o l s k i . kultury masowej. niepowtarzalnych wartości jednostkowych. W. Dlatego też od starożytności słusznie widzi się w wychowaniu edukację (łac. Tak więc działy poznane w pedagogice powodują to. Podbudowa przyrodnicza życia organizmu badana jest przez nauki nomotetyczne. organizacją społeczeństwa. planowania przestrzennego. dążące do opisu przeżytych. 49 . Naturę badają nauki przyrodnicze.wyprowadzam). S.prawo. istniejący w wychowaniu. Pedagogika bowiem jest nie tylko nauką stwierdzającą. które w swoich wytworach podlega ocenie aksjologicznej i wartościowaniu z punktu widzenia celów społecznych i wychowawczych. ustanawiam). niezależnej od człowieka oraz świata kultury jako wytworu ludzkiego. Logiczne podstawy nauczania. 20-25. Stanowi ona siłę napędową rozwoju człowieka. A j d u k i e w i c z . trzeba jeszcze zwrócić uwagę na podział nauk pod względem przedmiotów badań w ogóle. ulega jednakże w procesie wychowawczym humanistycznemu przeobrażeniu. Lublin 1970 2 s. Warszawa 1967 s. demograficznego itd. Warszawa 1970. Warszawa 1968 3 . dotyczących rozwoju człowieka. przyczynowe prawa rządzące przyrodą i stąd nazywane nomotetycznymi (gr. Przewidywania przyszłości. czyli trendów w dziedzinie przyszłej konsumpcji. Ma to swoje konsekwencje w metodach badań pedagogicznych. jest bowiem co do swego charakteru nauką humanistyczną z podbudową przyrodniczą.waż dobro rozwoju człowieka ma charakter społeczny. Dział bowiem teoretyczny w niej nie tworzy oderwanej od rzeczywistości teorii rozwoju człowieka dla samej spekulacji i wiedzy akademickiej. czyli wyprowadzenie dziecka ze stanu natury i barbarzyństwa do stanu kultury. lecz także przekształcającą rzeczywistość. z drugiej zaś jest to nauka normatywna. Pedagogika częściowo należy do jednych i drugich.. Do jakiej z tych dwu grup nauk wypadnie zaliczyć pedagogikę? Miejsce pedagogiki wśród nauk przyrodniczych i humanistycznych wypada na centrum pomiędzy nimi. S i c i ń s k i. modelem i koncepcją „nowego człowieka" 47 . Wychowanie dla przyszłości. dlatego też nazywane naukami idiograficznymi (gr. jakie one powinny być. Pomijając historyczne klasyfiB. W. nomos . tithemi . że wychowanie nie jest dziełem samej natury. Jest ona nauką humanistyczną przede wszystkim dlatego. Prognozy a nauka. Warszawa-Wilno 1938 s . 4 6 odgrywa obecnie w pedagogice coraz większą rolę. poprzestaniemy na rozróżnieniu dwu zasadniczych przedmiotów badania w naukach szczegółowych: świata natury. poznają nauki humanistyczne. Warszawa 1970.71 n. Natomiast świat kultury z jego sztuką. a nie jego strona przyrodnicza. zawsze oceniająca fakty opisane z punktu widzenia. Wobec takich właściwości przedmiotu badań pedagogiki jej naukowość jest złożona. 47 Por. lecz ma pomóc w skonstruowaniu takich modeli wychowania. produkcji. że naukowy jej charakter mieszany łączy w sobie naukę empirycznonormatywną z nauką teoretycznopraktyczną. 219-231. Z jednej strony będzie to nauka empiryczna o faktach. po drugie ponieważ zagadnienie celu i wartości jest decydujące w wychowaniu. 48 Por. futurus = przyszły) co do kierunków zmian. prawodawstwem itd.piszę) 50 . idios .swoisty. R o 1 b i e c k i. 46 45 kacje nauki od Platona i Arystotelesa aż do Comte'a i Wundta 4 9 . graf o . B. dążące do zmatematyzowania swoich wyników. jedyny. mającego na oku pokierowanie rozwojem do właściwego celu.. która ulega jednak uspołecznieniu i ukulturalnieniu jako podstawie człowieczeństwa. jak również nauką praktyczną. Ażeby jednakże dokładniej określić miejsce pedagogiki w systmie wszystkich nauk. które starają się zrozumieć w ich strukturze i ocenić aksjologicznie. K a m i ń s k i ks. Lublin 1961 s. odbitka z Encyklopedii Wychowania. a nawet konstruującą nowy świat ludzi zgodnie z wizją. taka zaś ocena prowadzi do praktycznego działania. 50 K. O k o ń . Warszawa 1969. W ten sposób postęp pedagogiczny48 przyczynia się do budowania rzeczywistości lepiej odpowiadającej człowiekowi. które by udoskonalały praktykę pedagogiczną. O postępie pedagogicznym. lecz kultury społeczeństwa. 95-103. Świat człowieka a wychowanie. konstatującą stan rzeczywisty. starające się wykryć konieczne.

dokumentach historycznych i badawczych. związanych z wychowaniem. dzienniczkach młodzieży. czyli o tym. na którą składają się działania wychowawców. Źródła pedagogiki i ich opracowanie Dotarcie do materialnego przedmiotu badania w naukach nie jest bezpośrednie. prowadzi i w pedagogice do gromadzenia całości wiedzy o wychowaniu i rozwoju człowieka. bo zawsze prawie spotyka swe kontrprzysłowie. c) wiedzę normatywną o celach. opisowej. odnoszące się do wychowania w postaci filozofii wartości. zaczerpniętym z czwartego źródła. socjologiczne. składające się na całość empirii pedagogicznej. związane z przeżywaniem i refleksją. nauczycieli i wychowawców. Stąd też najwyższą wartość poznawczą i praktyczną posiada wiedza naukowa. ale „dobrego karczma nie zepsuje. przekazywane z pokolenia na pokolenie w środowiskach rodzinnych lub lokalnych. wartościach i ocenach wyników wychowania. natury i istnienia człowieka. psychologiczne. organizacjach i instytucjach wychowawczych.R o z d z i a ł IV METODY BADAŃ PEDAGOGICZNYCH 1. czy idei kultury i malarstwa. lecz polega na opracowaniu materiałów. ich przebiegu. młodzieżą i dorosłymi. co się dzieje w procesach rozwoju i wychowania. która zawiera się we wspomnieniach. b) wiedzę empiryczną o zjawiskach. metody i techniki wychowawcze wraz z poglądami i opiniami. Każdy dział w pedagogice wytwarza właściwy sobie rodzaj wiedzy pedagogicznej. takim się stajesz". zawarta w przysłowiach. która powstaje na drodze systematycznego i logicznie poprawnego opracowania materiału faktów. Pierwsza tworzona jest przez jednostki czasem o genialnej intuicji wychowawczej. idei społecznopolitycznych. wyjaśniającą całą rzeczywistość wychowawczą. szkołach. „z kim przestajesz. obserwacją i badaniem zjawisk wychowawczych. Do tych licznych źródeł. należą: a) przede wszystkim wszelkiego rodzaju praktyka wychowawcza z dziećmi. wydobywanego z różnych źródeł poznania pedagogicznego przy pomocy ściśle określonych metod badania. że do materiałów. b) obok czynnej praktyki wypływa jako drugie źródło materiałów pedagogicznych bierne doświadczenie empiryczne. co powinno być zrealizowane we właściwie prowadzonym wychowaniu oraz d) wiedzę teoretyczną. dostosowanych do właś- . które działają wśród rodziców. ideałach. proces rozwoju człowieka i doskonałość. a złego kościół nie naprawi". Pod względem więc opracowania faktów należy odróżnić wiedzę jednostkową od społecznej oraz od wiedzy naukowej. zakładach opiekuńczych. dotyczące istoty. c) w dziedzinie normatywnej pedagogika współczesna musi wykorzystać jako swe trzecie źródło materiałów ideologie wszelkiego rodzaju. jaką on ma osiągnąć. lecz korzystając także z ideologii wychowawczej musi posługiwać się materiałem. ograniczony do przypadkowych i fragmentarycznych doświadczeń bezkrytycznie uogólnionych. którym są wszystkie teorie. Jednakże wiedza potoczna o wychowaniu często zawiera przesądy i zabobony. a więc znajomość tego. środkach wychowania i nauczania. jak teorie bio- logiczne. a jej mądrość ludowa. Dlatego też wiedza społeczna o wychowaniu może mieć większą wartość. w związku z czym każdy z ludzi wychowywany przez innych ma doświadczenie osobiste z własnego życia. d) natomiast teoria rozwoju człowieka nie tylko czerpie materiał z praktyki i empirii pedagogicznej. metodach. dostarczanych z tego źródła pedagogice zaliczyć trzeba zwyczaje i obyczaje postępowania z wychowankami. filozoficzne czy teologiczne. ale najczęściej ma ona charakter subiektywny. z których pedagogika współczesna korzysta. czyli o tym. podobnie nauczyciele posiadają doświadczenie zawodowe. np. która dla ustalenia faktów wychowawczych musi czerpać swój materiał z różnych źródeł. ponieważ wyraża pewną tradycję i doświadczenie zbiorowe. światopoglądów. Podobnie postępuje się w pedagogice. tak. jak skutecznie można wychowywać. normatywnej i teoretycznej. stosunki i urządzenia. na skutek czego mamy: a) wiedzę praktyczną o działaniach. Niezależnie od rodzaju wiedzy pedagogicznej jej wartość użytkowa i prawdziwość poznawcza wynika zawsze ze sposobu opracowania materiału. z których formułuje się stwierdzenia faktów i ustala się związki między nimi. przyczynach oraz skutkach. aby opracować go dla swoich działów pedagogiki praktycznej. aby z tego materiału teoretycznego zbudować zgodną z doświadczeniem i praktyką wychowawczą wiedzę o rozwoju wszechstronnym człowieka. ideologii i teorii o naturze i życiu człowieka. wykonywana w domach rodzinnych. z którego wiedza ta ma powstać. a badacze zjawisk. jest niepewna. dostarczanych przez obfite źródła praktyki i empirii pedagogicznej. wytwarzają doświadczenie naukowe. pamiętnikach. listach. Opracowywanie faktów z materiałów.

bądź też poszczególnych procesów. Natomiast pod względem warunków. wprowadza pomiar przy pomocy instrumentów. S1 bieg faktów bez interpretacji własnej obserwatora. 216-219. ogranicza czas dawania odpowiedzi.patrzę). stwarza sztuczne warunki. dlatego też w badaniu psychopedagogicznych zjawisk stosujemy obserwację introspekcyjną. Ponieważ nauczyciel lub wychowanek mogą obserwować samych siebie w zakresie przeżyć wewnętrznych.ciwego sobie przedmiotu badanego.. albo zjawisk nienormalnych (metoda kliniczna). Mimo to eksperymenty laboratoryjne badają zainteresowania i uzdolnienia uczniów (metody psychotechniczne). wówczas to stosuje się metody socjometryczne. 2. wzrostu dzieci tego samego wieku. szkolnego na wychowanka. ekstra . systematyczna lub ciągła. czasem w formie systematycznie prowadzonego dziennika lub arkusza obserwacji. Wszelka obserwacja pedagogiczna samego siebie. gdy niski i wysoki wskazuje mniejsze od- . Przyrodnicze metody badania w pedagogice Metoda przyrodnicza odnosi się do bezpośredniego badania jakichś zjawisk lub ich śladów. s. klasę szkolną podczas lekcji. zachowania się jednostki czy grupy może być dorywcza. dz. a nie indywidualny. a głównie do humanistycznych. ich uznanie przez kolegów lub też odrzucenie. Podstawą każdego z nich jest wywoływanie reakcji przy pomocy bodźców w postaci dobranych zadań. typowy. np. albo zmian rozwojowych wychowanków w ich naturalnym przebiegu. K u n o w s k i . Dlatego też badanie takich zjawisk także w wychowaniu i rozwoju człowieka wymaga albo przyglądania się ich przebiegowi. a) Obserwacyjne metody w pedagogice dotyczą albo działań wychowawców. Laboratoryjny natomiast eksperyment wymaga izolacji badanego. zapisujących w sposób ciągły wszystkie możliwe szczegóły zachowania się i wypowiedzi badanych. np. zadanie w postaci napisania wypowiedzi na jakiś temat lub danie na piśmie odpowiedzi na pytania kwestionariusza (metoda ankietowa i testowa badania inteligencji lub wiadomości). W zbiorowościach tych występuje zróżnicowanie naturalnych cech. Mamy stąd trzy ogólne grupy metod badania przyrodniczego: metody obserwacyjne.na zewnątrz. specto . cyt. określają postawy i potrzeby osobowości (metody projekcyjne). Przy tym największy procent tej grupy przypada na średni wzrost. albo też zliczenia wypadków pojawienia się tegoż zjawiska. a więc np. Najczęściej jednakże stosowane są metody obserwacji zachowania się jednostki badanej. Ponieważ pedagogika swą podbudową przyrodniczą należy częściowo tylko do nauk przyrodniczych. bądź też protokołów obserwacyjnych. mających charakter powtarzalny. aby wykryć prawidłowości. jak np. Wszystko to zapewnia większą ścisłość wyników. protokoły lekcyjne. np. notujących dane i przeS. umożliwiającą wgląd w siebie. c) Statystyczne zaś metody badania w pedagogice zmierzają do ujęcia strony ilościowej zjawisk. np. którą jako przypuszczenia należy wyodrębnić od samego opisu zdarzenia. czy to w postaci notatek obserwacyjnych. rozróżnia się eksperyment naturalny. czy w domu. b) Eksperymentalne metody badania w pedagogice dążą do celowego wywoływania zjawisk i zmiany ich warunków. Wreszcie obserwacja może obejmować zespół dzieci. W naturalnym eksperymencie pedagogicznym jako przeważającej metodzie stosuje się zadania nie odbiegające od zwykłych działań w szkole. Co do przedmiotu eksperymentowania może on mieć także charakter eksperymentu introspekcyjnego. zachodzące między nimi. określać jego rolę w grupie koleżeńskiej. badające popularność jednostek w grupie. mają więc charakter masowy (prawo wielkich liczb) i odnoszą się do jednorodnych zbiorowości. lecz odnosi się do przebiegu zjawisk w pewien sposób zdeformowanych. Wreszcie eksperyment pedagogiczny może dotyczyć wpływu środowiska. eksperymentalne oraz statystyczne 51 . ekstrospekcyjnego lub grupowego. albo celowego wywoływania zjawiska i powtarzania go. Do każdego wypadku dobieramy inną technikę dokumentacyjną obserwacji. zwalczania lenistwa przez wychowanka (metoda tematyczna). dlatego też musi się posługiwać metodami badawczymi obydwu tych grup nauki. nowej zabawy lub pracy (metoda sytuacyjna). laboratoryjny i środowiskowy. w jakich się może eksperyment pedagogiczny odbywać. czyli egzemplaryczny. wprowadzenie nowej próbnej organizacji lekcji lub metody nauczania. dążeń i wysiłków. Problematyka metodologiczna seminarium magisterskiego. Zewnętrzna obserwacja może dotyczyć albo opisu wypadków jednostkowych (metoda kazuistyczna). czyli obserwacja ekstrospekcyjna (łac. wówczas taka obserwacja grupowa może zająć się zachowaniem się kilku jednostek w zespole lub stosunkiem grupy klasowej do jednostek.

wolne wypracowania. T r o j a n o w s k a . lecz ze źródeł humanistycznych. ale także zależności liczbowe pomiędzy różnymi wielkościami. 87-101. osobiste. którą ustala się na podstawie skali oceny.. istniejące w różnych państwach 54 . W ten sposób metoda przeciętnych (średnia arytmetyczna. które stają się normą dla określenia. wyrażane przez dzieci lub młodzież. 2) dokumenty tzw. które przy pomocy metody korelacji ujawniają istniejące związki funkcjonalne wśród badanych ilościowo zjawisk. szkolne. np.punkt wyznaczający połowę liczebności obserwacji. oceniających wartość zjawisk indywidualnych i niepowtarzalnych. Badanie więc wytworów przez wyjaśnianie ich treści i wartości obejmuje: 1) spontaniczne rysunki dzieci. wyrażających przeżycia i zawarte w nich wartości ideowe (np. Yergleichende Pddagogik. 52 . prace ręczne. jak dzienniczki młodzieży. Dziecko i twórczość. 3) dokumenty oficjalne. b) Metody porównawcze zaś w pedagogice wytworzyły odrębny dział nazywany właśnie pedagogiką porównawczą. zestawiająca różnice zjawisk rozwojowych w zależności od wieku i płci (psychologia rozS. M. T. London 1969.." 1962 nr 2 s. Sztuka dziecka i jej naturalny rozwój. odnoszące się do całej populacji. T r z e ś n i o w s k i . zwracają się do strony treściowej i jakościowej zjawisk. dostatecznych i miernych uczniów. Wychowanie przez sztukę. bądź też rejestrujące fakty. Stąd też metody statystyczne są również metodami badawczymi. Wreszcie drogą metody reprezentacyjnej można statystycznie na podstawie celowo dobranej próbki. stopnia rozwoju fizycznego chłopców czy dziewcząt 52 . ^ i 1 o c h. Jednakże poza tym działem metoda porównawcza ma swoje zastosowanie w odmiennych formach jako metoda historycznoporównawcza. N o a h. N a w r o c z y ń s k i . odkrywającymi nowe fakty zależności ilościowej. Tak tedy przedmiotem metody wyjaśniającej są różnego rodzaju wytwory wyrażające ręcznie lub na piśmie przeżycia. Następuje więc w zbiorowości rozsiew cech od minimalnych do maksymalnych. „Kwartalnik Pedagog. w teoriach pedagogicznych. układający się w krzywą zbliżoną do krzywej dzwonowej. pismo itp. Toward a Science of Comparative Education. Wprowadzenie do pedagogiki porównawczej. J. Warszawa 1965. A.K a c z m a r s k a . 53 3. Z tego zakresu w pedagogice spotyka się metody wyjaśniające (tzw. Warszawa 1963. pochodzących nie z praktyki pedagogicznej ani z empirii zjawisk psychopedagogicznych czy socjowychowawczych. porównawcze i analityczne. M. programach nauczania. Spontaniczne obejmują marzenia i projekty. Miernik sprawności fizycznej uczniów i uczennic w wieku 7-19 lat. jako wytworów. Miinchen 1962. „Kwartalnik Pedagog. H i l k e r . A. 29^47. w której średnica arytmetyczna wielkości stanowi wskaźnik statystyczny charakteryzujący daną zbiorowość. zestawiająca rozwój zjawisk pedagogicznych w czasie i przestrzeni. a) Metody eksplikacyjne ogólnie polegają na krytyce materiałów. H a n s. jak np. Sztuka dziecka.Pomiar cech psychicznych lub wyników badań testowych wymaga ujęcia przy pomocy punktacji. R. W o j n a r (red. poza tym także wypowiedzi badanych. L o n d o n 1958. to metody zaczerpnięte z nauk humanistycznych. stopni szkolnych od 5 (bardzo dobra odpowiedź) do 2 (niedostateczna). D e b e s s e. a nie tylko sposobem opracowania danych zebranych metodą obserwacji czy eksperymentu.).punkt największej liczebności w rozkładzie) uzyskuje wskaźniki. która w skali międzynarodowej bada podobieństwa i różnice w organizacji szkolnictwa. Kierowane zaś wypowiedzi badanych otrzymuje się podczas rozmowy psychologicznej (indagacji). pamiętniki i listy. modalna . sztuka dziecięca53. Humanistyczne metody badania w pedagogice Gdy metody statystyczne badają stronę ilościową. Wrocław 1970. Pedagogika porównawcza. Co to jest pedagogika porównawcza? (tł. wieku czy orientacji politycznej przeprowadzić badanie sondażowe opinii publicznej. lekarskie itd.twórczość młodzieńcza) lub ze źródeł teoretycznych. dobrych. Comparative Education.setki. W tym wypadku poza zwykłą statystyką procentów promowanych i drugorocznych uczniów można badać nie tylko stopień zmienności w liczebnościach bardzo dobrych. 54 M. Warszawa 1960. mediana . S z u m a n . I. eksploracyjne). uwzględniającej procentowe rozwarstwienie zbiorowości co do płci. jako metoda genetycznoporównawcza. Warszawa 1970. H. z f r a n c ) . dotyczących pojmowania natury i istoty człowieka. wywiadów środowiskowych. utwory literackie. Lam. z której próbkę losowo dobrano. E c k s t e i n . F. J. zbierania opinii kolegów. B." 1960 nr 1 s. Warszawa 1927. Wypowiedzi zaś mogą być spontaniczne lub kierowane. metodach itp. rodziców czy nauczycieli o badanych. pytania wrzucane do skrzynki zapytań itp.

wojowa), środowiska itp. (psychologia wychowawcza), wreszcie jako metoda grup równoległych (kontrolnych), która weryfikuje wyniki badań, otrzymywane innymi metodami, np. testowymi lub eksperymentu naturalnego przez zestawienie grup równoważnych, ale różniących się pod jakimś względem, np. młodzieży przestępczej i młodzieży normalnej, uczniów szkoły ogólnokształcącej a szkoły zawodowej itp. c) Do metod humanistycznych, badających materiały wytworzone przez kulturę ludzką jako dokumenty, wymagające zrozumienia treści, należą jeszcze metody analityczne. Ułatwiają one głębsze ujęcie treści dokumentów i źródeł historycznych czy literackich i filozoficznych, np. przez analizę filologiczną wszelkiego rodzaju tekstów, w której etymologia, zmiany znaczeniowe wyrazów, leksykografia pomagają w krytyce i ustaleniu autentycznych brzmień. Podobną rolę odgrywa analiza logicznosemantyczna w zakresie wnioskowania przy interpretacji tekstu, znaczeń i wyrażenia, definiowania pojęć i ich klasyfikacji. Dzięki temu badanie źródeł ideologicznych i filozoficznych, teoretycznych ma naukową podstawę. Kończąc schematyczny przegląd metod badania używanych w pedagogice współczesnej należy dodać, że przez metodę naukową rozumie się ustalony sposób dochodzenia do celu poznania. Sposób ten zależy od rodzaju myślenia, wyprowadzającego indukcyjnie z doświadczenia przez obserwację lub eksperyment nowe treści albo udowadniającego dedukcyjnie ich prawdziwość. Poza tymi rodzajami myślenia występują także inne jego typy. Dlatego ta metoda naukowa „nie jest ani jedna, ani prosta". Przeciwnie tworzy różne kombinacje podstawowych operacji naukowych, które dostosowują się do przedmiotu i celu badania 55 .Stąd mogą być stosowane metody przyrodnicze w humanistyce jak obserwacja typowego zachowania się ludzi, opracowanie wskaźników społecznych lub statystyka rozsiewu cech w populacji i odwrotnie metody humanistyczne mogą wystąpić w badaniach zjawisk przyrodniczych, jak grupowanie typologiczne podobnych zjawisk, porównywanie ich różnic jednostkowych lub analiza czynnikowa elementów zjawiska. Na skutek takiego przenikania się metod następuje zbliżenie między naukami różnych typów, czasami z pozytywistyczną tendencją do zacierania się granic i ujednolicenia modelu naukowości, jak też realizuje się współpraca między nimi i korzystanie z osiągniętego dorobku.
55

Rozdział V

NAUKI WSPÓŁPRACUJĄCE Z PEDAGOGIKĄ
Metody badania, jakimi posługuje się pedagogika dla opracowania swoich problemów praktycznych, empirycznych, normatywnych i teoretycznych, związanych z wychowaniem i wszechstronnym rozwojem człowieka muszą być wychowawczo przeprowadzone z punktu widzenia dobra rozwojowego wychowanka, a nie dobra samej nauki. Dlatego też wzgląd na to, by w niczym nie zaszkodzić badanemu człowiekowi w jego dalszym rozwoju, mocno ogranicza w pedagogice użycie metod badawczych, które by pociągały za sobą cierpienie, niebezpieczeństwo dla zdrowia czy życia, deprawację moralną, zgorszenie lub sugestię zła. Taka humanizacja metod w pedagogice promieniuje dziś na wszystkie inne nauki badające człowieka, prowadząc do humanizacji nauki w ogóle, która ma pracować dla dobra a nie na szkodę ludzi (np. zbrodnie ludobójstwa). Jednakże same metody badania nie są bezpośrednio wytworem pedagogiki, lecz często są przez nią zapożyczane od innych nauk, służących wzorami i gotową wiedzą, nazywanych dawniej naukami pomocniczymi. Jak już wiemy, pierwszy Herbart wprowadził dwie nauki tego rodzaju, etykę filozoficzną oraz psychologię ogólną. Obecny rozrost zagadnień pedagogicznych spowodował znaczny rozwój ilościowy i jakościowy nauk pomocniczo współdziałających ze sobą w pedagogice współczesnej. Jedne z nich stają się zastosowaniem metod określonej nauki podstawowej do wyodrębnionej części jakichś problemów wychowania. Są to nauki pedagogiczne, jak np. historia wychowania, socjologia wychowania lub psychologia wychowania z ich działami poszczególnych nauk składowych. Nauki pedagogiczne uzupełniające w sposób specjalistyczny problemy lub aspekty istotne dla pedagogiki same muszą korzystać z dorobku wiedzy właściwych dla siebie nauk pomocniczych. I tak historia wychowania czerpie gotowe informacje z historii politycznej, z historii społecznej, gospodarczej, z historii kultury itd., a socjologia wychowania, np. z socjologii pracy, zawodów, z socjologii miast i wsi, z socjologii przemysłu lub socjologii kultury masowej. Wreszcie istnieje trzecia grupa nauk współdziałających bezpośrednio z jakimiś dziedzinami wychowania (względnie działami poziomymi pedagogiki), jak nauki formalne, np. logika użytkowania w nauczaniu (dydaktyce), cybernetyka w organizacji nau-

S. K a m i ń s k i ks., Pojęcie nauki i klasyfikacji nauk, dz. cyt., s. 164-166.

czania, prakseologia w „dobrej robocie" wychowawców, etyka w wy-j chowaniu moralnym, estetyka w wychowaniu estetycznym56, a nauki realne, jak demografia, ekonomika kształcenia i oświaty oraz higie57 na z naukami medycznymi w organizacji szkolnictwa i w polityce szkolnej państwa. Tej trzeciej grupy nie nazywa się dziś naukami pomocniczymi pedagogiki, chociaż musi ona z nich czerpać wiedzę i dyrektywy, ponieważ pedagogika jako nauka samoistna nie tylko korzysta z ich usług, ale równocześnie im służy wiedzą o człowieku, który jest w określony sposób wychowywany. Tak socjologiczna wiedza o środowisku wiele znaczy dla pedagogiki, ale pedagogiczna wiedza 0 wychowaniu ludzi wyjaśnia ich rolę w środowisku i zakres ich możliwości działania. Podobnie nie tylko psycholog mówi pedagogowi, jak funkcjonuje psychika wychowanka, ale także odwrotnie pedagog informuje psychologa, jaki był wychowywany człowiek, którego on bada 5 8 . Ta obustronna współpraca między naukami pedagogicznymi a pedagogiką, korzystającą z pomocy w różnej formie, powoduje to, że w zależności od współdziałania z daną dyscypliną naukową wyodrębnia się w pedagogice określona problematyka, rozczłonkowują się w postaci gwiazdy jej dziedziny badawcze. Rozwijający się stan nauk współpracujących z pedagogiką można uzmysłowić w następującym schemacie, w którym wycinki w kole pedagogiki oznaczone wielkimi literami przedstawiają 1° - nauki pedagogiczne, jak: H - historia wychowania, K - kulturologia wychowania {stosunek dziedziny kultury do pedagogiki), A - antropologia wychowania (nauka o istocie, naturze i egzystencji człowieka), B - biologia wychowania (nauka o podstawach biologicznych wychowania), P - psychologia wychowania (nauka o rozwoju psychicznym oraz o funkcjonowaniu psychiki w procesie wychowania 1 nauczania), S - socjologia wychowania (nauka o zjawiskach społecznych w wychowaniu), F - filozofia wychowania (wyjśniająca je na gruncie teorii rzeczywistości, bytu, filozofii człowieka i filozofii wartości) oraz T - teologia wychowania (ujmująca wychowanie w świetle Objawienia i konieczna dla pedagogiki religijnej). Natomiast pola
B. S u c h o d o l s k i (red.), Nauki filozoficzne współdziałające z pedagogiką, W a r s z a w a 1966 s. 3-318. 57 Tenże, Nauki przyrodnicze i społeczne współdziałające z pedagogiką, W a r s z a w a 1966 s. 117-262, 371-420. 58 Tenże, Pedagogika. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli, Warszawa 1970 s. 115-116.
56

narożne, graniczące z naukami zasadniczymi i ogólnymi, jak historia, biologia, socjologia itd. w ogóle i będące na styku z dziedzinami wychowania (działami pedagogiki) oznaczone cyframi reprezentują 2° - nauki współdziałające z pedagogiką tak a) nauki realne, jak 1) - higiena z naukami medycznymi, 2) - Ekonomika oświaty i kształcenia, 3) - Demografia, dalej b) nauki formalne, związane z matematyzacją, jak 4) - Cybernetyka (nauka o kierowaniu i informowaniu), 5) - Prakseologia (nauka o działaniu), 6) - Logika z metodologią nauk i naukoznawstwem, wreszcie c) nauki aksjologiczne: 7) - Estetyka (nauka o pięknie), 8) - Etyka (nauka o moralności). W końcu pasy pomiędzy naukami współdziałającymi z pedagogiką obrazują nauki podstawowe wraz 3° - z naukami pomocniczymi, z których dorobku korzystają nauki pedagogiczne.

Wśród tej masy współpracujących z pedagogiką nauk najważniejsza rola przypada naukom pedagogicznym, które należy nieco szczegółowiej omówić. Jedne z nich badają sprawy wychowania w przeszłości, inne opisują je w teraźniejszości, jeszcze inne starają się ukształtować wychowanie w nadchodzącej przyszłości. Wyodrębniamy więc trzy grupy nauk pedagogicznych jako 1° - nauki historyczne, 2° - nauki deskryptywne, czyli opisujące obserwacyjnie lub eksperymentalnie zjawiska wychowawcze oraz 3° - nauki prospektywne, sięgające w przyszłość na podstawie światopoglądowej, dlatego też inaczej nazywane naukami światopoglądowymi. Każda z tych grup nauk wypracowała swoje odrębne badania -historyczne, empiryczne lub filozoficzne, które znajdują także zastosowanie w opracowaniu problemów, stanowiących podstawę dla autonomicznej problematyki pedagogicznej. Spróbujmy krótko zapoznać się z tymi problemami i dorobkiem poszczególnych nauk pedagogicznych, bez czego trudno jest zorientować się we współczesnej pedagogice lub szerzej pedagologii. 1. Nauki historyczne w pedagogice Zadaniem nauk historyczno-pedagogicznych jest badanie początków, czyli genezy, jak też rozwoju wszelkich zagadnień praktycznych i teoretycznych wychowania od czasów najdawniejszych aż do współczesnych. Ponieważ wychowanie jako wytwór życia społecznego i kultury zależy zawsze od tych dwu zmieniających się współczynników, dlatego też wychowanie w swych dziejach ulega przeobrażeniom, które nie zawsze w sposób bezpośredni tworzą postęp pedagogiczny, lecz są wyrazem walki, rozdzierającej życie społeczeństwa i kultury. Stąd też znajomość historii pedagogicznej wprowadza do studium pedagogiki, orientuje w działających dynamizmach wychowania oraz kształtuje myślenie pedagogiczne. Wszystkie nauki historyczne w pedagogice sprowadzają się do dwu dziedzin: historii szkolnictwa i wychowania oraz historii myśli i doktryn pedagogicznych. a) Historia szkolnictwa i wychowania na tle rozwijających się potrzeb życia społecznego i kultury tak materialnej (ekonomicznej), jak i duchowej w ramach historii politycznej poszczególnych epok dziejowych bada przede wszystkim instytucje powołane do wychowywania dzieci i młodzieży, następnie stosowane przez nie programy kształcenia,

środki i metody z wyrobionymi w tym czasie zwyczajami i sposobami postępowania pedagogicznego, tworzącymi razem system pedagogii, wreszce zajmuje się zawodem nauczycielsko-wychowawczym. Instytucje wychowujące rozwijały się od „szkoły leśnej" z inicjacją u ludów pierwotnych poprzez szkoły świątynne w Babilonie i Egipcie oraz szkoły ćwiczeń fizycznych (palestry i gimnazja) u Greków starożytnych aż do organizacji szkolnictwa ogólnokształcącego, obejmującego początkową naukę czytania i pisania u gramatysty, potem naukę na poziomie średnim u retora, aż do nauki wyższej u filozofów lub prawników, jak to było u Rzymian. Średniowiecze dla celów kościelnych utworzyło szkółki parafialne, katedralne i uniwersytety. Późniejsze przejęcie przez państwo szkolnictwa we własne ręce, wytworzenie ministerstwa oświecenia publicznego (pierwsze to Komisja Edukacji Narodowej - 1773) doprowadza do powstania obowiązkowej szkoły ludowej, laicyzacji szkolnictwa, szkoły zawodowej i innych przemian szkoły współczesnej. Obok instytucji kształcących i nauczających rozwijały się instytucje tzw. wychowania w domu obcym 5 9 , jak np. atałykat u ludów kaukaskich (oddawanie dzieci książęcych na wychowanie do piastuna-mentora), wychowanie rycerskie na dworze królewskim, termin u majstra cechowego, wychowanie nowicjusza w klasztorze. Inne instytucje miały na celu opiekę nad żakami, np. bursy, internaty, domy akademickie 60 . Systemy zaś wychowawcze zmieniały się historycznie zależnie od kultury duchowej i ideologii w swoich programach nauczania i działania wychowawczego (np. higiena, ćwiczenia fizyczne, teatr szkolny, kółka młodzieżowe), w środkach i metodach (np. kary chłosty, usunięcie kar, działanie na ambicję, współzawodnictwo itp.). Wreszcie historia zawodu pedagogicznego studiuje kształtowanie się funkcji paidagogosa, wędrownego nauczyciela sofisty, nauczyciela zakonnika, klechy w średniowieczu, nauczyciela ludowego aż do współczesnego nauczyciela związkowca, uwzględniając przy tym sposoby kształcenia nauczycieli61. Historia szkolnictwa uwzględnia także dzieje oświaty dorosłych, walki z analfabetyzmem, popularyzacji nauki, zajmuje się rozwojem czytelnictwa prasy i książek aż do

J. C h a ł a s i ń s k i. Wychowanie w domu obcym jako instytucja społeczna, Poznań 1928. 60 Z. T u r s k a , O kąt dla żaka, Warszawa 1960. 61 Ł. K u r d y b a c h a , Zawód nauczyciela w ciągu wieków, Łódź 1948.

59

63 M. kulturalnymi i umysłowymi epok badanych. ruchu i snu).. jako świętego. tezy. Reakcje nadnerczy. postulaty i programy wychowania składają się na rozległą dziedzinę teorii pedagogicznej. 66 . jak pokora. popędami centrów podkorowych oraz świadomymi i dobrowolnymi ruchami (praksjami) kory mózgowej. Warszawa 1970. O s s o w s k a. Począwszy od greckiego ideału kalokagatii (kalos . który przyświeca w działaniu wychowawczym. b) Historia myśli i doktryn pedagogicznych zajmuje się rozwojem refleksji nad sprawami wychowania w postaci idei.i. przekazywania życia i rozrodu oraz zaznajamia z organicznymi procesami wzrostu ciała i rozwoju mięśni 66 . Łódź 1956. związanej z układami genów w chromosomach komórek rozrodczych i prami genetyki klasycznej Mendla. z ang. pomysłów. B o g d a n o w i e z. Wreszcie różne założenia. życiem wewnętrznym psychiki oraz życiem społecznym w środowisku z ludzkim. 65 L. H. które pobudzają lub hamują działalność organizmu. Warszawa 1970. Biologiczne podstawy zachowania (tł. doprowadzając do współczesnego stanu systemów wychowawczych. Poznań 1947. jak kino. czyli człowieka pięknego fizycznie i szlachetnego moralnie. o czym szczegółowiej będzie mowa. stresu życia jako odporności organizmu przeciw wyczerpaniu67.piękny. Rozwój biologiczny człowieka. psychologię wychowania i socjologię wychowania. Wymienione zjawiska życiowe uwikłane w wychowaniu są opisywane i badane głównie w sposób empiryczny. 67 H. radio. S e 1 y e.mówi o biologicznych podstawach życia organizmu. W tym celu przedstawia strukturę i funkcjonowanie organizmu jako zespołu komórek. radość. Ciało (tł. Nauki empiryczne w pedagogice Wychowawczy rozwój człowieka wiąże się z życiem jego organizmu. Idea człowieka we współczesnych prądach filozoficznych. jako rycerza chrześcijańskiego. Podstawę koordynacji fizjologicznej organizmu tworzy system hormonalny gruczołów dokrewnych.nerwowy. Z rozwojem ideologii społeczno-wychowawczej stoi blisko w związku ideał człowieka 6 4 . Histoire de iEducation dans 1'Antiąuite. Warszawa 1962 2 . Warszawa 1971. dz.). grasicy i węzłów chłonnych na czynniki drażniące (stresory) stanowią podstawę tzw. Drugi system . biologicznie lub kulturystycznie. N. podobnie jak męstwo i sprawiedliwość w cnocie rzymskiej {virtus)6Z. 64 J. miłość. ideału człowieka oraz teorii pedagogicznych. J. Paris 1950. A 11 m a n. I. Ideologia zaś nacjonalistyczna i faszystowska doprowadzają aż do współczesnych walk światopoglądowych. Tak więc pierwotna dzielność fizyczna staje się u Greków cnotą (arełe). religijnie lub materialistycznie. wywołuje procesy i przeżycia psychiczne. Warszawa 1966. przynosząca w kulturze nowe wartości ewangeliczne. z ang. C h m a j. projektów reform zawsze w związku z postępem innych nauk oraz z prądami polityczno-społecznymi. szerzonej przez środki masowej informacji. S m i t h . dobrego obywatela aż do współczesnych ideałów „nowego człowieka".dobry). Te ostatnie warunki prowadzą do zagadnienia dziedziczności fizycznej i psychicznej. cyt. wprowadzając łączność ze środowiskiem. oddechowym. W o 1 a ń s k i. relaks. Moralność mieszczańska. pomysły. kai . gentelmana. Ideologię w wychowaniu tworzą wartości. reagujący na bodźce zmysłowe odruchami rdzenia pacierzowego. wydalniczym i mięśniowym. realizowane w postawach wychowawczych ludzi. Najważniejszy przedmiot tej nauki stanowi sprawa kształtowania się ideologii wychowawczej. waga. jak też od stałych właściwości wewnętrznych organizmu w postaci konstytucji budowy ciała. dworzanina. patrioty.). działających w koordynowanych systemach: trawiennym. Humanistyczną ideologię starożytności przewartościowała idea chrześcijańska. tkanek i narządów. w której doktryny wypracowane przez twórców dają 65 obraz zawiłej mozaiki prądów i kierunków pedagogicznych . krwionośnym. Stress życia (tł. zorientowanych indywidualistycznie lub socjologicznie. wygląd) i cechy psychiczne łącznie ze sposobami reakcji wyjaśnia biologia tak zależnością od warunków środowiskowych (ilość i jakość pokarmu. M a r r o u. powietrza.biologia wychowania . która w powiązaniu z mądrością stworzy podstawę greckiej paidei. obserwacyjnie lub eksperymentalnie przez trzy nauki pedagogiczne: biologię wychowania.współczesnych zagadnień kultury masowej.czemu zapobiega życzliwość. z ang. a) Pierwsza z nich . wody. P a s t u s z k a ks. 62 2. służba. Właściwości rozwojowe wieku dziecięcego. telewizja. światła. koordynuje działalność całego organizmu. Potem w kulturze mieszczańskiej idea pracy i oszczędności wiąże się z ustrojem kapitalistycznym63. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku.). konstytucji nerwowej i konstytucji hormonalnej. U podJ. Cechy fizyczne organizmu (wzrost. A. agathos . w dziejach wychowania rozwija się wzór wychowawczy człowieka jako mędrca-retora.

okres poniemowlęcy (do 4 r. jej stan i znaczenie dla pedagogiki (W':) Pedagogika na usługach szkoły. Warszawa 1966. B. W o ł o s z y n o w a . S z c z e p a ń s k i . W i a t r . Warszawa 1969 s. 82-93. idealistyczny. która swym zdrowiem. obyczaje. który nie pozostawia śladu. jako harcerza w drużynie itp. nerwicowych. podstawiania nowych celów (kompensacja) itp. „Kwartalnik P e d a g o g . frustratio .dziś ze względów wychowawczych określane jako lekki. Wybrane zagadnienia. cofnięcia się do pierwotnych form zachowania się jak płacz (regresja). Dorobek biologii wychowawczej stanowi dalej podstawę dla teorii wychowania fizycznego. A. cyt. L. Psychologia pomaga wychowaniu. Podstawę każdej grupy społecznej stanowią wartości szanowane przez członków i tworzące wspólnotę społeczną jako dobro wspólne. Psychologia zaś wychowawcza studiuje procesy uczenia się dzieci i młodzieży oraz procesy zachowania się. Na to środowisko składają się zwyczaje. T o m a s z e w s k i . język. jako zorganizowanego kompleksu grup społecznych.). Znaczenie psychologii dla pedagogiki (W:) Nauki przyrodnicze i społeczne współdziałające z pedagogiką. P i ę t e r . J. w których specjalne znaczenie posiadają stany frustracji70 (łac. dziecięctwo przedszkolne (do 7 r. która w wieku przedszkolnym ma charakter magiczny.). Ważną także dla pedagoga jest psychopatologia.). organizacje i instytucje społeczne. Warszawa 1966 s. wyobraźni. na które składają się interesy. Zajmuje się ona badaniem zależności wychowania i jego wyników od środowiska społecznego. Szuman. Środowiska wychowawcze są polem ścierania się różnych wpływów i sił dążeniowych całego społeczeństwa72. znaczny i głęboki niedorozwój umysłowy. A. psychopatycznych. niepowodzenie). 1 A. b) Drugą ważną nauką w dziale opisującym zjawiska w wychowaniu jest psychologia wychowania. J. 18-19.. F r a c z e k . Sprawa zaś dziedziczności wyjaśnia uzdolnienia lub trudności rozwojowe w postaci niedorozwoju umysłowego czy ograniczenia. Wstęp do socjologii systematycznej. Modyfikacje koncepcji frustracji. 157-262. M. stosunki i oddziaływania między ludźmi.. 110-135.). potem naiwnorealistyczny. Psychologia rozwojowa. 72 Por. Warszawa 1960. T. chłopcy 13-17). J. S. c) Trzecią z kolei nauką opisującą zjawiska społeczne w wychowaniu stanowi socjologia wychowania. s. Warszawa 1948 2 . dz. cyt. dziecięctwo szkolne (do 12 r. C 1 a r k e. wiek młodzieńczy (dziewczęta 16-20. jako przykre przeżycia pod wpływem zahamowania zasadniczych dążeń jednostki. szkolnej i społecznej. widza w kinie. dz. jak psychologia wychowawcza o uwarunkowaniach psychiki dziecka w rodzinie. chłopcy 18-24 r. C1 a r k e. a wreszcie psychologia szczegółowa w postaci psychodydaktyki o procesach nauczania i psychopedagogiki o procesach zachowania się 6 8 . Obejmuje ona szereg dyscyplin pokrewnych i graniczących ze sobą. Społeczeństwo. Funkcjonowanie osobowości w warunkach stresu psychologicznego. 70 Cz. Każdy z tych okresów ma właściwe sobie cechy umyslowości. jako ucznia w szkole. psychopatologia dziecięca i młodocianych wraz z higieną psychiczną.) Pedagogika na usługach szkoły.). C z a p ó w . inaczej upośledzenie umysłowe) 71 . który powoduje stałą syntezę białek w komórce. imbecylizm. M. ani bezduszną rzeczą czy stanem przejściowym. Ż e b- S. z ang. B ł a c h o w s k i . życiodajną grupą społeczną bezpośredniego kontaktu jest rodzina. S. Rozwój psychiczny dzieci i młodzieży. i chorych psychicznie.. Warszawa 1966.). S z u m a n. Upośledzenie umysłowe (tł. cyt. Spór o pojęcie frustracji. Psychologia rozwojowa ustaliła. Dochodzą do nich jeszcze psychologia różnicowa wraz z charakterologią i typologią oraz diagnostyką szkolną o poznaniu uczniów.. wiek dorastania i dojrzewania płciowego (dziewczęta 12-15 r. Podstawową. która informuje o dzieciach trudnych. s. dopóki postawa ta nie zharmonizuje się u człowieka dojrzałego 69 . Warszawa 1966. umiarkowany. anormalnych umysłowo (debilizm. 68 subiektywnonegatywny. Psychologia jako jedna z podstaw teoretycznych pedagogiki (W:) Pedagogika na usługach szkoły. Warszawa 1968. trwałością i miłością zapewnia najlepsze środowisko wycho69 r o w s k a (red. dz. Z zagadnień psychologii uczenia się (W. „Psychologia Wychowawcza" 1966 nr 1. J. poglądy. idiotyzm . s. .zawód. że dziecko nie jest miniaturą dorosłego. " 1960 nr 4. W o sk o w s k i. J. jak psychologia rozwojowa o rozwoju psychicznym u dzieci (pedologia) i młodzieży (hebologia) oraz dorosłych (andrologia). Socjologia. 94-109. Elementarne pojęcia socjologii. w którym rozwój człowieka się odbywa. R e y k o w s k i. uczuć i światopoglądowej postawy wobec rzeczywistości. czytelnika książek. J. Rozwój psychiczny przechodzi określone fazy: niemowlęctwa (1 rok życia). Warszawa 1970. prowadzące do reakcji obronnych w formie agresji. dietetyki oraz higieny rozwojowej. Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. woli.staw zaś genicznego przekazywania cech leży działalność kwasów nukleinowych DNA (kwas dezoksyrybonukleinowy) zawartych w 23 parach chromosomów i przekazujących informacje geniczne do cytoplazmy przez RNA (kwas rybonukleinowy).

obyczaju. 80 Z. Tak organizujące się i żyjące społeczeństwo jest nosicielem i współtwórcą kultury danego typu. co doprowadza do okresowego zaostrzania się walki klas o panowanie. Funkcjonowanie rodziny a zadanie opieki nad dzieckiem. Socjologia wychowania. Stosunki społeczne w klasie szkolnej. C z a p ó w. 75 P o r . W . dz. Warszawa 1928. Cz. R. robotnicy. 79 J. ponieważ od tych czynników zależy rozwój wychowawczy dzieci i młodzieży. zabytki. 73 często służą za narzędzie polityczne do urabiania stosunków społecznych w interesie klas panujących. Poznawanie środowiska wychowawczego. czerpiące środki utrzymania bądź z pracy własnej. W a r s z a w a 1966. rozsiane po całym kraju jak chłopi. J. B . 78 . czyli uspołecznieniu się wychowanka. D u r k h e i m . w XIX wieku mieszczański. zajęć itp. druga tendencja życia społecznego polega na procesach różnicujących klasowo lub stanowo społeczeństwo. Szkoła jako zjawisko społeczne. charakter. cyt. t. 1. Lwów 1934. władzy regulującej przy pomocy prawa i siły stosunki pomiędzy ścierającymi się grupami społecznymi. S.wawcze dzieciom 73 .6 3 .. W . Bada ona typ rodziny (pełnej. W a r s z a w a 1968 s. 2° . cyt. inteligencja. rozbitej. miejska. dochodząca w pewnych warunkach do walki o władzę i znaczenie kulturotwórcze w całym społeczeństwie. O s s o w s k i. Socjalizacja wychowawcza zaś ma dwa główne zadania: 1° . Pomiędzy tymi szerszymi grupami społeczeństwa istnieje rywalizacja. B a 1 e y. O funkcjach państwa. od XVI wieku szlachecki. J. sztuka. cyt. t. d z . Społeczeństwo i wychowanie. 286-309. M e n e 1 i. Teoria klas społecznych. Klasy. s. Społeczeństwo i wychowanie. rezultatem czego jest przygotowanie do życia praktycznego i produkcyjnego oraz zróżnicowanie się społeczne zależnie od wybranego zawodu. obecnie demokratyczny). bądź z posiadania lub panowania. Tak właściwie w czasie zaborów w Polsce szkoła państwowa była narzędziem germanizacji lub rusyfikacji. W e s o ł o w s k i . Poza tym społeczeństwo jest zawsze rozwarstwione ekonomicznie na klasy 76 . Wrocław 1960. w której bada się socjometrycznie80 stosunki między jednostką a grupą koleżeńską. warstwy i władza. 77 F. Struktura klasowa w społecznej świadomości. Traite de psychologie sociale. W i s z n i e w s k i . Dlatego to socjologia wychowawcza określa wychowanie jako „przysposobienie wychowanka na pełnoprawnego członka grupy" {Durkheim). Wrocław 1967. 9 . „Zeszyty Naukowe KUL" 1969 nr 3. H. Całość zaś procesu rozwojowego polega w tym ujęciu na socjalizacji78. 171-201. S. Paris 1962. Odział socjologii w badaniach procesów wychowawczych (W:) Nauki przyrodnicze i społeczne współpracujące z pedagogiką. 2. pogląd na świat) oraz w ramach organizacji państwa 7 5 jako suwerennej władzy nad określonym terytorium z jego skarbami naturalnymi. dz. zdemoralizowanej) oraz wpływy środowiska lokalnego na rodzinę i wychowanie w niej dzieci. Education e t sociologie. Rodzina a wychowanie. dzieje. W r o c z y ń s k i .wprowadzenie wychowanków do świata kultury narodowej i ogólnoludzkiej poprzez kształcenie ogólne. Z n a n i e c k i . W i a t r . J. Rola rodziny w wychowaniu młodzieży. Studia i szkice. Tenże. Warszawa 19582. jak rodzina wiejska. Edukacja narodu 1918-1968. Warszawa 1968. P i ę t e r . pierwszą tworzy proces jednoczący wszystkie grupy społeczne w jeden kulturalnie naród (w średniowieczu naród chrześcijański. Społeczeństwo. O z d o w s k i. Z a b o r o w s k i . A Sociology of Education. J. W. W a r s z a w a 1969. dz. B. Zarys encyklopedii prawa.Ponad rodzicami powstają szersze grupy społeczne pośrednich kontaktów między członkami. W związku z tym szkoła spełnia dwie funkcje: asymilacyjną pod względem typu kulturalnego i selekcyjną pod względem uzdolnień pracowniczych 79 . K o w a l s k i . poglądów. W a r s z a w a 1970. a Poza socjologią wychowawczą szkoły i klasy szkolnej. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. 81 J. zwalczających polskie wychowanie rodzinne. Warszawa 1964. Wprowadzenie do psychologii społecznej. J. ważna jest socjologia wychowawcza środowisk rodzinnych 81 .. B y s t r o ń. I z d e b s k a. Warszawa 1959 s. 3-96. 74 J. duchowieństwo. W a r s z a w a 1965. proletariacka. C h a ł a s i ń s k i . Łódź 1957. Warszawa 1966.wprowadzenie do aktualnego życia społeczeństwa przez kształcenie grupowe według płci lub kształcenie zawodowe. Grupy społeczne rywalizują ze sobą o hegemonię polityczną i kulturalną w obrębie narodu jako historycznej organizacji pewnego typu kultury narodowej 7 4 (język.. zreorganizowanej. W i d e r s z p i l . C h a ł a s i ń s k i . W związku z tymi zjawiskami w każdym społeczeństwie rozwijają się stale dwie tendencje. R. E . literatura. oraz na różne warstwy i stany zróżnicowane zawodowo. S . Stąd wychowanie i szkolnictwo są zakorzenione w ustroju społecznym 77 . wynikiem czego następuje asymilacja kulturalna wychowanka do wspólnoty społecznej i upodobnienie się psychiczne. s. inteligencka. W ten sposób istotą wychowania jest przystosowanie się wychowanka do żądań grup społecznych przez włączenie się do wspólnoty języka. New York 1955. cyt. 76 S. ono też wytwarza wychowanie i szkołę. Warszawa 1966. B r o o k o v e r . D a v a 1. Kultura i naród. M. S u c h o d o l s k i .

oparty o wiedzę jakiegoś rodzaju. Ideologie grup społecznych oraz teazje filozoficznego myślenia mogą wpływać na tworzenie się światopoglądu osobistego. dlatego w takim łańcuszku pytań wybiegają aż do jakiejś przyczyny życia. zdrowym rozsądkiem. Poznają one wielkość siły wybuchu atomowego. wyrażanych w historii narodów. normatywnie przynajmniej. które z tych postaw powinny być realizowane w wychowaniu. ale one nie rozstrzygają normatywnie. zdrada. Nauki światopoglądowe w pedagogice Znajomość faktów z przeszłości. że wiążą się one z własnym przeświadczeniem o ich prawdziwości (asercja). O celu więc wychowania. dającą pewność poznania oraz zaspakajającą samorzutne pytania poznawcze. etyka. Wreszcie nauki teologiczne o Bogu żywym i stosunku religijnym człowieka do Boga konkretyzują ideał wychowawczy człowieka. jak bohaterstwo. theasis . dlaczego coś się dzieje? Pytania o przyczyny wychodzą z empirii. Dlatego też światopoglądy szukają elementów prawdziwych i wiecznych.. w jakim celu?"). tak że krytyka ich podstaw powoduje upadek wielu fałszywych obrazów świata. co nazywamy teazją (gr. Światopogląd nowoczesny musi być więc budowany i sprawdzalny naukowo. Sam wyraz światopogląd jest wieloznaczny. Podobnie dokładna znajomość praw rozwojowych. decydują najwyższe wartości i ideały. a nie wskazuje. Nauki. który wytwarza się w ciągu rozwoju człowieka. bytu i istnienia rzeczy w ogóle.3. ale mimo relatywizmu każdy z nich uważa się za jedyny prawdziwy i niezmienny. wyjaśnia zaledwie „genealogię współczesności". mimo że historia jest nauczycielką życia. dobre moralnie. poznanie stanu teraźniejszego w wychowaniu nic jeszcze nie mówi o celu wychowawczym. który musi się kierować rozumem. ale nie dyktują. w którą stronę należy wychowanie prowadzić. ponieważ te stanowią miernik wartości i trwałości światopoglądów. która jest wiedzą metafizyczną o bycie i jego właściwościach. ich warunków i zależności przyczynowych. kryteria tego. ale wyjaśniwszy najbliższą przyczynę zjawiska pytają o przyczynę przyczyny i przyczyny dalsze. rozwijają się w życiu ludzkim następująco: najwcześniej pojawiają się u dziecka przedszkolnego pytania wyjaśniające typu „co to jest?" lub „jak się coś odbywa?" Są to pytania. to znaczy przenikają w głąb poznawanej rzeczy przez pytania o dalsze szczegóły zjawisk i dlatego wiedza zaspokajająca je pochodzi z nauk szczegółowych tak przyrodniczych. W wieku szkolnym pojawia się z pełnym zrozumieniem wyższy typ pytania przyczynowego. co jest prawdziwe. tchórzostwo. właściwy. wyznawany przez jakąś grupę społeczeństwa jako obowiązujący jej członków. Pierwsze dostarczają surowego materiału do poznania ideałów i postaw ludzkich. różniące się od sądów wyuczonych i zapamiętanych tym. mają więc zabarwienie uczuciowe i wskutek tego stają się motywem pobudzającym wolę do działania. by nie ulec swoim namiętnościom i przez nie nie zginąć. Na koniec w okresie dorastania i w młodzieńczym pojawiają się dręczące pytania problemowe o celowości i sensie wszystkich zjawisk („po co. do jakiego celu pokojowego. piękne i godnego rozumnego człowieka. lecz nie mogą zdecydować. jak logika. filozoficzne i teologiczne. mające szczególne znaczenie dla budowy prawdziwego poglądu na świat. jak też humanistycznych. Pytania poznawcze wreszcie. w ich sztuce i literaturze poetyckiej czy dramatycznej. Należą do nich nauki humanistyczne. Wprawdzie światopoglądy historyczne się zmieniają. który sięga ku niewiadomej przyszłości. estetyka. Zagadnienie celu bowiem nie występuje na terenie nauk przyrodniczych. obejmując: a) światopogląd osobisty. miłość. b) światopogląd społeczny. nazywamy naukami światopoglądowymi. mają charakter schodkowy. ale narzucane pod przymusem i przyjmowane bez przekonania przez wychowanków są tylko namiastką prawdziwego światopoglądu. które na podstawie filozofii ogólnej. Wszystkie więc wymienione nauki przyczyniają się swoim wkładem do rozbudowy prawdziwego światopoglądu. które jakby omawiają dokładnie cały rozkład jazdy. .pogląd). Odpowiedzi na pytania 0 przyczyny ostateczne udzielić może tylko filozofia. czy wojennego powinno się go użyć. metafizyki i epistemologii ustalają. Nauki humanistyczne więc mówiące o życiu i czynach człowieka służą pomocą w kształceniu światopoglądu młodzieży i dorosłych. jakiego człowieka mamy wychowywać. Cele życia. rozwoju i wychowania płyną z potrzeb i dążeń człowieka. Przekonania zaś są to sądy poznawcze. na które odpowiedzi jako cząstki wiedzy dostarczają materiału przekonaniowego. co nazywamy ideologią oraz c) światopogląd filozoficzny jako system poglądów jakiejś szkoły filozoficznej. wynikające z doświadczenia i praktyki życiowej. nienawiść itd. Czynią to dopiero nauki filozoficzne. Światopogląd osobisty bowiem jest to zespół własnych przekonań. nurtujące wszystkich normalnych ludzi. których podstawą powinien być prawdziwy światopogląd godny człowieka.

Teen-age Terror. pracy lub twórczości. tylko do filozofii (czysto filozoficzny) lub wyłącznie do teologii (czysto religijny). Die Kriese in der Erziehung. S. Warszawa 1965.. Blatiner F. Die Gegenwartige Lagę Padagogik. Wszystkie one dotyczą dwu zasadniczych części światopoglądu: 1° ... Mannheim K. W innym wypadku może wystąpić niepełny światopogląd. Bilan de la civilisation technicienne.. K u n o w s k i . I ZNACZENIE WSPÓŁCZESNE WYCHOWANIA Arendt H. szczęściem czy śmiercią.. Bader J... New York 1963 3 ..). Pfliegler M. Wien 1948. Heidelberg 1957 . UEducation des parents. „Studia Warmińskie". (red. Darmstadt 1952. Kościół w świetle Soboru. ograniczający się tylko do nauk szczegółowych (czysto naukowy). Padagogische Orientierung im Zeitalter der Technik. ks. London 1940.. Poręba P. Kozakiewicz M. Warszawa 1965. Greenwich 1958. Warszawa 1968. 3 Kroch O. Adult Education in Transition. Morin E. Te dwie części powinny być zgodne ze sobą na podstawie wspólnej idei światopoglądowej. Kunowski S. Pietsch M. 1969. 82 Naukowe KUL" 1969 nr 1 s.. Die religióse Situation. Pomykało W. np. Toulouse 1955. Baumert G. Lebensanschauung). Bornemann E. b) filozoficznych oraz c) teologicznych.. Jugend in der Industńekultur. Das Ende der Neuzeit. Keilhacker M. Die industrielle Revolution. jak po co żyjemy. ks. WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE DO CZĘŚCI I Wstęp do pedagogiki jako nauki Rozdz.. London 1961. Wychowanie do chrześcijańskiego uniwersalizmu. Diagnostic of our Time.. Modern Philosophies of Education. „Znak" 1961 nr 84. Berkeley 1958. świata. Nowa młodzież.cel) także mają! charakter łańcuszkowy i docierają do pytań eschatologicznych o rzeczach ostatecznych. śmierci. 4 Pfliegler M. interesując się własnym życiem. pomieszanych z przesądami i zabobonami z dzieciństwa. Młodzież epoki przemian. Wiirzburg 1951. Pedagogizacja rodziców.gr.. Warszawa 1967. ale także serce ludzkie i dążenia woli do nieśmiertelności i absolutnego szczęścia. mającą zadowolić nie tylko rozum.. walki. Mity i rzeczywistość. Jugend im Wandel. O pedagogicznym kształceniu rodziców. Stuttgart 1958. przynosi przede wszystkim wiedza teologiczna. Duchet R. Paris 1960. Poznań 1968. (red. Koln 1958. Proces emancypacji współczesnej młodzieży. Wien 1956 . Kotłowski K.). Dlatego też na budowę całkowitego światopoglądu składają się trzy kręgi zagadnień: a) naukowych.. Móbus G. „Zeszyty . Schleswig 19552.. Odpowiedź pełną na te pytania. Por. Góttingen 1958... Wien 1961. Nowacki T. rozwiązywanych pozytywnie lub negatywnie (nawet ateistycznie). Hamburg 1946. Paris 1947. Der rechte Augenblick. Revision der Erziehung. Erziehung in der Zeit. (red. Wówczas to sądy wyjaśniające rzeczy naukowo. Erziehungsformen in ihrer Bedeutung fur die padagogische Lagę der Gegenwart. UEducation a la croisee des chemins. (red. Wien 1932. Weltanschauung) oraz 2° .. Bremen 1958. Die padagogische Situation. łącząc w sobie wiedzę naukową z filozoficzną i teologiczną według zasady jednej prawdy pochodzącej od Boga 8 2 . Stuttgart 1950. Warszawa 1962. ks. Guardini R..pogląd na człowieka i jego życie (niem. Maritain J. Dawson Chr..). Jugendprobleme unserer Zeit.obrazu świata i źródeł absolutnych jego bytu (niem. telos . jaki jest sens życia. Brown W. Muchow H.. Człowiek w warunkach cywilizacji współczesnej. sądy motywujące je filozoficznie i sądy oceniające ideowo tworzą harmonijnie zbudowany światopogląd osobisty. Clark B. Duch czasu (tł. W rzeczywistości natomiast często światopogląd jest zwichnięty i może stanowić niezborny konglomerat poglądów wyuczonych z książek. Brubacher J.. Keilhacker M. Natomiast światopogląd katolicki musi być uniwersalistyczny. Isambert A. The Crisis of Western Education.. Przy tym pytania te stawia się osobowo. Bogucki K. Kraków 1965. 3-15. Jugend der Nachkriegzeit.. Dyonisiak R. Pfliegler M. Szkoła a postęp techniczny.. Moysa S. z franc). Munchen 1963. idei miłości.. która ma harmonijnie wyjaśnić świat przyrody i na jego tle świat człowieka. szczęścia i cierpienia..).Pytania celowościowe (teleologiczne .

. t.. Przecławski K.. Leipzig 1927. Scheffler I. [właśc. 195-213. Paris 1950. Schelsky H.. 1971. s.. 9-15. W. z franc). „Ruch Pedagogiczny" 1959 nr 2. Okoń W. z franc). Hónigwald R. Nauka poprawnego myślenia. Szkoły eksperymentalne w świecie w latach 1900-1960. Wrocław 1963. Librachowa M. Lwów-Warszawa 1931. Berlin 1924. Rozdz. Morrish I.. Studencki S. Buckingham B. Kerschensteiner G..]. s.). Uber die Móglichkeit einer allgemein gultigen padagogischen Wissenschaft. jej stan oraz pilne potrzeby (W:) Pedagogika na usługach szkoły. Warszawa 1933... . Warszawa 1918 s. Łubnicki N. Einfuhrung in die Andragogik... Jaxa-Bykowski L. peters G..]. Sztuka badań naukowych (tł. Ryman E. Mirski J. Ratingen 1957. Springield 1962. Sorokin P. „Roczniki Humanistyczne K U L " 1954 z. M. Praca badawcza nauczyciela. 79-97.. Metody badania w pedagogice Anastasi A. Nowacki T. Warszawa 1963.. Lwów 1920.. Warszawa 1971. Petersen P. Psychological Testing. 1 s. The Language of Education. Berlin 1888. Louvain 1968. Warszawa 1966. Russkaja piedagogiczeskaja tierminologia. jej metody i miejsce w systemie nauk (W:) Encyklopedia Wychowania.. Padagogische Perspektńen. Sękowska Z. Spranger E. O przedmiocie i metodzie badań pedagogicznych (W:) Podstawy pedagogiki. Terminologia w pedagogice. Mirski J... Berlin 1925. [właśc. 312-348. Hoene-Wroński J.. I. Pedagogika.. (red. Lwów-Warszawa 1922.. L.. Okoń W. Warszawa 1933. Okoń W. II POJĘCIE PEDAGOGIKI JAKO NAUKI Claparede E... cyt. Geissler G. Pięter J. dz. Eksperymenty pedagogiczne w Polsce w latach 1900-1939. z ang. Warszawa 1933. B.. La pedagogie scolaire contemporaine. dz. Filozofia pedagogiki (tł. Rozdz. „Przegląd Filozoficzny" 1949 nr 3/4.. Die zweite technische Revolution und die padagogische Theorie und \ Wirkiichkeit. cyt. Heidelberg 19627. Dielthey W. Nawroczyński B. 1958. 3 s.). Sośnicki K. B. Podstawowe prawidłowości pedagogiki. Szkoły eksperymentalne i wiodące. Mirski J. IV METODY BADAŃ PEDAGOGICZNYCH 1. Źródła pedagogiki i ich opracowanie Rozdz. O uzasadnianiu norm pedagogicznych. pianchard E. Miasto i wychowanie.. Psychologia dziecka i pedagogika eksperymentalna (tł. Dusza wychowawcy i zagadnienie kształcenia nauczycieli (tł. 101 n...). t.. Źródła pedagogiki. Teddy Boys. Katowice 1960 . Kretz J. London 1969. (red.. Warszawa 1960. Langensalza 1929. Kotłowski K.. Przed trzecim przyspieszeniem... Jak obserwować dzieci. z ang.. Znaczenie terminologii pedagogicznej (W:) Wychowanie i wychowawca. Komarowski B. (red. M. Dobrowolski S. 2 Pięter J. Beveridge W.. Warszawa 1936 s. Badania psychologiczne w szkole.Póggeler Fr. Wrocław 1967. Paris 1910. Wagner J. Obiektywizm i subiektywizm w pedagogice współczesnej. Korniszewski F. Die skeptische Generation.. Warszawa 1964. Ratingen 1957. Zasady pedagogiki doświadczalnej ze szczególnym uwzględnieniem szkoły polskiej. London 1958. Schneider Fr. Zaczyński W. Kraków 1968. Kretz J.). Moskwa 1969. Jaroszyński T. s. Pięter J.. Mysłakowski Z. Pedagogizm nowoczesny i jego przejawy (W:) Wychowanie i wychowawca.. Nauka i wiedza. New York 1956. Uber die Grundlagen der Padagogik. Warszawa 1936.. Warszawa 1967. Warszawa 1968. Esąuisse d'une science pedagogiąue. Praca naukowa.). New York 1954. Projekt nauki o nauczycielu (W:) Wychowanie i wychowawca. Warszawa 1966..].. Metody psychologii pedagogicznej (W:) Encyklopedia Wychowania.. Wissenschaftsstruktur der Padagogik. Przecławski K. Wielowieyski A. L'Education des adultes. Die Autonomie der Padagogik. z niem. London 1967. 2. Ałlgemeine Erziehungswissenschaft. Praca badawcza na terenie szkoły (tł... [właśc. I. Wrocław 1964.. Best J. Psychologia pedagogiczna w ćwiczeniach. Warszawa 1963. P. Szuman S. Diisseldorf 19583. Wołoszyn S.). Disciplines of Education. The Concept of Education. Warszawa 1064. Szkoły eksperymentalne w Polsce w latach 1900-1964. Warszawa 1968.. Instytucja wychowania w wielkim mieście. The American Sex Rewlution. Warszawa 19252. 101-123. Kretz J. Research im Education. III BUDOWA PEDAGOGIKI I JEJ MIEJSCE W SYSTEMIE NAUKI Cellerier J.. UNESCO. Ogólna metodologia pracy naukowej. Englewood Cliffs 1959. 217-258. Warszawa 1933 2 . R.

z ang.. Paris 1917 26 . Riboulet L. Zaczyński W. Pięter J. P. Warszawa 1965-1966. Skórny Z. Paris 1949.. Warszawa 1959. Wrocław 1960. Butts F. 1-2.. Podstawowe metody statystyczne w psychologii i pedagogice (tł. Travers R. Bern 1956. Piloch T. Warszawa 1960. Paris 1962. De Landsheere G.. Polska myśl pedagogiczna. Bogdanowicz J. z ang.. A Short History of Educational Ideas. Wołoszyn S. (red. Współczesne metody badań psychologicznych. Histoire de l'education. Introduction a la recherche pedagogiąue. Poznawanie środowiska wychowawczego. Louvain 1967. Wrocław 1966. J..). Wprowadzenie do psychologii społecznej. A Cultural History of Western Education. Les methodes en pedagogie. S. Busemann A. Experimental Psychology: its scope and method.. Podręcznik metod badania rozwoju dziecka (tł. Geschichte der Padagogik.. H. Warszawa 1960 ...). Lublin 1957. Szkoła i społeczeństwo. Kurdybacha Ł. Metody współczesnej psychologii.. Fischer H.).. New York 1947. Paris-Lyon 1941 1 1 . Wrocław 19462.. interpretacje i charakterystyki psychologiczne. Rozwój fizyczny dziecka.). Warszawa 1970. An Introduction to Educational Research.). Paris 1960.). Obserwacje. Zarys psychologii w związku z rozwojem psychiki dziecka. Rozwój historii oświaty. Liege et Paris 1964.. Schmid K. Historia wychowania w starożytności. Piaget J. Berlin 1961. Warszawa 1969..Catell L. La recherche en pedagogie. Warszawa 1962. Kot S.. Schmidt H. Testy i pomiary w psychologii (tł. A. Wołoszyn S.. Grzywak-Kaczyńska M. Lwów 19342.. Źródła do historii wychowania. A. Paris 1963. Power E. Meili R. Les Techniąues sociometriąues.. Paris 1969. Empirische Forchungsmethoden der Pddogogik. Mialaret G. t.. Bolltwood M.. Gerstmann S. A History ofthe Problems of Education. Zarys dziejów wychowania jako funkcji społecznej. 4 Baley S. Kot S. Landmarks in the History of Education... Warszawa 1960.. Smirnow W. Baley S. Warszawa 1929-30.. Szkoła jako zjawisko społeczne. Fraisse P.. Warszawa 1961. Kraków 1949.. z niem. Fraisse P. Histoire de la pedagogie. 1-5 B. Barycz H. M. z franc)... Paris 1961 4 . W. Skórny Z.. Warszawa 1934. St. Warszawa 1964.. Istorija piedagogiki. 2. Brescia 1953. E.. Metodologia środowiskowych badań pedagogicznych. London 1948. Bystroń J. Rozmowa i wywiad w psychologii wychowawczej... London 1968.. Efektywność badań naukowych. Boyd W. Berlin 1956 .. Main Currents in the History of Education. New York 19642. (red.. Nawroczyński B.).). t. Testy w szkole. wychowania i kultury w Polsce. Guilford J. P. z ang. Warszawa 1933. Geschichte der Erziehung von Anfang bis auf unsere Zeit. Biihler Ch„ Dziecięctwo i młodość (tł. Historyczne Agazzi A. New York 1955. (tł. Podręcznik ćwiczeń z psychologii wychowawczej (tł. Dzieje wychowania i myśli pedagogicznej w zarysie.. 3 Bogdanowicz J.. Leipzig 1932. Bruxelles 1920. Lwów 1930. Suchodolski B.. Psychologia wychowawcza w zarysie. Historia wychowania. Mussen B.). Warszawa 1960. Suchodolski B. 12 Weimer H. O przedmiocie i metodzie badań dydaktycznych (tł. 4 . Warszawa 1966. 1-2.. Altman J. Podręcznik diagnostyki psychologicznej (tł. „Przegląd Psychologiczny" 1959 nr 3. 1-2.. „Nowa Szkoła" 1948 nr 4. Bystroń J. Zieleniewski J. Empiryczne L'Adolescence. Berlin 19622. A.. Brubacher J. O nowy typ historii wychowania. Gal R. Histoire de la pedagogie. Rozdz. z niem. Rozwój metody eksperymentalnej i jej zastosowanie w dydaktyce^ Warszawa 1967. Warszawa 19472.. R.. t.).. z ang. S.. Geschichte der Erziehung. Collard F.). Panorama delia pedagogia d'oggi. Góttingen 1957. Choynowski M. Nouvelle pedagogie scientifiąue. Die modernen padagogischen und psychologischen Forschungsmethoden. Warszawa 1958 . Zankow L. Jarman T. London 19562. St. Bastin G... Wroczyński R... Paris 1954.. La pedagogie et les grands courants philosophiąues. poi... London 1963 2 .. Warszawa J 1970. Tyler L. Paris 1948. J. Meili R. Warszawa 1967. Elementy teorii testów psychologicznych.. Histoire de la pedagogie. Psychologische Diagnostik. E. Warszawa 1966. Właściwości rozwojowe wieku dziecięcego. (red. Historia wychowania. z niem.. Historie de la pedagogie. Moskwa 19592. The History of Western Education. Marrou H.. Warszawa j 1967. Kot S. Planchard E. V NAUKI WSPÓŁPRACUJĄCE Z PEDAGOGIKĄ 1. I History and method (english translation). Skórny Z. Hubert R. Warszawa 1970. London 1947 . A Guide to Mental Testing. Padagogische Psychologie. Źródła do dziejów wychowania i myśli pedagogicznej. 1-3.. Warszawa 1965-67. J. Z. Palmade G. Warszawa 1967. Baley S. D. Compayre G. New York 1962. Konstantinow N.. Stuttgart 1884-1902. Histoire de 1'Education dans l'Antiquite. Lwów 1938... Warszawa 3 1968 . Kreutz M. Biologiczne podstawy zachowania (tł. t. Curtis S... Obserwacja psychologiczna dziecka.

Lublin 1930. Pastuszka J. T. ks. Wołoszynowa L. Znaniecki F.. Psychologia światopoglądu młodzieży. Światopogląd i życie codzienne. „Euhemer" 1958 nr 5/6. Psychologiczne podstawy kształcenia poglądu na świat dzieci i młodzieży. Lublin 19622. Warszawa 1970. Psychologia rozwoju dzieci i młodzieży. Skatkin M.). Padagogische Psychologie fur hóhere Schulen... Warszawa 1947. poi. Fizjologiczne podstawy wychowania (W:) Encyklopedia Wychowania. Warszawa 1958. Child Psychology. Lindgren H. Jersild A. Warszawa 1959. Kozakiewicz M.. t. Wrocław 1968. Paris 19222.. Warszawa 1965. Strunz K. Higiena dziecka w wieku szkolnym. Philosophie der Werte als Grundwissenschaft der padagogischen Zieltheorie.. Warszawa 1958. Warszawa 1960. Miinchen 1959. Debesse M. Światopogląd i edukacja. D. Klimke F. Rozwój młodzieży (tł. z franc). Spionek H. J. Idee.. „Siemja i Szkoła" 1951 nr 8.. Munclien 1921 6 . Higiena psychiczna. Green D.. Hornowski B. Englewood Cliffs. ideologie. Education for a World Adrift. Pogląd na świat a wychowanie. Pięter J.. Evans R. Niesiołowski A. Educational Psychology.. Światopoglądowe Bauman Z. Psychologia społeczna a wychowanie. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. 13—80. (red. Rowid H. Okoń W.. Moreno J. Szuman S. Kopczyńska J. (tł. Warszawa 1958 .. ks. Behn S.. Warszawa 1957. New York 19594.. Warszawa 1965. Społeczeństwo i wychowanie. Charakter człowieka. Higiena szkolna.. B.. New Jersey 19605. M. Psychologia wychowawcza w szkole (tł. Warszawa 19622. E.. Przihoda V. Warszawa 1960. 1-2 . Nowicki A. Warszawa 1928-30. ks. Radwiłowicz R.). z ang. O formirowanii kommunisticzeskogo mirowozrenija.).. Warszawa 1963.. Rozwój dziecka (tł.. Warszawa 1933.. Warszawa 1959. Warszawa 1933. Socjologiczne podstawy wychowania (W:) Encyklopedia Wychowania. Góttingen 19592. Psychologia wychowawcza wieku szkolnego. Organizm a życie psychiczne. Durkheim E. The Social Psycholog}' of Education. z ang. Poniatowski Z....Clarke A. Warszawa 1960. Cambridge 1943. Warszawa 1970. z czesk. M.. Skowron S.. z ang." 1957 nr 1.. Pedagogie sociologiąue: les influences du milieu en education. Warszawa 1966.. Diekalolische Wełtanschauungin ihren Grundlinien. O niektórych błędach w wychowaniu postawy ideowej dzieci. O rozwoju i kształtowaniu światopoglądu.. Warszawa 1964. Upośledzenie umysłowe (tł. Psychologia pomaga wychowaniu. Warszawa 1964. Warszawa 1923. Hetzer H.. Socjologia wychowania. Padogogische Psychologie. 3. „Kultura i Wychowanie" 1933/34 nr 1... Wizje ludzkiego świata. Światopogląd jako fakt psychologiczny.. Wolański N.). Wall W. Hurlock E. Kasprzak M. Zaborowski Z. Fondements de la sociometrie..r. Wychowanie i zdrowie psychiczne (tł. Dziedziczność Warszawa 19622.. L.. . Psychologia pedagogiczna. Warszawa 1962. Poznań (b. London 1962. Paris 1963. „Przewodnik Społeczny" 1934 nr 7. Kształtowanie przekonań moralnych. Szuman S. Psychologia wychowawcza wieku dziecięcego.. Zaburzenia psychoruchowego rozwoju dziecka. SJ. ks. Przekonania. Istota i zadania światopoglądu... Warszawa 1962. R. Światopogląd katolicki.. Selye H. Społeczna funkcja wychowania. Wroczyński R. Wstęp do psychologii pedagogicznej (tł. Munchen 1930. z „Prądu". Szczepański J. O sprzecznościach i jedności wychowania.. Ideologia w ujęciu Mannheima. Chmieleńska J. B. Gottlieb W... z franc). Dybowski W... Chałasiński J.). Wiatr J. Hessen S. Skinner Ch. Warszawa 1963. Światopogląd a życie u Diltheya. Warszawa 1965. Warszawa 1969. Ateizm. Wiatr J.). London 1957. Lwów 1938.. Livingstone R. Szulc Z. Chojnacki P. Warszawa 1962. t. Psychologia dziecka od urodzenia do wieku młodzieńczego (tł.). Rouma G. Psychologia szkolna (tł... 149-194. Sociometry and Education. Rola Kościoła w kształceniu światopoglądu. Warszawa 1933. Z psychologii światopoglądu chrześcijańskiego. Przyrodoznawstwo a światopogląd.). (red. Skowron S.. 2 Chałasiński J. t. Ideologia i wychowanie.).. Podstawy filozofii chrześcijańskiej. C. Lwów 1939 s.... 1. Hessen S. z ang.. odb. Warszawa 1966.. Szuman S„ Pięter J. (red. Paris 1914. O ideologiach polityczno-spolecznych.. J. Szaciłło T.. Czy zmierzch ery ideologii? Warszawa 1961. Hurlock E. „Kwartalnik Pedagog.. B... Kołakowski L. Warszawa 1961. Pedagogie et socjologie.. Warszawa 1961. Warszawa 1946. Pastuszka J. Schaff A. Kuderowicz Z. z ang. Warszawa 1965. Warszawa 1971. Dąbrowski K. ideały.. Warszawa 1965.. Chojnacki P. Weryński H. Reykowski J..). Warszawa 1936.). Warszawa 1934. Kraków 1937 19382... 1. Clarke A. (Hrsg). Szczepański J. z ang. Fleming C. Warszawa 1967. Stress życia (tł. Socjologiczne zagadnienia wyższego wykształcenia. Szkoła w społeczeństwie amerykańskim. Żebrowska M. Warszawa 1955 s. Rozwój problematyki i metod. Warszawa 1963. Szuman S. M. Rozwój biologiczny człowieka. Cathrein V. „Kultura i Wychowanie" 1934/35 nr 3..w. Warszawa 1958..). Warszawa 1968. Socjologia. O światopoglądzie i wychowaniu. Bauman Z. Suchodolski B.

Pedagogika światopoglądowa jest więc nauką przedstawiającą konkretny system wychowania. na której w przyszłości ukształtuje się jednolita dla wszystkich pedagogika naukowa. giełdy). wschodnich czy neutralnych ukształtował się wyjątkowo w obecnym stuleciu. obowiązująca wszystkich ludzi. to. młodzieży oraz dorosłych. Pierwsze wielkie wynalazki maszyny tkackiej Cartwrighta. Coraz liczniejsze pedagogiki światopoglądowe są wyrazem współczesnego pluralizmu społeczeństw i mimo rozwiązywania podobnych problemów i zaspokajania tych samych potrzeb wychowawczych przyczyniają się do tworzenia różnych rozwiązań i modeli. Ludzie. który zniszczył dotychczasowy ustrój stanowy społeczeństwa. wsparcia ubogich. uzasadnianych filozoficznie zostały przyjęte za obowiązujące ideologie przez poszczególne wielkie grupy społeczeństw1. np. D. które reguluje sezonowe ceny za towar zależnie od ilości towaru na rynku (podaż) i liczba ludzi chcących go nabyć (popyt). . Warszawa 1963. szczególnie technicy (technokracja) lub ostatnio naukowcy. jak też poznające wpływy środowiska społecznego. „trzeci stan" tworzyli mieszczanie. w wieku XX lokalnie podobną rolę odgrywało wojsko (ustrój faszystowski) lub inteligencja. Ponieważ zaś 2 B. czyli ujęcia rzeczywistości w postaci zespołu określonych idei. jak np. Rozwój kapitalizmu i jego skutki Współcześnie jednolita pedagogika naukowa. Stan tego rozbicia na przeciwstawne sobie systemy wychowania w krajach zachodnich. jałmużna). Tymczasem w sprawie celów i ideałów wychowania „nowego człowieka" istnieją wciąż zasadnicze rozbieżności. cele. w której dobro ekonomiczne przedsiębiorstwa zostało uwolnione od obowiązku stosowania się do zasad moralnych (czego wyrazem w średniowieczu było potępienie zysku za procent i walka z lichwą) oraz od ciężarów społecznych (np. Te właśnie odrębne koncepcje. Wynalazki te przyczyniły się do powstania wielkiego przemysłu fabrycznego. w którym odbija się i ustala związek między ustrojem społeczeństwa. Rozwój przedsiębiorstwa opierał się obecnie o dwie zasady: wolnej konkurencji (czyli swobody właścicieli w walce z innymi producentami o najwyższy zysk przez zniszczenie konkurenta) oraz żelaznego prawa popytu i podaży. maszyny i historia (tł. stanowiące jako klasa panująca własny ustrój społeczno-ekonomiczny i porządek prawny oraz reguluGrupy te historycznie nazywano stanami. Liczne nauki pomocnicze współdziałające z pedagogiką. odkrywają coraz więcej faktów pedagogicznych. badające rozwój fizyczny i psychiczny dzieci. rozwinęły hutnictwo.C z ę ś ć II PEDAGOGIKA PORÓWNAWCZA WSPÓŁCZESNE SYSTEMY WYCHOWANIA Rozdziali GENEZA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWAWCZYCH 1. z ang. zadania stawiane wychowaniu) i działaniem zespołu instytucji oświatowo-pedagogicznych. jeszcze nie istnieje. banki. potem Jacąuarda oraz maszyny parowej Watta już w drugiej połowie XVIII wieku zapoczątkowały pierwszą nowożytną rewolucję przemysłową2 „wieku pary i elektryczności". Smith. 1 jące potrzeby i stosunki oświatowo-wychowawcze przy pomocy instytucjiwychowujących w ustalony sposób.kapitalizmu. ukształtowany w średniowieczu jako ustrój feudalny. czwartym z kolei nowym stanem byli robotnicy. prowadzących dziś do ery atomowej. Najgłębszą przyczyną obecnego rozbicia systemów wychowawczych był rozwój nowego ustroju ekonomiczno-społecznego . Dla uruchomienia przemysłu konieczna była koncentracja kapitału (spółki akcyjne. jego ideologią wychowawczą (idee. które wychodzą z własnych założeń ideologicznych. który staje się podstawą nowego ustroju. ponieważ poprzednie wieki zawsze wypracowywały jakąś syntezę wychowawczą swojego czasu. L i 11 e y. kopalnictwo i kolejnictwo. Szybki rozwój kapitalizmu uzasadniała nowa nauka ekonomiki liberalnej (A. Ricardo). a młodzież starsza dąży do samodzielności. że dziecko w wieku przedszkolnym potrzebuje opowiadania mu bajek. matematyka czy fizyka.). które stają się powszechnie uznane. jak np. dlatego też współcześnie działają odrębne pedagogiki światopoglądowe. Te narastające fakty stanowią bazę.

obalającego monarchię absolutną i ustrój feudalny stanów uprzywilejowanych pod hasłami: wolność. Tak organizowana produkcja fabryczna szybko eliminowała produkcję rzemieślniczą. dzieci proletariackie pozbawione opieki pracującej matki spędzały czas na ulicach. które rozpoczęły walkę parlamentarną (ruch czartystów 1836-1848) o prawa 3 robotników do ograniczania czasu pracy (8 godzin). wywołał i zaognił kwestię robotniczą. dążące do programowego rozwiązana sprawy robotniczej bądź to z pozycji ustroju kapitalistycznego z jednej strony barykady. rozszerzały prawa obywatelskie (wolności słowa. laisser faire . wreszcie Kodeks Napoleoński wprowadziły stopniowo formalną równość obywateli wobec prawa. gnieżdżący się w niezdrowych warunkach nędzy mieszkaniowej. bądź też z pozycji obrony pokrzywdzonych .pozwólcie działać). ogłaszanych prawnie przez związki zawodowe. Z dawnych zaś cechów wytworzyły się najpierw na terenie Anglii związki robotnicze (tradeunions). nadały prawa wyborcze (ale tylko mężczyznom posiadającym własność). Przede wszystkim powstały spółdzielnie spożywców. nadały stopniowo formalną równość obywateli wobec prawa. Z a n i e w s k i . natomiast dziś arbitraż państwowy jest daleko posunięty w stosunku do strajków legalnych. potem kobiet i najtańszej siły dzieci. opisywany ze współczuciem przez Dickensa czy Andersena {Dawid Cooperfield. Pociągnęło to skutki wychowawcze. posiadający tylko dzieci na własność (łac. sumienia. Powstaje problem „dziecka ulicy". wyzyskiwany przez mieszczaństwo i kapitalistów. suteryn. Płn. kooperatywy (pierwsza Sprawiedliwych Tkaczy w Rochdale 1844) broniące przed wyzyskiem handlu detalicznego i szerzące oświatę przez zakładane biblioteki. ekonomicznej działalności nieskrępowanej przez interwencję państwa. trzeciego stanu. do urlopu. Niesprawiedliwość społeczna wywołała rychło próby ratunku i obrony ze strony robotników. zebrań. które utraciły swe dotychczasowe źródła utrzymania z warsztatu lub roli i szukały pracy najemnej w fabrykach. wobec tego potanienie towaru celem pobicia konkurencji wymagało szukania tanich surowców (co rozpętało w XIX wieku walkę państw o kolonie i ich wyzysk ekonomiczny) oraz taniej siły roboczej najpierw niewykwalifikowanych robotników. Wreszcie zaostrzająca się walka klas została około połowy XIX wieku przejęta przez ruchy społeczno-polityczne. pilnującego majątku przed złodziejami. sądowniczą i wykonawczą. Dziewczynka z zapałkami). zamykanie przedsiębiorstwa i zwalnianie robotników z pracy. Ustrój kapitalistyczny wyrósł więc na krzywdzie społecznej mas pracujących. w przeciwieństwie do strajków „dzikich". ulżenia w pracy kobiet i dzieci. 2. Państwo początkowo nie wtrącało się do przebiegu walk klasowych. bawiąc się nad rynsztokami. Wielka Rewolucja Francuska (1789). Powstaje w związku z tym nowoczesny proletariat 3 . parlamentaryzm w Anglii (od 1265. UOrigine du proletariat romain et contemporain. zorganizowaną w średniowiecznych cechach. czyniąc to wszystko pod hasłem gospodarczego leseferyzmu (franc. pozbawił praw do życia. mansard. rozdzieliły od siebie trzy władze: ustawodawczą. zaopatrzenia emerytalnego. która w państwach uprzemysławiających się szybko wzrasta. zmusił do pracy matkę rodziny i małoletnie dzieci. proles . co doprowadziło do szalonej eksploatacji robotników pracujących od 12 do 14 godzin na dobę za najlichszą opłatę. Demokratyzm więc burżuazyjny w sprawie walki klasowej przyznawał robotnikom prawa do strajku. zubożenie mas społecznych. równość i braterstwo. w dzielnicach slumsów.zasadnicza wartość każdego towaru zależna jest od kosztu surowca i wynagrodzenia za pracę przy jego produkcji. R. Dom rodzinny stracił siłę wychowawczą. gdy właściciele fabryk mogli stosować lokauty. które sprowadzono do roli stróża nocnego. Nastąpiła gwałtowna pauperyzacja. Proklamacja niepodległości Stanów Zjednoczonych Am. (1776) i ich Konstytucja (1787). Zjawia się masowa przestępczość nieletnich. ubezpieczenia od wypadków i choroby. Habeas Corpus Act 1679). łamanych przy 1957 2 .potomstwo). a) Demokratyzm nie był produktem rewolucji mieszczańskiej. spowodował emigrację zarobkową.z drugiej. stowarzyszeń) głównie jednakże dla właścicieli jakiegoś kapitału. ściągający masowo w poszukiwaniu zarobku do przeludnionych miast (urbanizacja). Ruchy społeczno-polityczne XIX wieku a kwestia robotnicza W ramach rozwijającego się ustroju kapitalistycznego od końca XVIII stulecia ukształtowały się dwa ruchy społeczno-polityczne: demokratyzm i nacjonalizm. Louvain .

Keynesa (1833-1946) w Ogólnej teorii zatrudnienia. 1848 przez Marksa i Engelsa Manifest komunistyczny pod hasłem Proletariusze wszystkich krajów łączcie się stwarza 10-punktowy program rewolucji proletariackiej obalenia ustroju kapitalistycznego i wprowadzenia dyktatury proletariatu dla budowy społeczeństwa bezklasowego. W wyniku wzrostu potęgi militarnej i ekonomicznej w r. Grecja. Zlikwidowanie klęski bezrobocia przez inwestycje państwowe i odpowiednią politykę monetarną przyczyniło się do podreperowania kapitalizmu po drugiej wojnie światowej. filozof Fichte w Mowach do narodu niemieckiego wynosi historię. wytwarzanej przez robotników ponad to. Nacjonalizm zaczął więc wychowywać społeczeństwo w duchu patriotyzmu. założony w 1809 r. procentu i pieniądza (1936) w celu przezwyciężenia stagnacji i kryzysu ekonomicznego. antysemityzm). które po bitwie z Napoleonem pod Jena w 1808 r. język i kulturę niemiecką ponad wszystko. Ten interwencjonizm państwowy we współczesnym kapitalizmie był opracowany przez angielskiego ekonomistę J. Węgry. b) W obronie zaś wyzyskiwanych robotników wystąpiły dwa ruchy: rewolucyjny i reformistyczny.pomocy siły i prawa.. dążącym do zapanowania nad światem. szerzy nienawiść do obcych narodowości (prześladowanie i germanizacja Polaków za Bismarcka. Następnie utworzenie I Międzynarodówki (Genewa 1864) rozpoczęło historię nowoczesnego ruchu robotniczego. internacjonalizm starały się rewolucyjnie usunąć wyzysk kapitalis- . Po pokonaniu Napoleona Prusy dążą dalej do zjednoczenia politycznego państewek Rzeszy. opartego na uspołecznionej własności środków produkcji i na pracy wszystkich według ich zdolności i możliwości. wartości dodatkowej. został wyparty przez socjalizm naukowy Karola Marksa i Fryderyka Engelsa. Wyrazem tych zjawisk społeczeństwa konsumpcyjnego stał się kryzys dolarowy z r. W ten sposób czasowe zlikwidowanie bezrobocia przez interwencjonizm państwowy powoduje wzrost cen i odbija się niekorzystnie na najmniej zarabiających. zmuszają ją do kapitulacji i zapłacenia olbrzymiej kontrybucji wojennej.nacjonalizm. Pokonany traktatem wersalskim (1918) nacjonalizm niemiecki odrodził się jeszcze w postaci faszyzmu w ruchu narodowo-socjalistycznym Hitlera. W sprawie robotniczej zaś nacjonalizm z motywów patriotycznych stara się zapewnić możliwy dobrobyt swoim własnym robotnikom. podsycany przez towarzystwa gimnastyczne przygotowujące do walki. Inaczej do sprawy społecznej robotników podchodził drugi ruch w społeczeństwach o ustroju kapitalistycznym . przez studenckie Tugenbundy (Związki Cnoty . Jednakże pełny proces rozwoju nacjonalizmu wystąpił dopiero na terenie Niemiec. Pierwszy z nich rozwinął się jako ruch proletariacki samych robotników w postaci socjalizmu i komunizmu. naiwnie marzący o idealnym społeczeństwie ludzi wolnych i pracujących dla siebie. czy przyczynia się do okresowej utraty równowagi bilansu płatniczego i do inflacji. nawet przez Uniwersytet Berliński. Z nacjonalizmem więc zawsze wiąże się to. przeprowadzają wojny z Danią i Austrią. znalazły się pod ciężką okupacją francuską z wyjątkiem Prus. Owen). 1871 kanclerz Bismarck ogłasza Cesarstwo Niemieckie. ale wytworzyło społeczeństwo konsumpcyjne. zdobywający kolonie i sfery wpływów. 1971. co pośrednio doprowadziło do wybuchu I wojny światowej (1914). który podczas II Międzynarodówki (Paryż 1889) proklamował dzień 1 maja jako święto międzynarodowego proletariatu walczącego z kapitalizmem. że wynosi on własny naród ponad inne (szowinizm). przekreślając tym międzynarodową solidarność ludzi pracy. wolności narodowej (rozbiory Polski 1772-1795) i będących pod okupacją obcej władzy (Serbia. którą obrócono na rozwój zagłębia przemysłowego Ruhry. ale który w czasie I wojny światowej przeszedł przez oportunistyczny rozłam. w którym wydatkowanie na nowe modele produkcji przewyższa oszczędzanie. uzyskując to kosztem wyzysku kolonii lub robotników w krajach gospodarczo zależnych. że źródłem wyzysku jest przywłaszczanie przez kapitalistę tzw. którego pierwszy rektor. Kształtował się on początkowo od końca XVIII wieku w krajach pozbawionych niepodległości. rywalizujący na morzu z imperializmem brytyjskim. żąda dla siebie przywilejów.wzór Filaretów). Od tego czasu zaczął się potęgować imperializm niemiecki. czyli wzrostu cen z powodu spadku wartości pieniądza. Ogłoszony w r. Socjalizm naukowy i komunizm w oparciu o solidarność klasową. tworzą sztab generalny. co otrzymują jako wynagrodzenie za pracę. którzy zanalizowali ekonomikę kapitalizmu wykrywając. Pierwotny socjalizm utopijny (Saint-Simon. w wyniku czego tworzy się III Międzynarodówka komunistyczna w 1919 r. rozbijają Francję pod Sedanem (1870). gdzie począł budzić się duch narodowego oporu. w tym celu rozwijają militaryzm. Fourier. Włochy) jako ruch wolnościowy dążący do walki o niezależność narodową. M.

rozpędzenia parlamentu i zniszczenia partii opozycyjnych. wprowadza autarkię (samowystarczalność) gospodarczą i przygotowuje wojnę w odwet za traktat wersalski. komunistyczne. wprowadziła dyktaturę wojskową. zakończonej klęską cesarskich Niemiec i Austrii. nienawiści i zemsty za krzywdy oraz w duchu bojowości rewolucyjnej.tyczny człowieka przez człowieka i wprowadzić nową sprawiedliwość społeczną dla ludzi pracy. czyli tzw. wywołującym olbrzymią klęskę bezrobocia. polegający na łączeniu się w korporacjach zawodowych wszystkich pracujących w danym zawodzie tak robotników. akcjonariat pracy. jak i socjalistycznej rewolucji. dzięki czemu demokratyzm francuski dąży do stworzenia własnego państwa wychowawczego. Inne natomiast o charakterze faszystowsko-socjalistycznym dążyły do opanowania władzy na drodze zamachu w państwie. który rozwinął chrześcijańskie związki zawodowe. Ruch społeczno-katolicki miał charakter reformistyczny i przeciwstawiał się tak kapitalistycznemu liberalizmowi. początkowy okres sejmokracji kończy się dyktaturą Józefa Piłsudskiego (od 1926-1935) i wzrostem faszyzującej polityki mocarstwowej sanacji z programem „wychowania państwowego" wszystkich obywateli razem z wieloma mniejszościami narodowościowymi. których rywalizacja o imperium światowe Niemiec i Anglii doprowadziła do wybuchu I wojny światowej (1914-1918). 3. Na drodze upowszechniania się prawa wyborczego posłów w parlamentach powstawały coraz liczniejsze partie polityczne.Centrum katolickie w Niemczech od 1870 r. Praktyczne zdobycze ruchu społeczno-katolickiego znalazły potwierdzenie w dokumentach Kościoła. Początkowy paternalizm. zainicjował ubezpieczenia społeczne i prawodawstwo pracy. opieka nad robotnikami przekształca się w program korporacjonizmu. przeprowadziła w Rosji rewolucję październikową (7 XI 1917 r. po raz pierwszy poza murami kościoła wiec robotników chrześcijańskich dla zorganizowania środków poprawy sytuacji gospodarczej w duchu miłości i sprawiedliwości ewangelicznej. Mussolini stworzył partię faszystowską. tj. które zależnie od programu podzieliły się na prawicowe (nacjonalistyczne i demokratyczne. Na terenie Włoch od 1919 r. ustanowiła dykataturę proletariatu i utworzyła pierwsze państwo socjalistyczne. pod wodzą Lenina. c) Natomiast ruch reformistyczny ukształtował się wśród katolików. wprowadzenia swej dyktatury. Rozdział systemów wychowawczych Walka o sprawiedliwość społeczną dla klas uciskanych (robotników i chłopów) pomiędzy czterema ruchami społeczno-politycznymi począt- kowo rozgrywała się na płaszczyźnie ustawodawczej.). tj. . jak inżynierów i kierowników oraz właścicieli przedsiębiorstw.). następnie starały się o wprowadzenie swej ideologii w całym kraju.). Rozproszkowanie stronnictw nie dawało żadnej partii opozycyjnej przewagi w stosunku do nacjonalizmu lub liberalizmu burżuazyjnego. Pierwszą z nich była Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji (bolszewików. według nowego kalendarza). domagał się płacy sprawiedliwej. miłości Boga i bliźniego. która od 1922 r. prawicowego socjalisty (od 1936 r. który w pierwszej encyklice społecznej Leona XIII Rerum novarum (1891) zalecał rozszerzenie własności prywatnej na możliwie największą ilość ludzi. przyznawał robotnikom prawo do zrzeszania się i głosił zasadę ograniczonej interwencji państwa w sprawy społeczne. który przemieniał się w państwo wychowawcze. ruchu społecznego . chłopskie) oraz na centrowe (chrześcijańskie . działająca od 1905 r. Podobnie nacjonalistyczna partia Narodowego Socjalizmu Hitlera dochodzi w Niemczech do władzy w 1932 r.katolickiego. Dalsze pogłębianie ruchu nastąpiło po drugiej wojnie światowej. wprowadził udział robotników w zyskach przedsiębiorstwa. W tym samym roku Wiosny Ludów 1848 w Kolonii został zwołany przez późniejszego biskupa Moguncji. Emanuela Kettelera. kasy zapomogowe i pożyczkowe. wystarczającej na utrzymanie całej rodziny robotnika i robienie oszczędności. po wielkim kryzysie ekonomicznym kapitalizmu (od 1929 r. opanowując swą doktryną całe społeczeństwo. która odnowę ustroju społecznego opierała na prawie miłości i sprawiedliwości społecznej. Był to początek czwartego w XIX w. czyli większości). W tym celu rozwijano oświatę i wychowanie mas robotniczych w duchu świadomości klasowej. liberalne) i lewicowe (socjalistyczne. W odpowiedzi na hitleryzm we Francji dochodzi do stworzenia Frontu Ludowego pod wodzą Leona Bluma. W wyniku wojny na tle wrzenia społecznego wytworzyły się partie nowego typu. wychowując masy społeczne w duchu moralności chrześcijańskiej. Dalszy rozwój ruchu przyniósł drugą encyklikę społeczną Piusa XI Quadragesimo anno (1931). W Polsce natomiast po odzyskaniu niepodległości i uwolnieniu się od zaborców w 1918 r.

Katolicka nauka społeczna akcentowała wyzwolenie proletariatu na drodze uwłaszczenia oraz postulowała ustrój samorządu społeczno-gospodarczego według zasady pomocniczości ogłoszonej przez Piusa XI w encyklice Quadragesimo anno (1931 r. społecznie niedostosowanych itp. postęp kulturalny i rozwój gospodarczy narodów jako jedynego sposobu dojścia do pokoju. Kongresów Eucharystycznych. postępu gospodarczo-społecznego narodów dla wzrostu dobrobytu zamiast wydatków na zbrojenia4. S o s n o w s k i . których ofiarami są buntująca się młodzież oraz kobiety.) zajął się rozwiązywaniem w duchu Konstytucji soborowej o Kościele w świeK. komunizm doprowadził do powstania radzieckiego państwa socjalistycznego. W. Po drugiej wojnie światowej więc od 1946 r. nie tworzył swego państwa.). Nastąpiło więc po I wojnie światowej ożywienie katolicyzmu w postaci ruchu misyjnego. 4 cie współczesnym {Gaudium et spes 1965) nowych problemów społecznych. Mater et Magistra Jana XXIII wyszła poza sprawę robotniczą i objęła zasadami ewangelicznymi problemy ludności wiejskiej. 20-47.Dziecko w systemie hitlerowskim. Chrześcijanie wobec nowych problemów społecznych. jak przejawy krzywdy społecznej spowodowanej dyskryminacją za różnice rasy. co pokój" (enc. Czechosłowacja. Katolicki Uniwersytet Lubelski). Idea korporacjonizmu chrześcijańskiego natomiast została poza Włochami Mussoliniego przejęta przez gen. 6 K. niedorozwojem gospodarczym młodych narodów. 1903-1914). Prowadziło to do przebudowy ustroju społecznego i jego odnowy na zasadzie sprawiedliwości i miłości społecznej. rozwoju gospodarczego zróżnicowanych regionów w kraju. dla których nie ma miejsca w społeczeństwie uprzemysłowionym. Jedynie ruch społeczno-katolicki nie miał celów politycznych. wywołanej emigracją zarobkową. ale uległa wypaczeniu przez wojskową dyktaturę faszystowską. tj. 2° .). Ohne Mitleid. W ten sposób ruch społeczno-katolicki. kultury. Populorum progressio Pawła VI z 1967 r. demokratyzm zaś bronił ustroju kapitalistycznego i posiadanych kolonii.wychowania socjalistycznego w Związku Radzieckim i w krajach demokracji ludowej (od 1945 r. 1. 1° . chorych.). pochodzenia. M a j k a . zmieniających się problemów współczesnego świata i człowieka. Francja i inne kraje Zachodu) oraz 3° . Rumunia. odwetu i imperializmu w państwach faszystowskich przyspieszyło wybuch II wojny światowej (1939-1945). Wreszcie list apostolski Octoąesima adveniens Pawła VI (1971 r. czyniąc początkowo sprawę robotniczą kwestią moralną. Po drugiej wojnie światowej kwestia społeczna w enc. Węgry.wychowania liberalnego w demokracjach państw kapitalistycznych (USA. Brytania. lecz dążył do chrystianizacji świata przez „odnowienie wszystkiego w Chrystusie" (instaurare omnia in Christo . Dalsze zaś encykliki społeczne ukazywały cele nowoczesnego świata. jak spychanie na margines społeczny nowej kategorii ludzi „biednych" (starych. prowadzonego przez Kościół katolicki w dostosowaniu się do aktualnych. 4-5. rozpoczęła się rywalizacja pokojowa na skalę światową trzech pozostałych systemów wychowania. 3-13. NRD i Chińska Republika Ludowa). T u r o w s k i . Pacem in terris Jana XXIII z 1963 r. jak pokój między narodami (enc. uzależnieniem państw od międzynarodowych przedsiębiorstw5. od 1918 r. sądzący zbrodniarzy wojennych. Polska. Bułgaria i Jugosławia. odrodzenia literatury i sztuki katolickiej. „Tygodnik Powszechny" 1971 nr 24 s.) oraz rozwój wszystkich narodów łącznie z zacofanymi na drodze rozwijania każdego człowieka przez wychowanie.św. Warszawa 1962 s. sprawiedliwości i miłości. płci lub religii. Franco w Hiszpanii (od 1938 r. Tymczasem w okresie międzywojennym wychowanie prowadzone w duchu militaryzmu. a hitlerowski system wychowania 6 nacjonalistycznego potępiony jako nieludzki przez Trybunał Międzynarodowy w Norymberdze. 5 . obowiązku współpracy i pomocy międzynarodowej. Czwarty zaś system Ks. jak skutki urbanizacji. gdyż „rozwój oznacza to samo.Tak więc w okresie międzywojennym nacjonalizm wytworzył faszystowskie państwo wychowawcze {Erziehungsstaat). w wyniku której siłami koalicyjnymi demokracji burżuazyjnej i demokracji radzieckiej został rozbity faszyzm.in. a po soborze Watykańskim II (1962-1965) unowocześnił się przez włączenie do programu chrześcijańskiego działania wszystkich wyłaniających się problemów społecznych współczesnego świata dla ich rozwiązania w duchu pokoju. a od 1949 r. J. Akcji Katolickiej jako apostolstwa świeckich pod przewodnictwem hierarchii (Pius XI1922). „Zeszyty Naukowe KUL" 1971 nr 2 s. psychicznie upośledzonych. Od encykliki Rerum novarum do Mater et Magistra.) oraz Salazara w Portugalii. nadużywaniem środków masowego przekazu.wychowania chrześcijańskiego. rozwinął się w kierunku odnowy całego ustroju społecznogospodarczego na zasadach ewangelicznych sprawiedliwości i miłości społecznej. Pius X. nauki i uniwersytetów katolickich (wyrazem tego stał się m.

z franc). Ghana . Warszawa 1962. C . a przywrócenie „zasad godności. Czwarty kierunek nakazuje „szerokie rozpowszechnianie kultury i wychowania ludzkości" jako „święty obowiązek. nauki i kultury . 7.osoba). Veronese był dyrektorem naczelnym UNESCO. persona . Dziecko Hirosimy (tł. pojednania religijnego. głoszonego przez II Sobór Watykański.za pomocą wychowania. Algeria . R o z d z i a ł II CHARAKTERYSTYKA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWANIA 1. w równe prawa płci i wielkich czy też małych narodów. B e r e z o w s k i . chorobami. które Karta Narodów Zjednoczonych przyznaje wszystkim narodom świata bez różnicy rasy. w godność i wartość jednostki. W związku z tymi celami Statut UNESCO ustawia jakby pięć drogowskazów dla wychowania współczesnych ludzi. Ciekawa historia ONZ.wychowania nacjonalistycznego zaczął się odradzać od 1949 w RFN. zabezpieczenia pokoju i realizacji celów ONZ 8 . analfabetyzmem) stanowi podstawową ideę współczesnego humanizmu. równości i wzajemnego szacunku ludzi". więc i ochrona pokoju w umysłach ludzi musi być zbudowana". Tworzy to postulat wychowania w poczuciu poszanowania praw należnych człowiekowi jako osobie. Drugi kierunek dotyczy wzajemnej znajomości dążeń i życia narodów celem usunięcia różnic między nimi jako źródła podejrzliwości i nieufności. Nauki i Kultury (z siedzibą w Paryżu). Jest to kierunek wychowania moralnego ludzkości w „duchu sprawiedliwości. do których należą: 1) ochrona przed wojną. stąd też naczelny kierunek nowej orientacji w wychowaniu wskazuje idea pokoju międzynarodowego jako konieczność wychowania w ideologii pacyfizmu lub irenizmu.Organizacja Narodów Zjednoczonych dla Spraw Wychowania. 4) popieranie postępu i lepszego poziomu życiowego z uwzględnieniem większej wolności9. walka z nędzą. Konieczność nowej orientacji w wychowaniu Tragedia II wojny powszechnej zakończona atomową zagładą Hirosimy i Nagasaki 7 podyktowała konieczność zapobieżenia przyszłej katastrofie całej ludzkości. Dała temu wyraz deklaracja UNESCO. O s m a ń c z y k . rozdział i rozbicie ideowe współczesnych systemów wychowawczych nie wyklucza możliwości porozumienia i współpracy na terenie przyjaźni i zbliżenia między narodami. Organizacja Narodów Zjednoczonych. a także Międzynarodowy Katolicki Komitet Koordynacyjny. wolności i pokoju". krajach arabskich oraz w obozie państw neutralnych wyzwolonych z ucisku kolonialnego (India 1947. mowy lub religii". Tak tedy wychowanie poczucia ludzkości {humanitas) wobec innych ludzi w celu społecznego niesienia im pomocy wszelkiego rodzaju także pomocy przez rozpowszechnianie oświaty i kultury wraz z troską o zaspokojenie ludzkich potrzeb fizycznych i duchowych (np. która w zagadnieniach religijnych staje się też ideologią ekumenizmu. praworządności oraz praw człowieka i podstawowych swobód. Warszawa 1963. Pierwszy z nich brzmi: „Ponieważ wojny biorą początek w umysłach ludzi. Wychowanie narodów w powiązaniu z rozwojem wiedzy naukowej i kultury stało się 7 więc tu środkiem naprawy. Wreszcie piąty kierunek wychowania UNESCO zaleca. który wszystkie narody muszą wypełnić w duchu wzajemnej pomocy i troski". Lublin 1946 s. głodem. by pokój nie 8 I s o c o i I c i r o H a t a n o . z ramienia którego w latach 1959-1961 przewodniczący Akcji Katolickiej we Włoszech D. przystąpił Związek Radziecki) i neutralnych. co współcześnie nazywa się personalizmem (łac. rezultaty których poszerzają pole badania pedagogiki porównawczej.1962). 3) ustalenie warunków sprawiedliwości i poszanowania umów międzynarodowych. do czego zmierzają prowadzone w różnych krajach eksperymentalne szkoły UNESCO. w Egipcie.1957. 9 E. 2) wiara w prawa zasadnicze człowieka. która głosi: „Celem organizacji jest przyczynić się do utrzymania pokoju i bezpieczeństwa przez pogłębienie . Jak widzimy. Trzeci kierunek wskazań to obalenie doktryny rasizmu. Rywalizacja kulturalna wszystkich współczesnych systemów wychowania rozwija się od 1945 w ramach UNESCO .współpracy narodów dla zapewnienia ogólnego poszanowania sprawiedliwości. . głoszącej nierówność ludzi i ras. a po wojnie sueskiej od 1956 r. w której bierze udział tak blok państw kapitalistycznych. jak socjalistycznych (od 1954 r.

UNESCO . którzy powinni inne „podłe" rasy wytępić (prawodawstwo antysemickie) lub uczynić niewolnikami. według której ludzie nie są sobie równi. władza finansjery. G. zgniłej i niemoralnej (Por. wewnętrznie zaś i po cichu. które łatwo było skierować do bratobójczej walki i rewolty przeciwko ustalonemu „nieporządkowi". Proces emancypacji młodzieży współczesnej. Zapolskiej: Moralność pani Dulskiej). Z kolei falę rozkładu moralnego społeczeństw i ich młodzieży spotęgowały wojny. pochodzących z lumpenproletariatu. Interpretowany przez nią ewolucjonizm zatarł zasadni10 11 12 czą różnicę między człowiekiem a zwierzęciem. Zdechrystianizowana moralność mieszczańska11. M. W takich warunkach szczególnie młodzież deprawowała się. panujące oraz klasy pariasów społecznych i nowoczesnego niewolnictwa pracy. rozdzielało ludzi od siebie dystansem nie do pokonania. W takich warunkach dyskryminacji i nieludzkiego bytu gromadziły się siły rozpaczy i nienawiści. podwójnej moralności. która stała się elitą społeczeństwa i tworzyła grupy nacisku. Demoralizacja młodzieży warstw wyższych społecznie przejawiła się w seksualizmie. ustalający kierunki działania wychowawczego dla utrzymania pokoju na przyszłość jest wyznaniem wiary .in. buncie obyczajowym młodzieży najpierw amerykańskiej po I wojnie. małżeństw koleżeńskich. Miejsce dawnej arystokracji rodowej w tym ustroju zajęła plutokracja. odpowiedzialnej za zobowiązania firmy. miała być z natury rasą panów. Najwyższa rasa biała. 774. przyczynił się również ewolucjonizm. homoseksualizm w organizacji młodzieży niemieckiej np. a odejście od tradycyjnej moralności chrześcijańskiej nie było równoznaczne z wpojeniem społecznie skutecznych motywów laickiej etyki. byle bez wywoływania skandalu. „Nowa Szkoła" 1946 nr 6-9 s. w których piece krematoryjne kończyły naukowo opracowany proces wyniszczenia ludności okupowanej. Został on wykorzystany przez ideologię faszystowsko-nacjonalistyczną do stworzenia m. K u n o w s k i. Wyraziło się to dobitnie nawet w klasowości szkoły wyższej i średniej. Szukając przyczyn takiej właśnie nowej orientacji wychowania w świecie powojennym. ale także postawami moralno-światopoglądowymi ludzi. kierujące polityką i życiem. zewnętrznie pozornie solidnej i wypłacalnej. różnicowało społeczeństwo. w epidemii samobójstw. Treblinka i wiele innych). Do zmian ocen w kategoriach norm światopoglądowo-moralnych XIX stulecia. skoro człowiek miał być tylko wyższym rozwojowo gatunkiem zoologicznym jako produkt ewolucji kierowanej prawem walki o byt. s. W okresie międzywojennym w tzw. przeznaczonej dla młodzieży warstw uprzywilejowanych i dobrze sytuowanych. która walcząc z filisterstwem dorosłych dążyła do usankcjonowania. O s s o w s k a . Przede wszystkim rozwój kapitalizmu z jego niesprawiedliwością społeczną przyczynił się do demoralizacji społeczeństw. w gangach chuligańskich. typu nordyckiego długogłowych blondynów. spekulacje i migracje. okupacje i nędza. Przeniesione na człowieka prawa walki podbudowały teorię rasizmu. oparta na sile pieniądza i na przewadze prawnej mężczyzny nad kobietą doprowadziła do tzw. ale także w tzw. małżeństw na próbę jako należnego jej prawa moralnego. Moralność mieszczańska. Majdanek. S. Konieczność więc wyeliminowania rozkładu moralnego. w narkomanii morfinizmu czy alkoholizmu. a przymusowości szkoły elementarnej i prywatnej zawodowej dla ludu i drobnomieszczaństwa.opierał się wyłącznie na politycznych i ekonomicznych układach rządów. teorii rasizmu. w perwersji płciowej (np. że pierwsza i druga wojna światowa były nie tylko spowodowane przyczynami spoleczno-politycznymi. „Znak" 1961 nr 84 2. pogardy dla człowieka i nierówności stanowych jako winnych współczynników katastrofy wojennej zmusiła do zmiany orientacji wychowania we współczesnych systemach wychowawczych.Statut. który podzielił społeczeństwa na klasy oświecone i wyższe. Wandervogel 12 ). np. co wyraziło się nie tylko we wzroście w krajach cywilizowanych XIX wieku przestępczości nieletnich. 83-84. Wreszcie poza przyczynami moralnymi i światopoglądowymi do upadku kultury europejskiej przyczynił się sam ustrój klasowy. Łódź 1956. lecz „musi opierać się o intelektualną i moralną solidarność 10 ludzkości" . Posiadanie więc bogactwa stało się miernikiem wartości ludzi. trzeba zwrócić uwagę na to. „czasach pogardy" hitleryzm podeptał wartość i godność osoby ludzkiej i doprowadził w czasie wojny do zbrodni ludobójstwa w obozach zagłady (Oświęcim. Pojęcie nowoczesnego systemu wychowania i jego budowa Poznany statut UNESCO. a masy pozostające w nędzy pozbawiało prawa do życia.

Pojęcie systemu oświatowego (W:) Zasady pedagogiki.).. W postulatach wychowawczych więc UNESCO zawarte są podstawowe idee. cele oświaty pozaszkolnej 13 Por.zespołu instytucji wychowujących. lecz kształtowany jest pod wpływem potrzeb. internat. lecz pochodzą właśnie z przyjętej ideologii pedagogicznej. doświadczenia. co razem wytwarza ideologię pedagogiczną przyjętą przez przodującą grupę społeczeństwa za obowiązującą normę życia. służących do realizacji wychowania. Jednakże zasady te w nowoczesnym państwie wychowawczym nie wynikają już z aktualnie układających się konfiguracji społecznych i gry sił politycznych. który powinien wskazywać drogę i przyświecać w realizacji praktycznej każdego systemu państwowego w dziedzinie publicznej oświaty i wychowania. samorząd szkolny. W o ł o s z y n . harcerstwo itp. szkoła przyzakładowa) i szkolnictwa specjalnego wraz z instytucjami wychowującymi. jak internaty. to znaczy wyznawanego przez państwo światopoglądu. Kształtująca się więc ideologia pedagogiczna daje napęd. czyli kształcenia tak młodych. by te właściwie funkcjonowały w instytucjach systemu szkolno-oświatowego. brak równości i wolności wśród ludzi. System oświatowy tworzy całość szkolnictwa od przedszkola do uniwersytetu oraz wszelkich innych instytucji oświatowo-wychowawczych. nauczania i przekazywania kultury. który uzasadnia i ustala cele nauczania systematycznego w szkole. Każda z tych czterech składowych instytucji szkolnych. W związku z tym należy odróżniać pojęcie systemu oświatowego od systemu wychowawczego w danym państwie. Warszawa 1962 2 t. społecznym i kulturalno-oświatowym do praktycznej realizacji. Dlatego też pedagogika światopoglądowa w całości systemu współczesnego wychowania od- . oświatowych i kulturalnych w systemie oświatowym ma własne treści i programy oddziaływania na wychowanków młodocianych i dorosłych. technikum. telewizja. nieposzanowania praw człowieka. pomocniczymi. domy młodzieżowe lub akademickie. wychowawczych. film.ideologii pedagogicznej danego społeczeństwa z powiązaniem jej z systemem wychowawczym celów za pomocą zasad polityki oświatowo-wychowawczej oraz 2° . wiedzy i przekonań społeczeństwa danego czasu. jak i dorosłych obywateli. które płynie z instytucji oświatowych pozaszkolnych jak biblioteka. za pośrednictwem pedagogizacji tych instytucji. radio. zawodowego (zasadnicza szkoła zawodowa. wychowania organizacyjnego w instytucjach (np. stając się systemami szkolno-oświatowymi. z drugiej zaś strony tzw. oraz cele kształcenia przez kulturę masową. S. oświaty powszechnej i kultury masowej. którzy mają osiągnąć wyznaczone cele. cele wychowania w instytucjach pomocniczych. opracowane naukowo i ze znawstwem przez właściwą pedagogikę światopoglądową. Stąd zadaniem takiej pedagogiki światopoglądowej staje się ukazanie: 1° . Współcześnie systemy oświatowe bardzo się skomplikowały. które znów powinny działać i praktycznie realizować się w treściach i programach systemu oświatowego. wychowanie równoległe. organizacje młodzieży. organizacja młodzieżowa. dostosowanego do zagadnień rozwijania i wychowywania ludzi. muzeum. które założenia ideologii pedagogicznej przenoszą dla uruchomienia systemu wychowawczego celów. a więc szkolnictwa. teorii i praktyki wychowawczej dla skutecznego oddziaływania wszystkich instytucji szkolno-wychowawczych i oświatowo-kulturalnych nie odbywa się wprost przez zazębianie się i ścieranie jakby trzech trybów. porusza system wychowawczy idei i celów. zasad i norm postępowania wychowawców regulujących działanie systemu oświatowego nie powstaje przypadkowo. Oczywiście system wychowawczy jako zespół idei i celów wychowawczych. które tworzą określony system pedagogiczny. oraz z kultury masowej za pośrednictwem środków społecznego przekazywania myśli jak: prasa. bursy. która jest przekazywaniem całego dorobku pedagogiki światopoglądowo zorientowanej wychowawcom szkolnym. przy tym całość taka jest zorganizowana jednolicie na zasadach polityki oświatowej określonego państwa 1 3 . Żeby zapewnić zgodność harmonijnego a nie konkurencyjnego działania tych składowych systemu oświatowego muszą być one osadzone jakby na tej samej osi i funkcjonować zgodnie z ideami systemu wychowawczego. 1 s. lecz wymaga inspiracji światopoglądowej i transmisji ruchu danego przez napęd ideologiczny. dom kultury itd. przychodnie. sanatoria. klub sportowy. średnia i wyższa.w skuteczność wychowania w określonym duchu. Współdziałanie ze sobą tych trzech elementów współczesnego wychowania: ideologii. stanowiących system oświatowy wraz z ich pedagogizacją. studia podyplomowe). jak upadek moralności. 292. toteż jak gdyby pasem transmisyjnym są tutaj zasady polityki oświatowej i wychowawczej. które z jednej strony obejmują wychowanie instytucjonalne zawarte w całokształcie organizacji szkolnictwa ogólnokształcącego (szkoła podstawowa. aby zapobiec takim przyczynom wojen. zakłady poprawcze itp.

nie deklaratywno-werbalny).koncepcji życia moralnego ludzi oraz 4° . Toruń 1962 s. model mędrca lub świętego) oraz b) modele . W całości biorąc pojęcie współczesnego systemu wychowania w określonym światopoglądzie jest złożone. a po drugie . których pedagogika światopoglądowa zmieniać nie może.koncepcji człowieka. I. że głowicą wyróżniającą dla określonego systemu współczesnego wychowania jest jego system wychowawczy idei i celów.odwzorowania. modele atomu Bohra mają w nowoczesnej nauce charakter odkrywczy i uzasadniający. L e w i n. młodzież i dorosłych danego społeczeństwa. gdy jest ona powołana do opracowania raportu o stanie oświaty dla władz państwowych. kontroluje i udoskonala tak strukturę. 21-31.grywa podwójną rolę: po pierwsze .kontrolną. . lecz tę rzeczywistość wychowawczą konstruuje.badawczą. Trzeci układ teoretyczny tworzy pedagogika światopoglądowa całego systemu wychowania. tym samym włącza się jako ważne ogniwo pośrednie w całość systemu wychowania. lecz oceniając funkcjonowanie systemu i jego efektywność przyczynia się do wykrycia błędów i usterek.koncepcji życia społecznego. począwszy od skali narodowej a kończąc na lokalnych systemach wychowania pojedynczych placówek szkolnych lub oświatowo-wychowawczych14. Ale poza tym są c) modele jako idealne konstrukcje. która naukowo bada i opisuje całość systemu. system wychowawczy celów oraz istniejący system oświatowy instytucji pracujących w danym systemie współczesnego wychowania. instytucji społeczno-wychowawczych. Por. Układ ideowy tworzy pierwszy system wychowawczy idei i celów wychowania wraz z zasadami polityki oświatowo-wychowawczej. Współczesna nauka o modelach (modelistyka) rozróżnia kilka ich typów: a) modele . który ma być odtworzony i powielony w systemie oświatowym państwa. a więc wydajność i jakość wyników wychowawczych. Ta tworząca. W związku z tym twórcze modele-konstrukcje mogą kontrolować prawidłowość ich od15 wzorowywania jako prototypu . Taka decydująca funkcja systemu wychowawczego idei i celów powoduje to. W związku z tym system wychowawczy konstruuje ideał człowieka doskonałego jako cel realizacyjny wychowania oraz określa 14 15 Por. oceniającą prawidłowość działania systemu i jego efektywność. jak i funkcjonowanie całości. Warszawa 1970 s. Modele takie. teoretycznych i praktycznych. 14—18.wzory wychowawcze dane do naśladowania (np. jak np. który jako zasadniczy plan działania wychowawców ma być realizowany przez system oświatowy i jako kryterium oceny użyty przez pedagogikę światopoglądową dla określenia efektywności i wyników wychowania. które dotyczą: 1° . to przecież sam nie naśladuje i nie odtwarza istniejącej rzeczywistości. wynikające z układu stosunków logicznych odwzorowanych w teoriach poszczególnych struktur rzeczywistości. 2° . jak to się stało u nas w Polsce w latach 1971-1972. jak i całości systemu wychowania. Przy tym system wychowania. pedagogika światopoglądowa odbija tylko stan faktyczny. modeluje futurologicznie konstrukcje. Dzięki temu każdy współczesny system wychowania jest idealnym modelem i prototypowym wzorem do urzeczywistnienia w życiu społecznym. A. Otóż każdy nowoczesny system wychowania jest takim twórczym modelem-konstrukcją. stwierdzającą naukowo strukturę i stan tak części składowych. stawia wnioski i postulaty. stając się czynnikiem usprawniającym i doskonalącym. służące dydaktycznie do uzmysłowienia czegoś lub jako pomoc przy poznawaniu zjawisk (np. Dlatego też w istocie system wychowania jest zespołem idei. oświatowych i kulturalnych ośrodków masowego przekazu. które powinny realizować założenia światopoglądowe danej ideologii pedagogicznej. a więc zespół całego szkolnictwa. stają się bowiem punktem wyjścia do hipotezy teoretycznej a następnie konkretnego planu złożonego działania. chociaż tworzy wzór idealny do naśladowania. O systemie wychowania. miniatura wieży Eiffla lub model maszyny parowej). Dwa studia z teorii naukowego poznania. Przy tym miernikiem oceny są założenia ideologii pedagogicznej danego systemu wychowawczego. Jako nauka konstatująca i przedstawiająca rzeczywisty stan (tzw. System wychowawczy bowiem jako układ ideowy ukierunkowuje i kształtuje pozostałe układy (teoretyczny i praktyczny) danego sposobu wychowania w społeczeństwie i państwie. D ą b s k a. ale także ocenia. Z tego ostatniego stwierdzenia wynika. przekształcająca funkcja nauki pedagogicznej występuje szczególnie wyraźnie. 3° .interpretacji całej rzeczywistości. który to system uruchamia jak gdyby drugi system oświatowy wszelkich instytucji wychowujących dzieci. W jego budowie należy wyróżnić trzy układy elementów: ideowych. że celem charakterystyki porównawczej współczesnych systemów wychowania można się ograniczyć do analizy głównie zespołu idei wychowawczych nie wchodząc głębiej w system oświatowy czy tezy pedagogiki światopoglądowej.

nauka o istocie człowieka jako osobie ludzkiej oraz nauka o prawdziwie ludzkich stosunkach między ludźmi. 2° . którego należy wychować. pomijając jako mniej wykształcony system wychowania nacjonalistycznego. służących do urzeczywistnienia celu.idea kierownicza humanizmu.miłość. trzeba podkreślić ich wielokształtność. a) Idee światopoglądowe. ukierunkowujących działanie pedagogiczne. a pochodzą z najgłębszej intuicji poznawczej.zespół warunków. Vers une anthropologie philosophiąue. Źródła zróżnicowania systemów wychowawczych Różnice w ujęciu tych samych elementów konstrukcyjnych w modelach wychowania (np. zróżnicowały się w kulturze europejskiej w trzech kierunkach: miłości. V a n P e u r s e n . Drugie zaś założenia filozoficzne mają charakter zintelektualizowanych twierdzeń. Pierwsze chrześcijaństwo głosi Boga miłości („Bóg jest miłością" . Kielce 1947 s. 3° . wolności i walki. jak np. z łac). Kim jestem ja . wolność i walka dały podstawy różnym światopoglądom. „braterstwo" zamiast miłości. Taka miłość ma charakter duchowy i osobowy. Paris 1964. Le T r o c ą u e r . zawiera się w miłości Boga i bliźniego. z ang. miłością życzliwości i przyjaźni . Miłość ta jednoczy społecznie i daje pokój. antropologii filozoficznej16. R.1 J 4. W tej ostatniej zasadniczą rolę odgrywa nauka o dobrym moralnie postępowaniu i życiu człowieka. P i u s XI. politycznych. że próbowano konkretyzować ich cele. składający się z pięciu postulatów. ujmująca człowieka jako osobę wraz z należnymi jej prawami oraz 4° . że hasła te są lepsze. Dlatego też ideał „nowego człowieka" w wychowaniu katolickim stanowi doskonały chrześcijanin. szczyt doskonałości i najwyższy cel dążeń i duchowych pragnień ludzi. G r a n a t . Paris 1968. Sądzono przy tym. ujmującej ostateczne źródła rzeczywistości (bytu) jako Absolut. liberalny i socjalistyczny. Dlatego też jako wielokształtne źródła inspiracji celów społecznych. wobec tego zawiera w sobie wszelkie zastosowanie konkretne. jest miłością darzącą 17 i tworzącą dobro. Zanim jednak przejdziemy do scharakteryzowania tych trzech idei naczelnych w poszczególnych światopoglądach. naśladujący Chrystusa 18 . „Znak" 1951 nr 30. nawet nieprzyjaciela. a równocześnie człowiek o postawie otwartej 17 18 Ks. najpierw przyjrzymy się tym źródłom. vol. C h a b a 1. Rozumienie każdego z nich było tak różnorodne.idea nowego człowieka. określająca społeczną realizację zaspokojenia podstawowych potrzeb człowieka.8). jak wiemy z historii. celu i ideału człowieka) oraz w rozwiązywaniu takich samych problemów w odmienny sposób płyną z dwu źródeł: z założeń światopoglądowych oraz z założeń filozoficznych. dobra i zła. Encyklika o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży (tł. Tak właśnie poznany statut UNESCO zawiera w sobie ogólny model problemów współczesnego wychowania. Każdy z tych systemów tworzy odrębny model wychowania „nowego człowieka". Jednakże realizacja problemów wychowania obecnie na świecie nie jest jednolita. Warszawa 1971. Die anthropologische Dimension der Padagogik. „równość" jako cel walki lub „niepodległość" jako konkretyzacja wolności. z franc). według prawa Bożego. a wynikających z założeń światopoglądowych i uzasadnień filozoficznych.idea kierownicza personalizmu. wychowawczych . C. W. R. 66-67. Miłość ta jest zawsze gotowa do ofiary ze siebie na rzecz dobra innych.idea kierownicza moralizmu. dotyczą naczelnej idei określonego poglądu na świat. a równocześnie nie da się przez nie wyczerpać i zastąpić. z których wypływają zasadnicze różnice w interpetacji tych samych problemów do rozwiązania w nowoczesnym wychowaniu. Antropologia filozoficzna (tł. Essen 1963. Idee te tworzą syntezę. . normę i typ określonego poglądu na świat. ujmujących podstawowe aspekty rzeczywistości na podstawie zracjonalizowanego i uogólnionego doświadczenia.). gdyż można było je rozumieć w sensie religijnym lub tylko świeckim. Dlatego też zanim zanalizujemy właściwości każdego z nich. ujmujących świat i rzeczywistość w jednolitą całość oraz pochodzący z danych wiedzy naukowej o człowieku tzw. jest więc wyższa ponad miłość cielesnego upodobania i pożądania. L o c h . A. Miłość ta rozlewa się na cały świat.człowiek? Zarys antropologu chrześcijańskiej (tł. czyli człowiek święty życiem. Tymczasem naczelna idea światopoglądu tworzy ideał. 1-2. W ten sposób powstawały hasła. Pierwsze 16 W. W oparciu o te teorie elementów wychowawczej rzeczywistości w każdym współczesnym systemie wychowania tworzy się: 1° . która zabarwia całość systemu jakby na jednolity kolor. dotycząca pojmowania moralności. lecz rozbita światopoglądowo na 3 zasadnicze systemy wychowania: chrześcijański. 3. Miłość chrześcijańska wzoruje się na Miłości najwyższej. praktyczniejsze. Miłość przetwarzająca.

lecz dobra bliźniego" . dzięki czemu taki człowiek ofiarnie współtworzy dobro z Bogiem 19 i doskonali dzieło Stworzenia zgodnie ze swymi talentami . Nie jest to walka wszystkich przeciwko wszystkim. Głosi więc także wolność od ucisku. co nie jest łatwe i musi być przez człowieka wywalczone w samym sobie. wreszcie jako całe życie duchowe tworzące wszystkie dzieła kultury 2 0 . deklaracje. którzy są tej samej ideologii. jej nowość i oryginalność. W człowieku zaś występuje jako duch subiektywny. Wreszcie miłość chrześcijańska jest bezkompromisowa i nakazuje walkę z grzechem: „Nie toczymy bowiem walki przeciw krwi i ciału. Najbardziej widoczne jest to w uniwersalistycznym światopoglądzie chrześcijaństwa. zdarzeń. lecz walka zorganizowanych mas. dotyczących całej rzeczywistości: a więc albo z wiary religijnej w Boga.12). których chce wyzwolić z niesprawiedliwości społecznej. tworzy prawa (emergencja). a równocześnie wolna od wszelkich więzów tradycji. zwalczającego tylko przymus. Należy przy tym zaznaczyć. H. Paweł (1 Kor 10. który dokonuje się ewolucyjnie. Różnice światopoglądowe więc między nowoczesnymi systemami wychowawczymi wynikają z odmiennych koncepcji. lecz. Podobnie w liberalizmie wolność jako idea naczelna dopuszcza dyskryminację i zwalczanie innych. Stąd „nowy człowiek" socjalizmu to indywidualność świadoma klasowo 2 ^poświęcająca swe życie dziełu rewolucji. obejmująca całą rzeczywistość. B. lecz są sobie podporządkowane i ograniczają się. Deklaracja o wychowaniu chrześcijańskim. 313-324. przeciw pierwiastkom duchowym zła w niebieskich przestworzach" . powszechne formy. totalitaryzm stanowi tu najwyższy cel wychowania. Warszawa 1950. 406-413. Dlatego też z założeniami świa- . Warszawa 1947. F re y e r. Nie przyszedłem przynieść pokoju ale miecz" (Mt 10. P o r ę b a . wolność i walka nie wykluczają się całkowicie. który powołuje ludzi do budowania swego Królestwa. Sobór Watykański II. pewna komplementarność.zarys filozofii kultury. dopuszczając ich do braterstwa i równości. a także jako popęd do samoodtwarzania się.powiada św. które by ograniczały twórczość kulturalną. 19 tu płomienny i nieugięty rewolucjonista. Walka sprzeczności leży u podstaw wszelkich rzeczy. ale w postaci zinterpretowanej przez ideę naczelną. aktywna i samodzielna. a Chrystus zaś zapowiedział: „Nie sądźcie. która wyłania z siebie materię. ks. Marksizm a osobowość (tl. Inny ideał „nowego człowieka" płynie z naczelnej idei wolności. wolność indywidualizmu. którzy nie są twórczy i aktywni w kulturze. Równocześnie miłość bliźniego wymusza nałożenie ograniczeń swojej wolności. R. ani walka przeciwko wszelkiej władzy (anarchizm). Ideałem wychowania jest Por. walka klasowa . walczący razem z całą klasą robotniczą o zniesienie ucisku przyrody i jej niszczycielskich żywiołów dla powszechnego dobrobytu.. Warunkiem takiego wylewu twórczości ducha jest absolutna wolność.23-24). rozlany jest w całej naturze.wolny). że przyszedłem pokój przynieść na ziemię. G a r a u d y . 21 Por. Konstytucje. „Wszystko wolno. albo z wiary w nieograniczony postęp kulturalny wolnej twórczości. do działania i twórczości. Naczelna idea miłości Boga i bliźniego jako duchowa i nadprzyrodzona wymaga wolności osobowej człowieka. N a w r o c z y ń s k i .Berlin 1923. albo też z wiary w człowieka i konieczność światowej rewolucji dla jego dobra. Theorie des objektiven Geistes. 20 Por. liber . Niech nikt nie szuka własnego dobra.34). Tekst polski.poucza św. walka rewolucyjna o sprawiedliwość społeczną. Wreszcie socjalizm postawił ideę walki na szczycie swego poglądu na świat. ludzi. Dlatego „nowy człowiek" w liberalizmie to jednostka twórcza. Ideał wychowawczy w Deklaracji. nawet nieprzyjaźnie nastawionych. istot. gwałt. że mimo ekskluzywności w naczelnej pozycji idei światopoglądowych istnieje między nimi konieczne współwystępowanie. „Ateneum K a p ł a ń s k i e " 1968 nr 359 s. Nawet w świecie atomów panuje indeterminizm i zasada nieokreśloności {Heisenberg). ponieważ duch ten to siła twórcza. Absolut pojęty jako duch obiektywny. Miłość. chociaż istotę wolności rozumie jako „uleganie konieczności" (Fr. z franc). dającej w nim świadectwo o Chrystusie. który w sposób wolny daje odpowiedź swoją miłością na miłość Bożą i wyraża ją w miłości bliźnich. Leipzig .wobec współczesnego świata. choćby to był kicz lub pornografia. a więc walka życia ze śmiercią. całą przyrodę. jako świadomość. W ten sposób zawsze z naczelną ideą światopoglądu występują pozostałe dwie.oto podstawowe. nowego ze starym. ale nie wszystko buduje. Engels). P. uzupełnianie się. dekrety. energię. Tak samo idea walki rewolucyjnej rezerwuje miłość dla współwalczących i dla sprzymierzeńców. działającej w liberalizmie (łac. stanowi zewnętrzne ograniczenie wolności. Paweł (Ef6. Ideał szczerego demokraty-liberała tolerancyjnego wobec wszystkich. reprodukcji. Życie duchowe . powszechnych zasad moralności czy religii. w których występuje idea naczelna.. co też zacieśnia miłość tylko do tych ludzi. kierowanych przez przodującą klasę robotniczą (dyktatura proletariatu). Poznań 1968 s. Tylko masa podobnych atomów.

S. techniki i sztuki jako duch zobiektywizowany. W związku z omówionymi różnicami myśli filozoficznej kształtują się odmiene bazy każdego z systemów wychowania. Kultura właśnie w swoim dorobku nauki. Duch pracy ludzkiej. Od głębokiej starożytności począwszy występują dwa przeciwstawne sobie typy myślenia idealistycznego i materialistycznego.topoglądowymi występują zasady interpretacji mające charakter filozoficzny. to też wytwarza myślenie i świadomość jako funkcję mózgu. paralelnie. równolegle działających na siebie. czyli dualizm pierwiastków. jak sformułował G. Berkeley). produkować sztuczne tworzywa. Zdając zaś sobie sprawę z istnienia tych różnic. czyli monizm materialistyczny sprowadza świat duchowy do działania materii. tak w postaci przyrody. lecz przeciwnie uzupełnia ją i doskonali zgodnie z adagium teologicznym: Gratia non tollit naturam. Jak widzimy. od którego pochodzi tak duch. że byt składa się z atomów i jest wyłącznie materialny (Demokryt). które muszą być ujarzmione i opanowane zespołowo przez pracę produkcyjną i przez myśl naukową dla dobra ludzi. 22 Kard. wolności lub walki oraz dążą do rozumowego uzasadnienia podstaw danego światopoglądu. powodując przy tym przemianę wewnętrzną człowieka i jego uświęcenie jako dziecka Bożego 22 . Dla wychowania socjalistycznego bazą wyjściową jest materialna natura. rozumowy. sed safoat. który jest jedynie czynny i wyłania ze siebie bierny świat materii. Natomiast bazą dla wychowania chrześcijańskiego zgodnie z realizmem filozoficznym staje się nadnatura. że istnieć to znaczy być postrzeganym (esse = percipi. obok czynnika biernego materii istnieje czynnik twórczy ducha. a nawet myśl naukowa szuka obecnie drogi do przezwyciężenia siły grawitacji przez wynalezienie pola antygrawitacyjnego dla dalszych podbojów kosmosu. dlatego też ma wyższość nad nią (spirytualizm tomistyczny). że pierwiastek duchowy formy organizuje bierną materię. Drugi natomiast typ myślenia materialistycznego utrzymuje przeciwnie do idealizmu. dopiero teraz można przystąpić do omówienia szczegółów w ramach charakterystyki tych systemów. przetwarzającej i uszlachetniającej przyrodę i materię. jak i materia. Pierwszy typ zakłada istnienie świata duchowego idei. jak i życia społecznego. czyli życie nadprzyrodzone w Bogu. Łaska bowiem nie niszczy natury człowieka. b) Natomiast założenia filozoficzne jako drugie źródło różnic we współczesnych systemach wychowania polegają na racjonalizacji podstawowej intuicji ideowej miłości. elevat eam. czyli stwarzać zjawiska nie istniejące normalnie w przyrodzie ziemskiej. Krańcowe przeciwieństwa idealizmu i materializmu stara się pogodzić trzeci typ filozofowania realistycznego. różnice istotne filozoficznie między systemami współczesnego wychowania sprowadzają się do ograniczania jednych do kultury. Wychowanie zaś liberalne opiera się na kulturze jako wytworach duchowej energii i twórczości wynalazczej człowieka. Różnice w tym zakresie wynikają z odmiennego myślenia filozoficznego. które opiera się na naturze i kulturze ludzkiej. . drugich do natury zawsze jednak z wykluczaniem nadprzyrodzoności. a także dąży do przezwyciężenia materii przez anihilację jej i przez antymaterię. prawa nimi rządzące oraz ich harmonia. a nie intuicyjny jak idee naczelne. aby zdobyć jeszcze większe zasoby energii. skoro dziś już potrafi wywołać wybuchy jądrowe. przyjmuje się także dualizm niezależnych od siebie materii i ducha. utrwalony w dziełach kulturalnych przeciwstawia się naturze i przewyższa ją. W realizmie filozoficznym przeważa pogląd. W y s z y ń s k i . wyzwalać energię atomu. czyli monizm idealistyczny sprowadza cały świat zewnętrzny do treści świadomości ludzkiej. perfecit. Ponieważ zaś materia jest jedynie czynna. Jednakże od Kartezjusza (XVII w. twierdząc czasami nawet. tworzący formę ciała (Arystoteles). Myślenie realistyczne zgodnie ze zdrowym rozsądkiem i poczuciem rzeczywistości stwierdza w bycie podwójność. w ten sposób interakcja powoduje wpływ ciała na duszę i odwrotnie. Takie wyłącznie materialne pojmowanie bytu. Realizm filozoficzny przenosi dualizm na stosunek świata stworzonego do Boga Stwórcy. Takie jedynie duchowe pojmowanie bytu. tj. stanowiący więzienie dla ducha (Platon). Poznań 1958 2 .). albo też przeciwnie polegają na uniwersalnym ogarnięciu całej natury i kultury przez nadnaturę. które powodują odmienną interpretację tych samych problemów wychowawczych we wszystkich systemach współczesnego wychowania.

) jest współdziałanie człowieka z łaską nad urobieniem doskonałego chrześcijanina jako człowieka nadprzyrodzonego naśladującego Chrystusa i żyjącego Jego mocą sakramentalną 26 . Jednakże pierwszy człowiek zgrzeszył nie usłuchawszy nakazu Bożego. W i t k o w i a k. toteż pozostałe dogmaty eschatologiczne o rzeczach ostatecznych: o sądzie za dobre lub złe życie. Wprowadzenie w chrześcijaństwo. ale odchodząc od sformułowań scholastycznych nie może naruszyć zespołu prawd Credo. da się w skrócie przedstawić w tradycyjnym języku teologicznym.R o z d z i a ł III SYSTEM CHRZEŚCIJAŃSKI WYCHOWANIA 1. Wiara zaś jest ufnością i wiernością Bogu objawionemu jako dobrowolna odpowiedź człowieka na nadprzyrodzone wezwanie Boże. Jednakże próby nowego ujęcia nie są jeszcze ustalone.i eklezjocentryczny25. Dlatego używa nowych określeń dla treści dogmatycznych. dokonał drogą Ofiary krzyżowej odkupienia ludzkości z grzechu pierworodnego. 25 Por. Dogmat o odkupieniu mówi.14) swoją Wszechmocą i Wolą stworzył z nicości (ex nihilo) aniołów. odpowiadających potrzebom rozwojowym człowieka. Ks. Stąd też celem całego wychowania chrześcijańskiego według encykliki Piusa XI (Divini Illius Magistri z 1929 r. pionowej. wskazując na istniejące rozdarcie w naturze ludzkiej. dlaczego jest często atakowane przez inne systemy. polegająca na dopuszczeniu człowieka do udziału w życiu nadprzyrodzonym. Dogmat o grzechu pierworodnym uzasadnia bliżej ten cel. że Chrystus Zmartwychwstały zesłał Ducha Św. Założenia systemu chrześcijańskiego Wychowanie chrześcijańskie rozwijające się w ciągu prawie 2000 lat. s. przez Boga Ojca świat stworzył.. utracił łaskę Bożą i stan nadprzyrodzonej szczęśliwości. I tak w płaszczyźnie horyzontalnej. 66 n. stąd treść dogmatyczną wiary. d e H o v r e. od24 kupienia i uświęcenia . W całości biorąc. osłabienie rozumu i skłonność do F r.. sa Pedagogie. że Syn Boży przez Wcielenie w naturę ludzką za przyzwoleniem swej Matki. Teologia posoborowa stara się przybliżyć ludziom współczesnym głębsze rozumienie prawd wiary. o zmartwychwstaniu ciał i życiu wiecznym w szczęściu lub w odrzuceniu od Boga stwarzają ważne motywy dla kształtowania życia i moralnego postępowania chrześcijańskiego.Wj 3.. który jestem" . który w jedności Trójcy Św. a w płaszczyźnie wertykalnej. a) Podstawę światopoglądową jego tworzy religia objawiona przez Jezusa Chrystusa. aby móc zrozumieć. przebłagał gniew Boży i pojednał człowieka z Bogiem.Osią centralną jest tu łaska Boża. P o z n a ń 1959. R a t z i n g e r . skłócenie jej namiętności. czyli konieczną pomoc Bożą do zbawienia udzieloną przez 7 Sakramentów św. istniejącego świata mówi o darach stwórczych.. dlatego też musi być poznane na początku. 26 P i u s XI. Prawdy objawione przez Chrystusa i przekazane przez Kolegium apostołów Kościołowi jako wybranemu Ludowi Bożemu zostały ujęte w symbol apostolski Credo („Wierzę" 23 ).Chrysto. Propedeutyka teologii katolickiej. oparte na tych dogmatach wychowanie chrześcijańskie-ma charakter teo. którą ma nowa teologia bez uszczerbku ująć. K r a k ó w 1970. Ponieważ dramat życia ludzkiego kończy się śmiercią („A jak postanowione ludziom raz umrzeć. świat i człowieka jako wyraz swej Mądrości. regulująca stosunek osobowy człowieka do Boga na podstawie wiary jako rozumnego posłuszeństwa prawdom ogłoszonym przez Boga (teizm). Le Catholicisme. przywracając mu dziecięctwo Boże. stało się aż do czasów nowożytnych podstawą tradycji wychowania europejskiego w ogóle. Tak z dogmatu trynitarnego wynikają dalsze dogmaty podstawowe dla wychowania chrześcijańskiego. nadprzyrodzonego życia Bożego łaski o darach zbawczych.Hbr 9. a potem sąd" . . 23 24 Dogmat o stworzeniu głosi. wysłużona przez Chrystusa i udzielana przez Ducha Św. cyt. A. Maryi (fiat . a przez Ducha Świętego świat uświęca. w tym także o darach uświęcających człowieka. wśród których naczelne miejsce zajmuje nauka o istnieniu i życiu Boga Trójosobowego. który w Kościele jako jego Dusza działa uświęcająco przez łaskę. a przez teologię usystematyzowane w postaci dogmatów wiary.niech się stanie). przez Jego Syna Chrystusa świat zbawił. poziomej. a mianowicie: dogmat stworzenia. że odwiecznie istniejący Bóg („Jestem. ses Pedagogues. J. Dobroci i Miłości. Człowiek stworzony na „obraz i podobieństwo" Boże został obdarzony duszą. Dogmat o uświęceniu wreszcie wskazuje na to.27). posiadającą rozum i wolną wolą. Bruxellees 1930 s. 420-423. Encyklika III dz.

materii obdarzonej czuciem zmysłowym u zwierząt. że rzeczywistość nie jest czymś statycznym i gotowym. I. . Metafizyka. B e d n a r s k i OP. F. o czym należy jeszcze dopowiedzieć w odpowiednim tematycznie miejscu.. materii ożywionej roślin. przy czym porządek istotowy. 35. Filozofia wieczysta jest więc otwarta na wszelkie prawdziwe stwierdzenia i nie może kostnieć w zamkniętym kręgu terminologii. dz. ustopniowanych hierarchicznie (gradualizm) w odręb27 ne królestwa. która jest czystą możnością. czystej możności bycia do aktu. b) Rozumowe wyjaśnienie celów religijnych wychowania chrześcijańskiego oraz procesu rozwoju człowieka pochodzą z filozofii wieczystej {philosophia perennis) arystotelesowsko-tomistycznej.jako pełnia natury przysługującej danej rzeczy . Współcześnie szczególne znaczenie mają właśnie zasady filozofii św. zachodzące w wychowaniu człowieka. Ponieważ jest wielość form. ale odkupioną przez Chrystusa. co wyjaśnia proces nauczania konieczny dła rozwijania rozumu człowieka oraz 2° . ponieważ każdy byt stworzony przechodzi od swojej potencji. III q 41. Tomasz z Akwinu pierwszy określił proces wychowania jako dzieło natury.tworzywo.realistyczna teoria poznania i możliwości u człowieka obiektywnego i prawdziwego poznawania całego świata na drodze wrażeń zmysłowych i abstrakcji umysłowej. zależny składa się z organicznie powiązanej materii z formą. p. czyli odkrywania cech istotnych dla tworzenia pojęć. Teilharda de Chardin (1881-1955) jezuity francuskiego. Z założeń filozoficznych tomizmu najważniejsze dla wychowania w systemie chrześcijańskim są: 1° . a 1. B o c h e ń s k i OP. Dualizm. Poznań 1966 s. ABC tomizmu. Podstawą tego stosunku istnienia (egzystencji) do istoty rzeczy (esencji) w tomizmie jest teza. czyli duszy jakiegoś rodzaju kształtującej materię. do którego urzeczywistnienia rzecz zdąża. stanowi bowiem podstawę do odrodzenia wewnętrznego (mełanoia). Problem dynamicznego rozwoju i postępu w związku z historią zbawienia więc musi być włączony do filozoficznej syntezy w światopoglądzie chrześcijańskim współczesności. 416-448. podkreślający istnienie tak pierwiastka biernej materii. a nie całość jego poglądów. wyznaczający przez swoje Wcielenie kierunek historii. lecz jest dynamiczna w procesie stawania się. s. stworzonych przez czysto duchowy Byt sam w sobie istniejący. Pius XI. prowadzi do poglądu hilemorfizmu (gr. A. Każda forma kształtuje sobie w krótszym lub dłuższym procesie przyporządkowaną materię. np. w którym dostrzega się realną różnicę w bytach przygodnych między 27 ich istotą i istnieniem . W zastosowaniu do wychowania tezy filozofii tomistycznej ujmują je dynamicznie jako proces rozwojowy coraz pełniejszego stawania się człowiekiem. materii ożywionej duszą rozumną człowieka aż do królestwa duchów. Uwagi św. której podstawowe założenia już są nam znane. por. niezależnie od ich pochodzenia. czyli esencjalny stanowi . cyt. że każdy byt pochodny. „ Z n a k " 1950 nr 23. Th. łaska więc Chrystusa leczy zranioną naturę człowieka. który jest „ruchem nieporuszonym" i Stwórcą wszechrzeczy z niczego 28 . toteż cała rzeczywistość tworzy pluralizm bytów. W tym procesie rozwoju cielesnego i postępu Por. Tomasza z Akwinu (1225-1274). czystych inteligencji zależnie od coraz wyższego stopnia dusz. zapoczątkowane przez E. która dąży nie tylko do wydania na świat potomstwa. przez które rzecz w procesie rozwojowym przechodzi aż do osiągnięcia pełni swej natury jako celu (entelechia). zmierzającą do „punktu Omega". czyli swojej realizacji. pogląd P. filozofii egzystencjalizmu. a konieczna współpraca z łaską uświęca i udoskonala człowieka jako istotę upadłą.złego. Tomasza z Akwinu o młodzieży i jej wychowaniu. S.kształt). co pozwala rozumieć głębiej procesy rozwojowe. Gilsona. W tym gradualizmie tkwi podstawa celowej ewolucji stwórczej jak to ujmuje teilhardyzm. tj. czyli egzystencjalny tworzy stan rzeczywistego istnienia. 43. K r ą p i e c OP. hile .ideał. tomizmu egzystencjalnego. począwszy od królestwa materii nieożywionej minerałów. Encyklika. Wyrazem zastosowania zasad filozofii Akwinaty jest opracowywanie. którym jest Chrystus. głoszącego. lecz także do jego rozwoju i postępu aż do stanu doskonałego człowieczeństwa. głoszący ewolucję kosmiczną (kosmogeneza) przez powstanie życia (biogeneza) i pojawienie się świadomości refleksyjnej człowieka (noogeneza). który ujmuje rzeczywistość jako istnienie lub teilhardyzm. 29 28 M. tj. aż do całkowitego rozwoju jego natury. Uniwersalizm Tomaszowy dąży do stworzenia jednolitej syntezy prawd o rzeczywistości. morfe . Boga-Absolutu. Obecnie musi więc uwzględnić dorobek. natomiast porządek istnieniowy. który to stan jest stanem cnoty 2 9 . 86-93.odróżnienie w rzeczywistości dwu porządków: istoty rzeczy i ich istnienia. jak też czynnej formy substancjalnej. Stąd św. Suppl. „Zeszyty Naukowe KUL" nr 3 s.

Jednakże w praktycznym działaniu to skomplikowanie wychowania wymaga określenia zasad wychowawczych. jako nauka filozoficzna o moralnym postępowaniu człowieka. 30 J. Paweł nazwał metanoią (gr.przyczyna materialna. J. nie może wejść do Królestwa Bożego".22-24). D a j c z a k . Wszystkie te idee kierownicze występują w wychowaniu katolickim w postaci Chrystocentryzmu. To właśnie Chrystus Pan objawił najgłębsze prawdy o Bogu jako Jego Syn. Na podstawie teologii moralnej zaczerpniętej z Pisma św. personalizm i humanizm chrześcijański. jeśli się ktoś nie narodzi powtórnie. meta . duchowemu. 196-198.prze-/miana/. wejdzie do królestwa niebieskiego. Chrzest więc zapoczątkowuje pod wpływem współdziałania człowieka z łaską Chrystusową proces wychowawczy odrodzenia się wewnętrznego począwszy od zmiany sposobu myślenia i przemiany stylu życia na nowy.6). Etyka ta ma charakter teleologiczny (gr. który pomija pośrednictwo zbawcze Chrystusa i zamyka się 31 w Nim jako celu . jak wierzenia (dogmat). która przez stawianie przykładów dobrych i wzorów doskonałych.27). neosis . „Trzeba wam się powtórnie narodzić" (J 3. który żąda dobrych owoców życia i dobrych uczynków zasługujących na zbawienie „Nie każdy. jest dość złożony.poznanie). Katechetik. Katechetyka. model konstruujący wychowanie chrześcijańskie. przyoblekliście się w Chrystusa" (Gal 3. wyznawanych przez społeczeństwo wiernych. b) określenie jego osoby.3-7). wynikający z założeń teologicznych i filozoficznych. Panie. który jest w niebie" (Mt 7.przyczyna sprawcza powodująca przez działanie wychowawców stawanie się rozwoju wychowanka oraz 5° . Freiburg 1939. który mi mówi: Panie. II p. . świętych ludzi dopomaga w naśladowaniu Chrystusa i Boga. aby mógł dokładnie wyjaśnić. 3° . na czym wychowanie chrześcijańskie polega. On też wezwał wszystkich do odrodzenia wewnętrznego. 117 przyp.duchowego współdziała ze sobą 5 przyczyn: 1° . J u n g m a n n . Chrystocentryzm więc oznacza drogę chrześcijanina przez Chrystusa za pośrednictwem Jego Matki i świętych do Boga. a) Urobienie doskonałego chrześcijanina naśladującego Chrystusa wymaga nastawienia całej swej orientacji w działaniu wychowawczym ku Chrystusowi. rozwinęła się w tomizmie etyka normatywna. Christus als Mittelpunkt religibser Erziehung. że każdy współczesny system wychowania stoi przed takimi samymi problemami wychowawczymi epoki. który ulega zepsuciu na skutek żądz polegających na fałszu. 2° . że tym nowym człowiekiem jest Chrystus: „Bo wy wszyscy. a odnawiać się duchem w waszym umyśle i przyoblec człowieka nowego" (Ef 4. lecz ten. praktyki kultowe (liturgia). b) Druga idea kierownicza moralizmu chrześcijańskiego w wychowaniu wynika z nauki Chrystusa. nadająca treść wychowawczą rozwojowi fizycznemu. Warszawa 1956 s. 4° . ale we wszystkich elementach składowych religii chrześcijańskiej. moralność (etyka) czy przynależność do wspólnoty Kościoła (eklezjologia). z którego wynikają moralizm. gdy pisał „Trzeba porzucić dawnego człowieka. Wien 1955 s. ks. iż „jeden jest tylko wasz Mistrz .przyczyna wzorcza. 30.przyczyna formalna. gdy rzekł do Nikodema „Zaprawdę. co św. powtórnego narodzenia przez chrzest i działania Ducha Świętego. teolos 31 2. A. co obecnie nazywane jest Chrystocentryzmem i stano30 wi punkt przebudowy nie tylko w katechetyce . Chrystocentryzm w wychowaniu opiera się na stwierdzeniu w Ewangelii. którzy zostaliście ochrzczeni w Chrystusie. Ideologia współczesnego wychowania chrześcijańskiego Pamiętamy (cz. które by naprowadziły na skuteczną drogę realizacji celu wychowania. A. a w innym liście wyjaśniał. zaprawdę mówię Tobie. J. On dał wzniosłą naukę moralną i zostawił przykłady stosunku do godności człowieka oraz do potrzeb ludzkich. wypływający z istoty natury ludzkiej.21).przyczyna celowa wytyczająca kierunek rozwoju. moralnemu.myśl. zaprawdę powiadam ci. umysłowemu. który też rzekł o sobie „Ja jestem Droga i Prawda i Życie" (J 14. Zasady takie w postaci kierowniczych idei opracowuje odrębny dział ideologii jako nauki o ideach. noos . których rozwiązanie wyczerpują: a) ideał nowego człowieka. rozum. kto spełnia wolę mojego Ojca. jeśli się ktoś nie narodzi z wody i z Ducha. II rozdz. nie może ujrzeć Królestwa Bożego" i wyjaśnił „Zaprawdę.Chrystus" (Mt 23. społecznemu. Razem działanie wymienionych przyczyn stanowi metodologię chrześcijańską naukowego badania procesu rozwoju wychowanka od strony filozoficznej bytu człowieka. 2). natomiast nie może być pojmowany jako panchrystyzm występujący w protestantyzmie. czyli podłoże cielesnoduchowe zmian samego wychowania. J u n g m a n n. duch. Jak widzimy. c) moralności i d) ludzkości.10).

wymaga od wiernych udziału w budowaniu dobra wspólnego razem z innymi w społeczności i wyraża się w apostolacie świeckich przez przekształcanie świata na bardziej ludzki. Etyka więc katolicka. na człowieka. czym jesteśmy. Boecjusz w VI wieku po Chr. rozsądku). szczególnie moralnie ważnym. co najdoskonalsze wśród wszystkich rzeczy stworzonych {persona significat id ąuod est perfectissimum in tota natura . Dopiero w XIX wieku pogłębiono naukę o osobie ludzkiej. niepowtarzalne człowiekowi. że osoba jest tym. ale istotę osoby ludzkiej stanowi substancjalna dusza z jej rozumnością. jedynie do minimalnego programu walki z grzechem w konfesjonale lub na ambonie. a to: roztropności (usprawnienie rozumu praktycznego. Personalizm ten polega na podkreślaniu wielkiej godności i wartości każdego człowieka jako osoby. Etyka katolicka jest z gruntu religijna.. czyli głosi. co mamy. Piotr Semeneńko. przeciwnie dziś ma charakter pozytywny i maksymalistyczny. czyli z natury istoty rozumnej i wolnej. 1. chociaż liczy się z dobrą intencją. Wymaga od wiernych ciągłego doskonalenia się moralnego przez usprawnianie władz duchowych rozumu i woli oraz władz zmysłowych pożądania i popędliwości do łatwego i przyjemnego spełniania uczynków moralnie dobrych. c) Trzecia idea kierownicza personalizmu jako podstawa moralności i wychowania chrześcijańskiego wywodzi się także z Ewangelii i opiera się na przykładach stosunku Chrystusa do osoby człowieka. Cele te człowiek osiąga świadomie i dobrowolnie. który jest subiektywnym kryterium moralnym według określenia św. zawartego w dekalogu. Celowi temu podporządkowane są cele doczesne życia i kultury. Th. czyli bojowej. a nie wyłącznie przy kształceniu duchowym powołania kapłańskiego czy zakonnego. Współczesne wychowanie moralne w systemie chrześcijańskim kładzie nacisk na kształtowanie cnót i charakteru chrześcijanina w każdym wychowanku. założyciel zakonu polskich Zmartwychwstańców. które wynikają z całej natury człowieka.23). Osoba człowieka jest poza naturą ludzką. opiera się na religii i na prawie natury wspólnym wszystkim ludziom i dostępnym w ich głosie sumienia. pisał: „Natura jest tym. Malewską w powieści pt. nie tylko dorosłego mężczyzny. Zespół tych cnót kardynalnych tworzy naturalną podstawę charakteru chrześcijańskiego. . choćby wszystek świat pozyskał. Osoba ludzka -jej natura i zadania. która przewyższa wszelkie skarby: „Bo cóż za korzyść odniesie człowiek. jest grzechem" (Rz 14. co się czyni niezgodnie z przekonaniem. kaleki czy upośledzonego ze względu na cenę duszy ludzkiej. sam człowiek w 32 Przyjaciel Kassjodora ministra Teodoryka Wielkiego opisany na tle swej epoki przez H. a mianowicie jest trwaniem rozumnej natury 3 3 .cel). Definicja ta podkreślała.Znak" 1950 nr 26. nadziei i miłości. M a u s b a c h. ciało daje cechy indywidualne. odwrócenie się od Boga. Określenie to przyjął św. Pierwszy o. gdy czyn ma być spełniony wtedy.. w którym istotne są rozwijające się na gruncie natury ludzkiej cnoty teologiczne. osoba jest tym. jednakże jest realistyczna i wymaga moralnie dobrych czynów. kiedy Kościół był w defensywie i cofał się z życia do zakrystii. określający człowieka jako osobę (persona). Ś w i e ż a w s k i . stanowi grzech. Tomasz z Akwinu i włączył do swej syntezy filozoficznej podkreślając.3).S. b) dobrowolny a nie przymuszony oraz c) zgodny z prawem moralnym jako prawem naturalnym. Grundlage und Ausbildung des Charakters nach dem hl. 29. że istnieje cel ostateczny życia ludzkiego. dziecka. Na tej podstawie rozwinął się personalizm chrześcijański. . W dobie posoborowej moralizm chrześcijański staje się jeszcze bardziej aktywny jako zastosowanie Chrystocentryzmu. czyli wlane: wiary.26). łamiącej przeszkody w wykonaniu dobrego czynu). Czyn moralnie dobry musi być więc: a) rozumny i świadomy. zawierającego w sobie „obraz i podobieństwo Boże" i określił osobę jako „indywidualną substancję rozumną" (persona est rationalis naturae individua substantia). którym jest Dobro Nieskończone. że człowiek jest złożonością (compositum) duszy i ciała. ale i kobiety. istniejącym w człowieku w postaci głosu sumienia. Pawła: „Wszystko bowiem. a na swej duszy szkodę poniósł? Albo co da człowiek w zamian za swoją duszę?" (Mt 16. gdy nikt tego nie widzi i nie dowie się o sprawcy. ale realizują się w dążeniu woli do dobra pod wskazaniami i kierownictwem rozumu. S. inaczej prawości (usprawnienie woli). sprawiedliwości. 33 J. Thomas von Aąuin. ponieważ etykę indywidualną uzupełnia nastawieniem społecznym. czyli główne. Świadome i dobrowolne więc naruszenie prawa Bożego. jak w wieku XIX. Przemija postać świata. Freiburg 1920. to jego »ja«. 3 2 pierwszy przeniósł pojęcie osoby z Osób Boskich Trójcy Św. Współczesny moralizm katolicki nie ogranicza się. umiarkowania (dotyczącego władzy pożądawczej) oraz męstwa (w zakresie władzy popędliwej. Takie usprawnienie duchowe władz człowieka pod kierunkiem rozumu tworzy 4 cnoty kardynalne.

Deklaracja praw dziecka (1959).] Bóg umiłował świat. Personalizm mounierowski a polski .prawo do życia i środków na poziomie godnym człowieka (żywność.zaangażowanie się w aktualnej społeczności. M r ó w c z y ń s k i . 34 in terris (1963). odzież. 9-13. przede wszystkim twórca ruchu personalistycznego Emanuel Mounier (zm.cierpliwie znosić krzywdy .prawo do oddawania czci Bogu prywatnie i publicznie zgodnie z wymaganiami prawego sumienia. d) Idea humanizmu chrześcijańskiego.modlić się za żywych i umarłych) jak też co do ciała (nakarmić głodnych . Personalizm Maritaina i współczesna myśl katolicka. Najbardziej rozwiniętą naukę o prawach osoby ludzkiej podał papież Jan XXIII w swych encyklikach społecznych: Mater et Magistra (1961) oraz Pacem Ks.pouczać nieumiejętnych .prawa w dziedzinie gospodarczej do odpowiedniej pracy zarobkowej. który przyszedł na ziemię dla dobra ludzi. W wieku XX filozofię osoby rozwinęli praktycznie katolicy francuscy. 4° .Seneka).16).wcielenie się w organizm ludzki. Stąd humanizm chrześcijański jest humanizmem Wcielenia i Krzyża. ale miał życie wieczne" (J 3. ale wtedy niebezpiecznie zagraża innym ludziom. jak i pojęciu osobowości.cx-y oraz wymiary wszerz .dobrze radzić wątpiącym ..sobie" 3 4 . 2° . s. 37 J a n XXIII. „Więź" 1963 nr 2 s. 38-56. Chicago 1921. T. a w dalszej historii Kościoła wyraziła się dziełami charytatywnymi nawet specjalnych zgromadzeń zakonnych dla realizacji siedmiu uczynków miłosiernych co do duszy (upominać grzeszących . miłości Boga i ludzi aż do mistycznego zjednoczenia z Bogiem w Trójcy Św. Głosił. Podstawowe prawa osoby ludzkiej jako istoty obdarzonej rozumem i wolną wolą zbiera nauka Kościoła w 6-ciu grupach: 1° . Osoba ludzka więc w ujęciu tomistycznym Maritaina ma naturę rozumną i społeczną zarazem. dziecku i młodzieży. Z a b ł o c k i.. opieka zdrowotna i ubezpieczenia społeczne). Osoba u Mouniera przeciwstawia się tak indywidualności.prawa obywatelskie do zrzeszania się. Podobnie antyindywidualistyczny.pocieszać strapionych . 1950). Albowiem „Tak [. obejmującej wszystkich. kobiecie. Ku zmartwychwstaniu. do działalności gospodarczej wraz z posiadaniem na własność dóbr i środków ich wytwarzania oraz 6° .pocieszać więźniów . z prawami osoby ludzkiej.chętnie darować urazy . a najbardziej potrzebujących. Pacem in terris (tł. że osoba posiada trzy wymiary: w dół . swobodna twórczość artystyczna). S m o l i k o w s k i . Kraków 1963 s.. nie zginął.przyjąć do domu podróżujących . Personalizm chrześcijański przyniósł więc owoce praktyczne. wypowiadania poglądów.powołanie duchowe do wyższych X7£. jest humanizmem miłości i ofiary ogólnoludzkiej. Maritaina 3 6 . wypoczynek. Z u 1 i ń s k a. kto w niego wierzy.napoić spragnionych . nędznych i upośledzonych przez los. toteż w społeczności osoba ma swoje prawa i obowiązki i nie może być traktowana jako środek do osiągnięcia nawet najwyższych celów.odwiedzać chorych . w górę . Maritain w związku z tym opracował prawa należne osobie ludzkiej. K a ł u ż a i W. Sformułowania te zostały wykorzystane przez ONZ w ogłoszonych dokumentach międzynarodowych. aby odkupić świat z grzechu. Warszawa 1964.przyodziać nagich . mieszkanie. T o r o n t o 1950 s. ażeby każdy. asceta i mistyk. 36 Z. Religia objawiona jest więc dla dobra ludzi. powinna przeto rozwijać się równocześnie we wszystkich trzech wymiarach. 35 J.prawo do korzystania z wartości moralnych i kulturalnych (jak szacunek. wolność poszukiwania prawdy. 3° . do migracji. może się stać albo wybitną indywidualnością jak Luter. 193. także bezpośrednio pochodzi od Chrystusa.caritas . z łac). dobra opinia. 5° . która szuka samej siebie i wyraziła się w faszystowskiej idei wodzostwa 35 . a równocześnie wspólnotowy charakter nosi personalizm słynnego filozofa francuskiego J. Osoba jest więc jednością i obecnością jej w nas.27). dobra i piękna. że Syna swego Jednorodzonego dał. ściśle związana z moralizmem i personalizmem. Piotr Semeneńko jako filozof. udziału w życiu publicznym i do ochrony swych praw 3 7 .prawo do wolnego wyboru stanu i do swobody życia rodzinnego wraz z wychowaniem dzieci. Ks. „Więź" 1963 nr 3 s.odniosła praktyczne zwycięstwo nad deklaracjami humanitarnymi starożytnej kultury {sacra res miser . . B.problemy pedagogiczne. a szczególnie przez szerokie zaangażowanie się społeczne. albo też rozwinie się jako prawdziwa osobowość na drodze coraz pełniejszego poznania całego bytu oraz na drodze miłości poznanej prawdy. Jacąues Maritain w Polsce.katolicyzm otwarty". Osoba ludzka w rozwoju według Maritaina ma dwie drogi przed sobą. gdyż „Szabat ustanowiony został dla człowieka. 30-48. T k a c z u k. Dlatego też miłość chrześcijańska . a nie człowiek dla szabatu" (Mk 2.grzebać umarłych). jak Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (1948). człowiekowi pracy.

ideologia zapewnia właś- . następnie wzrasta i znajduje swe miejsce w społeczeństwie. szkołami. ani prawami wychowawczymi rodziny i Kościoła. obowiązane do realizacji całej koncepcji. wojskowego i prawo do własnej polityki kulturalno-oświatowej. byle nie sprzecznych z prawem naturalnym. ale potrzebna jest jeszcze organizacja działania wychowawczego. dlatego też polega na obowiązku pomocy rodzicom wielodzietnym. jak też zła fizycznego (choroby. Prawo rodziców do stanowienia o dziecku trwa do czasu osiągnięcia samodzielności życiowej i społecznej dzieci i nie może być despotyczne.misji nauczycielskiej. słusznie nazywana jego kartą konstytucyjną.. zleconej przez 3. Zajmuje się tą stroną organizacyjną specjalna nauka. nie tylko problemów naruszenia godności człowieka. miłość dobra w powiązaniu ze wstrętem do zła. Humanizm chrześcijański współcześnie jest społeczną realizacją dobra i zaspokajania wszelkich potrzeb ludzkich z miłości Boga i bliźniego. Wyrazem wymownym humanizmu była stała opieka Kościoła nad szpitalami. Równocześnie widzimy. przez które każdy wychowanek przechodzi. by razem przepajać wszystkie dokumenty soborowe. umysłowym i duchowym. Państwo natomiast posiada prawa wychowawcze wobec swych obywateli z tytułu dobra wspólnego.. bezbolesne porody.). sierocińcami i różnymi zakładami charytatywnymi. Obowiązki rodziców w związku z daniem życia dziecku dotyczą nie tylko pielęgnacji. do zastąpienia rodziny w razie potrzeby. Wspaniałym dokumentem humanizmu chrześcijańskiego jest Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes. państwo i Kościół jako odrębne władze wychowawcze. Człowiek rodzi się najpierw w rodzinie. opuszczenia itd. jak np.. walka z rakiem i chorobami społecznymi. walka z wypadkami drogowymi. która określa instytucje.Program humanizmu chrześcijańskiego stanowi realizację hasła św. Wychowanie takie przeobraża naturalnie egoistycznego człowieka i rozwija najlepsze strony jego istoty wewnętrznej. ideologia wychowania chrześcijańskiego wprowadza w kształtowaniu i rozwijaniu ludzi ducha Chrystusowego. Doktryna wychowawcza kościoła Założenia światopoglądowe i filozoficzne konstruują zaledwie model teoretyczny wychowania chrześcijanina.15). Równocześnie humanizm chrześcijański dostosowuje się do aktualnych potrzeb epoki. przygotowania religijnego i moralnego. której podstawy nakreśliła encyklika Piusa XI o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży. a do życia nadnaturalnego rodzi się przez chrzest w Kościele. lecz także rozwijania fizycznego. która włącza Kościół do pracy nad rozwiązaniem palących problemów współczesności. Prawo to ma charakter społeczny. tak to Pius XII w swoich pouczeniach obejmował wszystkie potrzeby i bolączki człowieka upośledzonego. Kościół bowiem ma prawa nadprzyrodzone do wychowywania swych wiernych z dwu tytułów: 1° . W całości biorąc. walka z hałasem wielkich miast.. •. wspólnoty politycznej. odpowiedniego wykształcenia umysłowego. gdyż jest podporządkowane celowi ostatecznemu życia ludzkiego. prawu naturalnemu i boskiemu. W związku z tymi faktami potrzebne są koniecznie trzy społeczności w wychowaniu. mające na celu odnowę chrześcijaństwa i lepsze przystosowanie duszpasterskie do warunków współczesnego świata. wspólnoty ludzkiej. które nie pochodzą z ustanowienia społecznego. dlatego też dąży do stworzenia wszelkiego dobra i wybawienia ludzi od każdego zła tak duchowego (grzechu). Równocześnie państwo ma prawo wymagać od obywateli określonego stopnia kultury i poziomu wykształcenia przez obowiązkowość szkoły ogólnokształcącej i zawodowej. Ukonkretnienie tych prac przynosi list apostolski Pawła VI Octogesima adveniens. czyli doktryna wychowawcza Kościoła. małżeństwa i rodziny oraz kultury. prawo to jest wcześniejsze od prawa państwa. a nie jednostki. prowadzenia wychowania patriotycznego. ale nie może jej zastępować. obywatelskiego. nędzy. poradnictwo psychologiczne itp. zorganizowanym jako państwo. Zwraca ona uwagę na to. Rodzina ma prawo naturalne do wychowania dzieci. Tymi społecznościami są rodzina. szacunek dla człowieka oraz apostolską aktywność wraz z czynnym miłosierdziem i współczuciem dla ludzkich potrzeb. jak humanizm chrześcijański wypływa z Chrystocentryzmu i ściśle wiąże się z moralizmem i personalizmem. pokoju i współpracy międzynarodowej. że wychowanie jest dziełem społecznym. Pawła: „Żyjąc prawdziwie w miłości" (Ef 4. ale także problemów życia gospodarczego. ciwą dla tego celu orientację i skuteczność wychowania. z alkoholizmem. aby móc rozwinąć się wszechstronnie pod względem fizycznym. które powinno rodzinie pomóc w jej zadaniach. jeśli rodzice żyją i mogą odpowiedzialnie sprawować opiekę nad dziećmi.

co dziś stało się powszechną plagą na całym świecie (chuligani. dostosowując do psychiki dziecka i jej potrzeb radości. do czego jedynie Kościół posiada nadprzyrodzone środki. Każda z omówionych władz wychowawczych: rodzina. przy dobrej woli wszystkich władz harmonia współdziałania może być osiągnięta. Ponieważ nie ma obiektywnych sprzeczności między nimi.19) oraz 2° . w którego wysiłkach biorą udział rodziny. czyli macierzyństwa duchowego. przez rozwijanie jej aktywności.. Nie powinno więc być kolizji i walki pomiędzy nimi. w soborowej Deklaracji o wychowaniu chrześcijańskim Gravissimum educationis (1965) uzyskała miejsce centralne. państwo i Kościół ma według encykliki Piusa XI swój własny teren działania i obowiązków. śpiewu. jej cywilizacji technicznej i kultury masowej. Obecnie wychowanie chrześcijańskie.) czy salezjanie św. a nawet przyczynia się do samowoli.prawa ochrzczonych jako „nowego stworzenia dzięki odrodzeniu z wody i z Ducha Święte- . średniego czy wyższego. Uzupełnia go przede wszystkim szkoła. żądająca harmonijnej współpracy wszystkich instytucji zainteresowanych wychowaniem ludzi. jak jezuici św. Magisterium Kościoła. które kształtowały się w szeregu koncepcji wychowawczych do dziś żywotnych w Kościele. którą Kościół katolicki obejmuje w jej pełni. Józefa Kalasantego (XVII w. przedwczesnej emancypacji spod autorytetu wychowawców w domu. 8). zawodowego i społecznego. W związku z tym model trzech instytucji wychowania chrześcijańskiego . rozproszone po całej kuli ziemskiej.). nowego wychowania. które zalecały adorowanie Eucharystii z daleka bez komunikowania) przez ułatwienie spowiedzi i Komunii św.prawa powszechnego wszystkich ludzi obdarzonych godnością osoby do prawdziwego wychowania jako pełnego rozwijania osobowości zgodnie z ich cechami indywidualnymi. kulturalnego. hippiesi). Jana Bosko unowocześnił wychowanie chrześcijańskie.rodziny. Ignacego Loyoli (XVI w. w wyniku obrad i uchwał II Soboru Watykańskiego (od 1965 r. będzie potępiony" (Mk 16. łaski w sakramentach św.). którą ponadto w atmosferze ewangelicznego ducha wolności i miłości uczy skutecznego pomnażania dobra ogólnego i przygotowuje do apostolskiej służby w rozszerzaniu Królestwa Bożego (n. samodzielności i zespołowego życia. i Ducha Świętego.został rozszerzony i rozbudowany. ruchu.. co wam przekazałem" (A/7 28. Jana De la Salle (XVII w. jak asystencję.Chrystusa w słowach: „Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody udzielając im chrztu w imię Ojca i Syna. Jan Bosko stworzył więc przez wniknięcie w mądrość wychowawczą Kościoła oryginalny system prewencyjny wychowania. Zbawienie zaś dusz przez Kościół. która niezależnie od stopnia podstawowego. czyli jego nauczanie jest nieomylne w zakresie prawd objawionych oraz praw moralności. rozciąga się na całą ludzkość i nadaje Mu prawo misyjnego działania i rozkrzewiania wiary Chrystusowej tak. dostarczających siły do wytrwania w dobrym. Powołaniem nauczycielstwa i szkoły jest pomaganie rodzicom i zastępowanie społeczności w wypełnianiu ich obowiązków przez podejmowanie zadań wychowawczych: kształcenia umysłowego młodzieży. spsychologizował je. Doktryna wychowawcza Kościoła.misji zbawiania dusz. gdyż prowadzi to do dezorientacji wychowanków. W ten sposób społeczeństwo obywatelskie przez swoje organizacje bierze udział w modelu instytucji wychowawczych. Szczególnie genialny pedagog św. szkole i w Kościele i do wykolejenia młodzieży. bracia szkół chrześcijańskich św.. dlatego też dla dobra wychowywanych ludzi powinny one współpracować harmonijnie ze sobą. 5). będzie zbawiony. stała się pewnym centrum. zabawy. Obowiązek nauczania daje Kościołowi prawo zakładania szkół i uniwersytetów katolickich wraz z koniecznością oceny wszelkiej nauki ludzkiej co do zgodności jej z prawdami wiary. nauczyciele i różnego rodzaju organizacje społeczne (n. wycieczek.). czyli macierzyństwo duchowe. kultury i tradycji ojczystych (n. by Ewangelia była znana na całym świecie.. czyli system zapobiegania złu przez szereg środków naturalnych. państwa. czyli stałe przebywanie i współżycie z wychowankami. a prowadzonych przez znane zakony wychowujące. różnicą płci. a przede wszystkim przez kierowanie jej samowychowaniem przy pomocy łaski sakramentalnej na co dzień (wbrew panującym tendencjom jansenistycznym. 1) oraz 2° . uczcie je zachowywać wszystko. pijarzy św.16). Jana Bosko (XIX w. w czym na wiele lat wyprzedził znacznie późniejszych nowatorów i twórców tzw. Św. wyrasta z wielowiekowego doświadczenia i mądrości. To apostolskie zadanie szkoły katolickiej wypływa z rozróżnienia przez Deklarację 1° . przez kształcenie zawodowe lub ogólne dostosowane do zainteresowań młodzieży. a kto nie uwierzy. wychowania moralnego. przez organizację ich pracy i wypoczynku. Kościoła . Szkoła katolicka zaś prowadzona pod kierownictwem Kościoła także ma cele kulturalne i dąży do prawdziwie ludzkiej formacji młodzieży ochrzczonej.) dostosowuje się do problemów współczesności. gdyż „Kto uwierzy i przyjmie chrzest.

211-241. Schulerjahre. jak np. ponieważ jedynym ich zadaniem było słuchać. masy apercepcyjne tych wyobrażeń zdolne do przyswajania (apercepcji) sobie nowych wiadomości. lubujący się w zadawaniu kar. zwany także materializmem dydaktycznym. L. kozą. że w ciągu 51 lat i 7 miesięcy szkolnego żywota wymierzył 1 175 250 uderzeń kijem. Figle i psoty młodzieży szkolnej. Te właśnie ukazane dwa zadania: pełne rozwijanie osobowości wychowanka jako człowieka i apostolskie dawanie świadectwa chrześcijańskiego w rodzinie 38 . Początkiem jego realizacji była reforma szkoły pod głośną nazwą „szkoły nowej" lub „nowego wychowania". a więc jako dzieci Bożych nie tylko do pełnego rozwoju osoby ludzkiej. Uczniowie w rzędach ciasnych ławek siedzieli sztywno. nieliczenie się z zainteresowaniami uczniów. nauczą się chwalić Boga liturgicznie. Zdarzali się nauczyciele sadyści. t. K u n o w s k i. L'Education chretienne dans la lumiere du Concile. Taki program encyklopedyzmu. nie mówiąc już o pospolitych wyzwiskach od dardanelskich osłów. w szkołach katolickich 39 . kretynów. O z d o w s k i. Podstawę szkoły starej stanowiło wyłącznie nauczanie przez podawanie masy wiadomości do wykucia na pamięć. B e d n a r s k i O P . Erlebnisse und Urteile namhafter Zeitgenossen. W klasie wszystko było urządzone do słuchania. „Zeszyty Naukowe KUL" 1968 z. 1 115 800 uderzeń po głowie nawet przy pomocy Biblii i katechizmu. Uczenie się na pamięć niezrozumiałych treści.). F . z założonymi w tył lub wyłożonymi przed sobą rękami. przestarzałej szkole herbartowskiej XIX wieku (patrz cz. 3/4 s. staną się ludźmi doskonałymi. St. Warszawa 1937. 42 . A . Wspomnienia niebieskiego mundurka. Torino 1967. „Colloąuium Salutis" 1970 s. // decreto sulla formazione sacerdotale. . Stalky i S-ka. 41 Ks. surowość nauczycieli-dziwaków. Dlatego też szkoła XIX wieku stała się szkołą książkową. liniałem i ręką.9 8 6 . klęczenie na grochu itp. „Zeszyty Naukowe K U L " 1969 z. J a x a . wreszcie apostolsko będą dawać świadectwo Chrystusowi. Elementy pedagogiczne teorii seminarium duchownego jako instytucji wychowawczej. Berlin-Schónenberg 1912. 43 Por. nauka przed i po południu. które przyciągają się i kojarzą. L'Educazione dei giovani alla luce del Concilio Yaticano II. A n c e l . w którym zdobędą świadomość wiary. program nauczania i podręcznik lub erudycja nauczyciela były jej ośrodkiem. pomagać w chrześcijańskim kształtowaniu świata przez przyczynianie się do dobra całej społeczności (n. 9 7 6 . Łempickiego. 44 Encyklopedia Wychowania pod red. R. co nauczyciel mówi i trwale zapamiętać. 3 s. K i p 1 i n g. Uciekano się do kar fizycznych (kijem. Całość połączonych ze sobą mas apercepcyjnych stanowiła treść charakteru moralnego. wynikał z założeń atomistycznych herbartyzmu. ale także do wychowania chrześcijańskiego. atmosferę nudy i cichej walki z dokuczliwymi belframi 42 . bez ruchu. ale osiągalnym tylko przez zapamiętywanie szkolnych wiadomości.go". nieznajomość ich psychiki -wszystko to stwarzało atmosferę udręki. Dusza ludzka według Herbarta składa się z atomów psychicznych wyobrażeń. rózgą. 29-41.B y k o w s k i . który był celem nauczania. 409. a) Była to reakcja przeciwko dotychczasowej. rózgą. Roma 1970. Uczenie się więc polega na włączaniu nowych idei-wyobrażeń w system starych idei. prowadzącej często do samobójstw szkolnych. W. sankcjami i karami. moc ćwiczeń. a nawet w uniwersytetach katolickich41R o z d z i a ł IV SYSTEM WYCHOWANIA LIBERALNEGO 1. opisywanej potem w pamiętnikach. 3 s. zaprawią się do moralnego życia. Rola rodziny w wychowaniu młodzieży. 1).Posłuszeństwo stara szkoła starała się osiągnąć zaostrzającymi się ciągle nakazami. 18 200 policzków i wytargania za uszy oraz 8 082 kary klęczenia lub trzymania pręta w podniesionych rękach 4 4 . w domu A. kojarzeniu (asocjacji) powstają w psychice tzw. Uniwersytet katolicki w świetle uchwal Soboru Watykańskiego II. I rozdz. czyli licząc w bilansie kar szkolnych około 13 tysięcy dni nauki (po 250 rocznie) przeciętnie wypada 178 kar dziennie! Gdy tak surowo karano w szkole. Geneza i rozwój systemu Znacznie młodszy od chrześcijańskiego system liberalny wychowania rodzi się na przełomie XIX i XX stulecia. niemiecki nauczyciel Haberle w swoim pamiętniku wyliczył. byli całkowicie unieruchomieni i bierni. idiotów. wyrazem czego były słynne „psie figle" uczniów43. G o m u 1 i c k i. „La D o c u m e n t a t i o n C a t o l i ą u e " 1969 n r 1550 s . 2). Dzięki temu 38 J. G r a f . karcerem) lub wymyślano specjalne kary szkolne (jak przepisywanie setki razy sentencji umoralniających. III p. „Kwartalnik Psychologiczny" 1933. G r a n a t . 17-32. 39 Msgr A. W. 40 S. w seminariach duchownych 40 .

manipuluje przedmiotami i na skutek tego samodzielnie nabywa doświadczenia. 25-65. wzruszył ziemię". W Hamburgu nauczyciele zwrócili uwagę na znaczenie samorzutnej twórczości dzieci w dziedzinie rysunku. co jest użyteczne i skuteczne w działaniu. szkła w warsztatach szkolnych uczynił on podstawą nauczania i wychowania. alkoholizmie i seksualizmie46. lecz przeciwnie myślimy po to. a dziecko jako satelita musiało się dostosować do wymagań szkolnych. b) W r. metalu. Pracę rzemieślniczą obróbki drewna. Tak jak Kopernik „wstrzymał słońce. by uczeń zużytkowywał nabyte umiejętności przy wykonywaniu modeli i pomocy poglądowych dla wszystkich innych przedmiotów nauki dla uzmysłowienia i ilustracji wiadomości. poczęto szukać drogi reformy. nabyta zaś wiedza była nieprzydatna w życiu (np. podobnie i przewrót Deweya polega na przemieszczeniu centrów nauczania w szkole. ile istotą działającą (homofaber . że ani rygoryzm w szkole. Zamiast więc szkoły biernej i pamięciowej herbatyzmu powstała nowa szkoła oparta na aktywności i samodzielności dziecka. Nauka powinna opierać się na zainteresowaniu dziecka. Ukształtował się z tego kierunek zwany „wychowaniem przez sztukę". i na terenie Europy. lecz przez samo działanie dziecka (learning by doing). z ang. że nie żyjemy po to. Instrumentalizm głosi więc. Kierunek ten rozwinął w „szkołę pracy" znany pedagog niemiecki Georg Kerschensteiner (zm. czyli znajomości jedynie słów (łac. F. że myślenie stanowi pomocnicze narzędzie działania i gdy działanie człowieka natrafia na trudności. opinia publiczna zaczęła potępiać szkoły. Dawniej ogniskiem centralnym był nauczyciel i program nauczania. Ani lęk przed karą.czyny. spacer. verbum . Pragmatyzm głosił. gramatyka łacińska. ponieważ ono dopiero dopinguje wolę do największego nawet wysiłku. J. Wkuwanie na pamięć prowadziło do werbalizmu. Przylądek Dobrej Nadziei. brak wreszcie kształcenia woli i charakteru powodował demoralizację młodzieży w rozpowszechnionym kłamstwie szkolnym.) s. Stanowisko Deweya wynikało z nowej filozofii amerykańskiej pragmatyzmu Jamesa (gr. z niem. 1952) wystąpił z artykułem o wysiłku woli. hazardzie. Udowodnić tezę. w której opracował nowy sposób nauczania nie przez podawanie wiadomości. modelowania i lepienia dla ich rozwoju. 1895 psycholog amerykański John Dewey (zm. ani hedonizm pedagogiczny w domu (gr. Jak myślimy (tł. że prawdziwe jest tylko to.słowo) bez zrozumienia rzeczy. N o w a k o w s k i . lecz subiektywnie jest twórcą prawdy przez swe skuteczne działanie. które stale się porusza. objaśniane na drodze samodzielnego poszukiwania wiadomości pod kierunkiem nauczyciela.człowiek rzemieślnik Bergsona). jest czynne i aktywnie się bawi. c) Podobne tendencje reformatorskie pojawiły się pod koniec XIX w.natomiast zachęcano do nauki przyjemnostkami (łakocie. Jako istota działająca człowiek według pragmatyzmu nie poznaje umysłem prawdy o rzeczach istniejących poza nim obiektywnie. by lepiej żyć. Stąd też Dewey rozwinął pogląd instrumentalizmu. obecnie zaś centrum zawierało się w swobodnym rozwoju zainteresowań dziecka. a nawet była prowadzona przez ojców buchalteria za 45 odrobione dodatkowo zadania i potrącanie z należności za złe stopnie . który nie tylko jest istotą myślącą (homo sapiens . F o e r s t e r . Zmianę tę nazwał Dewey „kopernikańską rewolucją" w szkole.przyjemność) nie pobudzają woli w sposób właściwy. Warszawa (brw. ani pogoń za przyjemnostkami nie są dobrymi motywami uczenia się. a nie rozmyślająca. wykazał. dokład- 45 46 47 Por. a rozwiązanie umysłowe problemu przez postawiene trafnej hipotezy 47 roboczej pomaga w usunięciu praktycznych trudności w działaniu . W latach 1896-1903 Dewey prowadził uniwersytecką Eksperymentalną Szkołę Ćwiczeń w Chicago. pragma . potem kino). wówczas to w umyśle pojawia się problem. W trakcie pracy ręcznej równocześnie uczeń rozwijał swój charakter moralny przez wyrobienie w sobie szacunku dla pracy fizycznej. . Warszawa 1957. 1935). W ten sposób coraz bardziej pogłębiał się rozdział między szkołą a życiem. ukształtowanie cech sumienności. Nauka pracy ręcznej w zakresie robót praktycznych stała się w „szkole pracy" Kerschensteinera nowym przedmiotem nauczania po to. W. D e w e y .człowiek mądry). jak utrzymywali starożytni i chrześcijaństwo. do czego wychowawca w swej pomocy ma się przystosować. najłatwiej jest na małym dziecku. Zmienił on pogląd tradycyjny na człowieka. metryka). Szkolą i charakter (tł. twierdzący. oszustwach.). działanie).). Wyniki takiej szkoły były ze wszech miar opłakane. Szkoła bowiem ma być dalszym ciągiem nabywania doświadczeń z własnego zainteresowania dziecka przez działanie. 2. aby myśleć. że człowiek to przede wszystkim istota działająca. hedone . w którym chodziło o swobodny rozwój osobowości dziecka jako przeciwwagę dla biernego nauczania innych przedmiotów szkolnych.

W związku z tym ruchem w r. wytrwałości. czyli pedagogiki wychodzącej „od dziecka". toteż wpadła na pomysł. Inny system tego wychowania stworzył lekarz belgijski Owidiusz Decroly. z których bawiące się dziecko miało złożyć całość lub też w postaci obrazkowych kart do gry. umysłowo i moralnie głównie przez fantazyjne zabawy dzieci. Zakazała natomiast bawienia się dzieci lalkami i opowiadania bajek. materiał dydaktyczny. miała uczyć wielką gromadę dzieci bez żadnej pomocy. Dziecko w systemie hitlerowskim. S o s n o w s k i. który był już całkowitym zaprzeczeniem szkoły tradycyjnej.ności. Wojna przeszkodziła wyznaczo- 48 K. w których dziecko ma zgromadzone pomoce i lekturę. rozwijały spostrzegawczość i uwagę. wprowadziła niskie mebelki dostosowane do wzrostu i sił małych dzieci. zwany inaczej planem pracy laboratoryjnej. siedmiobarwną piłkę jako ptaszkiem latającym oraz przez opowiadanie bajek. „Szkoła pracy" po klęsce I wojny światowej miała wychowywać Niemców na pożytecznych obywateli. np. a wprowadzić gabinety przedmiotowe. który wprowadził do zajęć gry wychowawcze. Z czasem doprowadziło to do wzmożenia objawów samowoli młodzieży tzw. ażeby nie rozwijać fantazji dziecięcej i nie wypaczać zmyśleniami poglądów na rzeczywistość. Zabawy takie żywo zajmowały i interesowały dzieci. a nie jak dotąd skierowanej „na dziecko" celem jego urobienia do posłuszeństwa wobec autorytetu wychowawców. planu i kosztorysu rzeczy. do której dziecko w przedszkolu ma się przygotować. Pomysły nowatorskie „nowego wychowania" zaczęły się mnożyć (np. zaopatrzyła w małe narzędzia pracy. Najliczniej pojawiły się reformy na polu wychowania przedszkolnego. Dotychczasowe freblówki („ogródki dziecięce" F. podział godzin. a nawet prawo dobierania sobie rodziców. dostaje zadanie miesięczne i zaopatrzone we wskazówki pracy. a potem zaliczyć przez zdanie sprawy z wykonania i egzamin z nabytych wiadomości. pracownie. dzwoneczki. jaką w faszyzmie cierpiały eksterminowane dzieci żydowskie i polskie 48 . W r. Niemczech). by znieść tradycyjne klasy szkolne. Nauczycielka amerykańska Helena Parkhurst w miasteczku Dalton (USA) stanęła przed trudnym zadaniem. że rugowanie naturalnej zabawy. by dzieci same mogły się obsługiwać i mogły pracować w ogródku przy hodowli kwiatów i królików. Francji. Fróbla od 1839) były ochronkami dla dzieci. dzwonki. wprowadzając poprawki. . a przez obserwację i doświadczenia przygotowywało się do przyszłej poważnej pracy i do nauki szkolnej czytania i pisania. o jego rozwoju fizycznym i psychicznym (pedologia). Warszawa 1962. którą zamierzał wykonać. W swej egzaltowanej książce rozwinęła prawdziwy kult dziecka. przygotowanych zawodowo do życia społecznego. ale od tego czasu idea istotna samodzielności małego dziecka utrzymała się we współczesnym przedszkolu. 2. Podstawy organizacyjne i zasady systemu liberalnego Mnożące się strumyki reform i nowych pomysłów połączyły się w jeden nurt „nowego wychowania" na zjeździe pedagogów w Hadze w 1912 r. lekcje. Zamiast tradycyjnych zabawek. następnie samodzielnie realizował zatwierdzony projekt i wreszcie samodzielnie oceniał swoje wykonanie. by dziecko ćwiczyło się w odróżnianiu odcieni barw. w postaci kolorowych obrazków pociętych na części. Pod wpływem Deweya Kerschensteiner wprowadził do swego systemu ideę samodzielności w ten sposób. jak lalka i klocków w formie brył geometrycznych (tzw. ciężarki. pojawiła się nowa nauka o dziecku. 1907 w osiedlu robotniczym Turynu lekarka włoska dr Maria Montessori urządziła po raz pierwszy prawdziwy „Dom Dziecka" (Casa dei bambini). Zasada aktywizmu i samodzielności została wkrótce przeniesiona na teren szkoły średniej. czyli rządów i górowania dziecka nad dorosłymi. Okazało się wkrótce. 1900 pisarka szwedzka Ellen Key powitała nadchodzące XX stulecie pod hasłem „wieku dziecka". bajek i fantazji dziecka przedszkolnego było u Montessori programem zbyt pozytywistycznym i sztucznym. np. tonów czy ciężaru (program zaostrzenia zmysłów dziecka). wiejskie szkoły internatowe w Anglii. że uczeń zaczynał pracę od samodzielnego projektu. wychowującymi je fizycznie. którą ma samodzielnie wykonać przy pewnej pomocy ze strony nauczyciela. cymbałki. „dary natury" Fróbla) zastosowała tzw. Był to nowy kierunek pedagogiczny pajdocentryzmu. Niedługo też „wiek dziecka" ukazał dno niedoli. pajdokracji. jak kolorowe włóczki. W ten sposób powstał głośny plan daltoński. Postanowiono na nim zorganizować towarzystwo dla przeprowadzenia reformy szkolnictwa. przyznając mu najskrajniejszą swobodę w rozwoju. a przede wszystkim ćwiczyły inteligencję.

8° .zastąpienie współzawodnictwa między uczniami współpracą indywidualności na usługach zbiorowości. dopóki Niemcy nie zostały przyjęte do Ligi Narodów. teos . Całość więc była wyrazem mistycznego idealizmu. . antropos .poszanowanie indywidualności. a nie nauczać. ale także wychowanie prowadzące teraz do maskulinizacji dziewcząt i odwrotnie do feminizacji chłopców jako wpływów „niezmiernie pożądanych". 6° . 9° . 2° . Z nowych założeń wypływał program sprzecznej z tradycją europejską koedukacji. 5° . Utworzono wówczas Międzynarodową Ligę Nowego Wychowania pod egidą Ligi Narodów w Genewie. walcząc z chrześcijaństwem. organizując światowe zjazdy co dwa lata. Liga Nowego Wychowania działała w duchu pacyfizmu i rozwijała się bez przeszkód do 1932 r. by umożliwić im wzajemne wywieranie wpływów „niezmiernie pożądanych". Les Principles de 1'Education Nouwlle. Koedukcację uzupełniał postulat.uwzględniać głębsze zainteresowania dziecka. C h a t e l a i n . jasnowidzenie. uzasadniana teorią ekspresji i przeciwstawiana praktyce represyjnej starej szkoły. 4° . 7° . nie tylko przez wspólną naukę. jak wskazuje nazwa. mediumizm i okultyzm. dokąd przeniesiono Międzynarodowe Biuro Nowego Wychowania. Liga Nowego Wychowania poza twórcami systemów pedagogicznych obejmowała jako zasadniczych członków rządy państw. chodziło bowiem w pierwszym rzędzie o „oswobodzenie wewnętrznych sił dziecka" 4 9 . spontanicznych zainteresowaniach. o charakterze metapsychicznym.patrzeć właściwie na dziecko jako na istotę odrębną i bogatą (szacunek dla dziecięctwa). będące centralą na skalę światową. Warszawa 1913. 3° -pobudzać i rozwijać je.człowiek) Rudolfa Steinera jako światopogląd towarzystw masońskich.łączyć aktywność ręczną z pracą umysłową. Teozofia a wychowanie. Równocześnie zasady przybrały pod wpływem rozwijającej się nauki (psychologia funkcjonalna E. wciąż pozostaje ta sama swoboda dziecka.zastępować karność zewnętrzną wolnością wewnętrzną51. metoda kliniczna poznawania dziecka przedszkolnego J. 3° . objawianych w pracy ręcznej. 49 W ten sposób Międzynarodowa Liga Nowego Wychowania jako ekspozytura masonerii wprowadzała.mądrość) Heleny Bławatskiej i antropozofię (gr. Obowiązywało tu bezwzględne odrzucenie wszelkich kar tak fizycznych.zaprowadzenie samoopanowania i samorządu jako postaw karności. chociaż teoretycznie herbartyści (W. lecz pojmowano pod tym wydobywanie specjalnych sił duchowych. aby oswobodzić wewnętrzne siły dziecka. by 1° . U podstaw zaś całości programu leżała utopijna wiara w spontaniczną wrodzoną popędowość zainteresowań twórczych wszystkich dzieci. który odbył się dopiero w 1921 r.indywidualizować według właściwej każdemu dziecku miary.. Istotą więc systemu liberalnego wychowania. sofia . które deklarowały wprowadzenie w swoim kraju reformy szkoły według określonego programu. Piageta i inne) nieco inny charakter.angażować je do pełnego życia. przyjmujących za podstawę laickiej moralności i etyki naukę jogów hinduskich w opanowaniu ciała przez spotęgowaną ćwiczeniami świadomość jaźni i siłę woli 5 0 . Paris 1951. Program Międzynarodowy Ligi Nowego Wychowania wymagał. A.nemu na 1914 r.celem wychowania było zachowanie i potęgowanie sił duchowych dziecka.stwarzać z klasy społeczność dziecięcą. Rein) byli za „impresją" 51 J. wschodni mistyczny pogląd na świat jako podstawę reformy wychowania. 5 0 A t h a r v a n . dopiero kryzys ekonomiczny kapitalizmu i faszyzacja Europy położyła kres jej żywotności i ekspansji. 2° -mobilizować aktywność dziecka. artystycznej i społecznej. co pozwalało na odrzucenie wszelkiego z góry ustalonego programu i planu nauczania. jak siła nadzwyczajna woli.nauczania opartego na wrodzonych. żądają bowiem. Określenie to nie było rozumiane tradycyjnie jako rozwijanie i ćwiczenie sił intelektualnych i moralnych dziecka. czyli wychowawczego zrównania płci. Działał w tym programie ezoteryczny mistycyzm propagowany przez teozofię (gr.wymagał koniecznie koedukacji jako wspólnego nauczania i wychowania obu płci. „Ruch Pedagogiczny" 1926 nr 3 s. 65-66. Claparede'a. Międzynarodowa Liga Nowego Wychowania. by 1° . Polska świeżo po odzyskaniu niepodległości stała się członkiem Ligi i początkowo miała pewne sukcesy propagandowe szczególnie w dziedzinie samorządu szkolnego. umysłowej.rozwijać zdolności twórcze. Po drugiej wojnie powszechnej Liga Nowego Wychowania weszła w skład UNESCO jako jeden z członków. 4° . w Calais. telepatia. O d e r f e l d ó w n a . organizacyjnemu zjazdowi.bóg. 5° . hipnotyzerstwo. 10° . raczej pedologiczny aniżeli teozoficzny. 6° . by dziecko samoopanowywało się moralnie przy pomocy jedynie samorządu szkolnego jako instytucji demokratycznej bez potrzeby poznawania zasad etycznych i uznawania autorytetu wychowawczego. jak i psychicznych. indywidualizmu i liberalizmu.

angażowanie się dziecka w czynnościach spontanicznych . New York 1963 s. a zastosowana częściowo najpierw do wolności 52 53 religijnej. 1925 na terenie Ameryki następująco: . a wychowawca Emila ma być tylko obserwatorem psychiki dziecka. by się dowiedzieć czegoś lub gdy zapragnie uczyć się. Ideologia systemu liberalnego wychowania Stwierdziliśmy.dyscyplinowanie dzieci przez pozwalanie na działanie tego. imprimere . zm.a nie przyswajanie podawanego mu materiału. Rousseau głosi więc hasła wychowania negatywnego. B e c k e r. P. że wszystko. Scharrelmann. J. jedynie cywilizacja wielkomiejska i kultura dworska deprawują go moralnie. wyraziło się w reformacji protestanckiej. 3./ 8. Gansberg.budzenie niezadowolenia z istniejącego porządku społecznego . Idea swobody rozwoju dziecka bez kierowania nim przez władzę wychowawczą była nawiązaniem do idei J. etyce sytuacyjnej egzystencjalizmu Sartre'a. Padagogischer Impressionismus. eius religio oraz przymusem wyznaniowym poddanych.a nie przekazywanie dotychczasowego dorobku kultury. . Człowiek z natury jest dobry i szlachetny. co im się podoba . gdy odczuje potrzebę korespondowania z rodzicami.a nie narzucanie karności zewnętrznej 53 . przyniesiona w kulturze europejskiej przez chrześcijaństwo pierwotne („I poznacie prawdę. wolność społeczno-polityczna obywatela od władzy pochodzącej od Boga (rewolucja francuska). trzeba trzymać je zdała od cywilizacji. by stać się pomocnikiem dopiero wtedy. a zakończyło się zasadą podporządkowania religii władzy państwowej według hasła: cuius regio. . .tłoczyć. A s c h a f f e n b u r g 1913. Rousseau (1712-1778).Gal 5.jako stopniowym wtłaczaniem wiadomości (łac. a prawda was wyzwoli" . gdyż wychodzi z rąk Stworzyciela jako natura pełna szlachetności i ulega zepsuciu dopiero pod wpływem ludzi. niezależnej od władzy nauczającej Kościoła. Idea wolności. zasadą naczelną pozostaje idea wolności dziecka. co w XVI w. wolność ekonomiczna od wszelkich zasad moralno-społecznych (kapitalizm). o zdrowej z natury moralności. Tak więc pomimo pewnej ewolucji widocznej w orientacji światopoglądowej od teozofii poprzez pedologię do teorii twórczej ekspresji. H. Theories of Education. . wreszcie wolność pedagogiczna oswobodziła dziecko od kontroli i autorytetu wychowawców.zaspakajanie potrzeb i zainteresowań dziecka dla obecnego życia . jak się komu podoba. J. który pierwszy głosił konieczność samorzutnego rozwijania się dziecka.rozwijanie dziecka od wewnątrz . naciskać) i stali daleko od późniejszego impresjonizmu pedagogicznego zadowalającego się w swobodnej czynności ucznia wrażeniami i nastrojami jak w wychowaniu estetycznym (F.32. w XX w. czyli powieści o wychowaniu z r.a nie zmuszanie do metodycznego opanowania programu nauki. .a nie przystosowywanie dziecka do niego. co wychodzi z rąk Stwórcy natury jest dobre.a nie przygotowywanie go do życia dorosłych w przyszłości. człowiek według niego nie rodzi się ze skłonnościami do zła i nie potrzebuje nawrócenia do Boga. Rousseau więc przeciwstawia się dogmatowi grzechu pierworodnego. głoszącej wolność rozumienia Pisma św. by po II wojnie światowej dojść ostatecznie do całkowitej wolności moralnej od wszelkich zasad ogólnoludzkiej etyki w głoszonej tzw. zm. pisząc: tajemnicę J. wychowywać na łonie natury nieskażonej kulturą i w otoczeniu ludzi wiejskich. . 30-31. W y n n e. np. .a nie formowanie go od zewnątrz.rozwijanie własnego doświadczenia dziecka . „Ku wolności wyswobodził nas Chrystus" . natomiast psuje się w rękach człowieka. a więc w XVII wieku wolność nauki (Galileusz) i systemu filozoficznego (Kartezjusz) od związku światopoglądowego z prawdą religijną. 1940)52. W dalszych wiekach triumfalny pochód idei wolności negatywnej z programem uwalniania zawsze od czegoś obejmował coraz dalsze dziedziny życia. 1762 Rousseau wyszedł z założenia. Przy tym Emilowi należy zostawić swobodę ruchu i rozwoju. którą trzeba bliżej wyjaśnić. iż istotą systemu liberalnego jest zastosowanie idei wolności w dziedzinie nauczania i wychowania. w XVIII w. 1950. Przeciwieństwa te pomiędzy wolnością a autorytetem ujęto jako postęp wychowawczy w r. pisania. jako realizacji „powrotu do natury". gdy dziecko samo czymś się zainteresuje i będzie zapytywało.umożliwienie spotanicznego wyrażania siebie . w Emilu.1) została wyizolowana i oderwana od swej pełni duchowej. co przyniosło nędzę i wyzysk proletariatu. w XIX w. Ażeby więc rozwinąć naturalną świętość dziecka. jak sam to określa. M.

tworzący zdaniem. 28. lecz szlachetnieje sam człowiek jako osoba. tzn. gdyż wymagała jeszcze rozwiązania wielu problemów. lecz doprowadzić instynkty do sublimacji i uszlachetniania przez wyładowanie czynne popędu. Nie dochodzi do powstania kompleksu tylko wtedy.ich . Tak np. odrzucił wprawdzie panseksualizm libido jako jedyne źródło psychiki. że człowiek jest z natury dobry. by nie tłumić popędów. a nie przez narzucanie siłą czegoś co dziecka nie interesuje. personalizmu i humanizmu. którą trzeba umiejętnie pokierować przez porozumienie i współdziałanie z dzieckiem. utopieniem się w studni. Jednakże praktyczna realizacja idei Rousseau długo nie dochodziła do skutku. a każda „brzydula" może szukać kompensacji bądź to w intelektualizmie bądź w dobroci serca. u dziewcząt zaś kompleks Elektry jako zawiść o ojca wobec wobec matki. a nie wyładowuje się wprost w celach biologicznych. skierowane na cele kulturalne.Super Ego). gdy natura sama ukarze dziecko konsekwencją dokonanego czynu. W związku z tym Piotr Bovet. Tak np. Uczeń Freuda. a) Moralizm idealistyczny. tworząc kompleks niższości lub poczucia małowartościowości. przez zastąpienie pierwotnego celu dążenia do mocy nowymi wartościowymi celami. Popęd ten rozwija się w dziecku od niemowlęctwa jako sfera nieświadomego Ono (Es lub w łacinie Id). ale natrafia na cenzurę świadomości jaźni (Ich . u chłopców tworzy się kompleks Edypa jako zazdrość o matkę wobec ojca. Tak więc proces sublimacji lub kompensacji stał się w psychologii głębi podstawą moralności. np. która polega na tym. Zygmunt Freud na podstawie obserwacji osób nerwowych doszedł do przekonania. kiedy to ukształtowały się liberalne zasady moralizmu. czyli wywołuje proces sublimacji instynktu. w której występuje szczyt sublimacji w postaci platonizacji instynktu. może popędy zużytkować dla dobrego lub złego celu. np. gdy żyje zgodnie ze swymi popędami. M i c h a 1 s k i. jak mawiał św. kapral małego wzrostu. zabarwionych uczuciowo nienawiścią i powodujących zaburzenia nerwicowe. krótkowidz Matejko wielkim malarzem narodowym.Ego) w postaci zasad etycznych sumienia jako nadjaźni (Uber . 1939) stała się naukową podbudową moralności liberalnej. który także może ulec w niekorzystnym środowisku zahamowaniu.a praktykowany przez świętych („do wyższych rzeczy jestem stworzony". nie tworzyć kompleksów przez kolizję działania z zasadami etyki. K. postępować inaczej niż zwykle. „Angelicum" 1937 fasc. a więc postępuje moralnie tylko wtedy. sztukę i wszelkie dzieła kultury w ogóle. 4. trzeba bowiem dziecko uchronić od wypadku. Idea Rousseau przyniosła wiele dobrego. do S. np. Utopijność idei Rousseau najbardziej uwidacznia się w teorii kary naturalnej. 1937). w walce sportowej z naturą lub ze sobą. psychoanalityk szwajcarski. ale przyjął działanie instynktu mocy lub postawienia się. Tomaszowi z Akwinu .. na przykład zachęciła matki do karmienia niemowląt własną piersią. Kompleks taki da się usunąć tylko na drodze kompensacji. do sprawy samowoli dziecka itp. Idea Rousseau zawiera w sobie także racjonalne jądro poszanowania wolności dziecka. w której powstaje kompleks. jako wiązka skojarzonych wyobrażeń.dzieci arystokracji oddawano do odchowania mamkom. La sublimation thomiste. gdyż jest moralnie obojętny. twórca psychologii indywidualnej. W końcu XIX stulecia psychoanaliza Z. Freuda religię. co nastąpiło dopiero pod koniec XIX w. austriacki psychiatra Alfred Adler (zm. z powodu kalectwa lub brzydoty. iż popęd seksualny (libido) stanowi jedyne źródło życia psychicznego i kieruje postępowaniem człowieka. Jedynie dopuszczalną karą u Rousseau jest kara naturalna. ks. Stanisław Kostka). a przynajmniej w kibicowaniu zawodom lub też w walce szachowej. gdyż nie można absolutnie czekać do chwili aż natura-matka surowo ukarze dziecko. Rzeczywiście omówiony proces sublimacji działa w rozwoju człowie54 ka i jest znany nawet już św. którą rozwijając rozum ku prawdzie. Wówczas to libido zostaje zepchnięte do podświadomości. co w kulturze dworskiej Oświecenia uchodziło za prostackie i wstydliwe . Takie przekierunkowanie energii popędowej powoduje uszlachetnienie jej.. ale w ujęciu chrześcijańskim nie instynkt samorzutnie się uwzniośla. czyli pojmowanie moralności w liberalizmie wywodzi się z założenia Rousseau'a. dziś powiedzielibyśmy frustracji. Freuda (zm. którzy zamiast krwawych bójek pomiędzy sobą znajdą upust energii w alpinizmie. gdy energia popędowa wiąże się z wyższymi celami kulturalnymi. opracował program sublimacji instynktu walki u chłopców. a przede wszystkim nie narzucać z góry określonego celu i programu nauczania oraz nie stosować kar. a wolę ku dobremu. a nawet odstraszyć karą od istniejącego zagrożenia.wychowania jest nie wychowywać. 54 . 1/2. jak np. I—II. Lekarz austriacki. na drodze kompensacji Napoleon. Th. stał się genialnym wodzem. stosunku wolności dziecka do moralności. moralność.

naród. autos. łączącą w sobie orientację teoretyczną i ekonomiczną równocześnie. Warszawa 1936 s. nadaną mu przez twórcę. rodziny. Dlatego też należało wprowadzić pojęcie różniące człowieka od innych osób. poety realizujących piękno. socjonomiki. 4. która dąży do maksymalnego samorozwoju. państwa). Piękna i Świętości. które razem tworzą hierarchiczne układy w kulturze. Typ osobowości powstaje więc w kontakcie z określoną sferą wartości nauki. obejmująca coraz szersze kręgi jako wynik złego przystosowania (maladjustment). dotyczących warunków dobrego rozwoju osobowości. estetyki. Osoba to unitas multiplex. 2. ale i zwierzę. ale jest ich jednością i całością. czyli jedność wielości (wielojednia). jakie miało chrześcijaństwo. Kerschensteiner. ludzkość. estetyczną. . Heterotelia (gr. ponieważ jednością celowo działającą jest nie tylko człowiek. b) Personalizm w systemie liberalnym wychowania nosi nazwę krytycznego. społeczną. a tworzy całość w sensie logicznym. z niem. słowem każda istota żywa. u matematyka z teoretyczną. to znaczy. która wybitnie rozwinęła się wśród młodzieży współczesnej pod wpływem teorii psychoanalitycznych. Stern chciał się odciąć od tradycyjnego pojmowania osoby. np. czy duszą. wyjaśnia Stern. ani psychicznego. Moralizm liberalny przeto i mało skuteczna teoria sublimacji wymagają dalszych wyjaśnień. a także osoby zbiorowe. W tym celu przeciwstawił dwa pojęcia: rzeczy i osoby. Williama Sterna (zm.samoutrzymania się przy życiu oraz utrzymania gatunku. polityczną. muzyka. naukowca dążącego do wartości prawdy.sam. Takie krytyczne pojęcie osoby uległo znacznemu rozszerzeniu.). np. np. heteros . III pkt. bliżej określił samo pojęcie wychowania następująco: „Świadome urzeczywistnianie wartości w kimś jest wychowywaniem innych" 5 S oraz przedstawił drogę tworzenia się typu osobowości jako proces kształcenia. narodu. partii. 16. a u polonisty z estetyczną. niemieckiego psychologa i pedagoga.małżeństwa lub do wolnej miłości. gdy w drugiej fazie swej twórczości włączył się do pedagogiki kultury. Oprócz typów czystych Spranger wymienił trzy typy mieszane osobowości: osobowość techniczną. Osobowość jest to więc taka osoba. Dusza wychowawcy i zagadnienie kształcenia nauczycieli (tł. w którym dokonuje się skrzyżowanie nauczania z wychowaniem. polityki czy religii. cele sympatii. które również tworzą pewną całość i dążą do jakichś celów. 3. pochodzącego od wewnątrz tej całości. osobowość prawniczą. osoba zaś także składa się z części (np. która pochodzi z połączenia teoretycznej i społecznej oraz osobowość pedagogiczną. lecz jest „neutralna psychofizycznie". telos . skoro zamiast przystosowania (adjustment) pojawia się chuligaństwo i przestępczość nieletnich. 1). Pojęciem tym stała się osobowość (Persónlichkeit). generała sprawującego władzę w państwie oraz 6.cel) to realizacja celów własnych osoby w stosunku do osób równorzędnych (np. osobowość teoretyczna. eidos . osobowość religijną. ekonomiki. np. czyli aksjologii (patrz rozdz. K e r s c h e n s t e i n e r . bakteria. Jednakże w masach młodzieży samodzielna sublimacja nie daje spodziewanych wyników. np. Stern wskazuje trzy drogi rozwoju osobowości: autotelia. 1882) na podstawie filozofii wartości. heterotelia i ideotelia. dąży tylko do celów minimalnych . Rzecz każda jest sumą części składowych (np. Rozwinął on typologię osobowości. która wiąże postawę społeczną z innymi typami zależnie od specjalności nauczania. 5. Osoba rośliny czy zwierzęcia. Proces przejęcia celów obcych za własne nazywa Stern introcepcją celów i uważa go za podstawę wszelkiego wychowania. człowiek). przemysłowca kierującego się zyskiem.obcy) stanowi przejęcie celów obcych od osób nadrzędnych za własne (np. roślina. czym zajęła się idea personalizmu. W związku z tym G. Autotelia (gr. 1938). czyli władczą. stół). Przy tym według Sterna jedność w osobie nie jest substancją jednoczącą. przeniesiona z poezji niemieckiej (Goethe) i filozofii (Kant). ekonomiczną. miłości lub walki i nienawiści). która wyraża się na zewnątrz w postaci celowego dążenia. Teorię osobowości pogłębił następnie twórca pedagogiki kultury. jak rodzina. wyróżniając 6 czystych typów: 1. jak idea Prawdy.idea. nie ma charakteru ani fizycznego. kształt) to droga rozwoju osobowości przez realizację najwyższych idei ludzkości. Mimo to idealizm w systemie liberalnym każe widzieć moralność jako samorozwinięcie się wrodzonej szlachetności natury człowieka przez swobodne działanie popędów drogą samorzutnej ich sublimacji. np. kapłana rozpatrującego życie w związku z Bogiem. Pod kształceniem rozumie on samodzielne dorabianie się przez wychowanka własnej struktury duchowej osobowości drogą przeżywania wartości. np. Eduard Spranger (ur. Dobra. 55 G. Ideotelia zaś (gr. Natomiast człowiek zmierza do celów wyższych i dlatego może stać się osobowością. która umożliwia dobre przystosowanie się wychowanka do wzorców społecznych postępowania. lekarza społecznika kierującego się ku dobru społecznemu zdrowia ludzi.

Dlatego też Karol Marks z Fryderykiem Engelsem już w Manifeście Komunistycznym (1848) przeciwstawili ruch proletariacki społeczeństwu burżuazyjnemu kapitalizmu i drobnomieszczaństwa oraz jego zakłamanej moralności. H u x 1 e y. Leipzig 1926. London 1946. Das Grundaxiom des Bildungsprozesses. potrzebnych naturze człowieka. gdzie w 1836 r. Tenże. dopóki nie zaktywizowały się w nim inne humanizmy. sztuki i kultury przed narastającym faszyzmem i jego barbarzyństwem. Początek tego rodzaju dążeń wystąpił w Anglii. W r. szczególnie zaś kierowników wielkiego przemysłu zautomatyzowanego.. walka rasistów w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej przeciw równouprawnieniu Murzynów w latach 1963-64). staje się przez przewagę . które mogą mniejszą odgrywać rolę.zawartych jako energię rozwojowe w dziełach kulturowych 56 . 1866 Marks w opracowanej instrukcji dla delegatów na Tenże. stąd też nie rezygnuje łatwo z przywilejów historycznych białego człowieka (np. Humanizm rządów nauki i techniki nad ludzkością. Początki tego humanizmu sięgają okresu międzywojennego. chorobami. nadmierną płodnością ras kolorowych. poematu. Personalizm więc wymaga swego uzupełnienia w idei humanizmu. przeciwstawiające się dyskryminacji rasowej. biolog angielski Julian Huxley wystąpił w r. jakie dobra ma system wychowania liberalnego zrealizować. jak np. . analfabetyzmem i. Tak właśnie Ruskin College było kolegium przygotowującym robotników ze związków zawodowych do egzaminów. c) Humanizm w systemie liberalnym także nosi na sobie piętno idealizmu i występuje jako humanizm naukowy i technokratyczny. wskazującej na to. kiedy to znana nam Międzynarodowa Liga Nowego Wychowania wystąpiła z ideą powrotu do humanizmu europejskiego jako idei pacyfistycznej i broniącej wartości nauki. nastawioną na walkę z głodem. koncertu muzycznego czy pomnika architektury jest przyswajaniem ich wartości. wojennego i atomowego (technokracja). Berlin 1917. Mimo to idealizm w systemie liberalnym wychowania szuka wciąż radykalnych rozwiązań kwestii przeludnienia świata. pomijając możliwe nienormalności. w stosunku do których. ale są konieczne do wszechstronnego rozwoju jako zasadniczej potrzeby i dobra człowieka. Zawiera on w sobie wizję wszechświatowego rządu dla uzyskania pokoju między narodami w oparciu o spotęgowaną na drodze ewolucji biologicznej twórczość naukową i techniczną. który pierwszy umożliwiał uzyskiwanie stopni naukowych poza przygotowaniem w uczelni. To właśnie zrozumienie sensu obrazu.. głównie socjalistyczny i chrześcijański. Przy tym kształcenie odbywa się według podstawowego aksjomatu Kerschensteinera tylko wtedy. Taka jednakże oświata i nauka stępiały ostrą świadomość klasową i hamowały bojowość rewolucyjną. rozprawy.drogą wyboru -jakiegoś systemu wartości nad innymi systemami. Rozdział V SYSTEM SOCJALISTYCZNY WYCHOWANIA 1. które rozwijają umysł. L'UNESCO. by rozszerzyło program swego humanizmu stworzenia dobrobytu na podstawach nowoczesnej nauki i techniki na wszystkie narody świata i oczyściło się z resztek rasowego anty humanizmu. W rzeczywistości natomiast osoba ludzka. powstał nowy typ uniwersytetu w postaci zjednoczonego Uniwersytetu Londyńskiego o celach oświatowo-społecznych. zwykle jest bogato wyposażona w zadatki odczuwania wszystkich zasadniczych wartości. ale wyzwolenie się polityczne spod panowania kolonializmu ludów kolorowych Afryki i Azji wymusza na UNESCO. 1946 z programem humanizmu ewolucyjnego czyli naukowego 58 . J. Stąd konkretna osobowość zawsze pod wpływem warunków zewnętrznych środowiska społecznego tworzy się. nędzą. Po drugiej wojnie światowej pierwszy dyrektor generalny UNESCO. Theorie der Bildung. opartej o władzę pieniądza. W takim ujęciu założona z góry struktura duchowa jednostki byłaby wrodzonym warunkiem. ses buts et sa philosophie. gdy między duchową strukturą dobra kulturalnego a wewnętrzną strukturą jednostki zachodzi całkowita lub częściowa zgodność 57 . predystynującym do rozwoju określonego typu osobowości. uczucia i postawy dążeniowe człowieka. w Japonii zastosowano 56 57 58 biologiczną kontrolę urodzeń. był długi czas oficjalnym programem UNESCO. Geneza i rozwój systemu Ruch robotniczy w drugiej połowie XIX wieku rozwinął prace oświatowe dla podniesienia poziomu kultury mas robotników oraz dla przygotowania przywódców partyjnych.

59 1° . 522. zaproszono go z wizytą do szkół radzieckich w 1928 r. sformułował teorię rewolucji kulturalnej. 62 61 . Tymczasem na terenie szkoły radzieckiej działo się nieco inaczej niż postulował przywódca rewolucji. „ R u c h Pedagogiczny" 1960 nr 5. O wychowaniu. Warszawa 1967 t. a nie pamięć znajomością wszystkich faktów.odrzucić wszystko to ze szkoły. zideologizował wykształcenie. 2° . M a r k s . Lenin więc rozwinął dalej teorię klasowości szkoły. a mianowicie . ale 63 po uwagach krytycznych zmieniono radykalnie stosunek do niego . łączącego dla wszystkich dzieci powyżej pewnego wieku pracę produkcyjną z nauką i gimnastyką. wychowania moralnego i walki z religijnymi przeżytkami. obowiązkowe wykształcenie wszystkich dzieci obojga płci do lat 16. L e n i n .). O oświacie i wychowaniu. E n g e l s . W. 7° . Wprowadzono za to rady uczniowskie przy kierowaniu szkolą.wiązać swoje wykształcenie. Por. a bardziej wszechstronnym wychowaniem człowieka dla celów klasy robotniczej. dbałość o higienę osiedli itp. 49-62. Warszawa 1949. nauczanie politechniczne i technologiczne. 3° -uczyć się. 2 s. takie. Historia wychowawania. wychowanie fizyczne. Ten zalążek politechnizacji nauczania rozwinął się już w Kapitale Marksa. które zaznajamia z podstawowymi zasadami wszelkich procesów wytwórczych i jednocześnie wdraża dzieci i młodzież do posługiwania się najprostszymi narzędziami wszelkiej wytwórczości" 59 . Warszawa 1951 t. na połączeniu półpracy i półszkoły) kiełkuje zarodek wychowania przyszłości. naukę i wychowanie ze wspólną pracą proletariatu 6 1 . by wzbogacić umysł. 4° . 6° . zakaz pracy do lat 16. zorganizowanie żłobków przyfabrycznych itp. tj. który pisał: „W systemie fabrycznym (polegającym. S z a n i a w s k i .Punkty wniosły do programu nauczania dwie rzeczy zupełnie nowe. 2. Ł. zacieśnionym do przygotowania młodzieży do określonych funkcji zawodowych przy minimum oświaty ogólnej w interesie ustroju kapitalistycznego. Warszawa 1962. oceny. co było klasowe i służyło interesom burżuazji. Warszawa 1955. M a r k s . technikę i elektryczność. kształcenia politechnicznego.).uczyć się komunizmu nie z broszurek.). K w i a t e k . uprawa ogródków. pierwsze mające dać tężyznę.wychowywać się na komunistów. lecz jako jedyną metodę wytwarzania wszechstronnie rozwiniętych ludzi" 6 0 . wychowanie umysłowe. 284-285. nie tylko jako metodę zwiększania produkcji społecznej. które wiąże nauczanie z wychowaniem moralnym . stosowano pomysły Deweya. powiązał wychowanie z polityką. by przyswoić wszystko to. co było jarzmem dla ucznia. co nagromadziła wiedza ludzka.. 1 s. czego w starej szkole zupełnie nie znano.stosować zdobytą wiedzę w pracy nad rozwijaniem przemysłu i rolnictwa na nowoczesnej podstawie technicznej. Tenże. F r. egzaminy wstępne i końcowe. J. „Problemy" 1955 nr 2. Lenin a wychowanie. O młodzieży. 438^440.pomijając podkreślenie wychowania umysłowego. jak zwalczanie analfabetyzmu. wycieczki i prace pozaszkolne. podręczniki i systematyczną naukę według programu. przyjmowano nowinki pedagogiczne z Ameryki. 63 B. Najbardziej posunął naprzód rozwój systemu wychowania socjalistycznego twórca rewolucji Włodzimierz I. a więc stopnie. który nie tylko opracował program oświatowy w 1903 r.krytycznie opanować wiedzę tak.wychowanie fizyczne oraz nauczanie praktyczne. stypendia państwowe dla uczniów. John Dewey w ZSRR i USA. (bezpłatna nauka w języku ojczystym.tworzyć kulturę proletariacką jako dalsze rozwinięcie zasobów wiedzy. Marks tu pisał: „Pod wychowaniem rozumiemy trzy rzeczy: 1. Z kolei lata 1920 do 1930 były okresem eksperymentatorskim. które są potrzebne dla wykształcenia człowieka. ale nakreślił podstawy systemu wychowawczego na III Zjeździe Związku Młodzieży Komunistycznej (Komsomoł) z 1920 r. lecz w praktyce życiowej przez realizację zadań partyjnych. określił wartości światopoglądowe wykształcenia ogólnego. jakie dają szkoły gimnastyczne i ćwiczenia wojskowe. Tuż po zwycięstwie nad caratem i kapitalizmem w okresie wojny domowej i interwencji mocarstw 1918-1920 z radosnym entuzjazmem zniesiono w szkole wszystko to. z ros. rozwijano inicjatywę i samodzielność uczniów. 8° . drugie przygotowanie do pracy produkcyjnej.. N a w r o c z y ń s k i . Kształcenie politechniczne wobec zasady poglądowości. b a c h a (red.kongres genewski głębiej ukazał przeciwieństwo między dotychczasowym wychowaniem mieszczańskim. nadał przy tym związkowi młodzieży nowy charakter awangardowy i szturmowy w walce o cele partii robotniczej 62 . w oparciu o naukę. 60 K. I.). których moralność jest podporządkowana interesom walki klasowej. W celu zbudowania nowego społeczeństwa komunistycznego cała młodzież związkowa dostała wytyczone następujące zadania: I. K u r d y . Wybór pism. Tenże. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1965 nr 2 s. rozdział cerkwi od państwa i szkoły. 3. Kapitał (tł. z ros. maturę. 5° . Wrocław 1965 s. jak u Owena. Zadania związków młodzieży (tł. Lenin. które ludzkość wytworzyła. K.

Na skutek tego w tym okresie badacz dziecka. aby zajęła się stroną naukową i popularyzatorską rozbudowy konsekwentnego systemu wychowania socjalistycznego. uchwała partii wprowadziła powszechny obowiązek nauczania w zakresie 7-letniej szkoły początkowej. 126-131. naukę kompleksową praktycznego poznawania środowisk przyrody. selekcjonować dzieci trudne. nakazywało pedologom przy pomocy testowania dobierać klasy. honoru w powiązaniu z zasadą pracy produkcyjnej. wszystko to razem zaprzeczało nastawieniu pedagogicznemu i doprowadziło do potępienia działalności Makarenki jako niezgodnej z duchem komunizmu. systemem oddziałów i dowódców oraz z perspektywicznością celów sięgających aż do włączenia życia wychowanka w życie społeczeństwa radzieckiego. Tymczasem w r. Druga zaś teoria „szkoły pracy produkcyjnej" Pawła Błońskiego wskazywała. ustalać przyczyny braków postępu w nauce. Napad Hitlera na Związek Radziecki w r. produkcyjnym i kulturalnym. że nauczanie i wychowanie najlepiej realizuje się w praktyce lub na roli przy bezpośredniej pracy produkcyjnej. niedorozwinięte itd. do którego trzeba było wykształcić ludzi politechnicznie i ogólnie przez opanowanie naukowych podstaw produkcji.).Zamiast stałego programu nauczania wprowadzono w tym czasie tzw. Obydwie przeto te teorie zostały potępione przez Komitet Centralny Partii jako lewackie. Pierwsza z nich tzw. wyrabianie tradycji. Podstawę naukową tego stanu rzeczy tworzyły dwie teorie pedagogiczne. czyli pedolog.) odrębną od Akademii Nauk. Okazało się jednakże wkrótce. zdyscyplinowanie. Warszawa 1954 s. wprowadzono legitymację szkolną ucznia. 1930 nastąpił zwrot w polityce szkolnej. Wybór tekstów {M. Odbudowa szkoły programowej dała zwycięstwo nad teorią obumierania szkoły i teorią szkoły pracy produkcyjnej nauce o fizycznym i psychicznym rozwoju dziecka. czyli wzorowanie się na wojsku w tym systemie. N. stopniowo przywrócono jednolite podręczniki (1932) oraz program nauczania (1933). następnie w ramach 10-klasowej szkoły odbudowano szkołę średnią (1931). W Moskwie zaś utworzono Akademię Nauk Pedagogicznych (1944 r. miasta. która rzuciła hasło „technika decyduje o wszystkim" i szybko rozbudowała nowoczesny przemysł. . który od 1920 r. oceniać nauczanie. 1936 jako pseudonauka i oportunistyczne odchylenie prawicowe od marksizmu-leninizmu64. Nauczanie systematyczne jako zbyt oderwane od praktyki stawało się więc zbędne. 1931. Szulgina głosiła. zapewniającego także dziecku wyzwolenie spod wyzysku kapitalistycznego. ale i promocyjne z klasy do klasy. W związku z tym stanowisko pedologiczne władz przyczyniło się do usunięcia z pracy kierownika zakładu wychowawczego najwybitniejszego pedagoga młodzieży bezdomnej i wykolejonej Antona Siemionowicza Makarenki. wskutek czego została także odrzucona przez partię w r. która miała się zasadniczo różnić od skautingu (Nadieżda Krupskaja). z czasem przywrócono maturę i egzaminy nie tylko wstępne. Gorkiego pod Charkowem swój oryginalny system wychowania komunistycznego. wsi. zroś. Po klęsce zadanej Niemcom pod Stalingradem rozpoczęła się dalsza praca wychowawcza nad odbudową autorytetu pedagogicznego nauczyciela i szkoły. do dymisji w 1928 r. Oparł go o zasadę kolektywu wychowawczego. 1941 i wojna narodowa przerwały chwilowo dalszy proces przemiany szkoły. Zespołowość. że tego rodzaju eksperymenty nie dawały ludzi prawdziwie wykształconych. Toteż rozporządzenie władz oświatowych „o organizacji pedologicznej pracy w republice" z 1931 r. rozwijano organizację pionierską. jak też żądał Lenin. przenikniętej ideologią czystego marksizmu. która na podstawie obserwacji swobodnego rozwoju dzieci oraz selekcji ich poziomu inteligencji przy pomocy testów starała się zorganizować życie odnowionej szkoły. uporządkowanie zajęć. obowiązku dyscypliny. 1943 zaostrzono dyscyplinę szkolną. ujętego w podręcz64 50 lat walki KPZR o oświatę. W ten sposób pedologia wprowadzona do szkoły jeszcze bardziej pogłębiła chaos w systemie szkolnym. W r. że w trakcie rozwoju społeczeństwa bezklasowego szkoła jako narzędzie ucisku kapitalistycznego będzie zanikała aż obumrze całkowicie. wychowanie natomiast będzie polegało na uczestnictwie dzieci w życiu społecznym. Przyczyną tego powrotu do systematycznej nauki klasowo-lekcyjnej w szkole była pierwsza pięciolatka stalinowska (1929-1932). teoria obumierania szkoły W. a wiadomości i umiejętności miały dzieci nabywać podczas zajęć w produkcji. czyli pedologii. który wespół z wychowawcą urabiał członków w poczuciu odpowiedzialności za pracę. a wydany opis jego w Poemacie pedagogicznym (1933-1935) wzbudził powszechne uznanie. wydano Przepisy uczniowskie.Od tego czasu nastąpiła rehabilitacja systemu Makarenki jako wychowania prawdziwie komunistycznego. wojennizacja. prowadzić poradnictwo zawodowe. wypracował w Kolonii im. zbyt odchylone na lewo i antyleninowskie w r. brał górę nad pedagogiem w szkole.

niku uniwersyteckim pod redakcją Iwana Kairowa (1948 r.) jako prezesa Akademii Nauk Pedagogicznych. Podręcznik ten stał się wzorem dla organizacji wychowania i szkolnictwa w krajach demokracji ludowej po zakończonej w 1945 r. wojnie. Równocześnie zadaniem Akademii Nauk Pedagogicznych w Moskwie była krytyka i ocena przez tę centralę wszystkich teorii pedagogicznych zachodniego świata. Po śmierci Stalina (1953) okazało się także, że czasy „kultu jednostki" doprowadziły do przeintelektualizowania szkoły radzieckiej tak, że nawet politechnizacji uczono tylko teoretycznie, a brak potępionej psychologii wychowawczej oraz pedologii spowodował całkowitą nieznajomość dzieci i młodzieży, na skutek tego nastąpiło oderwanie się szkoły od życia społecznego, a szkoła stała się „bezdzietną", pozbawioną znajomości psychiki dziecka. Krytyka tego stanu wyraziła się w uchwale „o zacieśnieniu więzi szkoły z życiem" (1958) i w zapowiedzi premiera Nikity Chruszczowa o przebudowie ustroju szkoły w kierunku powiązania nauki z pracą. W wyniku eksperymentów, przeprowadzonych w latach 1958-1961, dotychczasową szkołę średnią ogólnokształcącą zmieniono w „średnią ogólnokształcącą politechniczną szkołę pracy z nauczaniem produkcyjnym". Od klasy IX do XI młodzież dwa dni w tygodniu uczyła się pracy produkcyjnej w fabrykach lub gospodarstwach rolnych. W ten sposób szkoła zyskała nachylenie politechniczne i zawodowe, a teoria pracy produkcyjnej Błońskiego zaktualizowała się w postaci łączącej naukę systematyczną z pracą uprodukcyjnioną65. Wreszcie czwarta zasadnicza reforma szkolna nastąpiła w 1970 r. na podstawie Statutu ogólnokształcącej szkoły średniej. Szkoła w ZSRR jest 10-letnią jednolitą, politechniczną szkołą pracy. Jednolitość zapewniają zasady pracy dydaktyczno-wychowawczej jak powszechność nauczania wszystkich dzieci w wieku szkolnym, bezpłatność nauki w języku ojczystym, koedukacyjność i wolność szkoły od wpływów religijnych. Politechniczność zaś i przygotowanie do pracy realizuje się w procesie nauczania i w społecznie użytecznej pracy uczniów. Osobno są prowadzone szkoły z nauczaniem produkcyjnym oraz szkoły z pogłębionym poznawaniem przedmiotów nauczania. W ten sposób szkoła radziecka wyzbywa się sztywnej 66 jednolitości i dostosowuje się do potrzeb i możliwości dzieci i młodzieży .
W. Ł u b n i e w s k i, Błoński i jego szkoła pracy, Warszawa 1965, s. 190-196. I. S z a n i a w s k i, Wprowadzenie do nowego statutu radzieckiej szkoły ogólnokształcącej, „Ruch Pedagogiczny" 1971 nr 1 s. 31-45.
66 65

Ostatecznie więc zostały zrealizowane podstawowe zasady systemu wychowawczego: 1° - komunistyczna partyjność w nauce, kulturze, wychowaniu i moralności, 2° - zasada powiązania szkoły i wychowania z ideologią naukowego poglądu na świat (marksizmu-leninizmu), 3° - zasada powiązania teorii z praktyką na drodze wychowania przez pracę społecznie użyteczną, 4° - zasada wychowania w kolektywie i przez kolektyw (Makarenko), 5° - zasada wszechstronnego rozwoju ucznia zgodnie z jego indywidualnymi cechami i właściwościami wieku rozwojowego67. Mają one zastosowanie w treści i programach wszystkich instytucji szkolnych i przedszkolnych systemu oświatowego, którego organizacja rządzi się własnymi zasadami, jak 1° - zasada jednolitości (jednakowe kształcenie dziewcząt i chłopców - koedukacja oraz zrównanie szkoły wiejskiej i miejskiej), 2° - zasada powszechności (obowiązkowość, bezpłatność nauczania i dostępność szkoły średniej i wyższej dla opanowujących program wiedzy), 3° - zasada autonomii kulturalnej i regionalizmu (nauczanie podstawowe w języku ojczystym, rozwijanie rodzinnej kultury przez likwidację różnic i adoptowanie dorobku kultury światowej), 4° - zasada związku szkoły z życiem kraju (wychowanie obywatelskie, praca społecznie użyteczna, politechnizacja)68 oraz 5° - zasada nauczania świeckiego (oddzielenie szkoły od Kościoła i pozbawienie religii jakiegokolwiek wpływu na wychowanie i kształcenie młodego pokolenia, ponieważ nauczanie opiera się na materialistycznych podstawach na69 ukowych) . Zasady te wynikają z określonych założeń światopoglądowych i filozoficznych, opierają się o nauczanie szkolne jako proces naukowego poznania świata, co stanowi o naukowości tego światopoglądu. Zasada naukowości nauczania zaś oznacza, że uczniom podaje się do przyswojenia wiadomości dokładnie ustalone przez współczesną naukę, że nauczanie wymaga ścisłego stosowania terminów przyjętych w nauce i że zaznajamia uczniów z ważniejszymi teoriami naukowymi, ze współczesnymi poglądami nauki i techPor. S. W o ł o s z y n, Rozwój pedagogiki socjalistycznej w Związku Radzieckim (W:) Zarys pedagogiki, Warszawa 1962, t. 1 s. 251-253. 68 J. T. W i 1 o c h. Radziecki system oświatowo-wychowawczy. Warszawa 1962 s. 22-91. 69 I. O g o r o d n i k o w , P. S z i m b i r i o w , Pedagogika (tł. z ros.), Warszawa 1953 s. 72.
61

niki, ponieważ naukowe teorie doprowadzają uczniów do światopoglądu dialektyczno-materialistycznego7 °.

2. Założenia systemu wychowania socjalistycznego Jak pamiętamy, podstawy światopoglądowe stanowi tu idea walki rewolucyjnej (patrz cz. II rozdz. VII p. 3 c), dążącej do obalenia ustroju klasowego w kapitalizmie wraz z jego imperalizmem, kolonializmem czy neokolonializmem oraz do zbudowania społeczeństwa bezklasowego ludzi pracujących nad opanowaniem przyrody i stworzeniem postępu i dobrobytu („raj na ziemi"). Rewolucja więc obejmuje wszystko, jest rewolucją polityczną, społeczną i kulturalną, wnoszącą nowe treści wychowawcze i moralne. Stąd najdalszym, ideowym celem wychowania socjalistycznego jest „przygotowanie dorastających pokoleń do aktywnego udziału w budowie społeczeństwa komunistycznego i obronie państwa radzieckiego, budującego to społeczeństwo"71.Późniejsze sformułowania celów wychowania są rozbudowane pod względem zadań szkoły, ale koncentrują się wokół wychowania budowniczych społeczeństwa komunistycznego, stąd ostateczne wskazanie brzmi: „Szkoła wiąże pracę dydaktyczno-wychowawczą z praktyką komunistycznego budownictwa i prowadzi moralne wychowanie uczniów w duchu wymagań kodeksu moralnego budowniczego komunizmu" 7 2 . Szczegóły tego kodeksu moralnego będą wyjaśnione niżej, ponieważ przedtem trzeba zarysować koncepcję społeczeństwa budującego komunizm. Otóż model społeczeństwa i człowieka nowego, którego narzędzie realizacji stanowi wychowanie socjalistyczne, stworzony jest przez całość założeń marksizmu-leninizmu, na którą składają się: 1° - materializm dialektyczny i historyczny, 2° - ekonomia polityczna (społeczeństwa opartego o pracę i własność społeczną środków produkcji) oraz 3° - strategia i taktyka rewolucji (historia ruchów robotniczych i zwycięstwa proletariatu). Dla zrozumienia systemu wychowawczego socjalizmu największe znaczenie posiada filozofia materializmu dialektycznego i historyczM. D a n i ł o w i B. J e s i p o w, Dydaktyka (tł. z ros.), Warszawa 1962 s. 142-144. 71 I. K a i r ó w (red.), Pedagogika (tł. z ros.), Warszawa 1950 t. 1, s. 23. 72 Ustaw średniej obszczeobrazowatelnoj szkoły, „Uczitielskaja Gazieta" 1970 nr 110.
70

nego, składająca się z trzech części: materializmu, dialektyki i teorii rozwoju społeczeństwa. Części te są ściśle związane w system, dlatego nie wolno ich rozdzielać, jak to czyniła interpretacja stalinowska 73 ,na skutek czego w podręcznikach diamatu (filozofii dialektycznego materializmu) starego typu 7 4 pojawiły się różne ujęcia bardziej dotyczące bytu materialnego, czyli „ontologiczne" lub bardziej zagadnień dialektycznego poznania, czyli „gnozeologiczne". Stąd też w latach sześćdziesiątych pojawiły się przedstawienia szerokie marksizmu, rozwijające filozofię materializmu dialektycznego i historycznego na tle współczesnych nauk, nowoczesnych problemów cywilizacji oraz krytyki współczesnych kierunków filozofii niemarksistowskiej75. Pomimo rozwinięcia i pogłębienia problemów rozwiązanie pozostaje zgodne z rdzeniem filozofii materializmu dialektycznego i historycznego, które w skrócie należy przypomnieć. a) Materializm filozoficzny zakłada, że istnieje tylko odwieczna materia, będąca w nieustannym ruchu, na skutek czego stale się rozwija w coraz subtelniej sze stany materialne aż do świadomości i duchowości człowieka. Zjawiska duchowe więc istnieją, ale są materialne, ponieważ wiążą się z funkcjonalnymi stanami najwyżej zorganizowanej materii mózgowej w wyższych ośrodkach systemu nerwowego. Świadomość ludzka zdolna jest do odbicia w sobie rzeczywistości, czyli według teorii odbicia, stworzonej przez Lenina, świadomość może poznać obiektywną rzeczywistość przez jej odzwierciedlenie we wrażeniach zmysłowych, wyobrażeniach, pojęciach i teoriach. Jednakże nie zawsze odbicie w świadomości jest prawdziwe, czyli zgodne z istniejącym obiektywnie stanem rzeczy. Przeto warunki prawdy w poznaniu stanowią: 1° - związek myślenia z działalnością praktyczną, gdyż w przeciwnym razie odbicie w świadomości staje się abstraktem oderwanym od prak73

J. S t a l i n , O materializmie dialektycznym i historycznym (tł. z ros.), Warszawa

1946.

N p . A. S c h a f f, Wstęp do teorii marksizmu. Wyd. 5 p o p r a w i o n e i uzupełnione, Warszawa 1950; Podstawy filozofii marksistowskiej, Warszawa 1960; Główne zagadnienia i kierunki filozofii. Cz. I: A. S c h a f f , Teoria poznania, Warszawa 1966 7 ; Cz. II: 7 W . K r a j e w s k i , Ontologia, Warszawa 1966 . 75 J. L e g o w i c z (red.) Propedeutyka filozofii, Warszawa 1965; Z. C a c k o w4 s k i , Główne zagadnienia i kierunki filozofii, Warszawa 1970 ; K. K a s p r z y k , A. W ę g r z e c k i , Wprowadzenie do filozofii. Warszawa 1970; Filozofia marksistowska. Podręcznik akademicki, Warszawa 1970.

74

tyki, która jest nie tylko źródłem poznania, ale i kryterium, miernikiem jego prawdziwości oraz 2° - łączność człowieka poznającego z innymi ludźmi prawidłowo odbijającymi rzeczywistość, czyli łączność z klasą pracującą i jej celami rewolucyjnymi, w przeciwnym bowiem wypadku myślenie pozostające w służbie klasy kapitalistycznej ulega deformacji, złudzeniom i mistyfikacji. Tak więc materializm marksistowski ma swą odrębną teorię poznania, która wytycza drogi myślenia, nauce i nauczaniu, a równocześnie się sama pogłębia 76 . b) Dialektyka zaś tworzy w materializmie marksistowskim metodę obiektywnego poznania przyrody bez wszelkich dodatków interpretacyjnych i klasowej mistyfikacji. Opiera się ona o cztery prawa: 1° - prawo wszechzwiązku zjawisk i jedności przyrody głosi, że cała natura i kosmos, składają się z tych samych pierwiastków chemicznych, w tej samej materii, w związku z czym wszystkie zjawiska jako materialne wiążą się ze sobą i wzajemnie na siebie wpływają. Stąd badając zjawiska wychowania, trzeba brać pod uwagę wpływ kultury, ustroju społecznego, gospodarki, ich powiązania i oddziaływania na psychikę wychowywanego człowieka; 2° - prawo ruchu i zmian stwierdza, że wszystkie zjawiska są w ciągłym, różnopostaciowym ruchu i podlegają zmianom. Wszystko więc przechodzi z jednych stanów w drugie, przez to ulega rozwojowi lub rozkładowi i śmierci. Tak tedy w wychowaniu i kulturze ruchy postępowe przyczyniają się do rozwijania i doskonalenia, natomiast ruchy wsteczne, konserwatywne stanowią warunek upadku i zacofania. Wszystkie zjawiska, a więc i wychowawcze, należy z punktu widzenia metodologii dialektycznej rozpatrywać w ruchu i oceniać zmiany ze względu na postęp społeczny w kierunku demokratyzacji (np. oświaty) lub uwstecznienie; 3° - prawo przechodzenia ilości w jakość w sposób skokowy wyjaśnia dokładniej proces rozwoju, który od drobnych zmian ilościowych (jak stopniowe podgrzewanie wody), w sposób nagły, skokowo zmienia swój charakter w zjawiska nowej jakości (wrzenie wody przy 100°C). Tak samo przez drobne zmiany ilościowe pod wpływem nauczania wiadomości i wychowania nawyków w świadomości ludzkiej wytwarza się nowa jakość, która wyraża się w światopoglądzie naukowym jednostki i zbiorowości.
W. K r a j e w s k i , O wieczności materii i jej ruchu, Warszawa 1956; Z. C a c k o w s k i , O teorii poznania i poznawania, Warszawa 1968; A. K o r s z u n o w , Od wrażenia do poznania naukowego (tł. z ros.), Warszawa 1969.
76

Przy tym nie chodzi o stopniowe zmiany ewolucyjne o charakterze ilościowym, lecz o nowe jakości tworzące się skokowo, czyli rewolucyjnie; 4° - prawo jedności i walki przeciwieństw wreszcie tłumaczy proces rozwoju tym, że tkwiące u podstaw każdego zjawiska przeciwieństwa zwalczają się, tworząc motor rozwoju, przebiegającego przez tezę, antytezę, syntezę i odnawiającego się dalej na coraz wyższym poziomie 7 7 . W dziedzinie wychowania decydujące znaczenie ma według marksizmu walka klasowa, która doprowadza do uwydatnienia sprzeczności antagonistycznych, tkwiących w wychowaniu, np. między indywidualnością i społecznością, między umysłem a wolą, wolnością a przymusem, a dopiero przez postęp sprowadza je do jedności i syntezy w postaci wszechstronnego rozwoju jednostki wychowywanej w łączności kolektywnej z całym postępowym społeczeństwem, budującym ustrój bezklasowy. Rozwój dialektyczny i walka sprzeczności odbywa się zawsze w konkretnej przestrzeni i w czasie, czyli podlega procesowi historycznemu, którego teorię wypracowała trzecia część materializmu marksistowskiego. c) Materializm historyczny stanowi teorię rozwoju społeczeństwa ludzkiego, zbudowaną na podstawie materializmu filozoficznego i dialektyki. Zasada podstawowa materializmu historycznego głosi, że „byt społeczny określa świadomość", czyli treści świadomości, nazywane tu „nadbudową ideologiczną", zależne są od bytu społecznego, tzn. sytuacji społeczno-ekonomicznej jednostek, jak też całej klasy, co w terminolgii ściślejszej nazywa się „bazą ekonomiczną". Bazę ekonomiczną tworzy każdorazowy sposób produkcji dóbr materialnych, który zależy od: a) sił wytwórczych, jakie stanowią narzędzia i ludzie posługujący się nimi oraz b) stosunków produkcji, czyli stosunków własnościowych, które określają, do kogo będą należały wytwory produkcji - do właścicieli narzędzi, czy też do ludzi pracujących tymi narzędziami. Najbardziej zmiennym elementem w materializmie historycznym są narzędzia wytwórcze, jako to wynalazki maszyn, materiałów i źródeł energii, które z kolei powodują zmiany w stosunkach społecznych własności. Tak np. wprowadzenie koła wodnego zamiast żarn obPor. J. F. A l e k s a n d r ó w (red.), Materializm dialektyczny (tł. z ros.), Warszawa 1956; M. C o m f o r t h, Materializm dialektyczny (tł. z ang.), t. 1 Warszawa 1964; J. Ł a d o s z , Materializm dialektyczny. Warszawa 1969.
77

wywołującej określony skutek. Warszawa 1964. zajmiemy się już tylko ideami pedagogicznymi tego okresu. ułamków. jak to ujmuje marksizm-leninizm jako filozofia klasy robotniczej. głosi materializm historyczny. W. związanych z odrębnymi formacjami społeczno-ekonomicznymi. lecz rozwijają się w dalszym ciągu i muszą być jako trwały dorobek ludzkości dziedziczone i opanowywane przez ludzi w zmienionej bazie ekonomicznej i przekształconej świadomości. przeżytki w postaci przesądów czy zabobonów nie koniecznie religijnych. 79 Por. czyli dwustronny. do której wchodzą wszelkie poglądy i teorie polityczne. Przeciwnie związek bazy i nadbudowy w materializmie historycznym jest dialektyczny. zostaje z czasem obalona poprzednia nadbudowa ideologiczna. kapitalizm (prywatne środki produkcji i wyzyskiwana wolna siła najemna) oraz ustrój bezklasowy na niższym etapie socjalizmu (podział dochodu narodowego wedle pracy) oraz na wyższym . W i a t r .komunizmu (obfitość produkcji. W problemach tych decydującą rolę odgrywały zmieniające się zależnie od formacji społeczno-ekonomicznych poglądy na moralność. L i 11 e y. Warszawa 1963. Zarys marksistowskiej teorii społeczeństwa. Charakteryzując system wychowania socjalistycznego. jak mitologicznych i religioznawczych. J. ale także nadbudowa. Studia o marksistowskiej teorii społeczeństwa. estetyczne. Cuda techniki na przestrzeni dziejów. Nie tylko zmiany bazy ekonomicznej powodują przekształcenie w nadbudowie ideologicznej. a nie pracujących przy niej młynarzy. feudalizm (użytkowanie ziemi przez chłopów poddańczo zależnych od panów). umożliwiających dziś całkowitą automatyzację i pozbawiających ludzi zwykłej pracy. Warszawa 1964. maszyny i historia. Są to wspólnota pierwotna (wspólne narzędzia i praca w myślistwie i pasterstwie). albo też do zahamowania zmian zachodzących w bazie. filozoficzne. związane także z problemami wychowania dzieci. młodzieży i dorosłych. do nadbudowy ideologicznej nie należy sam system językowy. religijne. w bazie ekonomicznej. chociaż nadbudowa nie wyczerpuje całej kultury ludzkiej.. Tak więc. Społeczeństwo. że historia społeczeństwa ludzkiego to przede wszystkim historia rozwoju produkcji. Pomimo wielkiej ważności walki ideologicznej materializm historyczny utrzymuje. uproszczony. ponieważ nie są całkowicie zmieniane po obaleniu bazy dotychczasowej. H o c h f e 1 d. która dziś w dobie rewolucji naukowo-technicznej przechodzi jak gdyby do bazy i swoim poziomem oraz ilością twórczych naukowców decyduje o warunkach życia społeczeństwa. J. językową czy nawet ogólnoludzką zasadę moralną chce się zaliczyć do nadbudowy ideologicznej i potraktować jako przeżytek przeszłych epok i baz ekonomicznych w świadomości ludzi. naukowe. B a u m a n . Tak więc i w socjalizmie trzeba uczyć się i opanowywać podstawy kultury przy pomocy języka narodowego i obcych. W ramach tej periodyzacji ustrojowej rozwijały się treści nadbudowy. czy też na naukę. ze zmianą bazy ekonomicznej zmienia się także treść świadomości. Całość historii społeczeństwa ludzkiego dzieli materializm historyczny na pięć okresów. dzieł sztuki antycznej i romantycznej. przy pomocy pojęć tak filozoficznych. jak tego chciał tzw. a to dlatego. Warszawa 1961. stąd też bardzo łatwo tu o omyłkę. Ludzie. dz. Z.sługiwanych pracą ręczną niewolników przyczyniło się do powstania indywidualnej własności młynarza. prawne. 78 . niewolnictwo (podział na ludzi wolnych i pracujących fizycznie niewolników). w której odkrycia i wynalazki grają pierwszoplanową rolę 7 8 oraz związana z nią historia mas pracujących i ich rozwijającej się walki klasowej z właścicielami coraz potężniejszych środków produkcji. dorobek sztuki czy wiedza naukowa. przy pomocy tabliczki mnożenia. materializm wulgarny. aby być człowiekiem prawdziwie wykształconym. jak tego domagał się Lenin. J. S. S z o 1 g i n i a. Związek więc między bazą ekonomiczną i nadbudową ideologiczną nie jest nigdy jednostronny. lecz przywiązuje się wielkie znaczenie do walki ideologicznej nad usuwaniem przeżytków i przekształcaniem świadomości w kierunku naukowego poglądu na świat. na człowieka oraz na życie w społeczeństwie. społeczne. wyjaśniający mechanicznie procesy zmian w jednokierunkowym działaniu określonej przyczyny materialnej. Por. zastosowanie zaś później maszyny parowej do napędu spowodowało wzrost stosunków kapitalistycznej własności na rzecz właścicieli maszyny. Tak np. Stąd też obecnie w materializmie historycznym nie liczy się na automatycznie zachodzące zmiany w świadomości ludzkiej pod wpływem zmian rewolucyjnych w bazie ekonomicznej. jej treści są aktywne i mogą przyczyniać się do przyśpieszenia. logarytmów i całek. Przekształcenia więc świadomości społecznej opóźniają się w stosunku do zaszłych przemian w bycie społecznym. gdy jakąś zasadę logiczną. Mogą w świadomości działać tzw. podział dochodu wedle potrzeb) 7 9 . cyt.

82 . s. że socjalizm nie potrzebuje opracowania systemu swojej etyki. chociaż Makarenko pierwszy dopominał się o teorię moralną dla ułatwienia wychowania pisząc: „W naszej szkole nie ma teorii moralności. S. W o ło s z y n . Problem wychowania w szkole radzieckiej. określając ją jako „jedną z form świadomości społecznej. W praktyce zaś ruchów robotniczych zaczęły się tworzyć nowe. N. atakując moralność mieszczańską.realizacja właściwych ludzkich stosunków (idea humanizmu). które wprowadziły powszechnie występujące problemy wychowania i skłoniły do szukania rozwiązań problemu moralności. Anty-During (tł. Geschichte der Erźiehung. a) Moralizm socjalistyczny kształtował się od wystąpienia Marksa i Engelsa w Manifeście komunistycznym. które opracowują jej problemy teoretyczne. Dlatego też wyjaśniano dalej. Stąd rozwojowo najwyższą formą moralności jest moralność komunistyczna jako świadomość społeczna. toteż nią się nie zajmowano. czy ta nauka dawała wyniki dodatnie. A że społeczeństwo rozwijało się dotąd poprzez przeciwieństwa klasowe. VII p. lecz jest tworzona przez ludzi dla ich interesów. Istoryja piedagogiki. Z analizy sytuacji wychowawczej po II wojnie światowej (patrz cz. M o s k w a 1947. niezmiennego odtąd prawa moralnego" twierdzi. nie ma ani takiego przedmiotu. zrodziła się w procesie współpracy produkcyjnej.w chrześcijaństwie człowieka chrystocentrycznie budującego Królestwo Boże) na czoło wysunęły się trzy palące sprawy formułujące tego nowego człowieka. 81 moralność była zawsze moralnością klasową" . stwierdzono. analogicznie . 7. Także w systemie wychowania socjalistycznego pomimo początkowych oporów i trudności pryncypialnych rozwój dziejowy musiał doprowadzić do procesów wyrównawczych.konieczność wychowania moralnego dla odnowy moralności publicznej (idea moralizmu).w ostatniej instancji . Dobro jest więc tym. rozwijała się historycznie i ulegała rozbiciu klasowemu. równocześnie bronili się przed zarzutem amoralności. Warszawa 1950 s.). E. że także moralność socjalistyczna jest moralnością histoA. ani osoby. Toteż obecnie istnieją w uniwersytecie katedry etyki marksistowskiej. Warszawa 1964 s. które wytworzyły się w społeczeństwie ludzkim na tym czy innym etapie rozwoju historycznego i są charakterystyczne dla danej klasy społecznej" 83 . Ideologia systemu wychowania socjalistycznego Z założeń światopoglądowych i filozoficznych płyną. M a k a r e n k o . A l e k s a n d r ó w . że „cała dotychczasowa teoria moralności jest . które w interesie burżuazji podbudowano mistyfikacją metafizyczną i religijną. co pomaga sprawie rewolucji. 93.poszanowanie osoby ludzkiej (idea personalizmu) oraz 3° .. czy też nie. 81 F. zło zaś jej przeszkadza lub hamuje. Dzieje wychowania i myśli pedagogicznej w zarysie. Ponieważ o walce rewolucyjnej decyduje polityka partii komunistycznej.3. zawierającej zasady lub normy postępowania ludzi. 2° . które w zetknięciu z potrzebami wychowania przybierają postać kierowniczych idei pedagogicznych. Berlin 1960. 83 A. a mianowicie: 1° . wobec tego moralność komunistyczna nosi cechę partyjności. II rozdz. Warszawa 1949 s. wierność towarzyszom itp.). obowiązujące normy moralne postępowania jak solidarność. 15. że pomijając naczelną sprawę modelu „nowego człowieka" (w socjalizmie budowniczego nowego ustroju według nauki Marksa i Lenina. M i e d y n s k i j . dostosowanych do problemów epoki i społeczeństwa. [W tegoż aut.]: Dzieła. z niem. Warszawa 1957. Inna kwestia. Oblicze moralne człowieka radzieckiego (tł. jak wiemy. ani objawiona przez Boga. W dawnej szkole uczono religii. W swojej praktyce doszedłem do przekonania. która by go wykładała lub której obowiązkiem byłoby zaznajamianie dzieci z zagadnieniami tej moralności według pewnego programu. że również nam są bezwzględnie potrzebne wykłady z teorii moralności" 8 2 . 1) wiemy. E n g e l s . Ogólnie więc biorąc. w którym jego twórcy. 130-131.. służąca do przyśpieszenia walki o przebudowę ustroju w kierunku bezklasowości i opanowanie produkcyjne przyrody. t. ma więc charakter zjawiska społecznego. osoby człowieka i stosunków międzyludzkich w myśl założeń światopoglądowych marksizmu-leninizmu80. Jeden z pierwszych etyków marksizmu Aleksandrów powiązał moralność z nadbudową ideologiczną. Stąd Engels odrzucając wszelką dogmatykę moralną „w chrakterze wiecznego. ostatecznego. określone idee. 80 W związku z tym ogłoszeniem relatywizmu zasad moralnych długo sądzono. 5. że moralność nie jest ani wrodzona. polega na posłuszeństwie i oddaniu się partii.wytworem każdorazowej sytuacji ekonomicznej społeczeństwa. ale w pewnym stopniu problematykę moralną przedstawiano uczniom w ujęciu teoretycznym. z ros. wzajemna pomoc i współpraca.

ryczną (zmienną zależnie od potrzeb epoki). z franc). 87 J. wreszcie c) przez szukanie naukowej motywacji dla etyki laickiej88. 85 A. Komunizm i moralność (tł. Spór o zagadnienie moralności. S u c h o d o l s k i . która jest wychowawcą młodzieży wojskowej i ma dać przykład ofiarnej i wiernej służby narodowi 9 0 . G r a m s c i . dotyczące okresu błędów i wypaczeń ideologicznych85. B o ł d y r i e w. metod i podstaw teoretycznych wychowania moralnego w szkole socjalistycznej94. dz. „Trybuna L u d u " z dnia 8 sierpnia 1971 r. 20. J e z i e r s k i . która podobnie jak język nie wchodzi w całości do nadbudowy i może być przyjęta nawet przez klasy antagonistyczne (jak np. Podobnie określał osobowość w marksizmie włoski komunista A. Wyrazem tej potrzeby moralizmu socjalistycznego jest kodeks wojskowy pt. b) rozciągnięciem zasad etyki społecznej na etykę prywatną. traktowane dotychczas jako sprawy ściśle prywatne. Zasady wychowania moralnego. M u s z y ń s k i . dane przez K. to ogół aktywnych stosunków. G a r a u d y . stały się plagami społecznymi. S c h a f f . K r a w c z y k . Warszawa 1965. a zmienić swą 97 osobowość to tyle. 97 A. Warszawa 1961 t. chociaż treść związana z godnością człowieka jako osoby występuje pod nazwą „antropologii filozoficznej". 96 Tamże s. niespłacanie rat za meble itp. Natomiast w etologii marksistowskiej91 dyskusja nad problemami moralnymi społeczeństwa socjalistycznego w walce z etyką religijną92 szuka drogi do sformułowań etyki zawodowej. Marksizm a osobowość (tł. wyrażonych w obyczajach społecznych lub zwyczajowych ceremoniach.). a pojęcie „osobowości" człowieka zostało już wprowadzone. Warszawa 1961. Moralność i wychowanie. Gramsci pisząc: „stworzyć własną osobowość znaczy .. Klasowy charakter moralności. Warszawa 1948. 90 84 R. Nauczyciele o etyce swojego zawodu.). z ros. Warszawa 1971. w związku zawodowym). 88 B. O programie świeckiego wychowania moralnego. Uczynił to pierwszy francuski filozof-marksista Roger Garaudy. W ten sposób ostatnio proces rozwijania etyki socjalistycznej wkroczył na nowe tory wynalezienia świeckich uzasadnień dla znanych powszechnie zasad moralnych. O przyczynach demoralizacji młodzieży (W:) Moralność i wychowanie.). 92 2 Por. F r i t z h a n d . Moralność socjalistyczna. żeby stać się osobowością. Poznań 1965. cyt. M. Warszawa 1950 s. społeczną (dotyczy norm postępowania wobec zbiorowości). 40-41. Warszawa 1960 2 . Dokumenty te podejmują problemy wychowania społecznego. S t ę p n i o w s k i. trzeba zdobyć świadomość tych stosunków" 9 5 . A. 330 n. Po roku 1956 w Polsce Ludowej rozwinęła się dyskusja na tematy etyczne. Żołnierski kodeks obyczajowy. w walce politycznej (np. 27-^1.). Garaudy. 94 N. z włos. zasada „szanuj ojca i matkę" 8 6 . mające znaczenie ogólnospołeczne dla wszystkich obywateli jak też znaczenie dla kadry zawodowej.. K o w a l e w s k a (red. Obyczaje i zwyczaje kadry Ludowego Woj69 ska Polskiego oraz Ceremoniał wojskowy. R. Etyka zawodowa. S o k o ł o w s k a. w tym także etyki nauczycielskiej93. S a r a p a t a (red. Teoretyczne problemy wychowania moralnego. to na to. Świadomość tę zdobywa się. łączących jednostkę z innymi ludźmi i z przyrodą. 24-42. H . co zmienić całokształt tych stosunków" . H. moralno-etycznej i obywatelskiej. Pisma wybrane (tł. niepłacenie alimentów na dzieci pozamałżeńskie. 86 M. Równocześnie odbywa się praca nad określeniem zasad. Por. 93 A . Szkice z etyki. Jest ona w swojej rzeczywistości całokształtem stosunków społecznych" (6 teza o Feuerbachu). Marksa.skoro sama zasada partyjnego posłuszeństwa okazała się niewystarczająca. Warszawa 1971. 1 s. 89 „Żołnierz Wolności" z dnia 20 lipca 1971 r.. stając się osobowością komunistyczną. dyskusja nad dalszym uzupełnieniem pt. dz. Stąd wnioskuje Garaudy: „jeżeli indywidualność. z franc). B l o n d . J a n k o w s k i . partyjną (uzgodnioną z linią polityczną) i laicką (bez uzasadnień metafizycznych i religijnych)84. s. które brzmi: „Istota ludzka nie jest żadną abstrakcją tkwiącą w poszczególnej jednostce. M i c h a 1 i k. 91 N p . ppłk mgr M.uświadomić sobie swoje sto stosunki. Warszawa 1955. Warszawa 1965 . s. Zasady etyki kadry Ludowego Wojska Polskiego. 95 R. . cyt. demoralizowanie dzieci przez rodziców 87 . H. w wyniku której sformułowano postulaty uzupełnienia etyki marksistowskiej: a) zasadami moralności ogólnoludzkiej. cyt. J u r e k . Warszawa 1958. ponieważ znęcanie się pijaków nad rodzinami. Płk mgr Fr. Praca wychowawcy klasowego nad kształtowaniem komunistycznej moralności uczniów (tł. klasową (służy dobru klas społecznych). Za punkt wyjściowy posłużyło mu określenie człowieka.. w strajku) i w pracy produkcyjnej razem z innymi pod wodzą klasy robotniczej (np. postawy ideowej. a w ten sposób wielkość i godność człowieka nie potrzebuje uzasadnień metafizycznych i religijnych96. dz. Marksizm a moralność (W:) Moralność i wychowanie. M. b) „Personalizm" socjalistyczny jako rozwinięta teoria jeszcze nie istnieje. Warszawa 1969.

Warszawa 1959. jak było w ruchach oporu nie zawsze zwycięskiego (powstanie warszawskie). pragnienia. wybierającej życiowe rozwiązania sytuacji. aby tworzyć. ale nie zawsze historia liczy się z godnością człowieka.wreszcie człowiek pracujący staje się obcy innym ludziom. bądź też w warunkach ustroju B. a nie przyjemności twórczej. kłamstwo i brzydota. społeczne i polityczne. Tenże. Pierwszy Hegel w swej filozofii dialektycznej zwrócił uwagę na to. że „ludzie tworzą sami swoją historię". prawda i piękno lub też nienawidzone jako zło. wyznaczające dziejowy rozwój narodu i świata przez układające się sytuacje i warunki materialne. co powinno być miłowane jako dobro. Problem wychowania osobowości w społeczeństwie socjalistycznym (W:) Moralność i wychowanie. gdyż zrywa z nimi ideową łączność i przeciwstawia się tym. 99 98 kapitalistycznego. Według Marksa praca ludzka nie tylko przetwarza świat zewnętrzny. Suchodolski tworzy własną tzw. gdyż można dobro uznać za zło i odwrotnie. jak to było w czasach pogardy za faszyzmu. Zniesienie więc własności prywatnej według Marksa przezwycięży alienację człowieka i umożliwi mu powrót do samego siebie jako człowieka społecznego i człowieka ludzkiego zara- . Rozwój osobowości człowieka nie zawsze jest pozytywny. B. 4° . która w etyce i antropologii marksistowskiej nie zostały jeszcze ze względu na relatywizm historyczny zdecydowane i zamknięte.obcy). alienus . lecz sama ocena wartości nurtów ze względu na to. pomimo nawet trafnego wyboru historycznego. dlatego też dowolne tworzenie swej osobowości przez samo uświadomienie stosunków klasowych. które nie należą do niego. Kształcenie osobowości wobec tego polegałoby na przygotowaniu do rozumnego wyboru drogi życiowej przez uzasadnione rozeznanie w każdej sytuacji zasadniczego nurtu rozwoju i tego. ale zawsze w pracy i kolektywie. Wówczas to „gdy wieje wiatr historii ludziom. kształtując życie i formę osoby. czyli odczłowieczają.. Tak więc w teorii historycznej wychowania osobowości ostateczną rolę gra nie obiektywne rozpoznawanie zasadniczego w przyszłości zwycięskiego nurtu dziejowego. tworzy materialistyczne pojęcie Entfremdung. natomiast trzęsą się portki pętakom".Słowem będzie to pożytkiem dla rozwoju osobowości przez uniknięcie tak krótkowzrocznego oportunizmu. S u c h o d o l s k i . 2° . Wychowanie dla przyszłości. W ten sposób własność prywatna 1 pieniądz alienują człowieka. czyli wyobcowania się człowieka. że człowiek wytwarzając rzeczy staje się im obcy. Marks głosi. głosząc. filozofii wartości. Dlatego też u nas prof. Stąd też „historyczny kostium" ludzi staje się ich naturą. Jednakże są to już zasadnicze sprawy aksjologii. Jednakże „wyrok historii" nie dyktuje fatalistycznie drogi życia. do którego trzeba się dostosować. jak pięknym ptakom.człowiek staje się obcy wytworom własnej pracy. ale tworzy potrzeby. 100 Tamże s. będą wolne od błędów ulegania temu. czemu ulegać nie należy i od błędów walki z tym. dziś nazywane alienacją.staje się obcy własnej istocie człowieczeństwa. jak też donkiszoterii. „Tylko w ten sposób decyzje będą słuszne. iż rozwój osobowości przebiega zawsze w konkretnych warunkach historycznych i polega w gruncie rzeczy na takim wyborze drogi życia. który staje się tylko środkiem marnej egzystencji. co mu zaprzecza. „Historyczna teoria osobowości wskazuje więc. którzy korzystają z jego pracy. lecz daje szansę wyboru i zmusza ludzi do decyzji. że 1° . posiadanie pieniędzy lub ich brak nie tylko warunkuje życie. bądź też zmienianie jej przez zmianę stosunków może budzić poważne wątpliwości. historyczną teorię osobowości 98 .wyobcowuje się w stosunku do samego procesu pracy. depersonalizują i dehumanizują go. 3° . Tak np. Wówczas to prawdziwa osobowość człowieka nie jest tworzona przez historię. tu natomiast praca jest środkiem zarobku. rosną skrzydła. by żyć i rozwijać się. Marks zaś w pierwszych latach swej twórczości. upodobania i ocenę świata. gdyż rzeczy wytworzone zaczynają się przeciwstawiać człowiekowi i to zjawisko nazwał Entfremdung (wyobcowanie). jak to zobrazował Konstanty Ildefons Gałczyński. cyt. K. krytykując idealizm Hegla. a „rzeka historii" przepływa przez wnętrze ludzkie.Wprawdzie K. Jednakże w warunkach kapitalistycznych następuje alienacja pracy przez to. Marksistowska „antropologia filozoficzna" jako nauka 0 całym człowieku zna przecież możliwość alienacji (łac. która żyje po to. dzięki któremu człowiek pozostawałby w przymierzu z zasadniczym nurtem dziejowym rozwoju cywilizacji. 192. 192. Wprawdzie przystosowanie się do właściwego nurtu historii ułatwia orientację. lecz poprzez własną próbę tworzenia antyhistorii. ale do fabrykanta. dz. choćby nawet za cenę walki z istniejącymi »faktami dokonanymi«. z czym walczyć nie trzeba" 10 ". lecz także przekształca człowieka. za cenę ofiar w tej walce ponoszonej" 9 9 . że osobowość ludzi jest kształtowana przez czynniki historyczne.

Alienacja zaś w ujęciu socjalistycznym jest wyłącznie zjawiskiem historycznym i społecznym. 102 Tamże. 44. J.pedagogika przygotowania do życia społecznego starożytności. Osobowość i własność. z zakorzenieniem ich w życiu autentycznej wspólnoty" 1 0 4 . powodującą deprawację moralną człowieka przez siłę rozkładową bogactwa („Łatwiej jest wielbłądowi przejść przez ucho igielne.4). chociaż same problemy w zasadzie są znane kulturze chrześcijańskiej. jak i przygotowanie do życia społecznego. jako problem humanistyczny i pedagogiczny.24). jednakże przezwyciężenie alienacji według Marksa nie dokonuje się przez filozoficzną krytykę. Maritaina. niż bogatemu wejść do królestwa niebieskiego" .pedagogika kształcenia osobowości.Pedagogika więc socjalistyczna rozbudowując własny system oświatowy powszechnego kształcenia integruje w sobie dialektycznie tak wszechstronny rozwój osobowości. Tenże. Opracowanie teoretyczne tego procesu rozwijania się i dorastania osobowości do świata współczesnego zgodnie z założeniami Marksa jest jeszcze trudne. naturalizm i idealizm XIX w. nie odbywa się więc przez powrót do stałej treści istoty ludzkiej. Jak więc widzimy.Mt 11. „czas nawiedzenia". i przemiany ich świadomości. J a r o s z e w s k i. Poza tym chrześcijaństwo pierwsze zwróciło uwagę na alienację pieniądza i pracy. humanizm renesansu. Osobowość i wspólnota. czyli tymi możliwościami rozwoju struktury osobowości. jak też przebudowuje teologię pastoralną w kierunku badania historii urzeczywistniania się Kościoła z uwzględnieniem jego reakcji na sytuacje historyczne. aż do psychoanalizy i egzystencjalizmu odpowiadała na pytanie. Warszawa 1970. którzy utrudzeni i obciążeni jesteście.pedagogika kształtowania systemu powszechnego w naszym wieku.przeciwstawiając się także strukturalizmowi i egzystencjalizmowi. który gwałtownie krytykuje za chrześcijańskie ujęcie osobowości w tomizmie.). Historyczne zaś przekształcenie życia społecznego w socjalizmie wymaga od rozwijającej się osobowości odpowiedniego dorastania do zadań wynikających z sytuacji społecznych. że historycznie wytworzyły się trzy nurty w pedagogice. Osobowość i wspólnota. E. w filozofii J. Teilharda de Chardin103.Mt 19. 104 Tenże. by w społeczeństwie przyszłości „dążenie do wszechstronnego rozwoju osobowości zharmonizowane byłoby z uspołecznieniem postaw jednostek. wskazująca co ma robić człowiek w swej rzeczywistości i świecie oraz 3° . w której „dialektyczny stosunek między światem osobowym a społecznością" postuluje. Trzy pedagogiki. a w socjalizmie już ma być wyeliminowane. ideologia marksizmu omija termin „personalizm". ale ulega przekształceniu w swej strukturze i nie zawsze zgodnie z ideałem wychowawczym. s. s.zem101. lecz wymaga równoczesnej przemiany warunków życia i ludzi. co współcześnie odbija się w rozwoju nowej teologii historii. zasadnicze znaczenie dla wyzwolenia człowieka.28). Stąd alienacja wyraża się w wynaturzeniu człowieka. Ten skomplikowany model rozwoju osobowości 103 T. Gilsona i E. s. chociaż notuje się trudności w procesie formowania się współczesnej młodzieży. ideologia wychowania socjalistycznego pogłębia znacznie zagadnienie wpływu historii na rozwój osobowości ludzi i jej alienację. jakim ma być człowiek. Ogólnie biorąc. która od antyku poprzez chrześcijaństwo. Warszawa 1965. Przeciwnie wysuwa własną materialistyczną koncepcję osobowości dynamicznej. W Nowym Testamencie bowiem występuje pojęcie „pełni czasu" (kajros). 100-109. Wykazuje to próba rozumienia osobowości jako struktury jednostki wytworzonej przez historię życia i historię pokolenia. . U podstaw materialisty'cznej teorii wychowania. która obejmuje całe życie ludzkie i szybko rozwija organizacje i planową instytucjonalizację wychowania 105 . 101 P. ujmującej walkę ciritas Dei z civitas terrena (św. 13-80. 291-578. który nienawidzi sam siebie. Augustyna De civitate Dei . „poznawanie znaków czasu" (Mt 16. jakich sytuacja historyczna w teraźniejszości dostarcza jako „możliwość ku przyszłości". 105 B. która nie istnieje. w encyklikach społecznych. 2° .Alienacja pracy i pieniądza ma więc. demokracji lub nacjonalizmu. Suchodolski głosi. jak czynił to opętany z Gerazy (Mk 5. Ja was pokrzepię" . S u c h o d o l s k i . S u c h o d o l s k i . ale przez otwarcie możliwości dalszego świadomego rozwoju osobowości 1 0 2 . które powstało w warunkach ustroju kapitalistycznego. 135-137. Warszawa 1970 s. Mouniera oraz za uświęcanie rzeczywistości ziemskich u B. Warszawa 1970 s. a rozgoryczenie i zniechęcenie do życia przez uciążliwą pracę („Pójdźcie do mnie wszyscy. a to jako 1 ° . feudalizmu. W związku z tym prof. w której subiektywnie odbija się świat zewnętrzny i ku któremu osobowość dynamicznie wychodzi w procesie życiowym. Warszawa 1957 s.2-15).426 r. innych ludzi oraz Boga. B. 31-34.

Psychologia (tł. leniwej. B. w którym humanizm ma decydujące znaczenie. kolektywizm. 2° . Ś w i d a.Sformułowano tu cel noweI. Dlatego też początkowo treść humanizmu socjalistycznego określano w kategoriach psychologicznych jako „najwyższe poszanowanie osobowości każdego pracownika. Wychowanie takie ma przebudować naturę człowieka. dlaczego moc świata przeobrażająca strukturę osobowości nie zawsze realizuje ideał wychowawczy i osobowość nie korzysta z możliwości najlepszego dorastania do zadań epoki? W sprawę więc rozwoju osobowości wchodzi rozumienie subiektywne dobra jako potrzeby człowieka. Istota i cele wychowania. W ten sposób humanizm socjalistyczny zyskał charakter społeczny. do wypoczynku. literatury pięknej i filmu). A. socjalistyczny stosunek do obowiązku pracy i własności społecznej. Będzie możliwa (ona.wychowanie fizyczne (zdrowie i tężyzna dla wydajności pracy i obrony państwa) oraz 5° .. dz. 59. S. Osobowość jako problem pedagogiki.Ten szacunek dla człowieka pracy począł tworzyć troskę o ludzi i ich potrzeby. narodu czy szczęśliwej przyszłości 109 . K . w prawie zaś wszystkich do nauki zapewnił wszechstronny rozwój dzieci i młodzieży w 5 dziedzinach jako: 1° . C h r u s z c z o w . . z ros. wreszcie jest regulatorem stosunków międzyludzkich. 3° . siła woli. Hasło humanizmu socjalistycznego pojawiło się w twórczości Maksyma Gorkiego. szacunek dla mas. 1961. narodu i wszystkich pracujących na świecie. S o ś n i c k i . Humanizm socjalistyczny rozwinął się w okresie drugiej pięciolatki radzieckiej (1933-1937). 1 s. T i e p ł o w. W tej „burzy" słów pozostają w dalszym ciągu niedomówienia w sprawie. do ochrony zdrowia. 219-220. gdy proces życia rozumieć będziemy jako twórczą realizację wewnętrznej struktury sensów. jak też kwestii. który sformułował piękne zdanie: „Człowiek . 106 107 Chodziło więc nie tylko o szybkie wykształcenie. ale zawsze w połączeniu z nienawiścią do wrogów klasowych ludzi pracy. Pedagogika. dlaczego ideologia marksizmu unika terminu „personalizm" i nie uznała jeszcze żadnej teorii osobowości za własną i wystarczającą.to brzmi dumnie". ujmowane w permanentnie kształtującej się i zanikającej treściowo kategorii braku i przeniknięte dynamiczną emocją.) jedynie wówczas. miłość do dzieci. która równocześnie jest wyjściem ku światu i włączeniem dzięki temu nowych treści.S.kształcenie politechniczne (znajomość podstaw produkcji i opanowanie narzędzi). 4° .wychowanie estetyczne (przetwarzanie świadomości w oparciu o dzieła sztuki. w którym załamują się podmiotowo zdeformowane układy świata przedmiotowego.). Ważnym wydarzeniem dla rozwoju wychowania socjalistycznego był XXII Zjazd KPZR w r. oraz w sprawie zmienności losu w procesie życia. bezgraniczna wiara w ich olbrzymią rolę i znaczenie. świadoma dyscyplina pracy. Tym właśnie niedostatkiem wiedzy możemy tłumaczyć. W praktyce natomiast troska o ludzi pracy i ich potrzeby wyraziła się w postanowieniach Konstytucji w postaci prawa obywateli radzieckich do pracy.wychowanie moralne (wyrabianie cech charakteru takich. ponieważ tworzy tu najwyższą normę moralności. ukształtowaną przez ustrój kapitalistyczny jako istoty egoistycznej. dla dobra człowieka" 110 . ale i o powiększenie kadr wykwalifikowanych fachowców do prowadzenia nowoczesnego przemysłu. o którym się mówi w tekście. Warszawa 1964 s. a więc w procesie humanizacji. kolektywistycznie zwracał się do mas ludowych. K a i r ó w (red. wyzwalającą się z alienacji rewolucyjnie w procesie powrotu do siebie. lecz jako istotę świadomie przekształcającą świat i siebie. K. 22. do swego człowieczeństwa. Warszawa 1950 s. inicjatywa. 210-212. skąd bierze się subiektywność odbicia świata w osobowości z jego poczuciem braku i emocji niepokoju. wyzyskującej innych. 422. regulującą stosunek do najbliższego otoczenia 107 .wychowanie umysłowe (danie podstaw wiedzy. a przed pomyłkami w tej dziedzinie powinni ostrzegać wychowawcy. w ich siły twórcze" 1 0 8 . Zjazd ten odbył się pod znamiennym hasłem humanizmu „wszystko w imię człowieka. c) Idea humanizmu socjalistycznego staje się przeto ideą naczelną całego systemu wychowania.). cyt. której naczelna dewiza po zbudowaniu wielkiego przemysłu głosiła: „Kadry decydują o wszystkim". jak patriotyzm z internacjonalizmem.stanowi drogę wychowania osobowości i charakteru człowieka socjalizmu. O programmie kommunisticzeskoj Partii Sowietskiego Sojuza. Moskwa 1961 s. t. odwaga). rozwijanie myślenia i wykształcenie światopoglądu naukowego). który uchwalił program przejścia do wyższego etapu budowy podstaw komunizmu w Związku Radzieckim. posiadających moc przeobrażającą wobec struktury" 1 0 6 . Wrocław 1970 s. 109 108 H. 110 N. czynną miłość do ludzi.ujmuje się w następującą formułę „będziemy traktować osobowość jako mikrokosmos. do nauki i do kultury. Woli ona szerzej traktować człowieka niejako osobę z natury.

.według potrzeb". 2-6. Szkoła a postęp techniczny. automatyki. . . 118-123. walki z możliwością recydywy wielkomocarstwowego szowinizmu i lokalnego nacjonalizmu. Tenże. Przede wszystkim rozbudowało Programma jw. Moskwa 1961 s. . „Ruch Pedagogiczny" 1961 nr 5 s. . cybernetyki.. 1957) i pierwszych kosmonautów (Jurij Gagarin . Warszawa 1964. Wychowanie a cywilizacja techniczna. pasożytnictwa. . kosmonautyki.). karierowiczostwa.kolektywizm i obywatelska pomoc wzajemna: jeden za wszystkich. do krajów socjalizmu. biurokratyzmu.troska każdego o zachowanie i pomnożenie społecznego dorobku. .. miłość do socjalistycznej Ojczyzny. a w wychowaniu umysłowym wchłaniając podstawy nukleoniki... z pełną społeczną równością wszystkich członków społeczeństwa. nieprzejednanie dla narodowościowej i rasowej wrogości. ze wszystkimi narodami 1 1 3 . Komunistyczne wychowanie zakłada wyzwolenie świadomości z religijnych przesądów i zabobonów. W związku z tym rozszerzyły się zadania z zakresu wychowania komunistycznej świadomości przez: a) kształtowanie naukowego światopoglądu. g) demaskowanie burżuazyjnej ideologii 112 . jak próżniactwo i pasożytnictwo. troska o wychowanie dzieci. N o w a c k i . nieuczciwości. w którym utrwali się społeczna samorządność. 111 112 .wysoka świadomość społecznej powinności. technologiczne i produkcyjne. Najbardziej rozwinięto kodeks moralny budowniczego komunizmu. chemii tworzyw sztucznych oraz agrotechniki 115 . Na obecnym etapie budownictwa komunistycznego jest rzeczą konieczną prowadzenie jeszcze bardziej zdecydowanej walki z takimi przeżytkami kapitalizmu.wzajemny szacunek w rodzinie. ten nie je. jw. . e) wszechstronny i harmonijny rozwój osobowości. politechniczne. 114 113 Programma kommunisticzeskoj Partii Sowietskogo Sojuza. .nieprzejednany stosunek do niesprawiedliwości.braterska solidarność z pracującymi. b) wychowanie przez pracę.1963) rozszerzyła się znacznie. Konieczne jest wprowadzenie przemyślanego i harmonijnego systemu wychowania naukowo-ateistycznego. . Zaś „komunizm . To wydobycie humanizmu jako idei naczelnej wychowania socjalistycznego miało ważne konsekwencje. każdemu . . s. 115 T.uczciwość i szczerość.rzetelna praca dla dobra społeczeństwa: kto nie pracuje. niewłaściwego stosunku do kobiety i in. świadomą koniecznością. obejmując kształcenie naukowo-ateistyczne.przyjaciel. . zawierający następujące zasady moralności: .1961. które ciągle jeszcze nie pozwalają poszczególnym obywatelom radzieckim na przejawianie w całej pełni ich sił twórczych. w którym z wszechstronnym rozwijaniem ludzi rosną i siły produkcyjne na podstawie wciąż rozwijającej się nauki i techniki.przyjaźń i braterstwo wszystkich narodów ZSRR. czystość moralna. Warszawa 1962.humanitarne stosunki i wzajemny szacunek między ludźmi: człowiek człowiekowi . praca dla dobra społeczeństwa stanie się dla wszystkich pierwszą życiową potrzebą. Programma.go wychowania komunistycznego jako tworzenie budowniczych komunizmu przez włączenie w nurt jego budowy. sprawy pokoju i wolności narodów. który obejmowałby wszystkie warstwy i grupy ludności i zapobiegał rozpowszech114 nianiu się poglądów religijnych. c) utwierdzenie komunistycznej moralności. 63.nieprzejednany stosunek do wrogów komunizmu. Walentyna Tiereszkowa . „Glos Nauczycielski" 1961 nr 44. prostota i skromność w życiu społecznym i osobistym. zwłaszcza wśród dzieci i młodzieży" . Komunizm to wysoko zorganizowane społeczeństwo wolnych i świadomych pracowników. .oddanie sprawie komunizmu. pijaństwo i chuligaństwo. W związku z wyłożonym programem wychowawczym i treść kształcenia dostosowana do ery sputników (od r. 1971 r. nieprzejednanie wobec naruszania społecznych interesów.to bezklasowy ustrój społeczny z jedyną ogólnonarodową własnością dla rozwoju wytwórczości. szachrajstwo i zachłanność. wszystkie czynniki społecznego bogactwa wleją się pełnym potokiem i urzeczywistni się wielka zasada „od każdego . poi. elektroniki. wszyscy za jednego. (tł. d) rozwój proletariackiego internacjonalizmu i socjalistycznego patriotyzmu. Uzasadnienie całości programu dał komentarz premiera Związku Radzieckiego Nikity Chruszczowa (zm.) w następujących słowach: „Wychowanie nowego człowieka to proces skomplikowany i długotrwały. f) przezwyciężenie przeżytków kapitalistycznych w świadomości i postępowaniu ludzi. a możliwości każdego będą się rozwijać z największą korzyścią dla narodu" 1 1 1 .według możności. towarzysz i brat.

125 Por. Metodologiczne podstawy. Tenże. Warszawa 1971. socjologii i innych nauk 1 2 3 . 121 Z. s. swego narodu. Schaff „solidnie »naumieli się« marksizmu" 1 2 2 . Wstęp do metodologii pedagogiki. Oczy wiście szablonowej jednolitości między nimi nie ma. K. sytuacje życiowe ludzi (a więc byt.). Rola wychowania w społeczeństwie socjalistycznym. T r o j n a r s k a . a zadania szkoły ujęła w trzy grupy: a) nauczania ogólnego („wyposażenie uczniów w średnie wykształcenie ogólne. wspólne dla całej pedagogiki 126 światowej. wskazując jak są one rozwiązywane na gruncie pedagogiki radzieckiej. wzmocnienie ich zdrowia. H . Dalszą konsekwencją wyższego etapu rozwoju pedagogiki radzieckiej było odejście od jednolitego modelu pedagogiki socjalistycznej. ustanowić cele. Metodologiczne problemy pedagogiki. przygotowanie uczniów do życia. 623-624. Nowy program KPZR a zadania pedagogiki (tł. Pierwsze z nich za podstawowe czynniki wychowania szkolno-oświatowego uważają rozwój stosunków produkcji i walkę klas (tj. dz. hipotezy badawczej i strategie badań w pedagogice i to głównie przy pomocy języka psychologii. A. odpowiadające wymaganiom współczesnego postępu społecznego i naukowo-technicznego oraz dążenie. Wrocław 1964. z ros. 119 Ustawa o rozwoju systemu oświaty i wychowania. 55. Drugi zaś kierunek metodologiczny stara się usystematyzować naukowe twierdzenia pedagogiki. fizycznego i estetycznego) we wszechstronnym rozwijaniu ucznia. 11-12.olbrzymi problem badawczy pedagogiki radzieckiej116. idącego swoistymi drogami tradycji krajowych do realizacji podstawowej. H. którzy. F. 108-122.. Wstęp do metodologii pedagogiki. K r z y s z t o s z e k . M u s z y ń s k i .miłości Ojczyzny.).humanizm socjalistyczny dopuszcza ścieranie się różnych koncepcji naukowych oraz krytyczne zużytkowanie literatury naukowej krajów kapitalistycznych. 123 H. K a i r ó w . aktywnej działalności zawodowej i społecznej") 117 . lecz pragnie B. 122 Tamże s. Warszawa 1965 s. M u s z y ń s k i (red. że światopoglądowa pedagogika specjalistyczna wprowadza przyszłego nauczyciela w krąg podstawowych problemów wychowawczych. by uczniowie zdobyli trwałą znajomość podstaw nauk wraz z umiejętnością samodzielnego jej uzupełniania"). świadomego wyboru zawodu. K o r o l e w i W. 13-129. moralnego. który określa świadomość) oraz dodają zasady kierowania własnymi możliwościami człowieka121. Tenże. zmierzając tym samym do unaukowienia pedagogiki 124 . poglądy ideologiczne panujące w społeczeństwie (czyli nadbudowę). politechnicznego. prawidłowe ujęcie nauczania pracy. Mimo więc podziału metodologów pedagogiki socjalistycznej na „scientystów" inaczej „instrumentalistów" lub „antropologów" i „filozofów" ze względu na różną interpretację marksizmu 125 . Materiały z dyskusji sejmowej. harmonijnego rozwoju. musiała wystąpić różnica w pedagogice tak systemów szkolnooświatowych. b) wychowania ideowego („kształtowanie w młodym pokoleniu światopoglądu marksistowsko-leninowskiego. jak również specyficzne dla pedagogiki socjalistycznej . 33. 118 Z. Piedagogika. T . Podstawy wychowania socjalistycznego. S u c h o d o 1 s k i. dz. że jedne z nich dotyczą przede wszystkim systemu szkolno-oświatowego i ideologii socjalizmu 119 . Warszawa 1967. W. wychowanie fizyczne i estetyczne. ideał i normy telogii wychowania. Wrocław 1967. „Ruch Pedagogiczny" 1971 nr 1 s. uściślić problemy. bazę). A . 124 Tamże s. drugie zaś systemu I. jak się wyraził A. s.. równocześnie wyrabia pogląd na różne zjawiska pedagogiczne. Moskwal967.Na skutek tego pedagogika socjalistyczna nie dąży do izolacji. tej samej dla wszystkich ideologii marksizmu-leninizmu.mają charakter klasowy i proletariacki i zwracają się z krytyką ideowej obojętności ludzi. W krajach demokracji ludowej. 126 Por. choćby dlatego. Warszawa 1961.25-26. „Ruch Pedagogiczny" 1970 nr 5 s. 117 Status ogólnokształcącej szkoły średniej. jak też bezklasowego społeczeństwa i nowoczesnego świata człowieka 120 . cyt. W wyniku opracowywania teoretycznego tych różnic w pedagogice socjalistycznej pojawiły się także i u nas dzieła z zakresu metodologii 118 pedagogicznej . 120 . Obszcze osnowy piedagogiki.w wyniku którego ustawa o szkole średniej ogólnokształcącej odstąpiła od schematu pięciu kierunków wychowania (umysłowego. 99-101. K r z y s z t o s z e k . B a n a s i e w i c z . G m u r m a n. „Człowiek i Światopogląd" 1971 nr 5 s. 128. Jedność nauczania i wychowania. 116 wychowawczego i z jego złożonymi celami humanistycznymi tak wszechstronnego rozwoju osobowości. I l j i n a . cyt. dążących dopiero do zbudowania podstaw socjalizmu. O radzieckich podręcznikach pedagogiki. Metodologiczne podstawy pedagogiki marksistowskiej. Ta ostatnia współpraca i dialog naukowy powoduje to. Warszawa 1967. wychowywania uczniów w duchu wysokiego patriotyzmu radzieckiego . jak też systemu wychowawczego. Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego oraz w duchu gotowości do obrony socjalistycznej Ojczyzny") oraz c) kształcenie wszechstronnego rozwoju („zapewnienie uczniom wszechstronnego.Moskwa 1969s. F.

. maszyny i historia (tł. z niem. Lilley S. Rozwój instytucji społecznych w ciągu XIX stulecia (tł. Humanizm socjalistyczny. z franc). Jednakże w nowych warunkach cywilizacji technicznej mimo trudności i pokusy żaden z systemów wychowania nie może zaniedbać sprawy wszechstronnego rozwoju człowieka i procesu jego wychowania. 128 127 Assorodobraj N.. Warszawa 1952.). 1-2. Jostock P.. Paris 1957. Engels F. z ang. z ang. Colson C. Social Ideals and Economic Theories from Quesnay to Keynes. ideologiczną i religijną oraz spowoduje nieustanne odradzanie się człowieka poznającego istnienie. Gide K. Warszawa 1946. Kwestia robotnicza i dążności do jej rozwiązania (tł.). Le travail et les ąuestions ouvrieres. H.). Rist K. Warszawa 1954.. Warszawa [przed 1936] t. Przejdziemy więc do nauki o procesie rozwoju wychowawczego człowieka jako ważnego elementu każdego humanizmu...). Warszawa 1950. t. szturmującego w ruchu robotniczym umierający stary świat 128 . Kraków 1949. Tylor O. Początki kapitalizmu amerykańskiego (tł. A History of Economic Thought. Russel B. Dzieje ludu angielskiego (tł. twórczego i społecznego.włączyć się do ogólnoludzkiej pedagogiki naukowej.. z ang. Warszawa 1937. Hitze W. Położenie klasy robotniczej w Anglii (tł.. z niem. L.. Gide K. 89-276. Poznań 1909. Położenie robotników w Stanach Zjednoczonych (tł. Der Ausgang des Kapitalismus.. z ang.). Histoire des Techniąues. 1-2. 129 Tamże s. Russell B. Rychliński S.. New York 1960. z ang.zniesie wszelką alienację ekonomiczną.. Ludzie. Hitze W. Historia gospodarcza Polski 1864-1918.. Tak więc i w socjalizmie humanizm techniczny i naukowy nazywany scientystycznym. J. Położenie robotników w Anglii (tł. Howell G. obiecując na przyszłość zlikwidowanie wszelkiego zła i obumarcie złych mocy w człowieku.... z ang..nic co ludzkie nie może mu być obce .). zachowując jednakże czystość ideologiczną i krytycyzm szczególnie pod adresem 127 humanizmu chrześcijańskiego jako idei skrępowanej przez religię . Warszawa 1910. Rousseau F. z ang. Paris 1917. Wiek dziewiętnasty (tł. K u c z y ń s k i ... Rochester A.Synteza humanizmu socjalistycznego jednakże będzie „ocaleniem tego.. Les Bourgeois conąuerants XIX siecle. Łódź 1956. Warszawa 1951. Morton A. 190. bierze górę nad humanizmem czystej psychologii czy antropologii.). A. Historia doktryn ekonomicznych (tł. Sombart W. Smith A. I GENEZA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWAWCZYCH /.. K o s s a k .. K u c z y ń s k a . Kapitał und Arbeit und die Reorganisation der Gesellschaft. Warszawa 1933. z niem. gdy humanizm socjalistyczny będzie syntezą wszelkich wartości i prawd . aby zdobycze cywilizacji nie obróciły się przeciwko ludzkości. Der modernę Kapitalismus.. Warszawa 1948. 1-3.). Rozwój kapitalizmu i jego skutki J. Warszawa 1916.. Warszawa 1948. Berlin 1880. Wiek XIX. co w nim najlepsze" 129 . Warszawa 1963. Krzyżanowski A. Miinchen 1924-1927. Początki klasy robotniczej. polityczną. której wciąż grozi zagłada nuklearna. WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE DO CZĘŚCI II Pedagogika porównawcza Rozdz. Humanizm skrępowany.).). Ossowska M.. Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów (tł. Warszawa 1936. Kuczyński J. Perspektywy przemysłowej cywilizacji (tł. t. . z niem. Warszawa 1951. Związki zawodowe robotników angielskich (tł. 1928. Moraze Ch. Przeobrażenia społeczne w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej na tle urbanizacji. z franc). Warszawa 1966 s.). Paris 1956. Kuczyński J. Kula W. Moralność mieszczańska. Warszawa 1963.

Warszawa 1931.. D e m o k r a t y z m i n a c j o n a l i z m Balicki Z. Współczesne kierunki społeczne. Ketteler.).. Stern W. Oblicze studenckiego buntu.. t. Mussolini i korporacyjna przebudowa Włoch. Kierunki pedagogiczne w początkach XX wieku i ich aspekt polityczny.. Wojciechowski S. z niem. Gortais A. „Twórczość" 1946 nr 6. Der proletarische Sozializmus (Marxismus). Vigener F.. Bielefeld 1956. a.. Warszawa 1963.. 2. Egoizm narodowy wobec etyki. Roszkowski A. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. Laski H. Piwowarczyk J. 12. Ketteler et la ąuestion ouyriere. Etudes de Criminołogie juveniłe. z ang.. Paris 1948... Szymański A. Piwowarczyk J. Młodociani przestępcy. Bunt młodzieży (tł.. Munchen 1924.. Weill G. Szelągowski A. z ang. Michajłow M. Wie stark sind Halbstarken. Seksualna etyka i pedagogika (tł. Krasuski J. Sośnicki K. z franc). Polskie tradycje wychowawcze. Kooperacja w rozwoju historycznym. Chrześcijański ustrój społeczny. Historia doktryn poityczno-prawnych XIX wieku. Der soziale Katholizismus in Deutschland bis zum Tode Kettelers.). Paris 1938.. Maneli M. 1914..).. Warszawa 1938. Berlin 1924.. Kapitalizm i niewolnictwo (tł.). B. Theories of Education. 1-2. Louvain 19572. Dmowski R. Pouthas Ch. Liberalizm i kapitalizm. Konieczność nowej orientacji w wychowaniu Bloch H. Warszawa 1969. Niebezpieczne ulice. organizatorzy Związku Komunistów (tł. Gladbach. Czapów Cz. 2.. Janicki J. Bonicki S. Marks K. Warszawa 1936. Krasuski J. Lwów 1934.. cz. Proces emancypacji młodzieży współczesnej „Znak" 1961 nr 84. Girard de E. Londyn 19422.). „Nowa Szkoła" 1947 nr 4. Rozsprzężenie obyczajów (tł. Paris 1952. W. Zarys katolickiej syntezy społecznej. Nationalpolitische Erziehung. Warszawa 1962. Warszawa 1954.Webb S. b. Katolicyzm i liberalizm w Niemczech XIX wieku.. Kandel E. z niem... Warszawa 1923.). Engels F. Mantuszewski S. Lublin 1937. Democraties et capitalisme. Wołgin W. Paris 1947. Warszawa. L'Origine du proletariat romain et contemporain. Poznań 1910...). Zmierzch czy odrodzenie liberalizmu (tł. Zaniewski R. Warszawa 1964..). . Rozdz. Krieck E. Warszawa 1911. S o c j a l i z m i k o m u n i z m Adler M. Myśli nowoczesnego Polaka. Sombart W. Szymański A. Chrześcijańska demokracja. ks. Leipzig 1932. Kunowski S. „Widnokręgi" 1956 nr 11. Poglądy demokracji chrześcijańskiej we Francji. Korporacjonizm i jego problematyka. (red. The Rise of European Liberalism. Rebelie studenckie na Zachodzie. Warszawa 1958. Warszawa 1938. C. Warszawa 1929. Główne kierunki spoleczno-polityczne a ruch oświatowy. z ang.. Francja 1968. Histoire de la democratie chretienne. Zweig F. Marks i Engels. U źródeł chuligaństwa. Vaussard M.. 1957 nr 1. Bureau P... Caro L.. Kodeks społeczny. socjalizm. Schaff A.. Lwów 1937. Leipzig 1928.. kierunek chrześcijańsko-społeczny. London 1947. Chemia F.. B. z ros... Z zagadnień bezrobocia. Sojusz kommunistow. Berne 1896. J.. Lindsey B.. Gedanken uber sozialistische Erziehung.. Paris 1963. z niem.. Stefanowicz J. UEurope du XX-e siecle et ł'idee la nationalite. ks. P. Engels F. i B. B. Protest der Jungen. Dziecko w systemie hitlerowskim. Górski K. Rozkład w życiu i literaturze. Warszawa 1945. Jeske-Choiński T. 1-2.. Stany Zjednoczone Północnej Ameryki USA. Ein deutsches Bischofsleben des 19 Jahrhunderts... z franc).. Praca najemna i kapitał (tł.. Jena 1924. ks.. Początki katolicyzmu społecznego we Francji (tł.). Warszawa 1935. Marks K. 1-2.. New York 1963. z ang. II CHARAKTERYSTYKA WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW WYCHOWANIA 1. Lublin 19342. Kraków 1929.. Kulturkampf.. HofTmann W. Tworzenie państwa i konstytucji. Warszawa 1945. Warszawa 1902. Znaniecki F.). ks.). Czapów Cz. ks. Narodziny i rozwój filozofii marksistowskiej. Poprzednicy naukowego socjalizmu (tł. „Przegląd Powszechny" 1948 nr 5... Poznań 1932. Warszawa 1961. cz. K a t o l i c y z m s p o ł e c z n y Duroselle J.. Dzieje organizacji zawodowej w Anglii (tł. Giinter K. et Niederhoffer A.. Neue Menschen. Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Poznań 1956. Foerster F. Geneza partii katolickiej w Niemczech. Williams E. Rozkład kultury mieszczańskiej. Fróhner R. Liberalizm ekonomiczny.. Democratie et liberation. Teorie współczesnego kryzysu. Jezierski H. Warszawa 1960. ks. Warszawa 1950.. Kołodziejczyk H. Warszawa 1902. Paris 1956. Feldman J. Warszawa 1962. Rozwój socjalizmu od utopii do nauki (tł. ks. Sosnowski K... M. Ruchy spoleczno-polityczne c. Warszawa 1895. Kraków 1901. Hertz A. Piwowarczyk J. I. New York 1953.. Franz A.. Moskwa 1960.). Munchen 1961. z niem... Warszawa 1945. Manifest komunistyczny (tł.. J. P. Kraków 1927. Warszawa 1938. Sittlichkeitsvergehen an hóheren Schule undihre discipłinare Behandlung. Th. Les bandes d'adolesenis (trąd. Katolicyzm społeczny. z niem.. Młodzież a przestępstwa. Łempicki S. Wynne J... Poznań 1963. Warszawa 1970. Chazal J.

Kultura. Socjologia rozwodów.. Katolicy i wolność myśli (tł.). Kultura masowa. Warszawa 1938. Aufbau der Person. Śliwiński A. Warszawa 1963. New York 1968. Lublin 1938. Szymański A.. Gaudig H. Das Problem des Geisligen Seins... Piron G. Glencoe 111. Kraków 1932. Suchodolski B. V. Rola wolności w postępie kulturalnym. Kultur und Erziehung. Explorations in Personality. Wojtyła K. De la personne.. The Hippies. New York 1957. Ratyński J. Lublin 1939.. Nawroczyński B. La crise du capitalismus. Mazanowski A. Zieliński T.. Studia z filozofii kultury. Haal C.próba definicji... Murray H. 3. Budownictwo socjalizmu i narodziny nowego człowieka (tł. Die geistige Welt. La recherche d'un homme noweau. Małżeństwa koleżeńskie (tł. Warszawa 1971. Leipzig 1925.)... Kryzys spoleczno-gospodarczy w świetle katolickich zasad. Płock 1937. Thrasher F.Ihr Verlauf von 1913 bis 1919"). Lagensalse 19203.NeueMensch". Michalski J. Pastuszka J. Maritain J. Lindsey G.. Ossowska M. Kraków 1911. The Gang. Przesilenie gospodarcze świata i w Polsce.). ks.. „Etudes" X.. Wychowanie nowego człowieka. Różne koncepcje wolności w rozwoju historycznym. Suchodolski B.. Religia a kultura (tł.. Filozoficzne i empiryczne pojęcie osoby ludzkiej.. True Humanism.). Podstawy wychowania państwowego. Le Drame de 1'Humanisme athee.. ks. z ang. Osoba ludzka . z niem.. Socjologia moralności. M.. Od filantropii do humanitaryzmu i humanizmu. z franc).). Stuttgart 1963. A Theory of Mass Culture (W:) Mass Culture.. Warszawa 1949.. Wolfe B. ks. ks... ks. Poznań 1921.... Ossowska M. Piwowarczyk J. Paris 1907. Litt T. Warszawa 1968. Warszawa 1935. świat i życie.. Lwów 1939. Chicago 19474.. Marks a idea wolności (tł. z franc). Nowy człowiek .. Kraków 1969. z franc). Lersch Ph. Przestępczość nieletnich w Polsce. Alain (Chartier E. Życie duchowe. Miinchen 1920-1922. Warszawa 1968. Critiąue des systemes de morale contemporaines. Łódź 1954. Czarnowski S. Rahner K. Sandomierz 1961. Na przełomie dwóch epok. kard. Osobowość. Zepsucie dzisiejszej młodzieży gimnazjalnej i środki zaradcze.]. Lubac de H. TJ. Nieletni przestępcy w świecie (tł. Znaniecki F. Untergang des Abendlandes. Hessen S.. Die freie deutsche Jugendbewegung (. „Kultura i Wychowanie" 1938 nr 3. ks. Drogi do wolności (tł. „Tygodnik Powszechny" 1946 nr 33. London 1938. Zarys filozofii kultury. VI". M. Granat W.. New York 1944. Veillard-Cybulsky M. Znaniecki F.. Warszawa 1968. Warszawa 1935. Koneczny F. Wychowanie moralno-społeczne. New York 1938. Miinchen 1952. Baley S.. Kłoskowska A. . [i in. z ang. Warszawa 1964. Heidelberg 1956. 4. V. z franc). Lubac de H. Problem humanizmu. Kultura i jej dziedziny. Warszawa 1970. Moderner Humanismus. Bohlen A. Spengler O. Wstęp do teorii osobowości (tł. Źródła zróżnicowania systemów wychowawczych Adamski W.. Warszawa 1912. Die menschliche Person.. Evans W. Binder H. Personality. Warszawa 1935.. Mc Donald D. Freiburg 1948. O wielości cywilizacji. SJ. Rybicki W.. Malinowski B. Gerstmann S. Humanites. Chałasiński J. Zawadzki B.. SJ. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1963 z. Schriften zu Theologie B. Leipzig 1924.. ks. Liberalizm.. Lublin 1931. Warszawa 1931. S. Kałwa P.Lindsey B. Upadek cywilizacji zachodniej. 3. Rozwój moralności. Warszawa 1970. z franc). z ang.... Leipzig 1934.. Fouillee A. Kraków 1936.. Russell B. Zarys zagadnień. Spranger F. Osobowość. Poznań 1937. t. Freedom and CMlisation. Maritain J. Osoba i czyn.. Kraków 1964. Z rozważań nad wychowaniem nowego człowieka. Warszawa 1931. Humanizm i poznanie. Die Kultur der Gegenwart. SJ. Koneczny F. Normy moralne -próba systematyzacji.. Poznań 1938. Rowid H. Einsiedeln 1962.. Lefebvre H. Rozental M. Piwowarczyk J.1 2 szkiców na temat ducha nowego pokolenia (tł.. M.. i H. O wychowaniu nowego człowieka. Sinko T. Pojęcie nowoczesnego systemu wychowania Allport G. Das Christentumsundder . Paris 1947.... Leclercą J. Die Idee der Persónlichkeit wid ihre Bedeutungfur die Padagogik. Lipka M.. Fiedler E. Gigon H. Rozwój moralności w świecie starożytnym od Homera do czasów Chrystusa.). Toleranz und christlicher Glaube. Warszawa 1970.. Lwów 1933. Krawczyński Z. Kraków 1933.. Warszawa 1932. z ros.. Nuttin J. Paris 1934. Kultura i osobowość. A psychological Interpretation.. Paris 19453. Kraków 1947. Warszawa 1936... Leipzig 1923. Kraków 1927. Hartman A. A. ks. 1947. Lwów 1939. Sośnicki K.. Dilthey W. 2.. Messer A. Gołembski W... Struktura osobowości (tł. Warszawa 1935. „Gesamelte Schriften B. 1959.. Berlin 1933.. Biblioteka naukowa „Po prostu" nr 4. Kraków 1935... Hartmann N. W. Noew York 1938. Theories of Personality. Młodzież współczesna w świetle własnej opinii.

Les \aleurs et le moralisme pedagogiąue. Maritain J. Personalismo educatiw.). (red. ks.. Podstawy filozofii chrześcijańskiej. Poznań 1968. Kraków 1947.. Gilson E.. Wprowadzenie w chrześcijaństwo (tł. Lublin 1961.. Christlicher Humanismus. Historia Kościoła. Poznań 1968. z ang.. jego istota wg św. z niem. ks. Konstytucje. Poznań 1966. 1-2. Poznań 1936. Wychowanie personalistyczne. ks. Garonne G.. z franc). Breviarium fidei. Witkowiak A. Tomizm (tł. Piwowarczyk W. ks. La Personne et le bien commun.. Umiński J. Wstęp ogólny do Pisma św. Paris 1948. Ricciotti G. „Ateneum Kapłańskie" 1946 nr 250. Lublin 1967.. ks. . Pascher J. Wurzburg 1939. 2. Paris 1933. (red. Jungmann J. Dogmatyka katolicka.. Ratzinger J. Kraków 1961 s.. Wierzę. Chrystocentryczne nauczanie i wychowanie w seminariach duchownych.. Osobowość chrześcijańska.. „Życie i Myśl" 1950 nr 7/9... Poznań 19202. Kraków 1948.. Elementy filozofii chrześcijańskiej (tł. Synopsa tekstów Soboru Watykańskiego II. Ideologia współczesnego wychowania chrześcijańskiego a. Kraków 1961.). ks.. Warszawa 1962. Guitton J. Maritain J. Katolicka etyka wychowawcza. Van Peursen C. Kowalski-Wierusz J. Kraków 1969. M. Wychowanie człowieka. Ratzinger J. kard. Gmurowski A. „Lumen Vitae" 1961 s. ks. Pastuszka J.). Radoński K. A. Życie Jezusa Chrystusa (tł. Mascall E. z niem.. ks. Warszawa 1971. O typach motywacji. abp. d. Christus als Mittelpunkt religióser Erziehung.. Rogalski A.. Katowice 1969. Paris 1969. Paris 1968.. Charakter. Kielce 1939. Stefanini L. III WYCHOWANIE CHRZEŚCIJAŃSKIE 1. Poznań 1965 s...).). Lubac de H. ks.. Versuche zur christlichen Lehre vom Menschen. Zarys etyki i ascetyki katolickiej. Moysa S. Cnoty nabyte i wlane. Gillet M. 1939.. ks.. Poznań 1959. P e r s o n a l i z m Górski K. Warszawa 1956. c. z ang. ks. Warszawa 1957. z franc). Warszawa 1947. Społeczne aspekty dogmatu. Poznań 1966.. Zuberbier A. Personalizm katolicki.). t. Bogacki H. z franc).. T e o l o g i c z n e Bardecki A... Chrześcijańska koncepcja człowieka (tł.. Warszawa 1965. ABC tomizmu...Rozdz. ks. ks. Gilson E. Lublin 1962.. Bielski T. Formazione cristocentrica. Mała dogmatyka dla świeckich (tł. Byt. 100 n. Warszawa 1960.. Warszawa 1956. Teologia moralna i jej stanowisko chrystocentryczne w całości nauk teologicznych.. Br. z włos. Liturgika. Metafizyka. Winkowski J. Warszawa 1955.. ks. Poznań 1964. Jakubiec C. ks. Kraków 1970. Nosengo G. Synteza.. Chojnacki P. Kraków 1947. Dekrety. Niesiołowski A. ks. H u m a n i z m Hermans F.. OP. M. Wprowadzenie metodologiczne do Nowego Testamentu. Romaniuk K. Katechetyka. z franc). ks. z franc). Heidelberg 1950.... OP. 1-2. Warszawa 1955. Kodeks doktrynalnych wypowiedzi Kościoła. Christozentrik in der Verkiindigung. ks. „Znak" 1950 nr 23.). Poznań 1936. A. Jaeger W. Granat W. Trocąuer Le R. Sawicki F. Humanizm i teologia (tł.C h r y s t o c e n t r y z m Dajczak J. TJ. Tekst polski. Poznań 1970. ks. F i l o z o f i c z n e Bocheński J.).). M o r a 1 i z m Bilczewski J. Kościół epoki dialogu. Roma 1955. z ang. Kudasiewicz J. ks. Woroniecki J. 69-80. Histoire doctrinale de 1'humanisme chretien.. ks. Psychologia. Antropologia filozoficzna (tł. z niem. Pisma wybrane. OP. Du regime temporel et de la liberte.. Krąpiec M.. t. z franc). Guardini R. Jaworski M. A. Biblia dzisiaj. Tomasza z Akwinu. ks. Założenia a. Warszawa 1938. appendix do książki Dybowski M. 437^*55. Święci i błogosławieni Kościoła katolickiego. Gniezno 1935... Paris 1947. „Ateneum Kapłańskie" 1948 nr 269. Opole 19594. Ray H. Rudloff L.. Kościół w świetle Soboru. Warszawa 1956 s. Dogmatyka w zarysie.es Jahrbuch" 1962 s. Propedeutyka teologii katolickiej. b. 265-330. Katolicyzm. Maritain J. Struktura osobowości chrześcijańskiej w zjednoczeniu z Bogiem (tł.. (red. OP.człowiek? Zarys antropologii chrześcijańskiej (tł. bp. Deklaracje... List o wychowaniu. Orientacje Soboru (tł. Kraków 1966. Szymusiak J. ks. Świeżawski S. b. Charakter. ks. L. Maryja (tł. Kaczmarek Cz. Sobalkowski S.. S. Poznań 1947. Kształtowanie charakteru (tł.. Welt und Person.. Freiburg im. Kim jestem ja . Milano 1942.. „Theologiscb. Sobór Watykański II.). 196-198. Woroniecki J. Personalizm i jego perspektywy. Poznań 1955.

P e r s o n a l i z m Hessen S. Warszawa 1932. K r y t y k a szkoły starej •••. Wien 1930.. .. sa Pedagogie. Warszawa 1931. Metoda projektów w nauczaniu (tł. Halle 19276. Kerschensteiner G. Geschichte des christlichen Humanismus. Tochowicz F. b. System der Pddagogik im Umriss. Warszawa 1913. Une methode de travail librę par groupes. Pedagogia świętego (św.. Wider das Schulelend.. Warszawa 1934.). Szkoła na miarę (tł. Warszawa 1934.). Boyer M. ze szw. N o w a szkoła Dewey J. Paris 1951. z ang.). Maritain J.. z łac). Kielce 1947. Warszawa 1928. Theorie der Bildung. 976-986. Freud S. Lwów 1926.. Podstawy organizacyjne Baden-Powell R.).. Szkoła i charakter (tł. Geneza i rozwój systemu a. F. Paris 1937. z niem. Kraków 1934. z ros. Personalizm krytyczny Sterna a pedagogika. Herbart J. Lyon-Paris 1941.). Psychologie du scoutisme. Warszawa 1933. ses Pedagogues.). Geisteswissenschaftliche Psychologie und Ethik der Persónlichkeit.. Miinchen 1948.. Paris 1945. UEducatione dei giovani alla luce del Concilio Yaticano II.). Hovre de F. Odrzywolski M. b. Warszawa 1909. Przystosowanie szkoły do dziecka (tł. Cannes 1935.... L'Educateur proletarien. Warszawa 1968.. Lwów (b. Herbart J. UEducation a la Croisee des Chemins. Włocławek 1938.. Podstawy współczesnej pedagogiki. z franc). Masure E. UEducation chretienne dans la lumiere du Concile.. SJ.. Hovre F. z niem. 3. Bouchet H. Metoda pedagogiki naukowej stosowana w wychowaniu najmłodszych dzieci (tł.Maritain J. Spranger E.. Ziemnowicz M. z niem. Roma 1956. Der didaktische Materialismus. Claparede E. Wstęp do psychoanalizy (tł. Rahner H. Warszawa 1912. z ang.).). Wells H.. Bruxelles 1930.. Leipzig 19222. A.. M o r a l i z m i d e a l i s t y c z n y Adler A. Innsbruck 1946. Monchamp E. Psychoanaliza na usługach wychowania (tł. Persónlichkeitpadagogik. W.. Paris 1946. Lebensformen. Warszawa 1926. z niem...) Warszawa 1928. K. Stulecie dziecka (tł. Warszawa 1931. L'Humanisme chretien.). Abendidndlicher Humanismus und katholische Theologie. z franc). z ang... Einfuhrung in die Psychoanalyse fur Padagogen. Humanitas Christiana. Ideologia systemu liberalnego wychowania a. Foerster F. Warszawa 1927. Chatelain F. Jana Bosco). Freud A. Giiterloh 1886. OP. Humanisme integrale.). Góttler J. Cousinet R.). Podstawy pedagogiki (tł. Roma 1970.)... Kraków 1929. . „La Documentation Catholiąue" 1969 nr 1550 s. Montessori M. Hamaide A.. Paris 1947. Stern W. z ang. Les Principes de 1'Education Nouvelle. Pedagogika ogólna wyprowadzona z celu wychowania (tł. A. z franc). 1948. Leipzig 19192. Miinchen 1927. Metoda pedagogiki naukowej. Program integralnej pedagogiki katolickiej. C. z franc). Sellmair J. Rozdz. . Die menschliche Personlichkeit. Wykłady pedagogiczne w zarysie (tł.. Warszawa 1928. IV SYSTEM WYCHOWANIA LIBERALNEGO 1... Instynkt walki (tł. 2. z ang. Od Freuda do Fromma (tł. Warszawa 1957. Moje pedagogiczne credo. Warszawa 19552.. z niem. Włocławek 1947.. 3. Gólz B. Psychoanaliza w szkole (tł. msgr... Szkoła twórcza. Paedagogiae christianae elementa. z wł. Woroniecki J. Bednarski F....i. Rowid H. Warszawa 1928. Warszawa 1913. Dewey J. Key E.. Warszawa 1913. Washburne D. Domy dziecięce. Ostwald.). Stevenson J. Riboulet L. Pius XI. Parkhurst H. Histoire de la pedagogie.: Montessori M. Paris 1945. z niem. Freinet C..r.. Leipzig 1926. Domy dziecięce. Paris 1936. Auffray A. ks. Dórpfeld F... z niem. Linde E.). 19584...). Bovet P.. Pfister O. Zmierzch psychoanalizy. stosowana w wychowaniu najmłodszych dzieci (tł. M. Skauting dla młodzieży (tł. Le Catholicisme. Szkoła i dziecko (tł.). F.). Psychologia indywidualna w wychowaniu (tł. Katowice 1939. z franc). Kerschensteiner G. Kraków 1937.. Leipzig 1909. Green G. Llmprimerie d 1'ecole. z ang. Decroly O. Doktryna wychowawcza kościoła Ancel A. z ang.. Problemy wychowania współczesnego. Gry wychowawcze jako środek wdrożenia dziecka do czynności umysłowych i ruchowych (tł. Szkoła a społeczeństwo (tł. Lwów 1930. Wykształcenie według planu daltońskiego (tł. Pedagogie chretienne. W. Pojęcie szkoły pracy (tł. z niem. Encyklika o chrześcijańskim wychowaniu młodzieży (tł. Metoda Decroly (tł.

Warszawa 1950. O wychowaniu komunistycznym i obowiązku żołnierskim (tł.). Oczerk żizni i tworczestwa. et sa philosophie. Co śmiem myśleć (tł.. Mój nauczyciel A. Lenin W. S. I.. Warszawa 1964. Makarenko w Polsce. 1-7. życie i twórczość pedagogiczna (tł. Z mojej praktyki pedagogicznej (tł. Warszawa 1949. Warszawa 1962. Filozofia marksistowska. Warszawa S.. S. z ros. Warszawa 1949. Materializm dialektyczny.. Marks K. Robinson J. Warszawa 1959. Humanismus und Jugend.. T. z ros. z ros.).. (red. t. S.. Frietzhand M. z ros. Bołdyrew N.). Frietzhand M. S. Założenia systemu wychowania socjalistycznego Aleksandrów J. L'existentialisme est un humanisme.). The Humanizing of Knowledge. V SYSTEM SOCJALISTYCZNY WYCHOWANIA 1.. Ładosz J. Warszawa 1953.. Rozdz.c. Berlin 1921.).. Warszawa 1962. Spranger E. Warszawa 1970. Poemat pedagogiczny (tł. Makarenko A..). Warszawa 1952. Warszawa 1950. K. Engels F... Warszawa 1950. Humanisme scientifiąue et raison chretienne. S.). I.). O młodzieży (tł. Lewin A. I. Makarenko A. Marks K. Warszawa 1959. Ideologia systemu wychowania socjalistycznego a. Garaudy R. Warszawa 1948. z ros.). Dzieła (tł. O p r a c o w a n i a Balabanowicz E. ses buts.).. 1950.).). Kalinin M. z ros. z ros. Problemy wychowania kolektywnego. Warszawa 1955 3 . Huxley J. . Spirkin A. Pedagogue sovietique. Warszawa 1954. Dialektyka przyrody (tł. Schaff A. Moskwa 1951.. Berlin 1921..). Warszawa 1953. Lewin A. Lenin W. z ros.. Łunaczarski A. Krupska N.. Makarenki.).).. F. Warszawa 1956. Wybór pism (tł.r.. Warszawa 1961. Warszawa 1961.. Lezine I.).. Huxley J. z ros. Makarenko A.. Warszawa (b. Piedołogija. z ros. London 1946. I.). Warszawa 1945. Anty-Diihring (tł.. Zbiór artykułów (tł. Marksizm a moralność (W:) Moralność i wychowanie. Teoretyczne problemy wychowania moralnego. Engels F. Podręcznik akademicki. Warszawa 1966. Wychowanie w rodzinie (tł. W kręgu etyki marksistowskiej. Stalin J. Engels F...).).. Praca i wychowanie (Oświata ludowa i demokracja) (tł... Wrocław 1965. Warszawa 1960.. Warszawa 1955. O wychowaniu (tł.. Materializm dialektyczny (tł. Lewin A.). OP.. O programie świeckiego wychowania moralnego. Lenin W.). H. Warszawa 1951. Moskwa 1964. z niem. z ros. Zarys życia i twórczości. Zasady komunizmu (tł.). 2. z ros. Engels F. z ros. c.. Krupska N. Z. Fere M.. Warszawa 1961. Engels F. z ros. O wychowaniu (tł. b..). LUNESCO. Woprosy wospitanija kommunisticzeskoj morali.. Warszawa 1968. K. Makarenko A. Makarenko A. Izbrannyje piedagogiczeskije soczinenija. Makarenko (tł.. Konfrontacje pedagogiczne. Makarenko A. z niem. P. O materializmie dialektycznym i historycznym (tł. Studium. z ros. O materializmie historycznym (tł. Wychowanie moralne w zespole. Konstantinow F.. Warszawa 1956. Warszawa 1969.. Paris 1953. Paris 1954. Makarenko A. O moralności komunistycznej. Miedynski J. London 1924. Muszyński H. Warszawa 1946. z ros. Warszawa 19544. Warszawa 1949. Materializm historyczny (tł. P. Myśl etyczna młodego Marksa. Moskwa 1953. Die Arbeitschule (z ros. z ros.. Książka dla rodziców (tł... Warszawa 1970. Warszawa 1955-1957.).. z ros.. Maślińska H. W. Gelmont A. M a k a r e n k o Makarenko A.. Makarenko. Warszawa 1956.. Zarys filozofii marksistowskiej (tł. S. Moskwa 1958. Warszawa 1950. Wybór pism (tł.. Szackij S. z ros. Kołbanowski W. Antoni Makarenko. 3. Wybór pism pedagogicznych (tł.). Gmurman W. z franc). z niem. z ang.. Problemy wychowania w szkole radzieckiej (tł.). Zadania związków młodzieży (tł.. Warszawa 1965. P. Warszawa 1959. Pedagogika A. Charków 1935... Humanizm Dubarle A.. Lenin W. Makarenko A.).. (red. Frietzhand M. M o r a 1 i z m Aleksandrów A.. Suchodolski B. Moralnyj oblik stroitela kommunizma.). O oświacie i wychowaniu. Wstęp do teorii marksizmu.. z ros. Kamiński A.). G.). z ros. z niem.. z ros. przekład niem. S. z niem. Warszawa 1954. Muszyński H. Lenin W. Zeszyty filozoficzne (tł.). I n n i pedagogowie Błonskij P. Geneza i rozwój systemu a. Warszawa 1961.). Trzy rozprawy o Makarence (tł.. O moralności komunistycznej. O oświacie ludowej.. Paris 1946. Sartre J.. z ros. z ros. Chmaj L. Warszawa 19492. W. Komunizm i moralność (tł. Oblicze moralne człowieka radzieckiego (tł.). Błonskij P. Warszawa 19494.). Warszawa 1955. I.

Humanizm socjalistyczny a podstawowe prawo ekonomiczne socjalizmu. Psichologiczeskie czerty licznosti sowetskogo czelowieka w raportach A. Warszawa 1957 . Okoń W. Suchodolski B. Osobowość i wspólnota. 1-2. c. Ideologia i światopogląd w wychowaniu.historyczna teoria osobowości s. z ros. P e r s o n a l i z m Garaudy R.. t.. Warszawa 1954.. K. Humanizm i kultura świecka. Moskwa 1947. (red. Osnowy pedagogiki.. K. 2 3 ^ 0 . Marksizm a osobowość (tł. Tatori A. „Wiedza i Życie" 1946 nr 4/5. Osnowy kommunisticzeskogo wospitanija. Podstawy wychowania socjalistycznego. Alienacja? Warszawa 1965. Warszawa 1960 .. „Sowietskaja Piedagogika" 1950 nr 5. 50 lat walki KPZR o oświata. z ang.. Pomykało W. Świecki A. Warszawa 1967. Wrocław 1964. Gonczarow N. T. 100-109.. „Nauka Polska" 1953 nr 2. „Zeszyty Teoretyczno-Polityczne" 1957 nr 3/4 s. Jaroszewski T. Pedagogika (tł. J. Krzysztoszek Z. Chałasiński J. Warszawa 1950.. prikazy i instrukcji. humanizm. Warszawa 1950. z ros. Warszawa 1968. Kowalski S. Warszawa 1959.. Gonczarow N... Moskwa 1960. Warszawa 1962. H u m a n i z m s o c j a l i s t y c z n y i Bigo P.).). Lukacs G. Warszawa 1962. Jesipow B. K. Wiloch J... Makarenki. Drogi rozwoju teorii i kształcenia politechnicznego w Związku Radzieckim.). Suchodolski B.. Marksa. Programma Kommunisticzeskoj Partii Sowetskogo Sojuza. z ros. Oświata dorosłych w ZSRR.. 487-505. Osobowość nauczyciela radzieckiego (tł. Tomaschewsky K. t. Warszawa 1963. Sznirman A. Oświata w Związku Radzieckim (praca zbiorowa).. Narodnoje obrazowanije. Marxisme et humanisme. Kairów A. Pedagogika (tł. 604-608. Frietzhand M. Warszawa 19692. Warszawa 1968. z ros. Oświata i wychowanie w Polsce Ludowej. Socjalistyczny humanizm. Rozwinięcie i przezwyciężenie heglowskiej teorii alienacji przez K. „Die Padagogik" 1957 nr 7 s. Warszawa 1958. M. Moskwa 1961. Osiągnięcia i problemy rozwoju oświaty i wychowania w XX-leciu Polski Ludowej.. z ros. Moskwa 1948.. Gmurmann W. K. Tazbir S. ks. Warszawa 1965. Warszawa 1963. U podstaw materialistycznej teorii wychowania.).. „Tygodnik Powszechny" 1948 nr 5... M. „Zeszyty Teoretyczno-Polityczne" 1957 nr 6. Muszyński H. King B. Pęcherski M. Wybór tekstów (tł. Warszawa 1966.). Jesipow B..).. Strzelecki J. 4.).). Sbornik dokumentów i statej. Warszawa 1959. Warszawa 1957. Reforma szkolnictwa w ZSRR.. Warszawa 1962. z franc). Metodologiczne podstawy pedagogiki marksistowskiej.. Wychowanie dla przyszłości. Warszawa 1961. Zagadnienie osobowości w świetle psychologii marksistowskiej. Wrocław 1956. Marks K. Warszawa 1962. System szkolno-naukowy Danew A. Rola wychowania w społeczeństwie socjalistycznym. 19-140.). Humanizm socjalistyczny... Pomykało W. Daniłow M. Kuczyńska A. Dydaktyka (tł. z ros.. Aktualne zagadnienia oświaty i wychowania. Nowaja sistema narodnogo obrazowanija w SSSR. Jaroszewski T. Frietzhand M.. Warszawa 1950. (red. Kuczyński J. 45-60. (red. 25 lat oświaty i szkolnictwa w Polsce Ludowej... M.. Warszawa 1950. Marksistowska koncepcja wychowania (W:) Mała Encyklopedia Pedagogiczna.alienacja pracy s. Warszawa 1966. Suchodolski B. Gonczarow N...das hbchste Zielder deutschen demokratischen Schule.. Korolew F.. Warszawa 1953. Warszawa 1970/71 (dodatek „Wychowania") s. W sprawie alienacji. Korolew F.). Paris 1953. Suchodolski B. (red.. Oświata i wychowanie w ZSRR (tł. Suchodolski B. Osnownyjepostanowlenija.. Człowiek.. (red. P.). Gonobolin F.). Wybrane zagadnienia. Pęcherski M.. (red. Warszawa 1967. Moskwa 1967. 1-2. Radziecki system oświatowo-wychowawczy. Moskwa 1960. U podstaw materialisty cznej teorii wychowania. moralność. Warszawa 1971. Wybór tekstów. Polny R..b. Wstęp do metodologii pedagogiki.. F. Kairów I. Piwowarczyk J. Suchodolski B. Nowy program KPZR a zadania pedagogiki (tł. Suchodolski B.. F. O socjalistycznym humanizmie. Więź szkoły z życiem w krajach socjalistycznych. Warszawa 1970 s.). S. Obszcze osnowy piedagogiki. Der Humanismus . .

to co dziś zawiera się w chowie (hodowli) zwierząt i w wyrażaniu „dobrze chować kogoś". Łacińskie słowo zaś edukacja znaczy w swoim rdzeniu wyprowadzanie {educare .). Dziecko ludzkie potrzebuje stałej opieki. np. instynkt krzyku jako drogę porozumienia się z otoczeniem i zadatek późniejszej mowy. jajo. potomstwo wszystkich prawie zwierząt wyższych wymaga pewnego okresu opieki rodzicielskiej. ogrzewa. pouczeń i nauki. Tylko człowiek przy narodzeniu jest słabo wyposażony przez naturę. igraszek walki u szczeniąt. na wyprowadzaniu rozwijającej się jednostki ze zwierzęcego stanu natury i podnoszeniu jej do stanu kulturalnego człowieczeństwa. broni przed niebezpieczeństwami drapieżników i uczy sztuki życia często w formie zabawowej. Dopiero w XIX wieku wychowanie nabiera przenośnego znaczenia.wychowywać od ex-duco . szukając żeru. jak psychicznej (kształcenie umysłowe i moralne) oraz duchowej (działanie uszlachetniające sztuki i religii) młody człowiek nie może się w pełni rozwinąć. Kraków 1946. W. Jednakże pomimo lepszego nawet uzbrojenia w instynkty. Tymczasem istotny sens życia ludzkiego polega na osiągnięciu wszechstronnie rozwiniętego człowieczeństwa. pisklę (tł. Jak rośliny i zwierzęta chronią swoje potomstwo. czyli jedzenie. Etymologicznie. powodującej stawanie się mądrzejszym i lepszym czło2 A. 2. troskliwej serdeczności. która je karmi. podchodzi od słowa pitanije. Dlatego też okres rozwojowy dziecięctwa i młodości trwa u człowieka bardzo długo. ponieważ kierowane jest gotowymi mechanizmami instynktów. M a k a t s c h . słynna Komisja Edukacji Narodowej nie mogła nazwać się Komisją Wychowania. kaczę po wykluciu się z jajka od początku potrafi pływać i nurkować. zastępując łacińską edukację. bez czego ani jednostka nie byłaby szczęśliwa.C z ę ś ć III PEDAGOGIKA TEORETYCZNA PROCES WYCHOWAWCZEGO ROZWOJU CZŁOWIEKA Rozdziałl POJĘCIE WYCHOWANIA /. dzięki którym takie np. Warszawa 1957 s. Bez tej skomplikowanej i uciążliwej pomocy wychowawczej tak w dziedzinie fizycznej (żywienie. posiadając zaledwie instynkt ssania dla utrzymania się przy życiu. higiena). gdy u zwierząt ssących czas rozwoju obejmuje od 1/6 do 1/5 długości życia. wskazujący na ważność ręki w rozwoju ludzkim oraz instynkt przywierania do ciała matki jako sposób obronnej ucieczki. a polowania na myszy u kociąt 1 . Koniecznością więc biologiczną jest niesienie pomocy wychowawczej dla prawidłowego ukształtowania człowieka. znaczący wychowanie. utrzymanie". . czyli dobrze odżywiać. gdyż oznaczałoby to w tym czasie Komisję Aprowizacji2. 1 większym stopniu.wyprowadzam) i to z jakiegoś stanu gorszego do lepszego i wyższego. pielęgnacji. z niem. K r e i n e r. W związku zaś z tym termin wychowanie w języku potocznym jest wieloznaczny i zawiera w sobie co najmniej poczwórne znaczenie. W przeciwieństwie do niemowlęcia ludzkiego potomstwo wielu zwierząt od razu daje sobie radę w życiu. czyli ze względu na słowo-twórczą budowę wyrazu. znaczących wychowywać. co razem ujmowane bywa w pojęciu wychowania. Ptak i gniazdo. Jeszcze bowiem utworzona w 1773 r. Stąd też realne znaczenie wychowania dziś polega na przekształceniu człowieka. „wychowanie" w języku polskim pierwotnie znaczyło tyle co „żywienie. Zjawisko rozwoju wychowawczego Człowiek przychodzi na świat w postaci krzyczącego niemowlęcia. Przede wszystkim mówiąc o wychowaniu. karmienie. jak u ptaka siadającego na gałęzi. całkowicie bezradnego i zdanego na pomoc matki i otoczenia ludzi. Podobna przenośnia wyciągania i podnoszenia wzwyż działa w niemieckim wyrazie erziehen i francuskim elever. Podobnie w języku rosyjskim wyraz wospitanije. O wychowaniu. ani też rodzice i społeczeństwo nie osiągnęliby swoich celów życiowych. mechanizm zaciskania palców wokół przedmiotów. 231-262. kształcenia i wychowania w daleko J. myślimy o działalności wychowawczej. jadło. Lwów 19252 s. D a n y s z . zajmując aż 1/3 całego przeciętnego okresu życia.

o warunkach. W ten sposób przy użyciu słowa „wychowanie" myślimy o: 1° . D o u g h t o n . 7 I. s.działaniu wychowawczym. W a i t z . 2° . Wcześniej określił podobnie J. czy samego rozwoju. 21. czyli wynik i wytwór tego działania (stwierdzamy np. to znaczy ze społecznym działaniem dorosłych. które są podstawą życia społecznego" 4 . Nie podobna wymienić wszystkich prób definiowania. Otto Willmann zaś rozwinął to określenie następująco: „Wychowanie jest opiekuńczym. występujące w zjawisku wychowania. Szkoła a społeczeństwo (tł. w trakcie wychowania młodzież staje się mądrzejsza). 6 Prakseologia nauka o działaniu i dobrej robocie. Pomimo widocznej różnicy celów. dotyczą problemu metody.o wyniku. Właśnie wieloznaczność wyrazu „wychowanie" uniemożliwia definitywne powiązania tego pojęcia z rodzajem tylko czynności.o zachodzących zmianach.wychowanie rodzinne polega na atmosferze miłości). Istota i cele wychowania. Erziehungsziel. Według Bagleya zaś „Wychowanie jest procesem zdobywania przez jednostkę 3 T h . co nazywamy procesem rozwojowym (mówimy np. cyt. 134. czyli sytuacjach wychowawczych. określając więc wychowanie jako proces samorzutnego rozwoju w zakresie różnego rodzaju doświadczenia nabywanego przez wychowanka.). ale ażeby zorientować się w ich gęstwinie. można je podzielić na cztery grupy ze względu na poznane elementy. 2. . za W. regulującym i kształcącym oddziaływaniem ludzi dojrzałych na rozwój dojrzewających. nie ma dotychczas jednolitej klasycznej definicji wychowania. * O. 5. Natomiast Kerschensteiner ujmuje działanie wychowawcze z punktu widzenia kultury i jej przekazywania młodym pokoleniom. gdy mówimy . zachodzących w procesie wszechstronnego rozwijania człowieka. czy tylko wytworu. by wychowywać. 5 G . W i l l m a n n . bądź też sytuacyjnych warunków. K o t a r b i ń s k i . 56. 16. 3° . mówimy . zawartej w potocznej świadomości językowej. w połowie XIX wieku określa. niemiecki pedagog. Moje pedagogiczne credo. T. trzeba wywołać szereg zmian w wychowanku. Kempten-Miinchen 1912. ażeby mogli mieć udział w dobrach. czy przypadkowy nawet. 2 s.). S o ś n i c k i. 8 J. Lwów (brw. dlatego mówi krótko: „Świadome urzeczywistnianie wartości w kimś jest wychowaniem innych" 5 . Dusza wychowawcy i zagadnienie kształcenia nauczycieli (tł.wiekiem (np. Doughton definiuje: „Wychowanie jest procesem rozwoju. Die Fundamentalbegriffe der Erziehungswissenschaft. czyli czynnościach wychowawców. wywołujące stawanie się czegoś (np. definicje wysuwające działanie wychowawców. Warszawa 19603. Określenie wychowania Ze względu chociażby na złożoność treści. z niem. Langensalza 1896 t. Waitz. które zwykle na pierwszy plan wysuwają jakiś element całości.rodzice i szkoła zajmują się wychowaniem). Warszawa 1964 s. New York 1935. że „wychowanie jest planowym oddziaływaniem na jeszcze dające się kształcić wewnętrzne życie innych" 3 . Sprawność i błąd (Z myślą o dobrej robocie nauczyciela). wpływanie na wychowanków i urabianie ich. Tak właśnie I. która wymaga wskazania najbliższego rodzaju pojęciowego (genus proximum) i różnicy gatunkowej {differentia specifica). R e i n . Dewey: „Wychowanie jest procesem wrastania jednostki w społeczną świadomość gatunku" 8 . O dobrym działaniu wychowawców pisze T. Modern Public Education. współdziałają przy tym różne okoliczności i warunki jako sytuacje wychowawcze oraz dążności samego wychowanka do osiągnięcia coraz większej pełni samodzielności umysłowej. a) Najstarsze definicje podkreślają jako istotne dla wychowania przede wszystkim działanie wychowawców. wreszcie żeby osiągnąć wynik zamierzony. ludzie współcześnie często nie mają wychowania). cyt. Warszawa 1936 s. który zachodzi w indywidualnej jednostce jako rezultat jej działalności w środowisku i jej reakcji na to środowisko" 7 . mają więc charakter prakseologiczny6 i wiążą się z socjologizmem. ale w działaniu wychowawców występują różnego rodzaju warunki i bodźce. Tak np. lecz swobodny wzrost dziecka. jak działać.) s. a więc o całkowitym procesie wychowawczego rozwoju człowieka. Dlatego też sformułowano masę propozycji definiujących. z ang. czyli wytworze wszystkich działań i warunków oraz 4° . za K. b) Przeciwstawna grupa definicji podkreśla nie celowe urabianie wychowanka przez wychowujące społeczeństwo. D e w e y . moralnej i życiowej jako najdalszego wytworu wychowania. 1852. Encyklopedisches Handbuch der Pddagogik. w czym biorą świadomy udział przez swą działalność wychowawcy. dalej z czynnością wychowawczą łączy się jakieś cel i stan osiągany. K e r s c h e n s t e i n e r . Allgemeine Pedagogik. okolicznościach i bodźcach. Wszystkie wymienione elementy składają się na wychowanie jako długotrwały ciąg zmian.

na czym polega rozwój (ewolucja) człowieka. Ale najczęściej chodzi w nich o najdalszy. które starają się zawrzeć w sobie tak działalność wychowawców. a to dlatego. ludzkości.oddziaływań wychowawców. które stają się składnikiem dalszego procesu. . umysłowych W. C h m a j. Plan jenajski wolnej powszechnej szkoły ludowej (tł. jak też i cel. określenia te wiążą się z kierunkiem ekologizmu. Allgemeine Erziehungswissenschaft. Paris 1926 s. The Educativa Process. Warszawa (brw. Berlin 1924.bodźców środowiska wychowawczego i d) adaptacyjną. d) Czwarta wreszcie grupa definicji wychowania skupia uwagę na wytworach i osiąganych skutkach działania wychowawczego.). Tak np. jak organizować środowisko wychowujące. jak też działanie wychowawców. wychowanie więc utożsamia się z procesem uczenia się.doświadczeń" 9 . dlatego też przeważają w nich definicje ramowe wychowania. Petersen pojmuje wychowanie jako pierwotną funkcję ducha. W takim ujęciu proces wychowania polega na kształtowaniu się charakteru lub osobowości wychowanka. którym jest przystosowanie wychowanka do środowiska biologicznego lub społecznego. Warszawa 1962 s. Tak właśnie E. która jest przepojeniem i udoskonaleniem ludzkiej formy życia przez wspólnotę duchową rodziny. którym ma być dobre przystosowanie się wychowanka do społeczeństwa. rozmowę. przygotowania do pracy i do działalności zespołowej. czytelnictwa. 23 n. do którego jako wytwór proces rozwojowy i działanie wychowawcze zmierza. Decroly pod wychowaniem rozumie „przygotowanie do życia przez życie" 10 . Tego rodzaju określenia tworzą grupę definicji ewolucyjnych. Z n a n i e c k i .procesu rozwojowego jednostki. Metoda Decroly (tł. ukształtowanie świadomej dyscypliny i kulturalnego zachowania się. London 1923 s. Drogą natomiast do nich jest uczenie się. Warszawa 1926 s. jakby ostateczny wynik wychowawczy. Education et Sociologie. jako „sytuacje wychowawcze" 11 . przeciwnie krzyżuje się.Innymi słowy istota wychowania w tym ujęciu polega na przysposobieniu wychowanka na pełnoprawnego członka grupy społecznej. Określenia te mają charakter więc adaptacyjny i wiążą się z aksjologizmem socjologicznym. teatru. wyrobienie w młodzieży naukowego poglądu na świat. gdyż dwie pierwsze grupy definicji mogą obejmować także definicje dwóch pozostałych. Znaniecki 13 . Durkheim określa: „Wychowanie jest oddziaływaniem pokoleń dorosłych na te. Tenże. 3. . L. uroczystości itp. Szkoła wspólnoty życia.w łączności z tymi zadaniami . por. to jak widzieliśmy. Takie definicje mają charakter sytuacyjny.a twórca tzw. narodu. dotyczącą skutków i wytworów wychowania nie jest logicznie ostry. W ten sposób definicje czwartej grupy utożsamiają istotę wychowania z jego wynikiem. pracę. F. tak rozwój wszechstronny wychowanka. P e t e r s e n . jako problem stawiają sprawę. odpoczynku. że na pełny proces wychowawczego rozwoju składają się tak samorzutne przejawianie się rozwoju.). Należy dodać. że wychowanie sytuacyjne i adaptacyjne może się odbywać przez urabianie ze strony działań wychowawczych. ekspresję twórczą. w których problem zasadniczy sprowadza się do wyjaśnienia. b) ewolucyjną . Podnosząc zaś znaczenie środowiska wychowawczego dla wychowania. Mają też one najczęściej charakter pajdocentryczny przez stawianie dziecka w centrum rozwoju. H a m a i d e . Najgłębszą przyczyną krzyżowania się w podziale grup definicyjnych jest to. Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku. 49. jakich domagają się od niego i społeczeństwo polityczne jako całość i środowisko specjalne. planu jenajskiego P. jak to sformułował F. przez zwrócenie uwagi na swobodny wzrost i dojrzewanie dziecka. z franc). Warszawa 19302 s.wszechstronne rozwinięcie 12 13 E. B a g 1 e y. 11 P. D u r k h e i m . 22. dążą one raczej do jakiejś syntezy w swoich poglądach. c) Trzecia grupa określeń wychowania zwraca uwagę na warunki i bodźce przyczyniające się do rozwinięcia wychowanka. Socjologia wychowania. że podział definicji wychowania na cztery grupy: a) prakseologiczną . Jeżeli chodzi o współczesne systemy wychowania. wyrażanie. które jeszcze nie dojrzały do życia społecznego. kina itd. jak również przez swobodny rozwój dziecka. z niem. a wreszcie . Wychowanie jest więc jako „szkoła wspólnoty" organizowaniem przeżycia wspólnotowego przez zabawę. Tak więc polska pedagogika socjalistyczna określa wychowanie jako „przygotowanie młodzieży do udziału w kształtowaniu socjalistycznego rozwoju Polski. do którego jest ono szczególnie przeznaczone" 12 . jak sytuacje wychowawcze. zwracają uwagę na nieświadomie działające wpływy zajęć. 10 9 i moralnych. c) sytuacyjną . Zmierza ono do wywołania i rozwinięcia w dziecku pewnej liczby stanów fizycznych. sytuacje bodźcowe oraz wytwory wychowania. O. A. 205-214. jego wykształcenia lub światopoglądu. C h.

owi). 3. a to przez 3° . Odbywa się więc wychowawcze wyprowadzanie ze stanu naturalnego do wyższego stanu kulturalnego. Pod red. dalej cele (udział w kształtowaniu socjalizmu) oraz rozwój wszechstronny osobowości. Ramami dla zjawiska wychowania są z jednej strony (1) pokolenia starsze społeczeństwa i (2) ich system kierującego działania na młodzież. IV Liceum Pedagogicznego. Całość stosunków pojęciowych w określeniu ramowym wychowania da się graficznie przedstawić następująco: Pedagogika . a to na skutek dokonywania się wewnętrznej przemiany dyspozycji psychicznych człowieka. Mamy tu wymienione wychowanie jako czynność urabiającą młodzież (przygotowanie). Na skutek tego połączenia zawiera ono także podstawowe składniki wychowania. łączące w sobie elementy definicji działaniowych (prakseologicznych).my) przeciwstawiające sobie grupy my i oni (C) na rzecz nastawienia illistycznego (łac. jak też przygotowania do życia w społeczeństwie. c) wychowania jako oddziaływania sytuacji wychowawczych oraz d) wychowania jako wytworu. z drugiej zaś (3) ideał nowego człowieka i (4) przyszły kształt życia jako cele do osiągnięcia. b) wychowania jako swobodnego rozwoju. nos . która powoduje to.ukształtowanie jego postawy wobec przy- . Składniki (dynamizmy) wychowania Definicja ramowa wychowania jako określenie syntetyczne.wychowawcze zbliżenie wychowanka do ideału nowego człowieka oraz przez 4° . zespołowość itp. że następuje zmiana postawy egoistycznej (A) na górującą postawę altruistyczną (B) w procesie personalizacji. Do tych sił-dynamizmów należą: 1 ° . Równocześnie przyświecający ideał „nowego człowieka" w określonym społecznie systemie współczesnego wychowania wskazuje. wszystkie konieczne elementy definicji wychowania dadzą się uogólnić w następującym określeniu ramowym: „Wychowanie jest zawsze społecznie uznanym systemem działania pokoleń starszych na dorastające celem pokierowania ich wszechstronnym rozwojem dla przygotowania według określonego ideału nowego człowieka do przyszłego życia". Uli .społeczne działanie wychowawcze. kim się jest rzeczywiście). Warszawa 1964 s. do których należą przede wszystkim składniki dynamiczne wychowania. jak i w przygotowaniu do życia społecznego (proces socjalizacji. S u c h o d o l s k i e g o . 14 Zanim jednak da się wyjaśnić proces przemiany wewnętrznej ze stanu starego człowieka na człowieka nowego. warunkujących (sytuacyjnych) i wytworowych (adaptacyjnych) całkuje w sobie poznane formy ujęcia: a) wychowania jako czynności urabiania. Abstrahując od skonkretyzowanych celów w różnych systemach wychowania. Jako określenie ramowe wychowania „definicja" ta nie dotyczy istoty pojęcia. które są dynamicznymi siłami.). uspołecznienia. a więc służebnego zaangażowania się we wspólnocie (D). przystosowania społecznego) zachodzi pokonanie „starego człowieka" i odrzucanie jego naturalnych postaw wobec życia i innych ludzi. W tych ramach odbywa się właściwe wychowanie jako ukierunkowany wszechstronnie rozwój młodzieży tak co do kształtowania pełni jej osobowości.naturalnym rozwojem wychowanka. przedtem trzeba zwrócić uwagę na uwarunkowania tego procesu.osobowości" 14 . a obok tego sytuacje wychowujące (jak praca. a równocześnie w procesie socjalizacji ustępuje początkowe nastawienie nostyczne (łac.kurs systematyczny kl. że tak w rozwijaniu się osobowości (proces personalizacji. B. 50. które stara się pokierować 2° . działającymi we wszechstronnym rozwijaniu człowieka. świadomości swego „ja". rozwojowych (ewolucyjnych).

Poziom ten jest bardzo różny. S o ś n i c k i . dz. K. satyry. 187-206. etos nauki.. Na podstawie odziedziczonej konstytucji budowy ciała. Ten potężny nurt życia społecznego stara się pokierować biosem jednostki do własnych celów i podporządkować ją obowiązującym w danym zbiorowisku normom zwyczajowym. obowiązku. pisma. form życia społecznego. M. napędową całego procesu wychowawczego. jak i psychicznego. psychologicznego rozwoju organizmu. Wychowanie u ludów pierwotnych (tl.szłego. 18 . o wiele ważniejsze dla rozwoju człowieka aniżeli biologiczne. Poznań 1921. przez krępowanie stóp dziewcząt na „złote lilijki" w dawnych Chinach lub wydłużanie szyi dziewczętom przez nakładane obręcze u plemion afrykańskich. S k o w r o n . życia. Na siłę biosu więc danej jednostki składają się dane wyposażenia dziedzicznego. K on e c z n y . dobrego syna. kontroli. obywatela itd. 56-64. przez tatuowanie ciała chłopców 18 . nacisku. wynikająca z instynktu samozachowawczego i rozrodczego. bios . rzemieślnika. Straussów zdolności muzyczne. Moc etosu polega na poziomie moralności grup rodzinnych. które znów jest unormowane zwyczajami i obyczajami życia określonego społeczeństwa. Podstawy biologii współczesnej . w rodzinach Bachów. cyt. S. czyli od społecznego działania wychowawców (rodziców.matematyczne) lub upośledzenia i zwyrodnienia moralnego (rodzina Jukes. Kallikak) 1 7 . nauczycieli). jak np. z prawidłowością działania enzymów (w małżeństwach krewniaczych upośledzenie umysłowe dziecka spowodowane fenyloketonurią jest nabytym zatruciem pod wpływem niewłaściwego pożywienia). żywotny i plastyczny albo przeciwnie może być słaby i nikły.obyczaj. w rodzinie Bernouillich . systemu nerwowego i systemu hormonalnego w organizmie po rodzicach i szeregu pokoleń przodków bios wyraża się w rozmachu życiowym (biotonus). 16 15 b) Pomimo swej żywiołowości siła popędu życiowego od początku istnienia człowieka zależy od pomocy i opieki wychowawczej. Dziedziczenie społeczne jest nabywaniem drogą uczenia się przy pomocy mowy. Dziedziczność. nieznanego jeszcze dokładnie.. D. moralnym. B o n n e r . Roztrząsanie o znaczeniu i celu Polski. Na skutek działania etosu w różnorodnych dziedzinach życia następuje w wychowaniu tzw. cyt. ethos . t. Z n a n i e c k i . wymaga przeto ujęcia w łożysko i pokierowania jej energii do właściwych celów. związanym z solidarnością grupową i upodobnieniem się przez naśladownictwo innych (konformizm. związane. C a r u s o. lecz obecnie daje się mierzyć naukowo przy pomocy metod socjometrii. Warszawa 1934 s. Podstawy wychowania państwowego. urabiającą kształt biosu przy pomocy przymusu. Współcześnie nauka dąży do zmierzenia siły biosu w organizmie (biometria). zawodowej itp. Lwów 1933. estetycznym. z popędów i namiętności. szkole. R. S z u m a n . 305-324. zawodowych czy szerszych organizacji . z rozdzieleniem się lub nie chromosomów (mongolizm wykazuje 47 chromosomów zamiast normalnych 46). który może być od przyjścia dziecka na świat bardzo silny. z niem.dziedziczność (tł. Pęd ten nazywamy w pedagogice biosem (gr. nazywa się w pedagogice etosem (gr. Warszawa 1960.Tę właśnie siłę społeczną obyczajowości i moralności zbiorowej. radia. intensywny.).). Etos działa na bios przede wszystkim przez stwarzanie sytuacji wychowawczych w środowiskach społecznych. Person. Socjologia wychowania.Z biosem więc wiążą się wszelkie stany somatyczne i psychiczne w zakresie normalnych reakcji i ich zaburzeń oraz utrzymywania równowagi zdrowia tak fizjologicznego. odpowiedzialności w postępowaniu. F. Alber 1957. np. odbywający się niezależnie od naszej woli. Istota i cele wychowania. a) Najbardziej podstawową siłą. talentów i zdolności (np. stanowi fundamentalną siłę dynamiczną. stosunków między ludźmi i pomiędzy płciami. np. Bios. W sytuacjach społecznych zaś dzięki stosunkom grupowym i między grupowym kształtuje się etos pracy i zabawy. grupie koleżeńskiej. 19 K. S o ś n i c k i. z ang. odporny na czynniki stresowe. sztuki i kultury.. Jednakże siła biosu.narodowej i państwowej. jest pęd życiowy do naturalnego. ucznia. Alt. obrazów F. 2: Urabianie osoby wychowanka. Bios więc ukształtowany przez stan tężyzny biologicznej szeregu pokoleń genealogicznych jako naturalny psycho-organiczny rozwój każdej jednostki. mody).życie) 15 . szkolnych. sankcji karnych itp. dz. presji opinii publicznej. samorządu i zależności. Warszawa 1960 s. działającą w wychowaniu. dziedziczenie społeczne lub kulturalne. druku. Psyche. z zetknięciem się przeciwciał we krwi (czynnik Rh) itp. S k o w r o n . np. przyzwyczajenie)19. I. Przejdźmy z kolei do bardziej szczegółowej analizy wymienionych składników wychowania. 17 S. np. 1 6 Ale obok dziedziczenia biologicznego działa także w biosie dziedziczenie dyspozycji psychicznych. w których obowiązują określone wzorce postępowania. jest zawsze żywiołowa i ślepa. 132-153. S. Organizm a życie psychiczne. Polskie Logos i Ethos. Warszawa 1964 s. w rodzinie. odgrywanie ról zgodnie z metodami społecznymi. s. W sytuacjach wychowawczych wytwarza się poczucie powinności.

pracownika lub przełożonego itd. S u c h o d o l s k i . dz. np. P i ę t e r . Wrocław-Kraków 1960 s. mają zbliżać go do ideału. 368-458. jak np. moralne i estetyczne. A. 25 B. K u n o w s k i . „Ateneum Kapłańskie" nr 319 s. 26 N p .). 23 . Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. Warszawa 1964 s. Los. którzy powinni być „ludźmi dobrze wychowanymi" 23 . kultury masowej 21 . syna czy córki. W ten sposób następuje więc pod wpływem siły etosu przyswojenie przez rozwijającą się jednostkę całego dorobku kultury. obyczaju. np. J. 126 n. W ten sposób agos wychowawców. Lwów 1934.pracy produkcyjnej i twórczości w warunkach automatyzacji. dialogu światopoglądowego. a to przez samoopanowanie siebie i przez kulturę duchową. Leipzig 1927 s. Warszawa 1960.. Pedagogika teoretyczna musi więc liczyć się w wychowaniu z działaniem losu. występującą w postaci działania ludzkiego losu.prowadzę). decydująco wpływa swoimi ciosami lub uśmiechami fortuny na życie. c) Jednakże nawet zupełnie zdrowy biologicznie i psychicznie wychowanek może. jako ludzi najlepszych danego społeczeństwa i środowiska. Siła prowadząca agosu da się dzisiaj wymierzać przy pomocy odpowiednich skal. szkoły czy domu 24 . 324-325. Wobec takiego zagrożenia w kształtowaniu biosu przez etos nie może zabraknąć korygującego działania wychowawczego. realizuje się wejście wychowanka do wspólnoty grupowej tradycji. określających oddziaływanie wychowawcze. Kultura masowa. doskonalić we wszechstronnym rozwoju. Poznawanie środowiska wychowawczego. siłę najbardziej tajemniczą i nieobliczalną. dalej zaś dokonuje się przystosowanie społeczne jednostki i przysposobienie jej na pełnoprawnego członka społeczności. Etos bowiem grup społecznych dotyczy przeciętnych uznanych przez otoczenie wzorów postępowania. M i r s k i [właśc. S. 36-50. Prospektive Padagogik. K ł o s k o w s k a . 20 autorytetu wychowawców. ubierania. na które składają się wiedza naukowa. szybko zmieniającej się cywilizacji. czyli tzw. F. z wł. zachowania się i postępowania. 258 n. dobrego ojca czy matki. narodowości. Warszawa 1936 s. czasami pod wpływem szerzonej tzw.Zależnie więc od swej wielkości może skutecznie przyczynić się do tego. środków informacji masowej wszelkiego rodzaju wykształcenia. Warszawa 1963. rozwijając je osobowo jako dojrzałe osobowości w procesie personalizacji. szczególnie zaś do jego obyczajowości i poziomu moralnego. języka. T o t i. podnoszącą i uszlachetniającą młode pokolenia. Warunkiem jednakże normalnego przebiegu tej asymilacji i adaptacji społecznej jest zdrowie biosu. niedorozwój umysłowy 20 . ago . aby najlepiej przygotować do niego młodzież. do którego wychowanie ma przygotować młodzież. gusty. Dziedziczność. Przygotowanie to w warunkach współczesnej. ulec wykolejeniu wychowawczemu. czyli socjalizację. Wychowanie i wychowawca. że wychowanek wzniesie się ponad swoje popędy biosu i ponad przeciętność etosu grupowego. wprowadza czwarty składnik wychowania. co razem stanowi proces uspołecznienia jednostki.siłę zaś tego działania moralnego i umysłowego S. Nieokreśloność przyszłego życia.filmowych i telewizji. chociaż jest siłą niewymierną i nie dającą się przewidzieć. S c h n ę i d e r. d) Doskonalenie wychowawcze rozwijającego się człowieka wiąże się z ukształtowaniem prawidłowej postawy wychowanka wobec przyszłego życia. s. G. nastawionego w kierunku szlachetnych ideałów. sposoby odżywiania się. przygotowania do małżeństwa i świadomego rodzicielstwa w obliczu eksplozji demograficznej. aby na tej drodze przekształcić także całe społeczeństwo. F. obejmujące zagadnienia wolnego czasu 26 . historii. Czas wolny (tł. Z n a n i e c k i . 24 J. kierujący rozwojem wychowanka.będziemy analogicznie nazywali agosem (gr. Psychagogik oder psychotherapeutische Erzichungslehre (W:) Die psychischen Heilmethoden. K r e t z ]. 22 J. tolerancji i utrzymania pokoju w warunkach zagrożenia nuklearnego.. Takie prowadzenie wzwyż nazywa się w pedagogice psychagogią22. gdy wejdzie w środowisko demoralizujące i deprawujące moralnie. „Internationale Zeitschrift fur Erziehungswissenschaft" 1958 nr 1 s. żerującej niekiedy na najniższych instynktach tłumu i zwyrodniałego biosu. Etos więc jako społeczne działanie pokoleń dojrzałych na młodociane tworzy łożysko dla naturalnego rozwoju jednostek. 348 n. Wychowawcy natomiast mają wyprowadzić wychowanka z tego stanu natury i przeciętności do wyższej kultury. 107 n. czyli brak zaburzeń i nienormalności. nie jest łatwym zadaniem. rozwój i wychowanie każdego człowieka. krytyka i obrona. jak wiemy. Wychowanie dla przyszłości. cyt. stanowi trzecią siłę wychowania. 205 n. Techniki kulturalne w masowym wychowaniu współczesnego człowieka. 21 A. które mają się przystosować do ogólnego porządku współżycia społecznego. S k o w r o n. K r o n f e 1 d. odnoszenia się do innych. Dlatego też wszystkie systemy wychowania starają się przewidzieć nieznane kształty przyszłego życia. s. Powstają więc programy wychowania dla przyszłości25. postawy religijne.

Tenże. 32 31 . gdy roztropnie przewidując przyszłość gromadzi w sobie kapitał życiowy nauki. czyli powołaniowe (łac.7. życia. Deus mirabilis. narodu i ludzkości jest w ręku Boga. przy tym zmienność fortuny (fortuna variabilis. Przy tym chrześcijaństwo zna w świecie i wielbi stwórcze działanie Logosu. jak też w historii narodów i ludzkości.). P. 257. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1964 nr 3 s. 28 J. jako powszechna prawidłowość i rozum świata 31 . jak i czynniki wokacjonalne. 91-95. Tylko dla chrześcijaństwa los nie jest absolutem. lecz bywa zmienny. narodów i dzieje ludzkości. lecz Wola i Opatrzność Boża. ponieważ los włada nami. Freiheit. . Jednakże Los-Absolut może być traktowany bardzo różnorodnie: albo 1° . a nie w losie „żyjemy. gdy los pojmujemy jako działanie czystego przypadku. tak w biografii jednostek ludzkich. a nie konieczności. S o ś n i c k i. los. 1949.słowo. Los więc człowieka. F. kształcenie i wychowanie . „Kwartalnik Pedagogiczny" 1938 nr 1/2. ale także obejmuje spotkania z dziełami mówiącymi o człowieku. mądrości Bożej uosobionej w drugiej Osobie Trójcy Św.. W łączności z tym współcześnie opracowano H. historii istniejących praw. O wiele bardziej aktywistyczne wobec losu staje się stanowisko chrześcijańskie. Charakter und Schicksal.fatalistycznie jako „nieubłagany los" (grecka moira). wychowania. co nosi nazwę Logosu (gr. B.Los" jako źródło celów wychowania (W:) Istota i cele wychowania. Tak tedy wolność. tworzyć wartości i kształtować swój los. S c h o 111 a n d e r. ale także występuje w formie poznawczej przez naukowe poznawanie we wszystkich działaniach natury. 176-187. nauka). że „człowiek jest kowalem swojego losu".powołanie) do wolności człowieka obdarzonego łaską. Wolność. Świat i osoba.) oświeca każdego człowieka przychodzącego na świat" (J1. Muter als Schicksal. dola" jako elementarna wiedza o dziedziczności i konstytucji. „Internationale Zeitschrift fur Erzieh u n g " 1961 s. Stąd chrześcijanie wierzą. K r a k ó w 1969. nieodwracalne jak śmierć i sąd. Koniec czasów nowożytnych. concursio). J o h a n n s e n . który wskaże cel życia. Gnade und Schicksal. vocatio . 29 K.. które nie tylko wyraża się w formie modlitewnej prośby o odwrócenie złego. wciągnie na drogę wysiłków. łac.indeterministycznie. dzięki czemu człowiek ma możność wpływania na swój los przez posłuszeństwo prawom natury (naturum parendo vincitur . której „światłość prawdziwa (. ponieważ „istnienie poprzedza istotę". ukaże sens pracy nad sobą. który jest nam przeznaczony i wobec którego jesteśmy bezradni. jak powiedział Szymon Starowolski szwedzkiemu królowi Gustawowi) może być nieoczekiwana i nawet cudowna. jak głosi egzystencjalizm J. w której liczy się nawet włos spadający z głowy (Łk 11. łaska i los wyznaczają30 w ramach Opatrzności Bożej drogę życiową chrześcijanina. czyli tego wszystkiego. Prasłowiańska . G u a r d i n i... 1925. logos . Miinchen 1949. (tł. N a w r o c z y ń s k i . Der Logos der Erziehung. żyjemy i któremu ulegamy. mądrości Bożej i chwały. stara się o wzrost łaski uświęcającej w wychowanku przez poddanie całego człowieka i jego warunków bytowo-losowych działaniu Logosu i o doprowadzeniu do współpracy chrześcijanina z łaską. W związku z niespodziankami losowymi i ich możliwą łaskawością w każdej pedagogice losu współcześnie nabiera centralnego znaczenia spotkanie (niem. B o h n s a c k. 4 s. laska. Nawet przysłowie polskie mówi. jak nauczanie. w którym jesteśmy. ananke . które ma dziś stanąć na 32 równi z takimi kategoriami. porządku ustanowionego. dobrocią i wszechmocą. ale najczęściej spowodowana jest udziałem ludzi. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1964 z. Spotkanie jest głównie zdarzeniem losowym i dotyczy przede wszystkim spotkania z prawdziwym człowiekiem. Frankfurt 1947.który narzuca nam rodziców. moralnych uczynków i ludzkości wobec innych.deterministycznie.9). Sartre'a 2 9 . ładu. Teorie pedagogiczne często los absolutyzują.przeznaczenie). spośród których można wybierać. porwie za sobą. Mt 10. Begegnung. Dlatego chrześcijaństwo w losie ludzkim odróżnia tak czynniki anankastyczne.28). Szukajmy człowieka!. albo też 3° . albo 2° . który jest miłością. Warszawa 1964 s. że nie przypadek rządzi światem. 30 R. S t r o j n o w s k i .układa koleje i warunki życia jako dolę szczęśliwą lub niedolę 28 .30). stąd „człowiek skazany na wolność" musi stale wybierać sposób działania. wyposażenie dziedziczne27. Logos więc swą łaską Zbawiciela wplata się w losy ludzi. skoro jedynie w Bogu. zdziałana przez człowieka. a wychowanie chrześcijańskie. poi. podciągając wszystko pod to pojęcie.Bacon). N o h l . 11. czyli przeznaczeniowe (gr. ruszamy się i jesteśmy" (Dz 17...losu" we współczesnej pedagogice. Pojęcie . 27 F. gdy los zależy od przyczynowego porządku świata i od praw rządzących rzeczywistością. grzech i kara za grzechy. Bildung und Begegnung. jak już wiemy. Drei Kapitel der Deutung des Daseins. W związku z tą złożonością los w praktyce życiowej najczęściej nie jest raz na zawsze ustabilizowany. H.

35 . zabawy. Wien 1961. zachodzącego w pojęciu spotkania od strony kształcącej i wychowującej33. dolny lub „drugi nurt" życia (symbol II na rysunku). unormowanych dotąd co do czasu i form zaspakajania przez normy obyczajowe etosu. R. Erziehung und Glaube. Natomiast dalsze. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1959 nr 2 s. P r o h a s k a . przestępczości oraz użycia. zdobycie zawodu. S. Następuje więc konfrontacja. co powoduje osłabienie lub spotęgowanie siły poszczególnych składników i pozycji osoby samego wychowanka wobec nich. G u a r d i n i. u chłopców później) działalność gruczołów płciowych i popędu seksualnego gwałtownie potęguje siłę drugiego nurtu życiowego instynktów i popędów.istotę kontaktu psychicznego. Równocześnie zderzenie się obydwu nurtów życiowych w jednostce kształtuje dalszą wypadkową linię nazywaną planem życiowym jednostki. Ł u k a s z y k ks. B o 11 n o w. przez chorobę w biosie.ideał nowego człowieka W wyniku tego w pierwszej fazie dojrzewania płciowego dochodzi do negatywizmu. Warszawa 1964. Decydujące znaczenie dla postępowania wyZ.polega na przygotowaniu się do lepszego życia przez naukę. dopóki nie nastąpi decydujący zwrot (tzn. u dziewcząt o rok wcześniej. Koesel-Miinchen 1960. Begegnung und Bildung. „Katecheta" 1963 nr 2 i 3. 63-84. M y s ł a k o w s k i . by nastąpiło „spotkanie" z Bogiem i Chrystusem. stąd zapoczątkowany proces wychowawczego rozwoju jednostki tworzy się jako „wypadkowa" ścierania się i „gry" olbrzymich sił określonego biosu. który po opanowaniu popędu seksualnego siłą rodzącej się woli . Analiza podstaw pedagogiki chrześcijańskiej. Pedagogika współczesna więc jak najgłębiej uwzględnia działanie losu w wychowaniu i stara się wychowanka wtajemniczyć w los czekający człowieka jako mężczyznę czy kobietę (inicjacja). Eucharisttiefeier als Christusbegegnung. Zum Aufbau einer christlichen Padagogik.. por. dopóki pod wpływem jakiegoś wstrząsu losu nie nastąpią zmiany w układzie. Szczególnie w okresie dorastania (między 12-13 rokiem życia a 18-20 zależnie od płci. O. Stąd w wychowaniu chrześcijańskim obecnie staje się celem katechetycznym takie teoretyczne naprowadzenie dziecka. etosu i agosu zawsze jednak w ramach danej sytuacji losowej i jej zmienności. ostateczny nurt wychowawczy zwany „pierwszym nurtem" życiowym (symbol I). śmierć rodziców w etosie lub przez spotkanie dobrego wychowawcy-przewodnika w agosie. buntu i odrzucenia autorytetów wychowawczych. 33 Cel wychowawczy. J e d l e w s k i . Działanie sił wychowania na osobę wychowanka (O) można przedstawić modelowo przy pomocy wektorów. przygotować wychowanka do spotkania z losem szczęśliwym i nieszczęśliwym oraz do spotkania na swej drodze życiowej Tego. przy tym początkowe działanie etosu (E) na pęd życiowy biosu jednostki (B) wytwarza tzw. Tenże. 34 Th. Przewaga więc nurtu pierwszego nad drugim lub odwrotnie ustala ostatecznie linię planu życiowego jednostki. korygujące oddziaływanie siły agosu wychowawców (A) na ten głębinowy nurt życiowy w jednostce wykształca właściwy. W innych wypadkach tworzy się spaczony plan życiowy35. nawiązanie „dialogu" i danie nań odpowiedzi przeżyciem wiary 34 . Spaczony ideał życiowy wychowanków zakładów zamkniętych. np. starcie się i walka dolnego nurtu instynktownego z wyższym nurtem kulturalnym życia. dążący do przeciwstawienia się ładowi życia społecznego na drodze chuligańskiego stylu życia. L. R. Zwykle w większości zwycięstwa pierwszegu nurtu życia tworzy się normalny plan życiowy. nawrócenie) w rozpoczynającym się procesie samo wychowawczym. znalezienie własnego miejsca w społeczeństwie i założenia własnej zdrowej i trwałej rodziny. Wurzburg 1956. e) Poznane cztery składniki wychowania jako dynamizmy zewnętrzne działają równocześnie na siebie. Padagogik der Begegnung. K a m p m a n. Dlatego też ostateczny wynik wychowawczy także jest złożony z dwu zasadniczych nurtów życia. „Normalny" i „spaczony" plan życiowy dziecka (W:) Wychowanie człowieka w zmiennej społeczności. który w ręku trzyma losy wszystkich ludzi.

płynący w człowieku. Cohen w 1953 r. a równocześnie zapewniające rabunek. ale nieprzestrzeganych przez dorosłych. ciągnący się przez całe życie (ang. to przedstawia się ono współcześnie jako długotrwały. 37 36 Szukając istoty wychowania. moralne. w jakim proces pójdzie oraz co do czynników. bimbrowniczym. w podziemiu gospodarczym. Proces wychowawczy (łac. tenże. M i c h a 1 s k i. wysoką kulturę. Dełinąuent Boys. złości. podkulturę. popędy: pożądania i bojowości z ich formami agresji. dotyczącej najpierw istoty wytworów wychowania. pojętego jako końcowy wytwór i dzieło rozwojowego procesu wychowawczego. gniewu. w którym działają instynkty: samozachowawczy i gatunkowy. 52 n. ogładę towarzyską. Wyjaśnić bliżej omówione zjawiska rozwojowe w wypadku. ściśle ze sobą związanych stadiów. 769-773. Między heroizmem a bestialstwem. W związku z tym pierwszy. Trzy możliwości w wychowaniu B. terrorystycznym. Z tego. Podobnie największą trudność w pracy resocjalizacyjnej w zakładach poprawczych stanowi drugi nurt życia młodzieży przestępczej. tworząc tzw. 29 n. Ks. wszystko. . Nurt pierwszy stanowią nabyte postawy światopoglądowe. przy ukazaniu się kuszącej możliwości. co ułatwia życie w społeczeństwie i polega na doskonaleniu oraz twórczym realizowaniu określonych ideałów. stając się „drugim życiem" w wypadku wykolejenia. które składają się na ciągły. egoistycznymi poglądami i odruchowymi reakcjami. narkomańskim. Pojęcie „podkultury" wprowadził B. dlatego nie zawsze patologicznych. wiąże się ze sferą intymną. co składa się na dobre wychowanie. Nieletni w zakładach poprawczych. nienawiści. a kiedy w dół. częściowo będące oryginalnym splotem wartości uznawanych. z prywatnym życiem. stając się przyczyną upadku i wykolejenia. czyli wszystko to.posuwanie się naprzód) tworzy więc łańcuch kolejnych zmian. zazdrości i wszelkich innych „grzechów" oraz objawów patologii. a w określonych sytuacjach. R. Stąd też drugi nurt wyraża elementy pierwotnej natury człowieka. hamulce i otamowania w stosunku do żywiołowego nurtu dolnego. D y o n i z i a k. można jedynie przy pomocy dalszej analizy. Słowem tworzy on życie cnoty i kształtuje przyzwoitego czy porządnego człowieka. może wyrwać się. co św.podkultura". jako patologiczny społecznie zespół wartości i postaw właściwych dla środowisk nieprzy36 stosowanych i przestępczych . że podkultura środowisk młodzieży obejmuje swoiste normy. wzory i wartości częściowo stworzone przez samą młodzież. jak bestia z klatki. kulturalny nurt życia zawiera w sobie powściągi. The Culture ofthe Gang. co dotychczas wiemy o wychowaniu. K r a k ó w 1949 s. z których cały rozwój człowieka wypływa. posuwającą się po 39 stopniach cnoty aż do heroizmu . Co do kierunku rozwoju wychowawczego u człowieka mamy trzy zasadnicze możliwości: a) rozwój wzwyż do ideału nowego człowieka. Podkultura młodzieży (W:) Mała Encyklopedia Pedagogiczna . seksualnym. które w mniejszym lub większym stopniu znajdują się w każdym człowieku. J e d 1 e w s k i.b) rozwój utrzymujący się na pew38 39 S. religijne. Młodzieżowa . która tworzy swe organizacje terrorystyczne. kiedy linia planu życiowego układa się normalnie i idzie w górę. działające w ukryciu przez przeszkalanie nowicjuszy na bandytów i rzezimieszków. processio . do czego z kolei przystąpimy. Warszawa 1962 s. Zmiany kumulują się w jednym kierunku często w sposób nieodwracalny lub z trudem dający się zawrócić i przestawić na inny tor. sytuacji wychowawczych i czynności urabiających wychowanka. czyli wszędzie tam.chowanka ma stosunek zachodzący między dolnym i górnym nurtem życia. chociaż odbiegających od przyjętej kultury i bardzo zróżnicowanych w środowiskach młodzieży 37 .dodatek „Wychowania" 1970/71 s. następnie mechanizmów rozwoju. R o z d z i a ł II ISTOTA WYCHOWANIA JAKO WYTWORU 1. lifelong educatioń) proces zachodzących i komulujących się zmian w wychowanku. jednokierunkowy ruch. musimy na wstępie zająć się wyjaśnieniem pojęcia rozwoju człowieka i jego możliwości co do kierunku.. W Polsce natomiast zwraca się uwagę. Dlatego też drugi nurt życia ukrywa się w podziemiu świata przestępczego. elementy zwierzęcości i barbarzyństwa. płcią i seksem. buntu. K. C o h e n . W ten sposób drugi nurt życia. Glencoe 1953. Warszawa 1965. społeczne. gdzie zdała od kultury i prawa dochodzi w pełni do głosu. Tomasz z Akwinu nazywa „ekstazą w górę". łupy i wygodę dla prowodyrów 38 .

Warszawa 1958.). np. Polega on na mnożeniu się komórek lub funkcji. Lublin 1971. Pedagogika specjalna (skrypt). 43 42 40 F. ale zaczyna się cofać intelektualnie.I l g i e w i c z . S. L i p k o w s k i . Jest to trzeci kierunek rozwoju inwolucyjnego lub inaczej entropicznego (gr. Ten kierunek rozwoju nazywany progresją (łac. czyli dyferencjują się. Pierwszy rozwój ilościowy nazywamy wzrostem lub rozrostem (np. M. Degradacja psychiczna następuje także w przewlekłym.pedagogika kryminalna. a) Normalnym zjawiskiem w wychowaniu jest rozwój ewolucyjny powolnego rozwijania się człowieka w ten sposób.w wypadku przestępczości nieletnich i młodocianych . I (skrypt wykładów). Warszawa 1966. rozwój). bądź też przeżytych chorób nerwowych. . differentia . chociaż opóźnia się i wreszcie zatrzymuje się na pewnym poziomie. którą bada patopedagogika (pedagogika patologiczna. moralnie i społecznie. b) Czasem może się zdarzyć. ani starczym niedołęstwem. polegające na tym. progresio . że młodzież zdrowa i normalna pod względem fizycznym i psychicznym nie tylko zatrzymuje się w swym rozwoju. Warszawa 1964. Warszawa 1971. np. co w terminologii 43 naukowej nazywamy dyferencjacją (łac.postęp. W tym wypadku występuje rozwój zahamowany. Por. nałogowym alkoholizmie. „Zeszyty Naukowe K U L " 1959 nr 2 i nr 3. Tomasz scharakteryzował jako stan naturalny cnót. traktującej o zaburzeniach i nienormalnościach w rozwoju prawidłowym. łodyżkę i liścień. gr. lecz polega na rozkładzie tego poziomu rozwojowego. usprawniający władzę człowieka pod kierunkiem rozumu do postępowania moralnego na poziomie godnym istoty ludzkiej. Takie zahamowanie rozwoju i obniżenie się jego poziomu nazywamy degresją (łac. Podobnie. ślepoty lub głuchoty. że każdy następny stan staje się coraz bardziej doskonały i lepszy od poprzedniego. Pedagogika specjalna. Zastój natomiast powoduje jakiś rodzaj niedorozwoju i upośledzenia. którego kresem ostatecznym okazuje się alienacyjne wynaturzenie człowieka. Trudności wychowawcze i ich tło psychiczne. degressio .nym osiągniętym poziomie swych zadatków oraz c) rozwój w dół. jak i psychicznej czy duchowej. dojście do stanu zezwierzęcenia i bestialstwa 4 2 . czyli proces wykolejenia. na potęgowaniu siły ich. Proces wykolejenia wychowawczego młodzieży (analiza na tle zjawiska chuligaństwa).zstępowanie) wychowawczą.odwracam). prowadzący do alienacji rozwojowej. O. Wszystkie poznane kierunki rozwoju dotyczą zmian. S. J. Wybrane zagadnienia. H a n . a więc do wynaturzenia człowieka i do jego bestialstwa. K o m i s z e w s k i (red. czyli trudnościami wychowawczymi zachowania się i wykolejeniem lub . Jest to więc proces doskonalenia się człowieka aż do osiągnięcia pełni człowieczeństwa. które św. Jednakże zastój w procesie rozwojowym to coś innego od degradacji psychicznej. Rozkład więc rozwojowy staje się treścią procesu wykolejenia wychowawczego. Pedagogika na usługach szkoły. Warszawa 1964. Warszawa 1961. leczniczej i klinicznej.cierpienie. ulega uwstecznieniu. który do pewnego czasu został normalnie osiągnięty. wstecznego. przy czym ta inwolucja nie jest spowodowana ani hospitalizacją długotrwałej choroby. rozrastanie się psychicznych funkcji). Warszawa 1889. Niedostosowanie społeczne. Wychowanie dzieci niedostosowanych społecznie. K u n o w s k i . pathos . Cz. Przy tym rozwój ten może być rozwojem ilościowym i jakościowym. tak w jej stronie somatycznej. ogólnie dotyczy ilościowego różnicowania się składników rozwijającego się podłoża cielesnego lub psychicznego. że rozwój początkowy dziecka wygląda prawie jak normalny. na skutek czego w procesie wychowania występuje zastój. zajmująca się zjawiskami pedagopatologii. K o n o p n i c k i . S ę k o w s k a . 41 Terminologię t ę wprowadził H e r b e r t S p e n c e r (1820-1903) (W:) Zasady socjologii (przekład z ang.). W zastoju ujawnia się niemożność postępowania naprzód i doskonalenia się w pełni. N. wynikający z obarczenia dziedzicznego. entropo . umysłowego. tak samo odziedziczone zadatki przechodzą rozwój ilościowy swych składników. B a t a w i a. nazywany z francuska plateau (równy obszar wyżynny lub okres utrzymywania się na jednym poziomie. Z. choroba).różnica) . Proces społecznego wykolejenia się nieletnich przestępców. jak kiełkujące nasienie różnicuje się na korzeń. która jest obniżeniem się poziomu rozwoju z powodu defektu umysłowego. Trzecia możliwość w wychowawczym rozwoju to regresja wychowawcza. G r z e g o r z e w s k a . która stanowi przedmiot badania pedagogiki specjalnej41. zachodzących w biosie jednostki. który staje się granicą nieprzekraczalną. c) Wreszcie u współczesnej młodzieży na całym świecie potęguje się zjawisko. fizycznej. przy nabywaniu wprawy w pisaniu na maszynie). Progresja wychowawcza jest normalnym rozwojem człowieka i stanowi przedmiot ogólnej pedagogiki praktycznej jako nauki stosowanej 4 0 .

Pierwszy Arystoteles pisał w Polityce . niektóre w drobniejszych szczegółach urabia i przyzwyczajenie. aby umożliwić dyferencjację na wyższym poziomie 45 . na który składają się tak okresy możliwego zastoju (plateau).głuptactwo. Nauka o czynnikach rozwoju kształtowała się od starożytności. by obywatele stawali się dobrymi i cnotliwymi. w dół lub poziomo.. zaczynającego się nagle i krótkotrwałego. 45 44 rę ku doskonałości. lekki niedorozwój umysłowy). Czynniki rozwojowe człowieka Ogólnie biorąc. Prawidłowość taka powoduje to. które poznaliśmy jako dynamizmy biosu. jak i jakościowy proces rozwoju. rozkład w procesie wykolejenia jest rozkładem osiągniętej poprzednio całości i integracji. Nawet w wypadku najgłębszego wykolejenia człowiek niespodzianie może się odrodzić. wprawiające swą energię w ruch omawiane mechanizmy jako czynniki rozwoju. Są mianowicie pewne właściwości przyrodzone. nagle się zmienić i otrząsnąć ze zła. umiarkowany lub znaczny stopień niedorozwoju umysłowego). co sprawia. Istota i cele wychowania.całkowity). przyzwyczajenie. okresy zrywu w góK. ale tylko człowiek kształtuje się pod wpływem rozumu. Warszawa 1964. nie następuje tu dalsza deferencjacja i nie ma możności wyższej integracji. gdy nie zamyka się. centralizowaniu zróżnicowanych dotychczas części składowych. dz. Właściwie biorąc. a polega on na całkowaniu. odbywa się zygzakiem. To właśnie mechanizmy rozwoju stanowią przedmiot działania sił zewnętrznych czy wewnętrznych. są nimi: natura. K. Szkic teorii rozwoju psychicznego człowieka poprzez nierównowagę psychiczną. 8. Natomiast w wypadku zastojowej degresji pojawia się zatrzymanie rozwoju na poziomie osiągniętej integracji.ograniczenie umysłowe. O dezyntegracji pozytywnej. że rozwój normalny w progresji wychowawczej polega na przeplataniu się okresów dyferencjacji okresami integracji na coraz wyższym poziomie. które uruchamiają tak ilościowy. z odpowiednimi właściwościami ciała i duszy. który jest warunkiem dojrzewania jakościowego. Jednakże w rozwoju normalnym istnieje tzw. ale najczęściej nawet normalny rozwój podlega wahaniom. czynniki rozwojowe są to mechanizmy wewnętrzne u człowieka. dojrzewanie psychiczne). a nie jakąś inną istotą żyjącą. integer . D ą b r o w s k i . Całkowanie rozwoju nazywa się technicznie integracją (łac. bo on tylko rozum posiada. dojrzewanie płciowe. który nie ustaje w próbach oddziaływania na wychowanka w jego zastoju lub regresji i nie traci nadziei mimo malejących szans postępu wychowawczego według zasady contra spem spero. które zaczynają łączyć się w całość. To. które przez przyzwyczajenie ulegają zmianie tak w jedną. natomiast całkowite zamknięcie się integracji w sobie stanowi integrację ujemną i powoduje zanik rozwoju wyższego. 2. a 3-letniego u imbecyla (imbecylizm . Arystoteles 46 A r y s t o t e l e s . wyjaśnia nauka o czynnikach rozwojowych człowieka. Omówione trzy możliwości w rozwoju wychowawczym człowieka mogą wystąpić w zdecydowanie jednym kierunku. S o ś n i c k i. Podobnie i integracja jest tylko wtedy dodatnia i wartościowa dla rozwoju. Warszawa 1964 s. że możliwe są nagłe i radykalne zwroty w kierunkach wychowania z doskonalenia na wykolejenie i odwrotnie. 7-letniego dziecka u debila (debilizm . Co do pewnych cech i urodzenie niczego nie przesądza. Inne istoty żyjące przeważnie wedle swej natury. dezyntegracja pozytywna. dojrzałość szkolna. z grec). a zdolna jest do częściowego rozpadu i przejścia do wyższej dyferencjacji. np. wpływają trzy czynniki. Na tych możliwościach odmiany wewnętrznej postawy bazuje optymizm pedagogiczny. Polityka (tł. która wyraża się w przejściowym zachowaniu równowagi psychicznej i jej zadaniem jest jakby rozluźnić niższą całość. 318-319. czyli polega na dezyntegracji. tworząc nowy układ rozwiniętych już składników. zawrócić. Przeciwnie zaś w rozkładowej regresji wychowawczej zachodzi wciąż rozwijająca się dyferencjacja bez integracji 44 . Przede wszystkim bowiem trzeba się urodzić człowiekiem. .„Na to. integracja z dezyntegracja pozytywną lub chwilowo negatywną. bo przyzwyczajenie powoduje ich zmianę. etosu lub agosu. na negatywnym rozprzęganiu się całości na jej części składowe. w związku z czym poznanie jej w zarysie wskazuje na istotne elementy zagadnienia. jak i w drugą stronę: na gorsze i na lepsze. s. W ten sposób dyferencjacja przeplata się z integracją.Druga zaś postać rozwoju jakościowego nazywa się potocznie dojrzewaniem (np. Toteż wszystkie te 46 trzy czynniki muszą być u niego zharmonizowane" . cyt. a także mają wpływ na jego ukierunkowanie w górę. W normalnym rozwoju człowieka najpierw następuje wzrost ilościowy w ciągu długiego okresu. jak też przejściowe etapy upadku i cofania się. rozum.

że w każdym momencie rozwój pozostaje pod wpływem tak czynników wrodzonych. które wskazuje na to. środowisko zaś je realizuje. że rozwój cech psychicznych i charakteru ludzi jest wrodzony i niezmienny. ekologicznego. z ich potencjalną energią rozwojową. Mówi on w Emilu o oddziaływaniu wychowawczym. D a n y s z. ekso . dającymi się zmieniać w swych układach (mutacja) pod wpływem bodźców zewnętrznych. 3. naszą psychikę. z których jedna głosiła nie dający się przezwyciężyć fatalizm dziedziczności. . dziedzicznych. jeśli dojdzie . które współdziałają ze sobą. endon . ujawniającej geniusz wielu ludzi. przyzwyczajenie pod wpływem życia społecznego oraz logos . Dopiero J. Wcześniej zaś nieco Grzegorz Mendel odkrył 47 48 statystyczne prawa dziedziczności. ponieważ teoria ta stoi w sprzeczności z powszechnym doświadczeniem wychowawczym. przyjmująca tylko dwa czynniki rozwojowe: wewnętrzne i zewnętrzne jako konwergujące ze sobą. który może działać wbrew ludzkim przyzwyczajeniom i ich naturze. Troiste czynniki u Arystotelesa. potem dołączyła się ze swą krytyką pedagogika socjalistyczna. Najwcześniej filozofia chrześcijańska wystąpiła przeciw dwuczynnikowej teorii konwergencji. korygujący wpływ przyrody i wsi. Rousseau. lecz życie psychiczne. empiria. Natura u sentymentalisty Rousseau nie znaczy życia organizmu. Rousseau pierwszy wprowadza innowację. które płynie z naszej natury. Rozróżnienie więc w rozwoju organizmu czynników genicznych (endogennych .rozum. począwszy od Locke'a i Hume'a . doceniany dzisiaj przez współczesną pedagogikę. Pod koniec XIX wieku biologia. ponieważ to właśnie oni przez swą dworską i wielkomiejską kulturę deprawują szlachetność natury dziecka. w jednym i drugim wypadku pozostawał tworem i ściśle zdeterminowanym tak. wykrywając w nich stałe dla gatunku chromosomy i w nich geny jako podścielisko dziedzicznego przekazywania cech. 10-12. na łonie której ma się Emil swobodnie rozwijać. umysł człowieka. 1938) sformułował stanowisko pośrednie pod nazwą teorii konwergencji (łac.wewnątrz i genos .zbiegać się). nie wykluczała sprawy przewagi jednego z nich.przyrodzony)..empirystów angielskich. czyli współbieżności. uzbrojona w mikroskop. 319. losy własne człowieka oraz innych ludzi 4 8 . Od Tamże s. Beneke był pod wpływem wydarzeń Rewolucji Francuskiej. Zależność od ludzi ocenia autor Emila negatywnie. Stąd biologia powiązała stałość gatunku z czynnikami genicznymi. J. który po drugiej wojnie światowej przybrał w biologii postać walki agrobiologii radzieckiej Miczurina i Łysenki z genetykami szkoły Morgana i Weissmanna o przewagę środowiska nad genami.wymienia więc trzy czynniki kształtujące rozwój człowieka: physis . urodzenie) oraz czynników środowiskowych (egzogenne . convergere . Geny wyznaczają granice możliwości rozwojowych. A.obyczaj. zależy od ludzi i otaczających rzeczy. że w rozwoju decyduje doświadczenie własne. druga zaś fatalizm środowiska. ethos . Teoria ta głosiła.i trójczynnikowe teorie rozwoju Teoria konwergencji. Podobne wyrazy mają tu już odmienne znaczenie. Benekego uległy redukcji w rozwijającej się od XIX wieku psychologii.ród. O wychowaniu. Lwów 1925 2 s. Pogląd Arystotelesa był długo przyjmowany bez zmian. empeiros . która kształtuje i zmienia cechy człowieka. idąc za Rousseau i Schopenhauerem głosili. Natywiści (łac. Natomiast empiryści (gr. natomiast zmienność fluktuacyjną form jednostkowych organizmu uzależniła od działania czynnika środowiskowego. Dwu. Myśl Rousseau podejmuje w XIX wieku niemiecki pedagog Beneke. zaczęła badać komórki rozrodcze. który wychowawcami człowieka nazywa: otaczającą nas przyrodę.doświadczony). Natomiast oddziaływanie otaczających rzeczy to głównie dobroczynny.gr.gr. Tymczasem już w okresie międzywojennym na terenie pedagogiki William Stern (zm. że sam człowiek jako świadoma siebie osoba nic nie mógł i nic nie znaczył w swoim rozwoju.do przekonania. środowiskowych. w której nastąpił rozłam stanowisk na natywizm i empiryzm. że lepiej jest inaczej" 4 7 .naturę ludzką jako organizm biologiczny. że w wychowaniu istotną sprawą jest samodzielność wychowanka. który warunkuje rozwój i daje podniety rozwojowe lub hamuje ten proces. dlatego też po raz pierwszy wprowadził czynnik losu. Powstały więc dwie odmiany konwergencji. jak i zewnętrznych.na zewnątrz) odrodziło spór natywistów z empirystami. którzy by w czasach monarchii absolutnej nigdy nie doszliby do znaczenia. twierdzili. nativus j . Zawsze jednak człowiek był pojmowany jako dzieło natury albo jako wytwór środowiska.

Dzisiaj o duchowości człowieka wiemy znacznie więcej. jak też i celowe. ponieważ one przyczyniają się do uformowania rozwiniętego typu osobowości. K. Czynniki trzecie nazwiemy osobowościowymi. które przełamują fatalizm konwergencji czynników pierwszych. w przyzwyczajeniach i nawykach. wyrażające się w jego postawach wobec życia i ludzi. dlatego też ostatecznie w rozwoju decydują czynniki trzecie 49 .niemowlęctwa bowiem rozwija się u niego pęd do samodzielnego stanowienia o sobie. zdarzenia. czego wyrazem jest wolność woli 50 401. Piękna. D ą b r o w s k i . pięknych. bądź też zgodnie z dualistycznymi założeniami filozofii wieczystej. lecz w osobie wychowanka dochodzi do głosu coraz więcej duchowość ludzka. w której przebywamy (klimat. wzór postępowania. rozum) rozszerza się dziś w oparciu o współczesną naukę na trzy grupy czynników: a) wewnętrznych (genicznych). Mniejsza lub większa podatność na wpływy zewnętrzne tworzy plastyczność rozwojową 50 . Wszystkie te wpływy otoczenia i czynników zewnętrznych wytwarzają cechy nabyte wychowanka. zewnętrznych (środowiskowych). określając jej następujące cechy: 1° . to znaczy zdolna do obiektywnego poznania rzeczywistości w procesie abstrakcji umysłowej. z natury swej rozwija się jako osoba. 2° .na którą składają się sugestywność. naśladownictwo i zwolennictwo. szkoła. Por. jak widoki. tworząc z nich treści prawdziwego pojęcia. Prawidłowe więc ukształtowanie samodzielności wychowanka staje się właściwym celem wychowania. dalej dążenie do własnego działania (Tuwimowska Zosia samosia). Warszawa 1962 s. zgodnego ze stanem faktycznym. autorytet wychowawczy. Wreszcie trzecią grupę czynników osobowościowych tworzy duchowość człowieka. Drugą grupę czynników rozwojowych stanowią wszelkie wpływy zewnętrzne środowiska zarówno niezamierzone. radio. b) zewnętrznych (środowiskowych) oraz c) czynników osobowościowych (duchowych). ideotelię W. jak przykład. tj. Higiena psychiczna. dźwięki. potem jako przekora w wieku 3 do 4 roku życia (automatyczne „nie" na każdą propozycję otoczenia). prawdą w swoim przeżyciu.duchowość ludzka jest wolna. 220 n. czyli wewnętrznych (genicznych) oraz czynników drugich.duchowość ludzka jest rozumna. których jest on świadkiem oraz otoczenia społecznego. krajobraz przyrodniczy. Warszawa 1960 2 s. chrześcijańskiej (dusza niematerialna odrębna od ciała). telewizja). Typy plastyczności psychicznej '»' diagnostyce szkolnej. W ten sposób trójczynnikowa teoria Arystotelesa (natura. . dąży tym samym do osiągnięcia pełni człowieczeństwa jako wszechstronnie rozwiniętej osobowości (idea personalizmu). ani tym bardziej czynniki środowiskowe. Już Boecjusz podkreślał rozumność substancjalną w osobie ludzkiej. zwierzęta i rośliny) oraz ze środowiska lokalnego (wieś. Por. 62-63. Sterna) i żyć tymi ideałami. Kościół) oraz kulturalnego 49 (prasa. szlachetnych itp. prawdziwych. jak wiemy. Pierwsza grupa obejmuje dziedziczność biologiczną. widowiska.duchowość człowieka zdolna jest do wartościowania i oceniania wszystkich przedmiotów przeżyć w stosunku do siebie (subiektywnie) jako dobrych. pięknem. Nieznośni chłopcy.. dalej wrodzoność pewnych cech nabytych w czasie prenatalnym oraz stany somatyczne organizmu tak w zakresie zdrowej równowagi procesów fizjologicznych. 0 tyle znów podatność na wpływy zewnętrzne i plastyczność rozwojowa dostosowuje się do różnorodności czynników środowiskowych i tworzy nowy element nabywania zmiennego doświadczenia osobistego. jak też chorobliwych ich zaburzeń pod wpływem stresu życia. dlatego też duchowość może tworzyć najwyższe ideały Dobra. O ile dziedziczność pierwszej grupy czynników wewnętrznych jest stała. w opiniach i przekonaniach. Prawdy i Świętości (por. N. wreszcie negatywizm wieku dojrzewania. Nie działają w tym bezpośrednio ani czynniki dziedziczne. miasto) celowe natomiast oddziaływania płyną ze środowiska społecznego (rodzina. chociaż różnie się je ujmuje 1 interpretuje według założeń monistycznych filozofii idealistycznej lub materialistycznej. w związku z czym wartościowanie wypływa ze zdolności do miłowania i łączenia się z dobrem. Han-Ilgiewicz. Pęd zaś do samodzielności jest wyrazem dążenia do posługiwania się własnym myśleniem i własnym chceniem u normalnie rozwijającego się dziecka. przyzwyczajenie. 3° . podporządkowujące wychowanka autorytetowi i czynnikom środowiskowym. czyli istota rozumna i wolna. początkowo w postaci odruchów obronnych (niemowlę ściąga narzuconą chustkę na twarz). Każdy człowiek. Zjawiska duchowe są uznawane dziś przez wszystkie systemy współczesnego wychowania. 72-78. która z materiału spostrzeżonego odrywa cechy istotne przedmiotu. Podstawę działania dla czynników zewnętrznych stanowi podatność wychowanka na bodźce otoczenia fizycznego. Niezamierzone wpływy pochodzą z biosfery.

jak widzieliśmy. że kogo Bóg bardziej kocha. wyboru dobra. Powrót ten wymaga odwrócenia się od zła i zwrócenia się całkowitego do Boga. zgodnie z powszechnym doświadczeniem wychowawczym. podobnie jak bios pokoleń i rodziców wiąże się z dziedzicznością. Wówczas ta jednostka nie ukształtowana prawidłowo w swej duchowości przez wychowawców staje się aspołeczna. wolnością. zasad działania i metody kontemplacji filozoficznej. za innych ludzie. do Absolutu i Boga. aktywności i kontemplacji zgodnie z prawami logiki. wartościowanie. uwarunkowanie i dozorowanie właś51 ciwego funkcjonowania ich mechanizmów wewnętrznych myślenia. Stosując się zaś do reguły metodologicznej entia non sunt multiplicanda nakazującej. by bytów. dążenia wolnościowe. mającego z natury swej oddawać Bogu chwałę. budzenie jego duchowości. Sytuacja losowa natomiast ciąży nad całością układu trzech dynamizmów zewnętrznych i mechanizmów wewnętrznych tych potrójnych czynników rozwojowych. któremu jedynie. np. 4° . stąd nie zadowala się odbiorem tylko i przeżywaniem gotowych dzieł kultury.wreszcie duchowość ludzka jest otwarta na głębię metafizyczną. przekształcających naturalną rzeczywistość. przez wynalazczość i odkrywczość w tworzeniu techniki. że agos jako działanie wychowawcze głównie nastawiony jest na prawidłowe kształtowanie trzeciego czynnika cech osobowościowych. nauki i kultury. oceniania. gdy poprzez jego bios (zdrowie lub choroba). Agos ma więc swoje powinowactwo z rodzącą się duchowością wychowanka. a jego najlepsze duchowe cechy gatunku. niesprawiedliwość) bądź też agosu (powodzenie szkolne lub trudności wychowawcze i konflikty) doprowadza do nawrócenia i przeświadczenia z wiary. 5° . a etos pokoleń historycznych i otoczenia społecznego przekazuje dziedziczność społeczną i uruchamia mechanizmy wewnętrzne cech nabytych jednostki lub archetypów (prawzory zbiorowej świadomości wg Junga. Jednakże właściwym zadaniem wychowawców jako siły agosu jest prawidłowe ukształtowanie czynników osobowościowych wychowanka. W o j t y ł a. jak wierzy chrześcijaństwo swoje niezbadane wyroki . dlatego też duchowość człowieka w głębiach swoich ma nastawienie religijne. Lublin 1960. wystarczająco wyjaśnia mechanizmy działające w rozwoju człowieka. procesów decyzyjnych (decydowania). na działanie psychagogiczne od wewnątrz wychowanków. łamiąc i przeciwstawiając się konwergencji czynników wewnętrznych i zewnętrznych.dalej duchowość człowieka jest twórcza. ponieważ tworzy i uruchamia masę dziedziczną czynnika pierwszego. rodzinie. aktywna twórczość i otwartość metafizyczna nie uzgodnione z prawdą o rzeczywistości i łasce.5). które jest odpowiednikiem greckiej metanoi i prorockiego pojęcia powrotu do Boga {szub). temu więcej krzyży daje. złych nawyków. . przyczyn.nagrody i kary według zapowiedzi Chrystusa: „jeśli się nie nawrócicie. rozwijająca intuicję Arystotelesa o trzech czynnikach wychowania. nałogów i namiętności. lecz dąży do szukania nowości bądź to przez przetwórczą pracę nad uszlachetnianiem materii dla dobra ludzi. W przeciwnym wypadku zaniedbania wychowawczego powstaje kulturalne opóźnienie rozwoju wychowanka. Los bowiem ingeruje we wszystkie składniki układu rozwojowego tak swoim błogosławieństwem i pomyślnością warunków dla jednostki. Tak pojęte czynniki osobowościowe duchowości wraz z ich rozumnością. Działanie więc nieszczęśliwego losu w ujęciu wiary ma na celu Opatrznościowym nawrócenie się człowieka. W wypadkach więc losowych chrześcijaństwo widzi tajemnicze działanie Opatrzności i miłości Bożej. wartościowaniem. jak rozumność. hierarchią obiektywną wartości. twórczością i religijną otwartością tworzą cechy gatunkowe człowieka {homo sapiens) i decydują ostatecznie o rozwoju wychowanka. abp K. czyli czynnika drugiego. aby zapanowała nad całością oraz formowanie na tej podstawie pełni człowieczeństwa we wszechstronnie rozwiniętej osobowości człowieka. czemu towarzyszy żal z powodu dopuszczenia się grzechu i radość wrócenia na drogę prawdy. swoje życie i postępowanie. mającej. w małżeństwie5 x. jak też ciosami nieszczęść i wymierzeniem wyższej sprawiedliwości Bożej. przekracza granice zmysłowego doświadczenia (transcendencja) i sięga aż do poznanania źródeł bytu. instynktów. prawzór matki czy ojca). Ogólnie biorąc.w wyborze dobra i możność brania odpowiedzialności moralnej za siebie. wszyscy tak samo zginiecie" (Łk 13. nie poddane Logosowi prawdy i łaski tracą swą bytową orientację i stają na służbę sił różnych popędów. Równocześnie w ten sposób stwierdzamy. Miłość i odpowiedzialność. narodzie. przez układy warunków środowiskowych etosu (uznanie lub krzywda. oddziałujących specjalnie na duchowość człowieka. co chrześcijaństwo zawarło w określeniu: anima humana naturaliter christiana. bądź też przez oryginalną twórczość. antyhumanistyczna. wykoleja się i traci sens swego życia. Por. zaprzecza dwuczynnikowa teoria konwergencji. teoria trójczynnikowa. np. szuka Boga i pragnie zjednoczenia z Nim.

c) świadomy proces wychowawczy w nauczaniu i wychowaniu. 15-31. Jako duchowe czynniki osobowościowe wymagają nie tylko naturalnego rozwoju. s. 95. K u n o w s k i . re . S. zdrowy) i rehabilitacji (łac. 4 s. które dynamizują cały jego przebieg. a) czynniki organiczne. Trudności wychowawcze i przestępczość nieletnich. dobru. dążeń. mowy. skłonności i dążenia stojące u źródeł aktywności własnej dziecka. znów. c) biologicznie i kulturalnie zróżnicowane środowisko rozwojowe (tzw. Warszawa 1960 s. czynnik nauczania i wychowania) 52 . „Roczniki Filozoficzne KUL" z. Ż e b r o w s k a . brzytwa Ockhama). natomiast czynnik aktywności własnej wychowanka.zdatność) uzyskania pewnej zdatności w wypadku niedorozwoju i upośledzenia. czyli jest stała w człowieku. wartościowania. degresji lub re- S. 54 S. by należało je wydzielać jako szczególnie ważny czynnik.. Współistnienie i współdziałanie cech duchowych (gatunkowych) człowieka z jego indywidualnymi cechami wrodzonymi (genicznymi) i cechami nabytymi (środowiskowymi) dopiero w pełni wyjaśniają uwarunkowanie możliwości rozwojowych. Żebrowskiej. W ujęciu czynników przez prof. natomiast cechy osobowościowe jak zdolność poznawania. pięknu i świętości {sacrum) czynniki osobowościowe człowieka wpadają w ciemność i przyczyniają się do wykolejenia i zguby.) rozwijającego się podmiotu 5 3 . istnieje sama przez się. Przy tym czynnik trzeci duchowości z jej cechami osobowościowymi. pedagogika socjalistyczna wymienia 4 czynniki rozwoju w następującym układzie: a) biologiczne wyposażenie szczególnie w budowie mózgu według typów systemu nerwowego Pawłowa (tzw. czynnik środowiskowy) oraz d) wpływ szkoły i wychowawców na kierunek rozwoju dzieci i młodzieży (tzw. nie tworzy z teorii trójczynnikowej jakiejś tylko odmiany natywizmu jako wrodzona dyspozycja człowieczej natury. umysłowego przez naukę w szkole lub rewalidacji (łac. O czynnikach kształtujących psychikę dziecka w wieku przedszkolnym (W:) Zagadnienia dynamiki rozwoju człowieka. S z u m a n. celowe rozwijanie i kształtowanie przez nauczanie i wychowanie 54 . 141. twórczych i metafizycznych ku źródłom bytu są cechami gatunkowymi. 16-17. 77-85. np. gdyż ten badacz wszystkie cztery czynniki grupuje w dwu działach: I Czynniki wewnętrzne (biologiczne) a) Anatomiczne i fizjologiczne wyposażenie oraz rozwojowe kształtowanie się organizmu dzieci i młodzieży b) Potrzeby. O czynnikach rozwoju człowieka . s. czynnik natywistyczny). Tak więc czteroczynnikowa teoria nazywana jest także teorią dialektyczną ze względu na wzajemne oddziaływanie dwustronne między 55 czynnikami .silny. Psychologia rozwojowa. ale wspólnymi wszystkim ludziom normalnym (a tylko zdeformowanymi lub zahamowanymi przez defekt organiczny u niedorozwiniętych i upośledzonych umysłowo). naprzeciw. M. początkowo przejawiający się w zabawie. ocen. . b) czynniki środowiskowe. jest przedmiotem samorzutnych przejawów myśli. różnymi co do stopnia od przeciętności do geniuszu. że duchowość jako czynnik trzeci rozwoju jest substancjalna dla natury człowieka. stanowi rozwinięcie teorii dwuczynnikowej. S z u m a n. twórczości i porywów ponad doczesność i zmysłowość. Dialektyczna teoria rozwoju psychicznego (W:) Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży pod red. Ta powszechność gatunkowa wynika stąd. nie kierowane ku prawdzie. 55 M. habilitas . S p i o n e k. cyt. dz. natomiast trójczynnikowa teoria w sposób istotny różnicuje czynniki rozwoju człowieka. Inaczej pozostawione samym sobie. społeczne) a) Bodźce i wpływy środowiska warunkujące i aktualizujące rozwój psychiki dzieci i młodzieży b) Umyślne. kolor włosów lub tęczówki oka). czynnik aktywności własnej). 52 II Czynniki zewnętrzne (środowiskowe. 53 H. Por. potem w zainteresowaniach poznawczych i w tendencji samowychowawczej jest tylko manifestacją zewnętrzną rozwijających się w głębi czynników osobowościowych. Spotyka się tu także inne określenia.czynników zbytecznie nie mnożyć (tzw. że celowe wychowywanie w domu i w szkole należy do czynników zewnętrznych i nie jest nazbyt skuteczne. jej stan i znaczenie dla pedagogiki (W:) Pedagogika na usługach szkoły. Szumana kryje się genetyczna teoria dwuczynnikowa. validus .dyskusyjnie. Tak np. Natywistyczna wrodzoność dotyczy zindywidualizowanych cech materialnych osobników ludzkich (np. Nie zmienia to jednak faktu. d) aktywność i własna działalność (samowychowawcza np. Wrocław 1956. np. ale także prawidłowego ich nastawienia przez kulturę wychowawców ku Logosowi prawdy i łaski. b) indywidualna skłonność do przejawiania umysłowej i fizycznej energii (tzw. Warszawa 1966 s. dążeń wolnościowych. teoria trójczynnikowa przewyższa pod tym względem teorie wieloczynnikowe.w tył. rozwijającymi pełnię osobowości ludzkiej. który oświeca całą rzeczywistość ziemską.

Rozwój fizyczny dzieci. Potrzeby. doprowadzający do dorosłości56. jako jednostka społeczna. psychofizyczną. wiek szkolny dorastania i młodzieńczy. które nakładają się jedne na drugie. wiek poniemowlęcy (czyli żłobkowy. kulturalną i moralną.powstała szczegółowa teoria wszechstronnego rozwoju. 1950 r. warstwicowa teoria wychowania. jak potem dojrzewanie jakościowe.Znacznie pogłębił tę teorię prof. b) społeczne przekazywanie kultury. wzrastają ilościowo aż do pewnego maksimum. Po odrzuceniu tradycji starożytnej podziału życia ludzkiego na siedmiolecia (dziecko. cyt. poza które warstwa już nie sięga.. do 4 roku życia). zaspokajane właściwie przez czynniki zewnętrzne i przez wychowawców. K u n o w s k i. T o m a s z e w s k a . R o z d z i a ł III WYCHOWANIE JAKO ROZWÓJ BIOSU 1. wyjaśniająca przede wszystkim przebieg procesu normalnej progresji wychowawczej. Dlatego też pedagogika jako nauka o wszechstronnym rozwoju człowieka musiała wypracować teorię. którym odpowiadają cztery warstwy wychowania: jako organizm psychofizyczny. czyli dyferencjację podłoża. dzięki czemu „jednostka ludzka istnieje jak gdyby razem w czterech płaszczyznach bytu. S. która łączy w sobie wszystkie możliwości rozwojowe ludzi. O sprzecznościach i jedności wychowania. ale od tego czasu warstwa ustala się w swej strukturze i musi być dalej wciąż podsycana co do żywotności. wpływy wychowawcze. Breslau 1933 s. który pierwszy mówił o 4 sytuacjach lub liniach rozwoju. wyraża się w zagadnieniu periodyzacji okresów rozwojowych. Po wprowadzeniu poprawek w dynamicznym ujęciu warstw. Proces wychowawczy i jego struktury. a na jego tlfe możliwości zastoju (degresja) oraz rozkładu i dezyntegracji w procesie wykolejenia (regresja). dz. których zaspokojenie kierowane przez wychowawców we właściwym czasie i co do ilości. Stanowi ją tzw. że rozwój człowieka jako istoty żywej odbywa się zgodnie z określoną prawidłowością. wymieniając: a) naturalny wzrost.gresji wychowawczych. młodzieniec. jak w geologii górotwórcze warstwice 59 . Jednakże psychologia rozwoju dzieci i młodzieży bada tylko przemiany psychiczne. ponieważ maksimum stanowi losowo wyznaczony górny pułap dla danej jednostki. Każda warstwa w swojej kolejności najpierw przechodzi okres rozwijającego się kształtowania. przedszkolny (do 7 roku życia). H e s s e n . że czynniki wewnętrzne (geniczne) są zróżnicowane rodzajowo i spontanicznie dochodzą do głosu we właściwym dla siebie czasie i w ustalonej kolejności. Sergiusz Hessen 56 E. Teoria warstwicowa rozwoju człowieka Przekonanie.. Z kolei więc pedagogika teoretyczna przechodzi do przestudiowania samego normalnego procesu rozwojowego. dlatego też psychologia rozwojowa szukając czynników zmian i faz psychicznych przyjęła potoczny podział na niemowlęctwo (do 1 roku życia). F 1 i t n e r. Razem rozwój podłoża wraz ze sprzężonymi z nimi wpływami wychowawczymi tworzy warstwę wychowania. c) historyczny proces wprowadzenia wychowanka do świata wartości i d) duchowy proces powstawania w nim moralno-religijnego życia ". s. nauka od czasów pozytywizmu szukała podstaw empirycznych dla periodyzacji życia ludzkiego. jako osobowość włączona w tradycję kulturalną i jako członek królestwa duchów" 5 8 . w którym pojawiają się nowe zapotrzebowania. w wypadku zaś nadmiaru czynników zewnętrznych wielka i głęboka (wybujałość).. Systematische Padagogik. powodujące różnicowanie się składników. zapoczątkowana przez Wilhelma Flitnera. społecznym czy też duchowym. dorosły aż do głębokiej starości w wieku 70 lat) ze względu na magiczne znaczenie siódemki. prężności dynamicznej na osiągniętym poziomie. która w wypadku niedoboru czynników zewnętrznych i braku wpływów wychowawczych musi być niewielka i płytka (cherłactwo). Zagadnienia dynamiki rozwoju człowieka. Ł a z o w s k i i R. w których zachodzą tak zmiany ilościowe. Rozwój każdego podłoża manifestuje się wzrostem potrzeb. 78-81. ponieważ przebiegają zbyt indywidualnie. 34-50. (zm. 215-241. jak on przebiega i czym jest uwarunkowany. tworząc różne podłoża wychowania. Lublin 1946.). który 58 59 (W:) S. pacholę. Jednakże ani okresy rozwoju fizycznego bujania w górę i pełnienia. wyróżniając w wychowaniu odrębne warstwy. społeczną. ani rozwój kośćca czy uzębienia nie dały wyraźnych jednolicie granic. nie mogąc w sposób istotny mówić o rozwoju fizycznym. 57 W. . Lwów 1939 s. Warstwicowa teoria rozwoju człowieka zakłada. jak też jakości dostarczanych czynników zewnętrznych stanowi tzw.

obniża się dopiero znacznie później z utratą plastyczności rozwojowej w starczym zniedołężnieniu. najbliższej okolicy. z przyrostem jego wagi i wzrostu postępuje wapnienie kośćca i usprawnienie systemu nerwowego. Warszawa 19644 s. Okresy rozwojowe zaś przebiegają w granicach siedmioleci. Każda warstwa więc ma swój czas rozwoju. c) warstwa socjologiczna. wreszcie e) warstwa czysto duchowa lub światopoglądowa. na którym może się rozwinąć kolejno następna warstwa wyższa aż do ujawnienia się wszystkich podłóż rozwojowych. jako osoba społeczna. Podłoża te wynikają z bogactwa natury człowieka. słońce. W trakcie anatomicznego i fizjologicznego rozwoju organizmu dziecka. rozwija się jako psychika. który żyje jako organizm. w której jednostka od młodości żyje. odruchy warunkowe. B o g d a n o w i e z. (b) wzrastające do pewnego maksimum po łuku rozwojowym (M) i tworzenie się wyższej warstwy przedstawia graficznie poniższy wykres. które nie są cyfrą magiczną. b) warstwa psychologiczna. woda. klimat. która wyrabia twórcę kulturalnego w człowieku. . jako twórca kulturalny i jako istota duchowa. rozwijająca całokształt psychiki. a bojowym u ludów koczowniczych. jak chodzenie. takich jak pokarm. Tak więc ukształtowana warstwa wcześniejsza stanowi fundament. który pokrywa się białą otoczką mielinową między 1 a 3 rokiem życia 60 . co szczególnie w historii odbijało się na charakterze spokojnym ludów rolniczych. W tym okresie wygasa instynkt ssania. wreszcie kształtują się reakcje ruchowe. 31-32. pasterskich. Rozwój fizyczny dziecka. lecz wyznaczają rytm rozwoju naturalnego ludzi. praksje ręczne. czyli integracji. wspinanie. 60 J. tworząca nasz organizm. fizykochemicznych. tworząc granicę orientacyjną dla przyśpieszenia (akceleracji) lub opóźnienia (retardacji) rozwoju w stosunku do osiągniętego maksimum (M) poprzedniej warstwy. zapoczątkowujących pięć odrębnych warstwie wychowania. Całość warstwie nakładających się na siebie kształtuje się w następującej kolejności: a) warstwa biologiczna. Równocześnie właściwości organizmu w warstwie biologicznej wyrabiają się pod wpływem konstelacji czynników geograficzno-fizycznych środowiska życiowego. dostarczająca typowego pożywienia z przewagą białka roślinnego lub zwierzęcego. powietrze. ruch i warunki dobrego snu. W celu dalszego i ciągłego usprawniania organizmu konieczne jest podsycanie jego energii i żywotności przez wychowawcze dostarczanie czynników zewnętrznych. rozwijają się zaś popędy. wymaga odpowiednich czynników zewnętrznych jako wpływów wychowawczych i dochodzi do dojrzałości w procesie scalania się. a) Najwcześniej od przyjścia dziecka na świat i w ciągu całego okresu przedszkolnego formuje się warstwa biologiczna. kształtująca w pełni duchowość i jej stronę religijno-moralną. Warstwa biologiczna dojrzewa pod względem płciowym w okresie dorastania pod koniec drugiego i w początkach trzeciego siedmiolecia w naturalnej u człowieka synchronizacji z dojrzewaniem psychicznym i społecznym. formująca osobę społeczną wychowanka. Zaspokajanie potrzeb wychowanka (a) przez wpływy wychowawcze przy pomocy czynników zewnętrznych. dzięki czemu jednostka dojrzała biologicznie staje się nie tylko zdolna do reprodukcji. ale odpowiedzialnie zakłada własną rodzinę małżeńską i włącza się do gatunku ludzkiego przez rozmnażanie. jak ukształtowanie pionowe. d) warstwa kulturologiczna. działających bezpośrednio na tkanki ciała. mowa. odległość od morza. W całości więc wszechstronnego rozwoju człowieka mamy pięć okresów rozwojowych. flora i fauna. tak że zupełny brak objawów wyższej warstwy po upływie siedmiolecia wskazuje na zahamowanie rozwojowe i jakiś rodzaj niedorozwoju (degresja). Przyjrzyjmy się treściom i celowości poszczególnych warstw w rozwoju człowieka.

tytuły. Wyraża się ona w spontanicznym uczuleniu jednostki na wartości zawarte w wytworach (artefektach) kultury wyższej. w organizacji młodzieżowej. który jako homo sapiens wynajduje pomysłowo narzędzia i środki do zaspokojenia swych potrzeb życiowych. c) W trzecim okresie dorastania. a przede wszystkim wygląd lokalny rodzinnej lub zamieszkiwanej wsi czy wielkiego miasta. drużyny harcerskiej czy futbolowej. uzdolnień i talentów rozpoczyna się pogoń za wrażeniami estetycznymi przy przeżywaniu i przyswajaniu sobie podobających się jednostce wartości kulturowych. Stąd specjalne znaczenie dla ustalenia cech charakterystycznych psychiki wychowanka mają krajobrazy (górski. grupy zawodowej. kierowane sympatią. ponieważ człowiek z natury swej jest animal sociale.. lesisty itp. za to staje się bardziej skoncentrowane wewnętrznie. z obserwacji. Wyrazem tego jest początkowe tworzenie band dziecięcych dla wspólnej zabawy. Zależnie od rozbudzonych zainteresowań kulturalnych. symbole). wycieczki krajoznawcze i podróże odbywane po świecie. Rozpoczyna się wówczas właściwy. która rozwija się już nie pod wpływem czynników fizykochemicznych pokarmu. morski. Następuje więc wszechstronne ukształtowanie psychiki jednostki. potem paczek rówieśników dla zwierzeń i szukania uznania jako członka grupy szkolnej kolegów. muzyka. lecz pod wpływem czynników fenomenologicznych. opanowuje w tym celu technicznie przyrodę. konsument sztuki lub innej .). parafii. plastyka. w kręgu rówieśników („równy" kolega) itp. dotykowych itd. jak też nowych warunków życiowych.b) Z tzw. samorzutny proces uspołecznienia się wychowanka w trakcie rozwoju nowego podłoża społecznego i warstwy socjologicznej. pomocy. wraz z ich obowiązkami i nabywanymi prawami aż do stania się pełnoprawnym członkiem grupy rodzinnej. w której inteligencja jako umysłowa zdolność przystosowuje się do nowych zadań w szkole. znając głębiej z doświadczenia życie przyrody zmieniającej się w jednostajnym rytmie pór roku. Dziecko wiejskie jest mniej elokwentne i mało obyte z różnorodnością zjawisk miasta. zainteresowania inną płcią. Rozwój warstwy socjologicznej wymaga odrębnych wpływów wychowawczych. W związku z tym wpływy wychowawcze rozwijające warstwę psychiczną tworzą się z przeżyć i doświadczeń. węchowych. od zamiłowań. że dotychczas rozwinięte funkcje uczuciowe i wolitywne. Kościoła. praktycznych i poznawczych. dążeniowe zaczynają podlegać kierownictwu czynników intelektualnych. dobrego syna. zawierającego pojęciowe sygnały sygnałów zmysłowych. stosunków społecznych między jednostkami i grupami (np. organizacje). to w wieku młodzieńczym nadbudowuje się nad nią nowa warstwa kulturologiczna (lub kulturotwórcza). instytucji społecznych (urzędy. W wyniku rozwoju warstwy socjologicznej kształtuje się osoba społeczna wychowanka. w szkole (pilny uczeń). filozofia. samorządowej. dojrzałością szkolną około 7 roku życia zaczyna się w początkach wieku szkolnego gwałtowny. a rozwijające się poprawne myślenie przyczynowe kształtuje zdolności poznawcze. nauka. narodowej. związanym z procesem dojrzewania płciowego w warstwie biologicznej. Dojrzała psychika w trakcie rozwoju kształcenia szkolnego i ćwiczenia inteligencji włącza się w „mądrość" gatunku człowieka. opieki. polityka czy moralność i religia). walki itp.). samorzutny rozwój warstwy psychologicznej. które płyną z różnych form współżycia (demokratycznego lub autokratycznego). d) Kiedy ukształtowana w zarysie osoba społeczna będzie dalej się rozwijać i dojrzewać w warstwie socjologicznej. przyjaźnią i miłością do innych ludzi. to znaczy takich zjawisk działających na zmysły (czyli fenomenów wzrokowych. zwyczajów i obyczajów (pozdrowienia. pomocnika matki). obywatelskiej. a nie rozproszone na zewnątrz. W ten sposób początkowo wyrasta kulturalny odbiorca. narodu i państwa aż do obywatelstwa świata w sprawach międzynarodowych i politycznych. jak to określił Arystoteles. zwierzęciem społecznym. prawo. w klasie szkolnej. Zaczyna się wtedy pogłębiać zrozumienie dla potrzeb współżycia z innymi w rodzinie. odznaki. obserwacja zjawiska potęguje uwagę dowolną. zjawiają się nastawienia międzyludzkie. słuchowych. rodzi się spontaniczne szukanie przez wychowanka kontaktu z rówieśnikami. zwolennictwa. co dzieje się w otaczającej rzeczywistości i niosą ze sobą logiczne znaczenie rozumiane przez odbiór w świadomości przy pomocy mowy jako II układu sygnalizacyjnego. oglądanych filmów czy obrazów.). W związku z tym zainteresowania wychowanka skierowują się na zewnątrz ku przyrodzie i technice. które powodują. rozmów. Dlatego też psychika dziecka wiejskiego różni się jakościowo od psychiki dziecka miejskiego. Na osobę społeczną składa się szereg ról spełnianych w rodzinie (np. powietrza itp. przywództwa. by wygodniej żyć lub sprytnie urządzać się w życiu. począwszy od rodziny (dawniej rodu). jak sztuka (poezja. które według Pawłowa jako sygnały I układu analizatorów zmysłowych dają znać o tym. z nauki szkolnej. technika. Dojrzała jednostka pod względem społecznym włącza się stopniowo w coraz szersze grupy społeczne.

korzystny układ sytuacji losowych. od konkretnych systemów szkolnego wychowania i ich społecznych ideologii. mimo to z modelem teoretycznym musimy się liczyć. a nastawienie otwarte na głębię metafizyczną doprowadza wreszcie do ujęcia źródeł bytu.ateistycznie. kształtują głęboką religijność. rozwiązanych teistycznie lub przez negację . muzea i skarbce.obyczajowy etos społecznego otoczenia i narodowej kultury. równocześnie wolność wybierania dobrej drogi kształtuje plan życiowy z pełną odpowiedzialnością za swe postępowanie i za innych ludzi. 2° . a w końcu przekształca się w życie wewnętrzne. zdolności do wartościowania stwarza miłość najwyższego ideału Prawdy. lecz dających się .z dobrem dla jednostki . Przecież nigdy przebieg wychowania nie jest idealny i nie odbywa się bez trudności i załamań. muzyczne. nad ułomnością ludzką. teatry itp. W całości biorąc.przecier- .dziedziny kultury. duszpasterzy. że jest abstrakcją oderwaną od rzeczywistych warunków życia. jeżeli nie zdradzają oryginalnego talentu. gdy na przykład fizyka daje wzór na ruch jednostajnie przyśpieszony. planetaria. które począwszy od chrztu i przez współpracę z łaską Chrystusową. Dojrzałość kulturalna jednostki włącza ją do określonej tradycji historycznej i kulturalnej własnego narodu. dla zapanowania duchowości nad cielesnością mają wypadki losowe szczęśliwe lub nieszczęśliwe dla życia ludzkiego. wstrząsające spotkania itp. bez większej dysharmonii i konfliktów. od których zależy osiągnięcie pełni rozwoju społeczeństwa. szczególnie alkoholizmu i narkomanii zatruwających system nerwowy i niszczących siłę biosu jednostki. przekazywanych przez rodziców i wcześniejsze pokolenia dziadków. powodują prawdziwe nawrócenia do Boga. zabytki. przeobraża całego człowieka w „nowe stworzenie". oporu powietrza i siły wiatru. Jednakże warstwicowo pełny. śmierć najbliższych. epigoński i grafomański. rodziców. jak cudowne wyzdrowienia. dzięki czemu rozumność staje się mądrością w szukaniu prawdy i dobra. ponieważ on nam wyjaśnia możliwości prawidłowego przebiegu procesu. Specjalne znaczenie dla rozwoju warstwy czysto duchowej. Ale zarzut taki należy postawić każdej nauce. przekazujący ogólno-ludzkie zasady moralne. majstrów. do jakiegoś typu myślenia i cywilizacji oraz do kultury ogólnoludzkiej tak przeszłej. aniżeli teoretyczne określenie wektorów sił i wypadkowych toru.. przy bogatych zadatkach genicznych. czyli Absolutu i do dania osobistej odpowiedzi na te stwierdzenia w postaci przekonań religijno-moralnych. Pierwociny te mają zwykle charakter naśladowczy. który jest obliczony dla próżni przy braku wszelkiego oporu środowiska. duchowe. dlatego też zasługująca na nazwę warstwy światopoglądowej. pomniki historyczne. potem może uformować się amator.ideowy agos współpracujących ze sobą wychowawców. Dobra i Piękna. moralność i pogląd na świat. rozwój podstawowej siły biosu wychowanka zaczyna się więc od życia biologicznego i aktywności fizjologicznej organizmu. a przynajmniej jako kulturalny odbiorca. lecz krzywej balistycznej w warunkach przyciągania ziemi. całkowity rozwój biosu jednostki jest warunkowany pomyślnym działaniem życia społecznego. jak i współczesnej. wreszcie pojawiają się pierwsze młodzieńcze próby własnej twórczości. oficerów itp. Teorii warstwicowej wychowania można łatwo zarzucić. Równocześnie teoria warstwicowa wychowania wskazuje na poczwórne uwarunkowania. nie w znaczeniu trwałego szczęśliwego losu. 3° . koniecznymi dla rozwoju warstwy kulturologicznej są przede wszystkim wybitne lub klasyczne dzieła literackie. Pomimo to wychowanek rozwija się na tej drodze jako twórca kulturalny choćby w skromnym zakresie. Są to: 1° -zdrowy bios jednostki. prawa naturalnego zgodnie z sumieniem jednostki i urabiający jej doświadczenie. Dzięki temu dojrzała duchowo jednostka odkrywa świat nadprzyrodzony i włącza się duchowo do rzeczywistości nadnaturalnej i Boskiej. e) Wreszcie w początkach wieku dorosłego człowieka kształtuje się ostatnia warstwa czysto duchowa. ocalenia z katastrof. nauczycieli. porywy zaś i intuicje twórcze wyłaniają syntezę światopoglądową. koneser jakiegoś zagadnienia. bez żadnych obarczeń dziedzicznych. zaspokajających umiejętnie a zgodnie z postępem wiedzy naukowej odpowiednimi środkami zewnętrznymi potrzeby rozwojowe wychowanka oraz 4° . biblioteki. w której tworzy się synteza światopoglądowa. bezradnością. toteż zanikają. budzą głębszą refleksję duchową nad znikomością człowieka i świata. postawy i cechy nabyte bez nałogów. Czynnikami zewnętrznymi. a więc agosu w ramach sprzyjających sytuacji losowych. krytyk lub entuzjasta nowej twórczości w jakiejś interesującej go dziedzinie kultury. Do głosu dochodzi tu pełnia rozwiniętej duchowości ludzkiej. W rzeczywistości bowiem ruch odbywa się nie po prostej. Szczególnie nadzwyczajne wypadki. znawca. czyli etosu oraz oddziaływaniem wychowawców. która znosi pocisk z idealnego toru.. plastyczne. W rzeczywistości rozwój konkretnego człowieka jest jeszcze bardziej skomplikowany.

Los najbardziej pomyślny nie zwalnia jednostki od osobistego wkładu trudu i poświęcenia. który jednakże daje się przebyć. popełniane z ignorancji błędy wychowawcze agosu. które jednak z postępem pedagogiki specjalnej przez kompensację zmysłów lub rehabilitację są znacznie złagodzone i prawie usuwane.pięć czasowych nieszczęść lub przezwyciężyć przez pracę i wysiłek wychowanka.13-14). Proces wychowania i jego wyniki. Te ciasne bramki losu w slalomie życia i w przebiegu jego rozwoju wychowawczego dotyczą złego funkcjonowania dynamizmów biosu. nauczycieli. a więc błędy rodziców. pozbawione Por. dyskryminacja jakiegoś rodzaju . Aktywność ta przybiera coraz wyższe formy najpierw zabawy. a losowe trudności wraz z historycznymi warunkami cywilizacji i epoki (np. zdanie przeciwne R. etosu czy agosu. 61 . Tak np. która warstwa aktualnie się rozwija. Teoria warstwicowa stanowi ważki element tego postępu. które niszczą trzy zasadnicze warunki progresji wychowawczej. Tak właśnie Chrystus zaleca: „Wchodźcie przez ciasną bramę. a mianowicie: prawa naturalne rozwoju. 2. wady etosu lub błędy agosu. rodziców) likwidowane lub przez osobisty wysiłek wychowanków nadrabiane. Dodatkowo może stawiać większe przeszkody i trudności dla lepszego ich pokonywania przez wydobycie z wychowanka większej mocy w walce z przeszkodami. Obok tego mogą się pojawiać dysfunkcje etosu.rasowa. czy jest opóźniona lub przyśpieszona. defekty i uszkodzenia organiczne jednostek niedorozwiniętych i upośledzonych ślepotą lub głuchotą. które przełamują konwergencję i decydująco kształtują kierunek rozwoju zgodnie z dążeniami do potęgującej się samodzielności wychowanka. Tak więc losowo mogą działać wszelkie defekty biosu. dlatego też jako charakterystyczne symptomy ułatwiają wychowawcom orientację co do tego. około 7 roku życia. a nie wyrasta z przestarzałych podstaw filozoficznych. Tak np. Rozwojowe formy życiowe Teoria trójczynnikowa wychowania głosi. Chrześcijańskie wychowanie więc prowadzące przez ciasną furtkę mówi o losie rzeczywiście trudnym. będąc dostępną drogą do poznania otaczającego świata. Warszawa 1966 s. 8. gdy wady społeczne środowiska (np. a mało jest takich. potem dociekania. co też w chrześcijaństwie zostało nazwane modlitwą. Bo szeroka jest brama i przestronna droga. płci lub religii) stanowią zaburzenia prawidłowości życia społecznego i zniekształcają przebieg rozwoju. bierze pod uwagę stan działania wychowawców.). chętnej i dobrowolnej aktywności wychowanka. pochodzenia społecznego. że w każdym okresie rozwoju biorą udział nie tylko konwergujące ze sobą czynniki wewnętrzne (potrzeby rosnącego podłoża) oraz sprzężone czynniki zewnętrzne (wpływy wychowawcze).. szkoły czy programu godzące w zasady poprawności działań wychowawczych tworzą ogromne przeszkody w prawidłowym rozwoju wychowanka. ofiarności dla dobra swego rozwoju. prawidłowości strukturalne życia społecznego oraz poprawność działania wychowawczego. niszczenie naturalnego środowiska życiowego człowieka) traktuje jako zadanie do wykonania przez osobisty wysi- łek wychowanka przy pomocy zachęty wychowawców i przy pomocy postępu wiedzy pedagogicznej. lecz i one są stopniowo przez pedagogizację (np. twórczości aż wreszcie dochodzi do głębszego przeżycia światopoglądowego o charakterze modlitewnej kontemplacji. Czynniki osobowościowe w poszczególnych warstwach uzewnętrzniają się w postaci samorzutnej. ponieważ wynika z analizy fenomenologicznej rzeczywistości współczesnego wychowania i opiera się o doświadczenie pedagogiczne. by dostać się na właściwą drogę dalszego życia doczesnego i wiecznego. upodobanie do bajek dzieci wiejskich jeszcze w wieku 10-11 lat świadczy o powolniejszym tempie rozwoju w stosunku do dzieci z miasta. ale także wydobywające się spod cielesności czynniki osobowościowe. która prowadzi do życia. M i 11 e r. ponieważ warunkują one prawidłowy rozwój wyższych warstw i są jedynie kształcące dla danego okresu życia. liczy się z aktualnymi systemami wychowawczymi społeczeństwa. Dlatego też teoria warstwicowa nie wyobcowuje się z rzeczywistości przyrodniczej.. którzy ją znajdują" (Mt 7. nienowoczesnych koncepcji rozwoju i czynników określających wychowanie6 l. Wszystkie te postaci aktywności własnej wychowanka stanowią towarzyszące zjawiska określonej warstwie rozwoju. Formy aktywności własnej wychowanka nazywamy rozwojowymi formami życiowymi. Jednakże ciasna jest brama i wąska. W tym zakresie mogą wystąpić spowodowane często postępującą degeneracją biologiczną populacji. dalej pracy. która prowadzi do zguby (. np. które wyrastają z „wieku bajek" znacznie wcześniej. Wreszcie niezawinione.

Natomiast teoria pozytywistyczna H. podkreślała w istocie zabawy jej wyższe czynniki duchowe. uniemożliwia dalsze osiągnięcie normalnego rozwoju człowieka. że nie dlatego bawimy się. gdyż przez nią młode zwierzęta i dzieci ćwiczą swe fizyczne i psychiczne funkcje i w ten sposób przygotowują się do życia w przyszłości. Spencera (zm. Huizinga)Okazuje się jednakże. rozwijające mięśnie. ponieważ zabawa daje dziecku możność wstępnego poznania rzeczywistości przez kontakt z zabawkami jako miniaturami rzeczy. Groosa wskazuje słusznie. twórczości i przeżycia piękna. Zabawa dziecka jest najgłębszą potrzebą i musem. a przede wszystkim przez fantazję i grę wyobraźni stwarzają świat urojony iluzji. np. jak poczucie radości. swobody. klasy. lekarz i chorzy). lecz są przeżywaniem i wczuwaniem się uczuciowym w sytuacje przy słuchaniu bajek czy opowiadań bardziej realistycznych. Rozwojowe formy życiowe przez aktywność własną wychowanka manifestują działanie i rozwijanie się jego czynników osobowościowych. bieg z kółkiem. że zabawa towarzyszy w życiu także ludziom dorosłym i ma wielki udział w kulturze. rzucanie przedmiotów. zasłyszanych opinii na dany temat zabawy. Teoria romantyczna Fr. Teoria zaś kompensacji A. Dlatego też jako pierwsza rozwojowa forma życiowa zabawa występuje w przedszkolnym okresie kształtowania się warstwy biologicznej. ponieważ występuje w kulcie religijnym. 1903). ponieważ przerost. samochodem czy samolotem. poety niemieckiego (zm. Schillera. We wszystkich rodzajach zabaw dziecięcych jest czynna fantazja.zabaw dzieciństwo jest zmarnowane.. występuje w nich podział ról (np. Przeciwnie teoria ćwiczeń przygotowawczych K. lecz po to dane jest nam dzieciństwo. tworzą typowe tematyczne zabawy z lalką lub innymi zabawkami. a) Zabawa dziecka przedszkolnego to powszechnie znane zjawisko nawet u ludów pierwotnych. tworzący zrazu naiwne ideały dziecięce. że zachodzi zasadnicza różnica w funkcji rozwojowej i kształcącej zabawy u dziecka przedszkolnego. lepienie. w kolej) mają charakter grupowy i dialogowy.J. Na istotny związek zabawy dziecka z warstwą biologiczną wskazują rodzaje oraz celowość funkcjonalna zabawy. Ktoś trafnie określił. nauczycielka i dzieci. w wojsku i pracy itd. przy tym bierze udział przeżycie uczuciowe. aby nie wyrodniały. Zabawy receptywne natomiast nie mają charakteru ruchowego. że zabawa przezwycięża poczucie niższości dzieci wobec dorosłych. w sztuce. Na tym tle rozwija się zdolność do wartościowania jako najwcześniejszy. przy oglądaniu obrazków lub sztuki w teatrze lalkowym. którymi wychowawcy powinni przede wszystkim pokierować. U niemowlęcia pojawia się zabawa manipulacyjna (grzechotka. dla życia nieprzydatnym. pierwszy czynnik osobowościowy. Klasyczną zabawą starszego dziecka przedszkolnego są zabawy iluzyjne i receptywne. grzebanie jam. by wyjaśnić jej sens i znaczenie. że jesteśmy dziećmi. Średnie dzieci przedszkolne lubią zabawy funkcjonalne.zamiast prawdziwych niebezpiecznych przedmiotów . Adlera uzasadnia. Nawet wyczerpane długą chorobą dzieci w szpitalu bawią się. Stąd od dawna tworzone były teorie zabawy. a uczestnicy na podstawie swych obserwacji. zwane także zabawami twórczymi. 1805). wcielające się . w którym odtwarzają życie dorosłych. darcie) ćwicząca ruchy rąk. Zabawy te (w szkołę. Wreszcie zwrócono uwagę na to. opiekowania się lalkami czy figurkami zwierząt. gra wyobraźni. w wieku poniemowlęcym rozwijają się zabawy konstrukcyjne. skakanka. działaniowego czy dialogowego. w sklep. dzięki czemu dziecko naśladujące z obserwacji sytuacje i czynności urabia w sobie postawę emocjonalną wobec tematów zabawy z lalką. która odrealnia i ożywia. Stąd potrzeby własnej aktywności u wychowanka są zawsze bardzo silne i stanowią specjalne potrzeby rozwojowe. głosiła. do czego kolejno przystąpimy. dlatego jako decydujące o rozwoju normalnym lub o wykolejeniu stanowią w teorii warstwicowej wychowania ważny moment wymagający bliższego wyjaśnienia.uczy prawdziwie ludzkich postaw władania rzeczami. animizuje zabawki i użyte przedmioty (np. gniecenie. że zabawa jest użyteczna biologicznie. ruchy i zręczność. którym tylko wiele rzeczy wolno robić. budowanie z klocków. Zabawy iluzyjne. a w funkcji rozrywkowej i wypoczynkowej u dorosłych. bo daje tylko upust nagromadzonej energii w naśladowaniu czynności dorosłych. stąd nawet człowieka określono jako istotę igrającą {homo ludens . że zabawa u młodych zwierząt i dzieci jest biologicznym luksusem. kolej z krzeseł). wycinanie. natomiast zbyt wcześnie odpędzane od zabawy dzieci ze wsi są postarzałe psychicznie i nie osiągają właściwego rozwoju uczuciowego. chęci tylko zabawy i tańczenia wypiera wyższe potrzeby rozwojowe i przyczynia się do wykolejenia wychowawczego. abyśmy się bawili. gdyż na dostępnych im zabawkach . nazywana teorią nadmiaru energii. jak gry piłką. jak robienie babek z piasku. w dom.

wyrasta z bajek i zabaw iluzyjnych. że praktycznie biorąc nauka była wtłaczana zgodnie z programem. nawet trzeba bawić się razem z nimi. a nie ulegały przerażeniu i lękom. Właśnie zabawa przechodząc stopniowo zmiany nasyca się coraz bardziej elementem poznawczym i przemienia się w dociekanie. Czasami te wczesne ideały dzieciństwa realizują się w dalszym życiu przy wyborze zawodu. inteligencja. przy biernej postawie ucznia. że zorganizowana systematycznie nauka szkolna i zajęcia praktyczne mogą nie pociągać ucznia. w której rozwój inteligencji i rozumności dziecka jako swoistego czynnika osobowościowego wyraża się w ciekawości poznawczej. Jest to druga z kolei forma życiowa związana z warstwą psychologiczną. a nie kształcącą i rozwojową jak zabawy dziecka przedszkolnego. Początkiem jego jest jeszcze zbieractwo dziecka przedszkolnego. które dotyczy „skarbów" dziecięcych. tego. stają się więc bezużyteczne w rozwoju. Takie dociekanie jako życiowa forma rozwoju wymaga stałej obserwacji wciąż powtarzanej. by się nie bawiły w pijanych. tj. który wprowadził do nauczania pojęcie zainteresowania (interes empiryczny. rozwijającej się w dalszym ciągu. jeśli nie jest kierowana przez wychowawców. pamięć. estetyczny. zręcznościowe. jak uwaga. że nauka i zajęcia praktyczne w domu i w szkole zajmują miejsce zabawy w życiu dziecka szkolnego. Dociekanie więc stanowi podstawę rozwojową skutecznej nauki w szkole. zaistniała taka sytuacja. jedne naturalne i samorzutne (jak u Deweya) lub nabyte i wywoływane (jak w szkole herbartowskiej). musztra. wyraża się w kolekcjonerstwie. w co wpadła skrajna szkoła nowa zwalczająca intelektualizm moralny Herbarta. W szkole herbartowskiej. Dociekanie więc to taka własna aktywność działaniowa i umysłowa dziecka. energii i zdrowia organizmu. odpadki. porównywania i zestawiania ze sobą podobnych rzeczy. które zaspokajają instynkt posiadania rzeczy na własność i służą do stałego z nimi obcowania. kim chciałoby ono być. przyglądania się im i dociekania poznawczego ich właściwości. ale sama nauka automatycznie nie zastępuje pierwszej formy rozwojowej zabawy w życiu dziecka przedszkolnego. zwróconej na zewnątrz ku przyrodzie martwej i żywej. Można to uczynić albo przez uzgodnienie programu nauki i zajęć praktycznych z budzącym się samorzutnie dociekaniem poznawczym u dziecka szkolnego. ponieważ często sądzi się. gimnastyka. dlatego też problem zainteresowań sam przez się nie rozstrzyga sprawy skuteczności nauczania. które mogą zaszkodzić zdrowiu nerwowemu. pod przymusem stopni i kar cielesnych. Zdarza się jednak. tańce. jak przy oglądaniu obrazków w książce czy w filmie. pojawiają się już inne formy zabawowe. aby dzieci przez bajkę nabywały pojęć moralnych. które służą do podsycania żywotności. skupionej uwagi. grupowania ich i klasyfikowania. turystyka. guziki itp. Przeciwnie nowa szkoła Deweya i jej progresywizm pedagogiczny stawiały na samorzutną aktywność dziecka jako właściwą postawę nauczania przez działanie ręczne zgodne z zainteresowaniami dziecięcymi. spostrzeganie. dotyczącej nie samej zmienności zjawisk. jak zabawy i gry ruchowe. sport. ku okolicom kraju i świata. świecidełka. spekulatywny. jak pamiętamy. oczyszczać baśnie ludowe z duchów i upiorów. .w imponującą dziecku postać dorożkarza. Zainteresowania jednakże mogą być różnorodne. nie interesować go. jeżeli właśnie dziecko nie powiąże własnego zainteresowania z przedmiotami szkolnego nauczania. co jest dobre (pracowitość. życzliwości dla drugiego człowieka. ponieważ trzeba najpierw starać się wprowadzić samorzutne zainteresowania dziecka w mury szkolne. Aktywność dociekaniowa dziecka zaczyna się od tworzenia zbiorów. Trzeba więc dzieciom podsuwać wartościowe tematy. traktowane przez dorosłych jako śmieci. a nie bawić się dziećmi. lecz dokładnego zrozumienia rzeczy otaczających i zwykłych przez drobiazgową znajomość szczegółów i poznanie przyczyny lub sposobu ich działania. ku technice i wytworom ludzkiej kultury. Dzięki temu kształtują się podstawowe funkcje poznawcze. do werbalnego zapamiętania podawanego materiału. Działo się to wbrew teorii samego Herbarta. strażaka czy lotnika. ale w warstwie biologicznej. wnioskowanie. jak kolorowe papierki. lecz coraz częściej mają funkcję rozrywkową. W następnym okresie rozwoju dziecko szkolne odróżnia rzeczywiste od zmyślonego. b) Druga forma życiowa dociekania w warstwie psychologicznej jest mniej opracowana teoretycznie. Tymczasem kolekcjonerstwo dzieci szkolnych polega na powstawaniu jednolitych już zbiorów. interes społeczny i religijny) i nawoływał do budzenia w uczniach wielostronnych zainteresowań. Zabawa ta jednak może wyrodnieć i dziczeć. nie zjawisk nadzwyczajnych i sensacyjnych. dobroć dla zwierząt u Kopciuszka) i co jest złe. albo przez wykorzystanie aktywności dociekaniowej dziecka na lekcjach lub też przez budzenie głębszego dociekania problemowego u dzieci odpowiednią metodą szkolnego nauczania. jednakże bez zabawowego infantylizmu i walki z rozwijaniem rozumu i wiedzy ludzkiej. w której przejawia się potrzeba zaspakajania ciekawości intelektualnej.

guma do procy. ale też mogą się przyczyniać do wykolejenia wychowawczego. ślusarstwo czy kowalstwo dla ilustrowania samodzielnie wykonanymi przez uczniów modelami przerabianych w szkole tematów nauki. potem pojawiają się zbiory obrazków. mianowicie w pracę. które nie mają już znaczenia kształcącego. szachy. jeżeli w średnim wieku szkolnym nie stanie się on aktywnością własną ucznia. albo głośna szkoła pracy produkcyjnej P.Zaczynają się one od zbierania muszelek. który rodzaj pracy zręcznościowej. że najlepiej wychowuje i kształci bezpośredni udział ucznia w produkcji fabrycznej czy rolnej. wreszcie gry losowe i hazardowe. jedynie pełnią funkcje rozrywkowe. zasuszonych kwiatów. ludzi. uprawianą hodowlą. W kieszeniach chłopców w tym okresie gromadzą się zbiory materiałów. bądź też hodowla roślin doniczkowych u dziewcząt. np. która by najbardziej skutecznie wpływała na rozwój wychowanka. jak też wychowawcze dla wyrabiania cech charakteru zostały w teorii pedagogicznej dawno docenione (np. Teoria slójdu. wyrabianej przez prace ręczne. szkoła pracy Kerschensteinera). Błońskiego uważała. jak króliki lub gołębie u chłopców z przedmieścia. U dziewcząt zaś podobne dociekanie działaniowe obejmuje zapał do robótek ręcznych.wychowanek wyrósł już z zabawy dziecięcej i z wieku bajek i zaczyna przerastać dociekanie. że każdy rodzaj pracy może stać się udręką niewolniczej roboty. sznurki. maj ster kowaniem czy czytelnictwem dotychczasowym. miast. Przanowskiego w programie robót ręcznych jako odrębnym przedmiocie nauczania szkolnego. Władysław Przanowski i jego dzieło. W. technicznej czy produkcyjnej ma największe znaczenie wychowawcze. jak i umysłowego. Wszystkie wymienione rodzaje dociekania wymagają kierownictwa wychowawczego. haftowanie lub częściej . a rozwinięta w Polsce przez inż. czy w grupie 62 s. liści. Rozpoczyna się więc pożeranie książek podróżniczych. gry umysłowe. Natomiast szkoła pracy rzemieślniczej jak stolarstwo. które musi być wychowawczo pokierowane w pracowniach modelarskich. Jednakże obydwie te formy życiowe. trybiki. Tymczasem w nowej warstwie socjologicznej rozwoju samorzutnie pojawia się potrzeba szukania oparcia i uznania w grupie rówieśników. Praca i jej wielostronne znaczenie tak dydaktyczne w procesie nauczania. następnie historycznych (Trylogia Sienkiewicza) aż do powieści psychologiczno-młodzieżowych. części mechanizmów lub narzędzia jak szkło powiększające. trudem i stałym obowiąz- kiem zamienia się wreszcie w trzecią rozwojową formę życiową. Praca ma więc szczególne znaczenie wychowawcze. folkloru. niekiedy banknotów. Jednakże istnieje spór co do rodzaju pracy. czyli zręczności. przez które dziecko już przeszło. gwoździe. rzemieślniczej. A m b r o z i e w i c z . gdy staje się samorzutnie formą trzeciej warstwy socjologicznej. minerałów. sprężyny budzika. Dociekanie przenikane stopniowo wysiłkiem. Innym jeszcze rodzajem dociekania jest turystyka. jak szydełkowanie. stworzyła pierwszy odrębny „kierunek praktyczno-techniczny przy zachowaniu treści ogólnokształcącej" 62 . Inny rodzaj dociekania tworzą hodowle zwierząt.roboty na drutach. ponieważ szybko wygasają i mogą hamować tym rozwój psychiczny. cowbojskich. do czego wychowanek dotychczas zawsze był gotów i chętnie się temu oddawał. potem przygodowych. Warszawa 1964 . c) Pod koniec kształtowania się podstaw warstwy psychologicznej formy dociekania są coraz bardziej nasiąknięte elementami wysiłku tak fizycznego. a właściwie włóczęga po okolicy czy po całym kraju. indiańskich. W dalszym ciągu rozwoju warstwy psychologicznej pojawiają się pochodne formy dociekania w postaci gier z określonymi regułami jak gry harcerskie na spostrzegawczość. Okazuje się w rzeczywistości. mchów. najczęściej zaś znaczków pocztowych i związanych z nimi dociekań filatelistycznych. Wreszcie niemożność czynnego zaspokojenia dociekań krajoznawczych wywołuje formę zastępczą . wysiłkiem spełnianym pod przymusem. które w marzeniach mają służyć do majstrowania jakiegoś przyrządu lub machiny. To szczególne znaczenie wychowawcze pracy dopiero w warstwie społecznej wyjaśnia sytuacja rozwojowa tego okresu . pocztówek. 85. Formą dociekania u chłopców staje się majsterkowanie.czytelnictwo. zaspokajająca żądzę przygód i chęć poznania krajobrazów. Spór dotyczy więc tego. czasem motyli wbijanych na szpilki. przy tym przewaga trudu i potrzeba systematycznych starań może przeważyć przyjemność płynącą z dociekania i zahamować zainteresowanie zebraną kolekcją. rzek. która rozwija i kształci wychowanka na tle jego potrzeb uspołeczniania się. lotniczych i innych. W. zapoczątkowana jako system szwedzki. pozostawiają ślad w psychice w postaci przyzwyczajenia do szukania łatwej przyjemności w zabawie lub dociekaniu. czy nie będzie dla niego rozwojową formą życiową pracy. jak karty.

odkrywa prawie nagle nowe źródło radości po wykonaniu trudnej. że praca staje się jego aktywnością własną. 45-55. potęguje się na przełomie między psychologiczną i socjologiczną warstwą wychowania około 10 roku życia. na lekcjach. S. 63 Właśnie w trakcie intensywnego uspołeczniania się wychowanka w trzeciej warstwie socjologicznej. bójek z konkurentami itd. aby proces wszechstronnego rozwoju od warstwy socjologicznej dźwignął się na wyższy stopień. W ten sposób praca nie narzucona. obowiązków. majsterkowaniu czy czytaniu zaciekawiającej powieści. zrozumiane przezeń znaczenie pracy w grupie społecznej powoduje to. w której dochodzi do głosu dalszy czynnik osobowościowy wolnego wyboru woli między łatwą dziecinną przyjemnością a przyjemnością powysiłkową. grupa koleżeńska zaś postuluje wierność i solidarność w podejmowanych akcjach czy to zabawy. Na tym tle ruchliwe i czynne dotychczas dziecko staje się ociężałe. O b o r s k i . Warszawa 19352 s. rozwija człowieka społecznie wartościowego i dojrzałego. gdyż natrafia na opory wewnętrzne. Podejmowanie wysiłków dla zadowolenia postulatów grupy społecznej nie przychodzi wychowankowi zbyt łatwo. H e s s e n . lecz podejmowana dobrowolnie jako aktywność własna. czy pomocy wzajemnej. Opory pochodzą także z wrodzonej człowiekowi niechęci do wysiłku wykonywanego nie z zainteresowania. by była stale kształcąca. które z podstawowych dziedzin kultury ma pierwszeństwo i jest ważniejsza w rozwoju człowieka od innej: nauka. tracąc dotychczasowe łatwe źródła przyjemności w zabawie dziecięcej i w dociekaniu. o63 panowani jeszcze lenistwem . technika. przy równoczesnym chętnym. P. chociaż zdarzają się uczniowie z silną wolą. zleconej przez grupę. organizacyjno-społecznej itd.) wyrabia się siła woli. rzemieślniczej czy produkcyjnej powinny być coraz bardziej przeniknięte twórczością64. wartościowanie i ocena dodatnia pracy oraz wolność decyzji wzięcia na siebie odpowiedzialności wobec grupy. W związku z tym nie nęci już teraz zabawa i dociekanie w pojedynkę. na wylot poznaną robotą. Lenistwu szkolnemu przeciwdziałają bądź to rozwinięte zainteresowania dociekaniowe ucznia. rozkazów wymaga od wykonawcy natężonego wysiłku i trudu. handlu. a nawet męczącym próżnowaniu na interesujących zajęciach dociekaniowych. d) W warstwie kulturologicznej pojawiające się uczulenie wychowanka na głębsze wartości zawarte w dziełach kultury pozostaje w związku z nową formą aktywności własnej w postaci twórczości. Ukierunkowanie prób twórczych warunkują dotychczasowe zainteresowania.). a nie stawała się mechaniczną i nudną. lecz pod przymusem i z konieczności. Wszelkie więc formy pracy ręcznej czy umysłowej. Zresztą proces twórczy w każdej dziedzinie kultury przebiega w podobny sposób. której chciał być członkiem. który jednak niespodziewanie przynosi wielkie zadowolenie. szkoła żąda stale pracy umysłowej na lekcjach i odrabiania zadań. Z psychologii szkolnego lenistwa. I tak rodzina wymaga pomocy w pracach domowych. z ros. nieskore do roboty i leniwe. Zjawisko lenistwa szkolnego. gdy czuje swą zdolność i moc do pokonywania trudności. gdy przepełnia go poczucie spełnionego obowiązku i gdy spotyka go za to nagroda i uznanie ze strony grupy. które teraz sobie zaczyna wychowanek uświadamiać. To właśnie twórcze czynniki osobowościowe kształtują teraz tę wyższą rozwojową formę życiową. W ten sposób wychowanek w trzecim okresie rozwoju. ekonomika. pracy. Podstawy pedagogiki (tl. gdy wychowanek może zasłużenie odpocząć. bądź też silna wola. Przyjemność ta nie zjawia się w trakcie samego wysiłku. np.rodzinnej i szkolnej. W wyniku zaś podejmowania wysiłków różnych rodzajów pracy (umysłowej. dlatego twórczość jako dalsza forma aktywności własnej wychowanka stanowi czynnik jedynie rozwijający i kształcący jego osobowość. wypraw. wynikające z uzdolnień i talentów. wynikająca z czynników osobowościowych wychowanka. . zadań. gdyż każda z nich może jeszcze rozpadać się na odrębne kierunki zainteresowań. Spełnienie tych wszystkich prac. 120-125. Płyną one z dotychczasowego przyzwyczajenia do szukania dziecinnej przyjemności w beztroskiej i swobodnej zabawie lub dociekaniu przy ulubionym kolekcjonerstwie. fizycznej. prawo. Z punktu widzenia wychowawczego kierunki rozwoju kulturotwórczego są sobie równorzędne i mają ten sam zasadniczy walor. Niełatwo to członkostwo w grupie przychodzi. 64 Ks. Dlatego też nie może być sporu o to. przy pomocy której wychowanek coraz łatwiej może pokonywać opory wewnętrzne i opanowywać lenistwo. lecz dopiero na końcu. Jednakże praca zespołowa wychowanka musi być kierowana przez wychowawców. staje się rozwojową formą życiową. jak rozumienie i rozumność osobista. lecz w grupie na równi z innymi. Lublin 1948 s. gdyż wszelkie grupy społeczne stawiają jako warunek udziału i uznania za członka wykonywanie wspólne zadań i przyjętych obowiązków. polityka czy sztuka.

. Powstaje wówczas „słyszenie kulturalne". Z n a n i e c k i. Tenże. pracy lub idea hedonistyczna zabawy ciągłej i rozrywki. 1 cz. Jest to uznanie jakiegoś stanowiska w danej dziedzinie kultury za własne. kogoś zaś pociąga materializm Demokryta lub realizm myślenia Arystotelesa. Albo jednemu w zagadnieniach estetyczno-literackich podoba się romantyzm. cyt.. swojej ojczyzny duchowej odrzuca się wszelkie inne poznane kierunki i prądy. oszroniałych drzew. pozytywistycznego (walki o byt i bogacenia się). genezy i celu świata i życia. wynikające z natury człowieka mądrego. jak uchwycić i zrealizować ujrzane piękno. cyt. by rozwiązać zagadnienia zgodnie z własnymi założeniami. ks. dobro lub inną wartość w dotychczas znanych i nawet banalnych rzeczach. e) Piąta warstwa czysto duchowa rozwija się pod wpływem odrębnej formy aktywności własnej człowieka. Równocześnie końcowe etapy twórczego procesu doprowadzają do zogniskowania nurtu twórczości na zagadnieniach znalezienia idei przewodniej życia wychowanka i w przyszłości jego światopoglądu. które w grze skrzypiec nie słyszy „pocierania końskiego ogona o baranie kiszki".Oryginalny proces twórczy zwykle zaczyna się od tzw. 41—42. liberalnego (twórczości naukowej i kulturalnej). Polega ona na zainteresowaniu się dotychczasowym dorobkiem kultury. 217-244. Z określeniem własnego stanowiska. H e s s e n. tworzącej się pod wpływem intuicji. Po etapie zarysowania się koncepcji jako początkowego pomysłu z planem działania rozpoczyna się drugi etap twórczości zwany „wędrówką duchową". np. t. Otóż w momencie ukazania się problemu zwykle następuje mniej lub więcej uświadomione olśnienie. W trakcie zapoznawania się z dokonanymi osiągnięciami rozwiązań następuje trzeci etap „odkrycia ojczyzny duchowej". 65 . (W:) Wprowadzenie do sakramentów świętych. zaczynają docierać do problemu źródeł bytu. s. Istota zaś „wstrząsu" polega na tym. oryginalne osiągnięcia do dorobku cywilizacyjnego ludzkości 66 . lecz chwyta melodię i jej liryzm albo zachodzi „widzenie kulturalne". w problemach filozoficznych komuś przemawia do przekonania idealizm platoński. Tak np. por. pracy. innemu talentowi przypada do gustu maniera pozytywizmu lub naturaliz- mu itd. 723. bohaterskiej odwagi ratowania innych. za odpowiadające osobistej postawie twórczej. bądź też idea heroiczna miłości. który negując propozycje rozwiązań przyjmuje jednakże problematykę stawianą przez obce stanowiska i stara się ją włączyć do swojego problemu. cyt. Dzięki temu rozbudowuje się synteza światopoglądu osobistego. Rozpoczyna się wtedy czwarty etap twórczy . np.. socjalistycznego (walki rewolucyjnej i pracy produkcyjnej). a następnie przechodzi przez cztery etapy. dz. polegający na tzw. z której wynurza się dręczący problem. np. idea walki. S. intuicyjnie odczutą prawdę. czy przeżyte w danej sytuacji życiowej dobro. Poznań 1962 t. Od tej chwili dręczący problem nie ustępuje. nazywane natchnieniem. „dialogu kulturalnym". dz. walki lub typ człowieka dobrze wychowanego 67 . własnej koncepcji poszukiwań twórczych. chrześcijańskiego (miłości Boga i bliźniego). s. że w znanej rzeczywistości uchyla się nagle jakby „zasłona Mai". „Wstrząs kulturalny" to pojawienie się wrażliwości na coś. W ten sposób twórczość jednostki pogłębia się i wnosi nowe. bogini ułudy zmysłowej i odsłania głębię rzeczywistości. Wynikiem tego powstaje ukształtowany typ człowieka zabawy. jego początku i końca. wielkości człowieka. 66 Z. Pytania poznawcze. W związku z tym w warstwie czysto duchowej kształtuje się określony typ światopoglądu. 2 s.. D y b o w s k i . jaki zgromadziły podejmowane próby rozwiązywania nurtującego jednostkę problemu filozoficznego. s. Pedagogika ogólna. inne ujęcie procesu twórczego. dopatrujące się w płótnie powalanym farbami harmonii barw lub obrazu 6 5 . 135-139. (W:) Encyklopedia Wychowania. Podstawy pedagogiki. którą staje się głębsze przeżycie światopoglądowe. literackiego czy technicznego itp. 68.krytyki i przezwyciężenia nieprzyjętych rozwiązań problemu. 67 F. Warszawa 1933. dz. 2 s.. bądź też pospolitego materializmu życiowego (luksusu i relaksu). lecz popycha do racjonalnej realizacji. które w wielkim skrócie i błyskawicznie ukazuje drogę rozwiązania danego problemu naukowego czy artystycznego. M. tenże. Może to być. M y s ł a k o w s k i . Ludzie teraźniejsi i cywilizacja przyszłości. jak wiemy z nauk światopoglądowych w pedagogice. np. teleologiczne. 161-242. Dochodzi w nim do głosu już pełnia wydobywającej się duchowości ludzkiej wraz z otwartością na zagadnienia transcendentne i metafizyczne. 145-250. co nagle odsłania swe piękno. prawdę. „wstrząsu kulturalnego". moralnego lub politycznego itd. Wychowanie człowieka w zmiennej społeczności. Zagadnienie twórczości. w której źródła bytu jako Absolut filozoficzny będą ujęte w kształt nadany przez twórczo wypracowaną przez jednostkę ideę przewodnią swojego życia. Warszawa 1964 s. O sprzecznościach i jedności wychowania.

z konieczności wpada w poczucie zależności i stosunku religijnego doń. Tak więc modlitwa tworzy rozwojową formę życiową w warstwie czysto duchowej.28). czyli misterium augustum jako poczucia wzniosłości i uwielbienia69. Przy tym prawo modlitwy (ius orandi) ma tak wielkie znaczenie. że przyczynia się do rozwoju prawd dogmatycznych i wyprzedza prawo wierzenia (ius credendi). praca i twórczość. musi bowiem być ubóstwiona. musi wziąć fałsz za prawdę lub odwrotnie w prawdzie widzieć błąd. który zło karze. które jako „bojaźń Boża" stają się początkiem mądrości (Ps 110. Struktury rozwojowe człowieka Teoria warstwicowa wychowania zajmuje się nie tylko procesem ilościowego rozwoju poszczególnych warstw. czy kultury może być deifikowana i zająć miejsce należne prawdziwemu Bogu. rozpoczynający się od nawrócenia się ku Bogu. a więc od świadomej metanoi jako pokuty i zmiany sposobu myślenia. Równocześnie z bojaźnią wyrasta podziw dla piękna i mądrości Boga. człowieka. będąc rozmową z Bogiem. poi. Warszawa 1968. dla którego wszystko żyje („A Bóg nie jest [Bogiem] umarłych. poruszamy się i jesteśmy" (Dz 17. podobnie jak w warstwach wcześniejszych zabawa. Źródła bytu bowiem pojmowane. w którym „żyjemy. sława. z których cały świat i ludzkość pochodzi. dociekanie. zdeformowanego poglądu na świat. Ale niezależnie od treści i pojmowania Absolutu osoba ludzka. S c h e l e r . uwielbienia analogiczne do religijnej modlitwy jako głębszego przeżycia światopoglądowego. . a dobro nagradza samym Sobą. nie tylko odpoznane prawdziwie lub fałszywie. wyrażającego się zawsze analogicznie przeżyciem modlitewnym. odkrywając ostateczne źródła bytu. wreszcie rozwija się etap najwyższy przeżycia miłości i poddania się woli Bożej. będąca w nieustannym ruchu lub jako duch rozlany w przyrodzie i twórczy {Deus sive natura . potęguje przeżycie majestatu i mocy Bożej. Von Ewigen im Menschen. Gotha 192513. To spotkanie z istniejącym Bogiem żywym. teistycznym czy ateistycznym odbywa się zawsze poprzez głębsze przeżycia światopoglądowe. lecz żywych. zostają nie tylko odkryte przez rozwijającego się człowieka ze stwierdzeniem. czy to jako odwieczna materia. ale odpowiedzialnie z całym przekonaniem przeżyty prawidłowo teistycznie lub zdeformowany ateistycznie. s. bogactwo. kobieta lub idea filozoficzna materii. Świętość. błagalną.Nie ma Boga!" Ps 52. jak władza. Człowiek bowiem jako istota wolna może się mylić i jeśli nie postępuje jako istota równocześnie mądra („Powiada głupi w swoim sercu . które mają charakter poważny i podniosły. jak i liturgicznej. bo wszyscy dla Niego żyją" Łk 20. prawdziwego światopoglądu Absolut filozoficzny jako osobowa Istota wszechmądra i dobra staje się Bogiem żywym. Przeżycie zaś od strony subiektywnej tej postawy. W innym wypadku. Ma rację więc Max Scheler. przez które wychowanek musi przejść.10). Modlitwa chrześcijańska. gdy głosi. że źródła bytu istnieją.(tł. a w treści swojej może być modlitwą pokutną.Rozbudowa każdego typu światopoglądowego zarówno o charakterze świeckim czy religijnym. uczucia pociągającego. nazwane misterium tremendum. każda rzecz stworzona i przygodna. dziękczynną czy pochwalną. który prowadzi do misterium fascinosum. O t t o . myślnej czy czynnej modlitwy.38). ale idea ujmująca źródła bytu filozoficznie zostaje deifikowana. które wiąże się 69 M. wynikający z kontemplacji i czci odnoszącej się do Absolutu. że człowiek nie może być konsekwentnym ateistą 68 . jak to widzieliśmy w systemie pedagogiki chrześcijańskiej. czyli religijność jednostki ludzkiej przechodzi bowiem pewien cykl rozwojowy. tak indywidualnej. Das Heilige. by rozwijać pełnię swego człowieczeństwa. Leipzig 1923. Stąd głębsze przeżycia światopoglądowe w swej zadumie metafizycznej ma charakter modlitewny i religijny. jednakże zawsze proces deifikacji idei naczelnej pociąga za sobą te same ludzkie postawy czci. czyli tajemnicą lęku i bezsilności wobec Potęgi nieskończonej. Właśnie religia polega na osobistym stosunku do Boga.). ale także zwraca uwagę na proces jakościowego dojrzewania każdego podłoża. 198.Spinozy).2). Problem teologiczny boskości (divinum) w warstwie czysto duchowej może być światopoglądowo różnie rozwiązany. jest odpowiedzią wiary na prawdy objawiającego się w ludz68 kości Boga. przybiera różne formy: ustnej. ducha. czy publicznej i społecznej. Przede wszystkim modlitwa staje się formą życiową chrześcijanina rozwijającą religijny stosunek do prawdziwego Boga żywego. czy też jako Istota najwyższa wszechmądra i dobra. W prawdziwym światopoglądzie chrześcijańskim modlitwa występuje w całej pełni możliwości i rodzajów. 3. Szczególnie w wypadku kształtowania się naturalnego. R.

) o wilgotnościach (humores) w ciele ludzkim pomieszanych ze sobą. Psychologia lekarska (tł. a) Najwcześniej.). odwracalne i logiczne. zmienne reakcje. na skutek czego postępowanie człowieka w sposób naturalny doskonali się i szlachetnieje. flegmatyków (obojętność uczuciowa i nieruchawość). w których się ono wyraża. jako „inteligentnej duchowości". że w każdej z nich coś na trwałe pozostaje ze struktur niższych (tak np. Jak już wiemy. Ponieważ każda struktura tworzy układ rozwiniętych już składników podłoża. zachowanie się i postępowanie jednostki. do której kolejno należą: temperament. czynnik rozumowy i poznawczy prowadzi do mądrości. Najsilniejsze z nich zaczynają podporządkowywać sobie słabsze składniki i w ten sposób kształtuje się nowy układ. K u n o w s k i. własnego temperamentu i indywidualności nie możemy się nigdy pozbyć). które organizując układ mogą nadawać mu kierunek intelektualizmu w pierwszym wypadku. światopoglądowych i kulturowych elementów.). osobowość oraz struktura światopoglądowa 7 0 . czyli organizuje funkcje danej warstwy.lub krótkotrwała). dz. włącza w całość działanie struktur wcześniejszych. gdyż wówczas akcent przesuwa się ze sfery intelektualnej na uczuciową i wolicjonalną. dołączają się stopniowo cechy osobowościowe.z celowością rozwojową danej warstwy. Każda warstwa dojrzewając wytwarza własną strukturę rozwojową. a na zmysłowych formach poznanie wyższe. budując na pojęciach konkretnych ogólniejsze. Stąd teoria warstwicowa kładzie nacisk w progresji wychowawczej na pełny rozwój struktur począwszy od temperamentu i indywidualności. dlatego też struktury są dynamiczne i regulują działanie. II p. 1). Stąd pochodzi klasyczny podział temperamentów na sangwiników (żywe. Nie wolno więc zastępować logosu tj. wśród których arystotelesowski logos. przyrodniczej i technicznej równolegle powinna się rozwijać także strona humanistyczna. słomiany ogień). phlegma). śluzu (gr. czyli od poziomu wykształcenia ogólnego. bo już w głębokiej starożytności. Proces wychowawczy i jego struktury. poznaną strukturą rozwojową człowieka był temperament. po Chr. charakter. Doskonalenie struktur rozwojowych polega na tym. ojca medycyny i Rzymianina Galenusa (II w. sanguis). Typy zaś temperamentu uzależnia się dziś od konstytucji budowy ciała: astenika (budowa wąska). rozumności wyższą duchowością. E. K r e t s c h m e r . pochodzący od łacińskiego wyrazu temperare. proces jakościowy rozwoju polega na integracji. s. To znaczenie moralne struktur rozwojowych w postępowaniu i życiu człowieka uzasadnia potrzebę ich bliższego poznania naukowego w pedagogice. III rozdz. melancholików (łagodne usposobienie i powolność). Warszawa 1958. Psycholog W. staje się coraz bardziej ludzkie. woluntaryzmu w drugim lub sentymentalizmu w trzecim. Przybywa tu z każdą wyższą strukturą większy udział duchowości ludzkiej. choleryków (wybuchy silnych uczuć). znaczącego mieszać coś ze sobą. chole). Greka Hipokratesa (V w. indywidualność. Sam termin. Tak np. filozoficzna i teologiczna wiedzy. pyknika (budowa 71 S. Obecnie przyjrzyjmy się dojrzewaniu człowieka od strony wytworów. do czego kolejno przejdziemy. przed Chr. który nazywamy strukturą rozwojową. Dopiero ta harmonijna rozbudowa całej wiedzy ludzkiej warunkuje wzrost życia 70 moralnego i społecznego. Jednakże i w tej dziedzinie wkracza „losowość" rozwoju coraz szerszej i głębszej wiedzy ludzkiej. Współcześnie medycyna wiąże temperament z postawą uczuciową i tempem psychicznym jednostki 7 1 . oparte o operacje formalne. wiązał się z teorią starożytnych lekarzy. a na charakterze. zimnej żółci (gr. 205. czarnej żółci (gr. w której obok strony matematycznej. czyli całkowaniu się rozwiniętych ilościowo części składowych podłoża (patrz cz. Od strony rozwoju wychowawczego człowieka konieczny jest rozwój wszystkich struktur i cech osobowościowych pełnej duchowości ludzkiej. I odwrotnie nie należy zadowalać się rozwijaniem wyłącznie logosu. wyrażającym energię życiową lub żywotność organizmu. jak to czyniła „szkoła stara" XIX wieku lub tendencje epigonistyczne. z niem. cyt. Wundt w XIX wieku sprowadził podstawę podziału temperamentów do czterech kombinacji. a coś przybywa ze struktury wyższej. Rozwój zaś coraz wyższych struktur integruje. melajna chole) lub flegmy. z wykluczeniem jej wyższych. Na skutek tego ostatecznie poziom kultury i moralności narodów zależy od „poziomu umysłów" członków społeczeństwa. u innego wola lub uczucie. określanego jako życie duchowe ludzkości. w warstwie psychologicznej u jednego wychowanka może brać górę inteligencja. osobowości i strukturze światopoglądowej kończąc. . jak to robi emocjonalno-woluntarystyczna pedagogika „nowego wychowania". na które składają sią: a) sposób reagowania (reakcja szybka lub powolna) oraz b) siła i czas trwania reakcji (długo. ale z przewagą bądź to gorącej krwi (łac.

War- .Le Senne'a. Te trzy zasadnicze rodzaje indywidualności psychicznej rozpadają się jeszcze na drobniejsze typy. która przy przewadze funkcji poznawczych staje się indywidualnością intelektualną (celebrotonik w terminologii Sheldona od łac. Indywidualność więc jest całościowym układem cech.typ silny. Ks. individuum) jeszcze na wpół wrodzona ze względu na typ posiadanej inteligencji. Dlatego na tej podstawie należy określać temperament jako pierwszą strukturę w rozwoju warstwy biologicznej. usposobienie żartobliwe lub poważne itp. dziedziczoną genicznie po rodzicach i wstępnych pokoleniach. spokojny.typ słaby. często o surowej moralności i fanatycznej ideowości (E.typ silny. Sheldona: endomorfia (przerost narządów wewnętrznych i tkanki tłuszczowej). czy od przewagi gruczołów dokrewnych. którą jednostka młodociana uważa za wyróżnienie i powód do dumy. dyspozycji i tendencji psychicznych jednostki. działającej poprzez zmysły-analizatory na psychikę. Pende).wnętrzności). Jednakże odróżniamy jakby dwie strony indywidualności. przy wybujałych zaś funkcjach wolitywnych wykształca się na indywidualność woluntarną somatotonik o dużej sile i energii. żywy. Trafnie to podkreśla typologia francuska Le Senne'a. Wszystkie nowe typologie temperamentu. Jung). Ten czysto naturalny sposób postępowania. 72 choćby to były piegi na nosie. nastawione na konkrety w poznaniu i kontemplacyjne. H.indywidualność pozytywna.ciało). że jest on strukturą całkowicie wrodzoną. szczególnie kiedy jednostka posiada zbyt żywy lub niewrażliwy temperament. nazywanym charakterem. ale już na wpół rozwinięta na drodze własnego doświadczenia i kształcenia w szkole. na podkreślaniu wyższości jakiejś cechy.typ silny. ceniące korzyść i teoretyczne. która przejawia się w reakcjach emocjonalnych i w motoryce popędowej aktywności. stąd też stosownie do tych rodzajów można wyróżnić w indywidualności także przeciwstawne typy. także typy cyklotymiczne oscylujące między radością i smutkiem. od przewagi tkanek w ujęciu W. stanowi wielką trudność wychowawczą. podobnie jak teoria klasyczna. od gr. Kretschmer). nastawione na epikurejskie używanie życia oraz typy schizotymiczne. indywidualności realistyczne. Jedną stanowi tzw. wyróżniając w temperamencie. flegmatyk . Biologiczność temperamentu powoduje to. Pawłów (choleryk . Dlatego też temperament tworzy stałą i trudno zmienną właściwość jednostki. flegmatyki . Ze względu na możliwość górowania jednych funkcji psychicznych nad pozostałymi w indywidualności tworzy się druga strona . które może być optymistyczne z nadzieją na rozwiązanie dobre sytuacji lub pesymistyczne w stałym przewidywaniu najgorszego. zdolne do abstrakcji i rozmyślania. wyczuwające wnikliwie istotę rzeczy. atletyka (budowa muskularna) lub dysplastyka (budowa nieharmonijna) (E. którą trzeba przezwyciężyć przez nadbudowanie nad nim wyższej struktury indywidualności. T a r n o w s k i .mózg). Natomiast w zakresie funkcji emocjonalnych indywidualność pozytywna wyraża się w usposobieniu. Wreszcie w zakresie dążeń i strony wolitywnej w indywidualności mogą wystąpić typy egoistyczne. hormonalnych (N. nieśmiałe lub ironiczne wobec otoczenia. przy rozwinięciu funkcji uczuciowych tworzy indywidualność sentymentalną (wiscerotonik opanowany uczuciami wygodnictwa od łac. indywidualność negatywna. Typy charakteru według Heymansa . Ponieważ typy reakcji umysłowej na poznawane rzeczy zależne są od rodzaju odziedziczonej inteligencji. indywidualności praktyczne. stwarzające całości. pobudliwy. trzy elementy: emocjonalność. dążące do osiągania własnego interesu szawa 1963. G. rozwijające szczegóły oraz indywidualności syntetyczne. skłonne do ujmowania pojęciowego. która reaguje odruchowo bez udziału inteligencji według swego typu temperamentalnego na każdorazowe przeżycie przykrości lub przyjemności. Kretschmer). celebrum . mesomorfia (przewaga tkanki mięśniowej) lub ektomorfia (rozwój tkanki nabłonkowej i nerwowej). zahamowany). J. polegająca na celowym rozwijaniu przez jednostkę różnicy pomiędzy sobą a innymi. indywidualności analityczne. viscera . aktywność oraz siłę reakcji 72 . zamykających się w sobie i ekstrawertyków towarzysko i beztrosko nastawionych na otoczenie zewnętrzne (C. jak indywidualności refleksyjne o skłonnościach do namysłu i intuicyjne. od układu nerwowego i przewagi pobudzania lub hamowania jak głosi I. b) W integracji warstwy psychologicznej powstaje struktura indywidualności jako istota odrębna i niepodzielna (łac. uzależniają go od organizmu i jego poszczególnych składników biologicznych.przysadzista). soma . Do usposobień można zaliczyć typy introwertyków. sangwinik . Typologia intelektualnych indywidualności wiąże się z rodzajem wrodzonej jednostce reakcji umysłowej i jej osobistą postawą poznawczą w stosunku do świata zewnętrznego i jego strony zjawiskowo-pojęciowej.

cz. będących produktem wysublimowanych instynktów (por. III p. S. jak też z egocentryzmu i egotyzmu psychicznego. jako przystosowawcze tylko do warunków otoczenia. Adler). dz. do zagadnień codziennego życia i do samego siebie. seria 1 t. rozdz. Charakter człowieka. Warszawa 1934 s. II rozdz. nastawioną na określoną hierarchię wartości i zasad dobrego postępowania zgodnie z przyjętą ideą moralizmu. zaczepne. Postępowanie oparte o charakter. nie kończy procesu doskonalenia moralnego. Wrocław 1957 2 s. skłonne do awantur. P a s t u s z k a . 1 s. albo charakter liberalny. pewne siebie i swej mocy lub typy nieagresywne. co znów stanowi drugą część charakteru tzw. L. Może to być więc charakter chrześcijański jako zespół cnót teologicznych rozwijających się na gruncie 4 cnót kardynalnych (por. chociaż tak pożądane wychowawczo. 2). usposobienia oraz postawy dążeniowej. krnąbrność 77 .lub przeciwnie typy altruistyczne. rozumiany jako zespół zalet moralnych. wykazując podstawowe cechy czynu etycznego. 77 L. zanim przetworzy się w moralność autonomiczną. Organizm a życie psychiczne. S z u m a n . brak zdyscyplinowania. J. które wypaczają charakter moralny S. Jak widzimy na podstawie przeglądu typologicznego. stałość i konsekwencja postępowania według przyjętej zasady moralnej. Charakter (W:) Materiały do nauczania psychologii pod red. dlatego też szczególnie indywidualność negatywna może prowadzić do skrajnego indywidualizmu. II rozdz. w których wyraża się osobisty stosunek wychowanka do innych ludzi. wykorzystując ich motorykę i energię w postępowaniu zgodnie ze swymi zasadami. Jednakże charakter moralny osiągany przez wychowanka własną pracą nad sobą także ma skomplikowaną budowę. kierunkową 76 . Podstawami jego działania są przede wszystkim: a) świadomość zasad moralnych postępowania jako wynik pouczania etycznego oraz b) silna wola wyrabiana drogą motywacji przez wykonywaną pracę i służąca tym zasadom w konsekwentnej ich realizacji przez pokonywanie w sobie oporów wewnętrznych i lenistwa. Dzięki temu postępowanie wypływające z działania charakteru staje się świadome i dobrowolne. III i IV. IV p. że wynikiem i wyrazem działania charakteru staje się stabilizacja. Lublin 1962 2 s. tworzący układ cenionych społecznie nawyków kolektywizmu. z ros. lękliwe i bezradne (A. patriotyzmu z internacjonalizmem. II rozdz. jak lenistwo. c) Opanowanie wybujałej indywidualności możliwe jest w rozwoju przez wyższą strukturę charakteru moralnego. jako stałe postępowanie moralnie dobre lub jako 73 czynna postawa wobec życia . który reguluje przejawy reakcji temperamentu i indywidualności. 352-357. nazywany czasami charakterem wrodzonym. 3). S k o w r o n . ale istotną część tej całości stanowi charakter moralny 7 5 . na skutek czego najpierw kształtuje się moralność heteronomiczna. 260-262.). Zasady nauczania. nie zawsze ze względu na swój egocentryzm jest godne człowieka. cz. kłamstwo. indywidualność określa postępowanie wychowanka w oparciu o integrację psychiczną reakcji umysłowej. Wołoszynowej. W związku zaś z częścią kierunkową typologia charakteru moralnego zależy od systemu wartości i uzasadnień ideologicznych. 76 B. czy to jako swoisty układ woli. gdyż łączy w sobie tak temperament. ponieważ jako wytwór procesu uspołecznienia wyprowadza wychowanka z biologicznego egoizmu samozachowawczego. wobec nauczyciela czy zwierzchnika) potrafi hamować bezpośrednie reakcje przykrego temperamentu (np. albo też jako charakter socjalistyczny. N a w r o c z y ń s k i .. dlatego też przez inteligentne dostosowanie się do sytuacji (np. podskakiwania w miejscu przy irytacji). Charakter bywa rozmaicie pojmowany przez różnych autorów. . czy to jako zespół trwałych cech i dyspozycji psychicznych. także typy agresywne. 119. własnoprawną 74 . V p. z jednej bowiem strony kształtowanie się charakteru wychowanka w dalszym jego rozwoju zostaje zagrożone utrwalaniem się wad. 25-29. Zasady te nie są tworzone przez wychowanków. H e s s e n. jednakże postępowanie takie. Warszawa 1964. ofiarne i oddane dobru drugich. lecz przyjmowane w procesie socjalizacji rozwojowej z etosu społecznego i uznawane za własne. S. 75 Ks. decydując o społecznej i moralnej wartości po73 74 stepowania. K l e s z c z y c k a . jak też indywidualność jako charakter nabyty. kształtującą się w warstwie socjologicznej. cyt. Charakter tworzy więc zespół cech. 3). cz. Właśnie charakter stanowi pierwszy wyraźny cel pracy wychowawczej nad wychowankiem. Czynniki te tworzą tzw. Struktura społeczno-etyczna charakteru jest już bardzo złożona. socjalistycznego stosunku do pracy i własności społecznej (por. Wszystkie te określenia jednakże zgadzają się ze sobą w tym. część instrumentalną charakteru moralnego. obcoprawna. Podstawy pedagogiki (tł. który musi być drogą uspołecznienia wychowanka pedagogicznie opanowany i przezwyciężony.

Grzegorzewska. jak rozwój samoświadomości wychowanka. 3). IV p. nadające życiu kierunek. d) Wyraz „osobowość". której towarzyszą takie zjawiska wychowawcze. do swego życia wewnętrznego. normatywne 78 oraz rozwojowe. 79 G. K u n o w s k i . 1 cz. obecnie posiada szereg zróżnicowanych znaczeń na terenie filozofii. lecz powstaje z dążności do scalania się wewnętrznego. lecz wyższa konstrukcja rozwojowa osobowości twórczej. lecz punktu dojścia i oceny końcowego wyniku. traktuje osobowość rozwojowo jako strukturę wyższego rzędu i wytwór późniejszego etapu życia. 3). a więc nauką opisową o faktach i równocześnie nauką normatywną o tym. do losu swego. empiryczne. S. tenże. . Allport początkowo określa osobowość jako „dynamiczną organizację w jednostce tych psychologicznych układów. dążenie do samowychowania. które jednostka powinna posiadać. 48. jak w psychologii. New York 1963 s. Warszawa 1947 s. Podobne stanowisko do normatywnego w etyce występuje także w pedagogice. aniżeli dzieciństwo szkolne i wiek dorastania. dz. co powinno w rozwoju być osiągnięte (por. indywidualną całość cech psychicznych i fizycznych niemowlęcia. wprowadzony przez personalizm krytyczny na oznaczenie maksymalnego rozwoju osoby jako jedności celowo działającej (unitas multiplex. Osobowość nauczyciela-wychowawcy. Pojęcie psychologiczne osobowości ma więc charakter opisowy i ogólny. utożsamianie się z idealną strukturą wartości. integracji. Empirycznie w psychologii osobowość znaczy każdorazową. 17. 78 M. rzutowania celów i działania". New York 1937 s.) Wybór pism. Problemy badania świadomości młodzieży. poczucie godności osobistej i honoru. wreszcie normalny lub wypaczony plan życiowy81 (por. cyt. czym zbliża się do właściwego pojęcia indywidualności. musi rzutować sobie pewną linię rozwojową i wybrać wobec tego jej kierunek" 8 2 . Pedagogika ogólna (W:) Encyklopedia Warszawa 1935 t. etyki czy pedagogiki. 110-111. Personality. jej indywidualności. Ażeby więc odróżnić pedagogiczne ujęcie osobowości od wszelkich innych. III p. Toteż człowiek taki musi mieć pewien stosunek do samego siebie. z drugiej zaś strony konsekwencja postępowania według przyjętych zasad moralnych najlepiej się udaje w określonych warunkach społecznej stabilizacji. cz. A Psychologkal Interpretation. podkreślając. wartościowanie samego siebie. odpowiedzialną za postępowanie osobnika . W ten sposób osobowość normatywnie ujęta dotyczy nie punktu wyjścia dla rozwoju. Normatywne zaś widzenie tego pojęcia w etyce ujmuje osobowość jako ogół cech. 5. 3). nauczyciela. 22 n. Stąd też trafnie chwyta rysy osobowości w ujęciu pedagogicznym następujące określenie: „Osobowość jest dziełem samokształcenia się w osiągnięciu pewnej spoistej. W warunkach natomiast zmiennych i nowo tworzących się postępowanie człowieka musi być twórcze. 733-784. I p. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1970 z. które określają jej jedyne przystosowanie się do jej środowiska"79. 2 s. duszę lub ducha jako substancjalny podmiot cech psychicznych. przedruk (tegoż aut. s. Pattern and Growth in Personality. II rozdz. Metafizycznie osobowość znaczy jaźń. z tą różnicą. harmonijnej struktury duchowej z zachowaniem jej odmienności osobniczej. psychologii. III rozdz.por. będąc nauką mieszaną. por. Znaczenie wychowawcze osobowości „ C h o w a n n a " 1938 z. wytworu. dziecka czy dorosłego człowieka. Tak amerykański psycholog G. Warszawa 1964 81 Wychowania. w czym charakter stanowi 80 moralną stronę osobowości. 167-192. 4 s . zorganizowana całość i „ognisko wartościowania. czyli waloryzacja osoby. Występują tu ujęcia metafizyczne. Później zaś jeszcze bardziej rozszerza poza przystosowanie społeczne do środowiska. A l l p o r t . konstruujące nowe podstawy. M y s ł a k o w s k i . nazywamy ją osobowością twórczą. 82 M. Stawanie się więc pedagogicznej osobowości w procesie rozwijania się człowieka nie wynika bezpośrednio z rozrastania się cech psychicznych. że pedagogika. dążąc do ideału swej osoby zgodnie z postulatami moralności i prawdziwego poglądu na świat. Osobowość w rozwoju swoim kształtuje się według pewnych wytycznych. ponieważ jest to struktura bardziej duchowa aniżeli charakter i rozwijająca się dzięki twórczemu przeżywaniu wartości kulturowych.. uzasadniony etyką i światopoglądem. Odznacza się ona samodzielnym dążeniem Z. s. że osobowość to zespół rozwijających się takich dynamizmów. 3-6. Wychowanie człowieka. do czego przyczynia się już nie charakter. ich dyferencjacji i potęgowania się ilościowego siły działania. W. K r e u t z.i mogą być pokonane tylko przez pracę samowychowawczą. cz. zarysowanych na poznaniu i wartościowaniu zjawisk życia oraz na poznaniu i ocenie swoich możliwości. cz. które przejawiają się w zachowaniu i myśleniu jednostki. 80 Tenże. I rozdz. W ten sposób w czasie rozwoju warstwy kulturologicznej przez uwrażliwienie na wartości kulturowe tworzy się w wychowanku struktura osobowości jako żywa.

egzoponiczne. albo też typ człowieka walki czy pracy. stąd nie zawsze jest on prawdziwy. Paweł apostoł narodów . który wychodzi z kręgów wychowawczych rodziny. która obok pracy zawodowej rozwija się szczególnie w jakiejś dziedzinie kultury. seminarium duchownego. zabobonów. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1964 z. wyczytanych. . zapamiętanych. czy u nas Mikołaj Kopernik i inni. św. ponoś . 37-50. cz.do oryginalnej twórczości w interesującej jednostkę dziedzinie kultury zgodnie z jej uzdolnieniami i utalentowaniem. klasztoru czy uniwersytetu. przesądów. autonomicznie planuje swe życie jako proces dorabiania się własnego typu osobowości. Sprangera. IV p. szkoły. czyli całokształt składający się tak z prawdziwego poglądu na świat. kierującą postępowaniem w warstwie czysto duchowej. Ale mogą powstawać mieszane typy osobowości technicznej. o człowieku. postawy uprzedzenia i lęku). 84 Tenże. III rozdz. endon . „Zeszyty N a u k o w e K U L " 1963 nr 4 s.wewnątrz. jak też o wiedzę filozoficzną w zakresie pytań o przyczyny ostateczne bytu i istnienia oraz o wiedzę teologiczną. 2). chociaż w kulturze dotychczas dały najwięcej twórczego wkładu osobowości wielostronne. III p. Michał Anioł Buonarotti. np. prawniczej czy pedagogicznej. potem przez dzieciństwo szkolne ze światopoglądem naiwnego realizmu. F. oryginalny filozof . estetyczny. proletariackiej. rozmiłowane w swojej specjalności. trud). ale szybko musi przejść przez życiowy Rubikon. życia i śmierci (por. W związku z tym trzeba osobno mówić o osobowości chrześcijańskiej85 czy innych systemów kultury. samodzielnie wybiera zawód. rozwiniętych w oparciu o wiedzę nauk szczegółowych . o czym była już mowa przy określaniu formy rozwojowej twórczości (por.szlifierz diamentów. 3). supozycji. sądów wyuczonych. cz. 2). Ponieważ światopogląd osobisty rośnie w nas razem z nami. wywodzącego się z kręgów zabawowych rówieśników. czy Baruch Spinoza. Osobowość jednakże nie utożsamia się z obranym i opanowanym zawodem czy specjalizacją. Pod tym względem występują dwa przeciwstawne typy: osobowości endoponicznej (gr. albo człowieka zabawy towarzyskiej. buduje się przez całe życie od dzieciństwa przedszkolnego z jego światopoglądem magicznym. dającą odpowiedź na eschatologiczne pytania teologiczne o sens świata. np. która zamyka swe szczęście i rozwój w ramach umiłowanej pracy zawodowej z powołania i osobowości egzoponicznej (gr. 4 s. np. 3). V p. Wreszcie powstają w środowiskach społecznych rozwojowe typy osobowości człowieka dobrze wychowanego. I rozdz. Wpływ techniki na osobowość człowieka. źródłach absolutnych bytu. chociaż współczesna cywilizacja techniczna urabia pełne typy osobowości o mentalności i postawach technicznych 84 . sztuki. lecz także całokształt hierarchii wartości w określonym typie historycznym kultury. ekonomiczny. Osobowość współczesnej młodzieży akademickiej. pełny i zharmonizowany. europej83 S.na zewnątrz). akademicka. skiej czy chrześcijańskiej. przez wiek dorastania ze światopoglądem buntu i negacji aż do idealizmu w poglądzie na świat w wieku młodzieńczym (por. życia społecznego. polityki czy religii. 29 n. stanowi struktura światopoglądowa. wschodniej. w której wychowanek samodzielnie nakłada na siebie obowiązki i bierze odpowiedzialność za swe postępowanie i życie. K u n o w s k i. II rozdz. Osobowość chrześcijańska. ekso . wierzeń magicznych. ale 85 Ks. V p. zaspakajających pytania wyjaśniające.z zawodu tkacz namiotów. cz. ekonomii. stąd ma tu odpowiednie zastosowanie znana nam typologia osobowości E. jak np. by ze stadium osobowości psychologicznie rozproszonej dojść do osobowości zogniskowanej na swym obranym i wartościowym celu życia 83 . e) Najwyższą strukturę rozwojową. jego istocie i celu życia.praca. społeczny. opinii obiegowych. Kraków 1947. Osobowości egzoponiczne zwykle pozostają pod wpływem pasjonujących daną jednostkę zagadnień nauki. formowany od młodości w kręgach pracy zawodowej lub w kręgach zrewolucjonizowanych i militarnych. jak i poglądu na życie ludzkie i los człowieka. cz. lecz przeciwnie często tworzy niezborny konglemerat przeżytków dzieciństwa (np. Zawsze jednakże osobowość twórcza i jej zróżnicowane typy kształtują się w okresie przeżywanej autonomii moralnej. Jednakże na osobowość ludzką mogą mieć wpływ nie tylko odrębne dziedziny wartości kulturowych. W wyniku tego wychowanek odkrywa swe powołanie życiowe. S a w i e k i . dzieląca je na 6 typów czystych. I rozdz. polityczny i religijny (por. Chodzi w niej o prawidłowo rozwinięty światopogląd osobisty jako zespół własnych przekonań o świecie. jak Leonardo da Vinci. Początkowo uzdolniona intelektualnie młodzież. czyli mądrego i dobrego zarazem. rozprasza się w wielu kierunkach zainteresowań.przyrodniczych i humanistycznych. jak teoretyczny. Współczesność ceni osobowość endoponiczne.

czyli światopoglądy uznane przez grupy za obowiązujące ich członków. III p. lecz tylko rzeczą czy ideą deifikowaną. natomiast zostanie ukształtowany na modłę określonej ideologii społecznej i klasowej. Trzeba więc najpierw znać strukturę pełną i pozytywną. II rozdz. III p. 1). bądź też pod wpływem jakiejś teazji filozoficznej. Elementy analogiczne do struktury prawdziwej świętości znajdują się w ideologicznej „świętości" każdego systemu wychowawczego. Święty Tomasz z Akwinu. nad uświęceniem wreszcie siebie i świata. Proces doskonalenia życia wewnętrznego w warstwie czysto duchowej prowadzi więc do Absolutu i do źródła prawa moralnego . cz. jak i w porządku nadprzyrodzonym łaski. Stąd najsilniej zaznacza się siła biosu we wrodzonej strukturze temperamentu oraz w na pół wrodzonej. motywów i sił duchowych zmierzających do współpracy z łaską nad przemianą swej natury. same formy wyrazu w zakresie głębszego przeżycia światopoglądowego o tonacji kontemplacyjnej i modlitewnej (por. w kapitalizmie. ze względu na inteligencję lub usposobienie. dochodzącego do stadium dorosłości. by móc zorientować się we właściwościach światopoglądów negatywnych i niepełnych. Boga. dlatego też struktura światopoglądu konkretnego człowieka. Taki zaś stan doskonałości wewnętrznej czyni ze struktury światopoglądowej. nad stworzeniem w sobie nowego człowieka w rozumieniu św. lecz na podporządkowaniu swych zasad postępowania obiektywnym normom prawa naturalnego i prawa wiecznego. cz. lecz kształtuje się przez wzrost duchowości przy pomocy dynamizmów zewnętrznych procesu rozwojowego.Woli Bożej. Pawła. lecz dopiero w okresie teonomii moralnej (gr. od strony zaś etycznej cnota nie polega na stawianiu sobie samemu prawa moralnego. albo też będzie w mniejszym stopniu światopoglądem samodzielnie przeżytym i własnym. gdy analogicznie ekstaza w dół dochodzi w procesie wykolejenia wychowawczego do całkowitego odwrócenia się od Boga Prawdziwego i do Jego zaprzeczenia. 1) w rozwoju człowieka znajduje swe spełnienie w miłosnym łączeniu się z Bogiem Przedwiecznym. jak też sama problematyka struktury światopoglądowej rozwiązana pozytywnie (teistycznie) lub negatywnie (ateistycznie) pozostają zawsze analogiczne i jeśli nie są tożsame. ale także tworzy drogę powolnego przekształcania się natury ludzkiej pod wpływem współpracy z łaską na każdym etapie rozwojowym. cz. jak figury symetrycznie odwrócone wobec tej samej osi. theós . Od strony wychowawczej na stan cnoty składa się synteza idei moralizmu.Bóg. Kończąc przegląd zagadnień związanych z wychowaniem jako naturalnym wzrostem i rozwojem siły biosu w ujęciu teorii warstwicowej należy pamiętać. co nie jest najwyższym dobrem. Mimo to natura ludzka w jednym i w drugim wypadku dochodzi mniej lub więcej do głosu i upomina się o swoje prawa. która dąży do normalnego osiągnięcia całkowicie rozwiniętego człowieczeństwa z jego duchowością i cechami religijno-moralnymi postawy życiowej. podobnie stopniowo przez całe życie przemienia się ona w świętość. Natomiast . określając proces wychowawczy wyraził prawdę. personalizmu i humanizmu. jakim jest pełnia człowieczeństwa. człowieka i jego życie wieczne. I p. strukturze indywidualności. 3d) wywierają wpływ i presję tak ideologie społeczne. np. która nie tylko jest celem nieogarniętym i etapem najwyższym w rozwoju. że cel. świadomości społecznej i podświadomości.prawo). II p. cz. III rozdz. ale nigdy odwrotnie. Tak więc Tomaszowa ekstaza w górę (por. gdyż nie możemy na podstawie błędu sądzić o prawdzie. Struktura światopoglądowa powstaje więc nie we wcześniejszym okresie autonomii moralnej i stawiania sobie samodzielnie celów i planów życiowych przez osobowość. że rozwój struktur w biosie nie jest czymś autonomicznym.bez osobistego przekonania o ich prawdziwości. może być albo w pełni zgodna z naturą ludzką. religijnego. jak pamiętamy. Dlatego też stan cnoty w pełni rozwiniętego człowieczeństwa ostatecznie polega na przyjęciu Woli Bożej tak w zakresie naturalnego porządku. żywe źródło idei. kierujących i modyfikujących rozwój biosu. rozwijającego się w sposób nadprzyrodzony na wyżynach mistycznej łączności z Bogiem w Jego Kościele i przez Jego Kościół. Poza tym na treść tej mieszaniny wiedzy naukowej. działającej w II nurcie życiowym (por. jak struktura światopoglądowa rośnie z rozwojem człowieka. Tak właśnie. filozoficznego. W chrześcijaństwie więc struktura światopoglądowa w dalszym rozwoju wewnętrznym staje się świętością danego człowieka. będącej syntezą poglądów prawdziwych na świat. czyli przez poddanie się ogólnoludzkiemu prawu moralnemu i prawu Bożemu. III rozdz. to będą podobne. Tak to wychodząc od prawdomówności. czy to poglądu na świat teistycznego lub ateistycznego. nomos . 2e). stanowi stan cnoty (por. jak też teazje filozoficzne jako światopoglądy szkół i systemów filozofii. W związku z tym niezależnie od treści światopoglądu czy to naukowego. III rozdz. Ów stan cnoty tworzy podstawę struktury światopoglądowej. lepiej poznajemy istotę kłamstwa. ale nie pozbywa się ekstatycznego zachwytu ku temu.

społecznych. dotyczącego głównie rozwoju podstawowej siły pędu życiowego. Rodzina wiejska jako środowisko wychowawcze. 88 Z. Dlatego też rozwój człowieka należy rozpatrzyć nie tylko od strony moralnej i samorzutnej biosu. W związku z tym pojęcie środowiska nie jest w naukach jednoznaczne. W r o c z y ń s k i . będą dla dalszego rozwoju jednostki wychowawczo dobre i zdrowe. choćby dlatego. pornografia. Paris 87 R. Wreszcie najpełniej dochodzi do głosu natura duchowa człowieka w strukturze światopoglądowej i dalszej świętości. na które składa się otoczenie jako zespół warunków. pochodzących ze środowiska. wpływów stałych i zmiennych tak szkodliwych w rozwoju wychowanka. Przede wszystkim wyróżniamy środowisko obiektywne. jak np. służących do rozwijania biosu wychowanka. Jedynie niektóre elementy otoczenia działają dynamicznie na daną jednostkę i wywołują zmiany w wychowaniu i te tylko tworzą środowisko życiowe jako część ogólnej biosfery ludzkiej. jednakże zawsze przy pomocy psychagogicznej wychowawców jako dzieło przede wszystkim agosu. a potęgować dodatnie. przez które rozwój biosu przechodzi. 1952. głównie jednak działających w sposób nieświadomy i niezamierzony. O pojmowaniu środowiska i jego konsekwencje dla wychowania. życie uliczne. szlachetnego ideału czlowie86 Ks. . rzeczy i osób. by następnie przejść do określenia pomocy wychowawczej. R. meseuo . że tworzą one arsenał środków wychowawczych. szkoła.działanie społeczne etosu najbardziej odbija się na strukturze moralnej charakteru oraz częściowo osobowości twórczej ze względu na kulturę masową danego społeczeństwa lub struktury środowisk grupowych. I p. które świadomie i celowo. III rozdz. jak np. kulturalnych i duchowych.środowisko wychowawcze jako całokształt rzeczywistych wpływów na jednostkę. kierując rozwojem wychowanka ku wartościowym wzorom i do wzniosłego. w rodzinie wiejskiej88. ale także od strony działania środowiskowego etosu oraz działania psychagogicznego agosu na duchowość wychowanka. 33-36. dążąc do przystosowania wychowanka w życiu grupowym (por. które jako odrębna siła etosu stara się modyfikować pęd życiowy jednostki rozwijającej się według swojego kierunku. cz. Poznawaniem czynników środowiskowych i zużytkowaniem ich praktycznie w wychowaniu zajmuje się specjalny dział pedagogiki opisowej zwany pedagogiką mesologiczną86 (gr. jak też wywołujących korzystne zmiany zgodnie z dobrem rozwojowym oraz 2° . złe przykłady. 3b). bądź ideologicznym nastawieniu i orientacji życiowej. stanowiących wprawdzie stałe tło życiowe wychowanka. nazywanej biosem. ale nie zawsze wywierających wpływ na jego rozwój 87 . a na zachowanie się i reakcje jednostek w psychologii lub grup w socjologii oraz wpływy na rozwój wychowawczy w pedagogice. jak np. Znaczenie środowiska w wychowaniu Dotychczas poznawaliśmy wychowanie jako naturalny proces wzrostu. Przedmiotem mesologii lub ekologii jako nauk o środowisku jest samo otoczenie (milieu) życiowe i jego wpływ na cechy organizmów w biologii. kształtujące się w etosie. Dlatego też w środowisku życiowym trzeba odróżnić: 1° .środowisko pedagogiczne. ale także zwracała uwagę na wychowawcze zaspakajanie wszelkich zapotrzebowań wychowanka przy pomocy odpowiednich środków jako sprzężonych z podłożem czynników zewnętrznych. Obecnie trzeba bliżej zająć się rozpoznawaniem czynników zewnętrznych działających w wychowaniu. używanych nie tylko świadomie i celowo przez wychowawców. M y s ł a k o w s k i . Z a n i e w s k i . stara się usuwać wpływy ujemne. który wcześniej już współpracuje z etosem nad charakterem moralnym i typem osobowości. Następnie nie wszystkie wpływy. R o z d z i a ł IV WYCHOWANIE JAKO WPŁYW SYTUACJI SPOŁECZNYCH ETOSU 1. Les theories des milieux et pedagogie mesologiąue.środek. Obecnie z kolei zwrócimy uwagę na sytuacje życia społecznego. jakim podlega wychowanek.jestem po środku). w postaci potrzeb biologicznych. ale także działających w nurcie życia społecznego. zależnie od fazy rozwojowej. udzielanej w agosie przez wychowawców różnego rodzaju. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1960 nr 4 s. psychicznych. Warszawa 1931. meson . Teoria warstwicowa podkreślała nie tylko udział w biosie czynników wewnętrznych. w środowisku życiowym bowiem działają także czynniki szkodliwe. alkohol.

magazyny ilustrowane. Stąd znając skutki. jakie można i trzeba osiągnąć w wychowaniu. W zakresie zaś treści wpływających na wychowanka dzieli się środowiska inaczej.). że trudno je rozgraniczyć. Das padagogische Milieu. jonosfery itp. a pochodzi od środowiska pedagogicznego agosu . b) środowisko społeczne osób i stosunków między nimi zachodzących (zarówno w środowisku rodzinnym. nauczania. przenikanie poglądów. Równocześnie jednakże wiemy. Psychologia wpływu. mimo potocznego traktowania tych uar^y jako synonimów. do jakich wpływy środowiskowe zmierzają ze względu na swój rodzaj i charakter. z którego najczęściej pochodzą poglądy. dz. jak i szerszym . w tłumie. przekazywanej nie tylko na drodze wychowania. celowo zamierzone i bezpośrednie dotyczy przede wszystkim kształtowania treści świadomości i dążeń rozumnej woli. nastroje i postawy wychowanków. W wyniku dyfuzji psychicznej może nastąpić albo obniżanie się poziomu psychicznego jednostki. b) dążeniem woli do dobra. prasa. 83-92. 90 K. oświaty. gleba. jądrowe. warsztaty pracy) oraz kultury duchowej. nieświadome lub nieprzewidziane przez wychowawców. S o ś n i c k i. s. komunikacja.Działanie świadome. Obydwa podziały środowiska .krzyżują się i splatają ze sobą tak. jest bardzo ważne. sąsiedzkim. ale także środkami pośrednimi masowej informacji (książki. R. Stąd najczęściej środowisko społeczne i kulturowe łączy się w jedno jako środowisko społeczno-kulturalne. Lagensalza 1928. 32-33. W tej dziedzinie działa także podkultura (subculture) różnych grup marginesowych i zbuntowanych przeciw społeczeństwu90. Istota i cele wychowania. jak też ze względu na środki wpływu. szczególnie gdy chodzi o podkreślenie dynamicznego i przetwarzającego wpływu na wychowanka przez celowe i programowe działanie środowiska pedagogicznego.obywatelskim. c) sferą uczuć i d) postawami popędowymi podświadomości. rzeczy jak i obecnych osób.co do możliwości i wartości wpływów oraz co do czynników wpływających i ich treści . znaczenie środowiska jako całości oddziaływań jest w wychowaniu wielostronne. owadów. por. duszpasterstwa. kierującego wychowanka ku ideałowi człowieka. szkolnym. nastrojów i usposobień oraz postaw dążeniowych. szkolnictwa. poglądów) oraz woli rozumnej jako podstawy moralnego postępowania. cyt. Uporządkowanie tych krzyżujących się czynników zewnętrznych można osiągnąć przez zróżnicowanie skutków. by ona nie była przeszkodą i trudnością wychowawczą przez sprzeczne dążenia w stosunku do świadomości. kościelnym. s. dz. czyli zmian zachodzących w poglądach świadomości. cyt.. jak również do opanowania podświadomości w taki sposób. albo podwyższenie pod wpływem szlachetnej osobowości. tak ze względu na Por. drugie zaś środowisko (pedagogiczne) jako stwarzane przez wychowawców nozostaje w ramach celowego działania agosu. zasad postępowania. wychowawcy czy też zespołu wychowawczego. którym jest dążność do wyrównywania poziomu psychicznego między jednostkami lub pomiędzy jednostką i grupą czy masą ludzi (tłum). co pociąga za sobą odmienność ich wpływów. partyjnym itp. dlatego też wychowawcy dążą nie tylko do ukształtowania świadomości (treści umysłu. P o p p. Odróżnienie środowiska wychowawczego od pedagogicznego. Ponieważ chodzi tu o wszechstronny rozwój osobowości wychowanka jako człowieka. np. kino. gdyż pierwsze stanowi mieszaninę dobrych i złych wpływów jako wytwór społecznego życia etosu. wyróżniając: a) środowisko naturalne obejmujące zarówno pozaziemskie wpływy na organizmy (promieniowanie kosmiczne. ale poza tym zawsze powstaje udzielanie się. c) środowisko kulturowe z wpływami kultury materialnej (budownictwo. zasady. w postępowaniu woli.dyfuzją psychiczną. Z a n i e w s k i. Jak na podstawie określeń widzimy. radio. Na skutek tego wyrównywania się poziomów powstaje wzajemne przystosowanie i upodobnienie psychiczne. 8g skutki i wpływy. że środowisko różnicuje się na wiele rodzajów. zawodowym. Natomiast w środowisku wychowawczym jako w otoczeniu statycznego oddziaływania i biernego poddawania się wpływom tak natury. w usposobieniu uczuciowym oraz w postawach podświadomych zwraca uwagę na zasadniczy mechanizm wpływów. występują zwykle skutki niezamierzone.. ale także zmierzają do urobienia motywów uczuciowych i nastrojów. flory i fauny).ka 8 9 .). Wszystko to razem świadczy o wielkim znaczeniu środowiska szczególnie ludzkiego i całego otoczenia życiowego jednostek jako źródła. Zadaniem przeto wychowania staje się opanowanie i pokierowanie: a) treścią świadomości. W. które pobudzają działanie woli. nazywane przez analogię do zjawiska w naczyniach połączonych . można teoretycznie uporządkować działanie środowisk następująco: 1° . klimat) oraz otoczenie przyrody żywej (mikroorganizmów. telewizja itp. to jest zmian. np.) wraz z wpływami geograficznymi (teren.

jako katolik czy wyznawca innego światopoglądu.środowiska wychowawczego etosu. Obraz powyższy powstaje na skutek nakładania się na siebie wpływów środowisk: 1° . których świadome wpływy na wychowanka mogą być bardzo skuteczne.Wola rozumna i dążenia wolitywne.Podświadomość i postawy popędowe. do których należą: A .Wreszcie działanie bezwiedne. ideowe. kim się jest jako człowiek. B . ale bezpośrednie i często nieprzewidziane przez wychowawców obejmuje zwykle nastroje i przeżycia emocjonalne oraz postawy dążeniowe podświadomości. C . W sposób nieuchwytny i twórczy wynika z nadświadomych. 3° .Uczucia wyższe (wartości) i nastroje usposobienia.środowiska duchowego kultury i losu na elementy strukturalne osoby człowieka. D . jeśli nie natrafiają na przeszkodę tamującą ze strony przeżyć uczuciowych i dążeń podświadomości. jak też do podświadomości jednostki wychowywanej 1. które pośrednio docierają swymi wpływami aż do świadomości. w którym linie proste oznaczają właściwe wpływy środowiska. 3° . Wpływy nadświadome. Różnorodność wszelkich wpływów środowiskowych łącznie ze środowiskiem duchowym na wychowanka obrazuje poniższy schemat.oraz środowiska kulturowego. jak i ujemne czynniki związane ze środowiskiem społecznym lub społeczno-kulturalnym. z więzi uczuciowych z etosem. kształtowane zaś jest ono przez środowisko wychowawcze etosu. 2° .Świadomość przedmiotowa i poglądy oraz E . niezamierzone i pośrednie wywiera wpływ przede wszystkim na dążenia woli. chrześcijańskiej i więzi ogólnoludzkich. ideowych dążeń agosu i kultury.środowiska pedagogicznego agosu i 4° .Nadświadomość (self) i sumienie.życiowego biosu. grupa zawodowa i miejsce pracy oraz szerszymi grupami społecznymi jak Kościół. europejskiej. kierujący postępowaniem człowieka. Środowisko duchowe jako najgłębszy wytwór historii życia i cywilizacji przybiera kształty właściwe epoce czasu. państwo czy braterstwo ogólnoludzkie. naród. Zawiera w sobie także umiłowanie samego życia (biosu). szczególnie takimi grupami jak rodzina. klasa szkolna. szkoła. najbardziej jest czułe na zmiany losu i podatne na tajemnicze działanie łaski. miłość Ojczyzny z całym pięknem środowiska naturalnego. Ta świadomość siebie (self) integruje się w duchowości jakby pewna nadświadomość przeżywana intuicyjnie i trudno wyrażalna poza wzruszeniem czy oburzeniem z powodu szargania świętości. miłość krajobrazu rodzinnego. w którym promieniują najwyższe idee i wartości z tradycji kultury narodowej. działa zaś przez sumienie jako wyraz duchowego systemu samokontroli. jako Polak. Jeśli przez punkty ABCD . środowiska duchowego swoim klimatem kształtują w warstwie duchowej poczucie samego siebie. Europejczyk. a jest dziełem wpływu całego środowiska życiowego biosu łącznie ze środowiskiem naturalnym. 4° . linie zaś przerywane wpływy uboczne nieświadome. nie zawsze poddanej kierownictwu rozumu i świadomości oraz na usposobienie i nastroje uczuciowe. zawierające w sobie tak dodatnie. 2° . lecz rozwijają się stopniowo jako graniczne wytwory poszczególnych warstwie rozwojowych.Działanie nieświadome.Na koniec teoria warstwicowa odkrywa subtelne oddziaływanie środowiska duchowego. Elementy te nie są od razu gotowe.

związanych z siłą agosu (środowisko pedagogiczne). stwarzając przeszkody w pokierowaniu wychowankiem do ideału. pobudzanej przez różne wpływy. które razem składają się na strukturę indywidualności psychicznej danego wychowanka. czy później internat lub w wypadku sieroctwa względnie opuszczenia . Uspołecznienie takie staje się pozorne i kruche. dlatego też nie wypływa z przekonań jednostki. Ponieważ asymilacja jednostki. nie wykluczając zmiennych losowych (środowisko duchowe). potem doskonali się w szkole.i E przeprowadzimy linie poziome oddzielające umownie warstwy od siebie. Pas między linią A i B odtwarza II warstwę psychologiczną z nastrojami usposobienia i pobudzanymi głównie przez środowisko wychowawcze etosu uczuciami wyższymi wartości cenionych w otoczeniu społecznym. w której tak dążenia wolitywne. kim się jest (self). w której świadomość siebie (self) i sumienie razem jako nadświadomość kontrolująca całość życia człowieka tworzą najwyższą strukturę światopoglądową pod wpływem oddziaływań środowiska duchowego historii i losu ludzkiego. W wypadku niemożności wywiązania się z zadań opieki i wychowania rodzinę wspierają pomocnicze instytucje. budzące jej duchowość. jak samorząd szkolny. popędy niższe i uczucia umysłowe. biorą górę nad cielesnością i podporządkowują ją ideałowi nowego człowieka. lecz wyniki pozostają w zależności od sytuacji wychowawczej. które ukierunkowują i modelują przebieg danej warstwicy rozwojowej. jak o tym świadczą nadzwyczajne wydarzenia życiowe jednostki. wpływy świadome krzyżują się z pośrednimi i nieświadomymi. dostosowanie się jej do życia społecznego może być konformizmem wypływającym z naśladownictwa i upodobnienia się do stawianego wzorca. walczą ze sobą o przewagę i wypierają się wzajemnie. W tej walce wpływów decyduje sam wychowanek swoim stanem rozwojowym. zależnym od tego. Socjalizacja głębsza więc przenikająca do natury osobowej wychowanka musi się splatać czy nawet krzyżować z procesem personalizacji. czy zostaje on opanowany przez podświadomość. które wytwarzają się w instytucjach wychowujących. Dalej pomiędzy linią C i D przypada miejsce na IV warstwę kulturologiczną.dom dziecka czy młodzieży. które równocześnie powinny uspołeczniać i działać rozwijająco na osobę. Te zwyczaje i obyczaje przejmowane przez wychowanka uspołeczniają go w ciągłym procesie socjalizacji. jak i wola rozumna. jak widzimy na wykresie. Równocześnie. przedszkole. Działanie życia społecznego (etosu) nie jest rozproszone. w wychowaniu nie decyduje samo środowisko jako całość. gdzie głównie celowe wpływy środowiska pedagogicznego i kulturowego kształtują poglądy i treści świadomości przedmiotowej o świecie natury i kultury jako ważne składowe struktury osobowości twórczej wychowanka. stąd też oddziaływanie etosu dostosowuje się do nich. przede wszystkim rozumność i dobra wolna wola. Taką instytucją zasadniczą dla warstwy biologicznej jest rodzina. w której postawy popędowe i instynktowne wraz z tworzącą się podświadomością działają w ramach wrodzonej struktury temperamentu. w której wychowanek żyje i kształtuje się w zasadzie aż do pełnej dojrzałości i usamodzielnienia się przez małżeństwo i założenie własnej rodziny. personalizować. przechodząc na coraz wyższe warstwy. wspólnotowego życia. a głównie przez środowisko naturalne biosu. w grupie zawodowej itd. z siłą życia społecznego etosu (środowisko wychowawcze) oraz z siłą życiowego pędu biosu (środowisko życiowe). Skoro zaś bios jednostki rozwija się wachlarzowato. jak żłobek. Dlatego etos działa poprzez instytucje wychowujące. stwarzając odpowiednie instytucje wychowujące. lecz konkretyzuje się w zwyczajach i obyczajach obowiązujących w określonych środowiskach i kręgach społecznych. Oczywiście nie chodzi o sytuacje przypadkowe lub chwilowe. czyli z samodzielnością i świadomością siebie. średnią lub wyższą oraz dokształcanie i kursy różnego rodzaju. Rozpoczyna się ona w prawidłowo funkcjonującej rodzinie. a może być nawet wymuszona pod presją otoczenia. organizacjach społecznych. Wreszcie obszar między linią D i E symbolizuje w schemacie V warstwę czysto duchową (światopoglądową). Warstwa socjologiczna ponad szkołą nadbudowuje własne instytucje. Etos właśnie przez instytucje wychowujące stara się pokierować rozwojem biosu jednostki do celów zbiorowego. wówczas poniżej linii A otrzymamy obraz I warstwy biologicznej. W związku z tym antagonizmem środowisk. harcerstwo i inne . jak skorupka na jajku. Z pewną pomocą szkole podstawowej przychodzi organizacja zuchowa. poddająca się kierownictwu rozumu (logosu) składają się na podstawę struktury charakteru moralnego. Z kolei przestrzeń między linią B i C oznacza III warstwę socjologiczną. Warstwa psychologiczna jest formowana ze strony etosu przez szkołę podstawową. doraźne. czy też jego czynniki osobowościowe duchowości. lecz o sytuacje wychowawcze stałe.

Tak tedy poziom wyrobienia i ukształtowania jego czynników osobowościowych. Stąd sytuacje wychowawcze mają różne pochodzenie. teatry. a więc instytucji wychowującej. Jak widzimy etos różnicuje swe oddziaływanie przez instytucje wychowujące dostosowane do warstw i potrzeb rozwojowych wychowanków. biblioteki.. R a d 1 i ń s k a. apostolat świeckich. bractwa i sodalicje. Sytuacje wychowawcze są to więc układy bodźców. organizacje obywatelskie i polityczne. W r o c z y ńs k i. „Studia Pedagogiczne". bądź też przypadkowej grupy. np. Warszawa 1965. dz. III rozdz. dz. b) Sytuacja zewnętrzna zawsze zawiera: 1) określone elementy środowiska społeczno-wychowawczego danego kręgu etosu. dążącego do dobra wspólnego przez szkoły i instytucje kulturalno-oświatowe oraz 3° . bądź też może się odbywać pod bezwiednym wpływem warunków społecznych otoczenia ze stanem rozwojowym samego wychowanka. Zakres i podstawowe pojęcia pedagogiki społecznej Heleny Radlińskiej (W:) Pedagogika społeczna. Warszawa 1963 s. tenże.biologiczna populacja narodu. uformowanie cech duchowości decyduje o reakcji i postawie wychowanka wobec sytuacji zewnętrznych. informuje ogólnie i zwraca uwagę na istotne momenty w działaniu instytucji wychowujących etosu. Warszawa 1968. może być niezamierzonym skutkiem pośredniego działania innych ludzi. Polskie związki młodzieży (1804-1831). organizacji młodzieżowej. tłumu lub zbiegowiska. Zbiór rozpraw z pedagogiki społecznej. A. Otóż tymi skomplikowanymi szczegółami instytucji wychowujących oraz ich polityką wychowawczą i kulturalno-oświatową zajmuje się specjalny 91 dział pedagogiki praktycznej zwany pedagogiką społeczną . 2° . wreszcie przez seminarium duchowne. Pedagogika społeczna. Warszawa 1963. Instytucje wychowawcze w wielkim mieście. rodziny. kluby. ale także wywołuje odporność. w którym rozwija się bios wychowanka oraz 3) pewne czynniki środowiska pedagogiczno-kulturowego. świetlice itp. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej. K. P r z e c ł a w s k i. 9-12. rodzinę. potem katechizację parafialną dzieci i młodzieży. 9-25. XX-XLIV. klasy szkolnej. tzw. immunitet na wpływy niepożądane przez wychowanka. tenże. ochotnicze hufce pracy. Wrocław 1961. Polskie związki młodzieży (1831-1848). cz. Właśnie w sytuacjach wychowawczych wpływy krzyżujące się różnych środowisk mogą się uzgadniać i harmonizować lub przeważać nad sobą i zwyciężać w ścieraniu się nie zawsze zgodnie z dobrem rozwojowym wychowanka i celami wychowawców. a) Sytuacja wewnętrzna tworzy tzw. czynników i wpływów. zastojowej degresji lub wykolejającej regresji rozwojowej (por. czyli etosu działającego przez instytucję wychowującą oraz b) od sytuacji wewnętrznej jako stanu rozwojowego danego wychowanka. zakład pracy. stowarzyszenia. np. Sytuacje wychowawcze Proces rozwojowy wychowanka może być wywołany celowo przez czynności wychowawcy. R. wywołujących rozwój człowieka i działających w ramach instytucji wychowujących. tenże. . w jakich się losowo może znaleźć. 2) utrwalone skutki środowiska życiowo-naturalnego. t e n ż e . Jedynie warstwa czysto duchowa na serio jest domeną działania Kościoła. 1). S o ś n i c k i .polityczna organizacja państwa. która rozkrzewia się przez rodziny. formy życiowej własnej aktywności wychowanka i jego struktury postępowania. ale także osoby społecznej. środowisko subiektywne wychowanka. Istota i cele wychowania. Praca oświatowa. Proces rozwoju nie tylko organizmu i psychiki. 91 2. Pedagogika teoretyczna natomiast nie może wchodzić w szczegóły. których działanie przejmują w dalszym życiu wychowanka: wojsko. s. W a r s z a w a 1966.organizacje młodzieżowe. cyt. który przez duszpasterstwo. Front Jedności Narodu lub partie.duchowe przewodnictwo Kościoła.). kina. O strukturze procesów wychowawczych. które starają się skorygować wpływy negatywne tak śro42 K. Warszawa 1971. przez ministrantów.. K a m i ń s k i. s. cyt. W wychowaniu więc jego skuteczność zależna jest od: a) sytuacji zewnętrznej samego życia społecznego. istoty kulturotwórczej czy istoty duchowej wychowanka powoduje podatność na wpływy zewnętrzne sprzężone z daną warstwą rozwojową. gdyż krzyżują się w nim trzy ośrodki działania: 1° . na które składają się osiągnięte właściwości osobowe oraz poziom rozwojowy określonej warstwy. II p. tenże. nowicjat zakonny lub przez katolicki uniwersytet stara się swoich wiernych w każdym wieku prowadzić duchowo do wiary i uświęcenia. H. a równocześnie sam nie jest jednolity. ujmując je w pojęciu sytuacji wychowawczej. Warstwa kulturotwórcza ma własne instytucje jak szkoły muzyczne czy plastyczne dla utalentowanych lub instytucje kulturalno-oświatowe (muzea. a ze względu na swój charakter wywołują różne skutki i kształtują odmiennie przebieg procesu wychowania 92 w kierunku normalnej progresji.

świadome. uczestniczące93. czyli inspirującą dążenia przez podsumowanie motywów. jego higiena. . 111-119.sytuację społeczną. Wychowanie moralno-społeczne. sytuacja kulturalna (stan świetlicy szkolnej. liczebność uczniów. Dalej potrzebne staje się zapoznanie się z sytuacją kulturalną domu na podstawie danych o sposobie spędzania czasu wolnego. muzyki. na co znów składają się . w którym także działa określona sytuacja życiowa (organizacja szkoły. teatr szkolny. losowo-bytowej danej jednostki tworzą się doświadczenia życiowe. np. Wynikiem sytuacji życiowej.sytuację kulturalną. higienę. konformistyczne naśladownictwo. s. obwód szkolny). s. opiekę 97 estetyczną. charakter pracy. odżywianie. opiekę moralną. geograficzno-biologicznego środowiska (mieszkanie. pożycie domowe rodziców. autorytetu. P i ę t e r . Tamże. biblioteka. 1960 s. pieśni. życie towarzyskie i jego charakter itd. Występuje tu tzw. ich życia umysłowego. współpraca rodziców ze szkołą. uświadomienie erotyczne i światopoglądowe. Taka celowo wywołana sytuacja pedagogiczna stwarza wychowanie intensywne. stwarza wychowanie niesystematyczne przez „ocieranie się w świecie". chociaż często może ono modyfikować I nurt życiowy wychowanka. Sytuacje społeczne powodują wpływy nieświadome. która często hamuje przejawy II nurtu życiowego. jak też środowiska życiowego i naturalnego. stosunki między ludźmi.sytuację pedagogiczną. Tamże. 108-115. które stają się treścią dolnego nurtu życia. 2° . potrzeb światopoglądowych i wierzeniowych96. 9 5 . czyli warunkującą przebieg rozwoju pod wpływem przyrody i środowiska naturalnego. co razem przyczynia się do ukształtowania I nurtu życiowego u wychowanka. Następnie chodzi o rozpoznanie sytuacji społecznej w tym domu. która polega na tworzeniu celu wychowawczego (tzw. 3° . Przy takiej diagnozie rzeczywistej sytuacji wychowanka. 9 4 . Dlatego też da się wyróżnić: 1° . radio. potrzebę estetycznych. Poznawanie środowiska wychowawczego. przydaje się w poznawaniu oddziaływań wychowawczych każdego kręgu społecznego w życiu etosu. kontrolę dostępu do używek (alkohol. kultury językowej. 130-141. czasopisma. 94 95 Suchodolski.).zawód rodziców. radia. wyposażenie. muzeum i zbiory pomocy naukowych) oraz sytuacja pedagogiczna (grono nauczycielskie. Tego rodzaju wychowanie przez życie (life education) zakłada fundamenty procesu rozwojowego. kina. w rodzinie. kino. 96 97 J. nazywane także nieformalnym (informal education). cyt. nazywane wychowaniem okolicznościowym (by education). regulamin. Wreszcie należy uwzględnić sytuację pedagogiczną w rodzinie. udział dziecka w zajęciach domowych. wykształcenia rodziców. 150-165. tytoń). współpracę z wychowawcą i posłuszeństwo. dochody i stan majątkowy rodziców. opiekę nad zabawami i rozrywkami. wpływy kumuB. przez uleganie sugestii. telewizja. a więc jakie ma ona warunki mieszkaniowe. czyli programową. Tamże. porządek. Powyższa analiza teoretyczna rodzajów wychowania. Warszawa 1947 2 s. dowiadując się. zarobki itp. czy dziecko ma właściwą opiekę materialną. działalność zideologizowana wychowawców). jaka jest sytuacja życiowa danej rodziny. telewizji i innych środków przekazywania kultury masowej. s. liczebność itp. szczególnie drogą wpływów książki. dostęp do rozrywek oświatowo-kulturalnych .sytuację życiową. W związku z przewagą jednego z tych środowisk sytuacja wychowawcza przybiera określony charakter i tworzy jakiś wyraźny rodzaj wychowania. ich pochodzenie społeczne. 4° . pochodzenie społeczne uczniów).dowiska społeczno-wychowawczego. dobrobyt. formowane przez samo uczestniczenie w życiu środowiska społecznego. 119-126. modę. wychowanie ekstensywne. dz. sytuacja społeczna (autorytet szkoły w środowisku. komitet opiekuńczy itp. opiekę intelektualną nad czytelnictwem. czyli środowiskowo asymilujące przez ustalone tradycyjnie ceremonie. pobudzenia zainteresowań poprzez otaczające dobra kulturowe. trzeba wiedzieć. Taka sytuacja kulturalna działa dorywczo i ubocznie. nazywane wychowaniem przygotowującym lub także formalnym (formal education). wychowanek wówczas świadomie ulega wpływom przez naśladownictwo wzorów.. tradycji i majątku kulturowego. Inaczej nieco przedstawia się wpływ wychowania ze strony środowiska szkolnego. emocjonalno-dążeniowe. 93 lujące się w podświadomości i określające postawy popędowe. zwyczaje i obyczaje.). na doborze właściwych środków (działalność zracjonalizowana) oraz na planowym zorganizowaniu dobrych wpływów na wychowanka (działalność zetyzowana). budynek. dające ogładę towarzyską. wywoływanych przez określone sytuacje „wychowawcze" i wpływających na rozwój wychowanka.

ostatecznie zależy od siły moralnej środowisk biorących udział w kształtowaniu wychowanków. prof. talent dydaktyczny. właściwych dla kręgów etosu i jego instytucji wychowującej. Taki zbiór zasad negatywnych i pozytywnych. Warszawa 1963 s. 105 n. rasową czy też zawodową za normę postępowania obowią101 102 103 104 nr 2. co stwarza normę aksjologiczną (ideologiczną jako uznaną przez jakąś grupę społeczną) oraz 3° . Sośnicki nazywa etosem i wymienia etos moralny (jednostki). etos grupowy i etos państwowy 103 . czyli etosu społecznego.. dochodzimy do problemu istoty wpływu .ustanawiam).wykształcenie nauczycieli. Etos grupowy zaś tworzą wartości uznawane przez grupę społeczną. W związku z powyższymi rodzajami norm etycznych. 166-180. środowisko kulturowe i życiowe. 94 n. stąd też ma wewnętrzną sankcję własnego sumienia. ich praktyka. s. 17. cz.Wychowawczo rzecz biorąc. autorytet. M. promieniującą z każdego 98 99 z tych środowisk. ale także poziom i wartość etyczna norm postępowania. gdy zaś jest zacieśniony do idei humanitaryzmu i ludzkości. A. 99-100. środowisko wychowawcze domu i otoczenia społecznego. drugiego nurtu życiowego z jego podkulturą 99 . s.przenikających się wzajemnie środowisk o różnym kierunku oddziaływania. I p. Podstawy nauki o moralności. ponieważ wypływa ona z przejęcia się normami postępowania danej grupy. III rozdz. cyt. co też prowadzi do właściwej normy etycznej. W związku ze złożonością sytuacji wychowawczych kształtuje się sprawa skuteczności wpływu wychowawczego danego środowiska na wychowanka. Jednakże powinności te wynikają z różnych źródeł. titemi . . Ową siłę moralną grupy lub środowiska nazywa się morale. Morale sytuacji społecznych etosu Rozpatrując wychowanie nie od strony swobodnego rozwoju biosu lecz jako proces uwarunkowany ścieraniem się sytuacji wychowawczych w samym życiu społeczeństwa. Powinności więc mogą pochodzić: 1° . S u p e r . czyli tetyczną (gr. staje się moralnością świecką. natomiast etos moralny rozszerzony na ideę Boga jako Prawodawcy i Najwyższego Dobra przybiera charakter religijny 104 . 3. jak w przepisach prawnych 1 0 2 . powstającego w sferze prywatnej osobowości wychowanka pod wpływem środowiska życiowego biosu oraz hamującego działania środowiska społecznego i kulturowego. jak środowisko pedagogiczne wychowawców. dz. Młodzieżowa podkulturą. 2° . stwarzających całość sytuacji wychowawczych dla danego wychowanka. Norma w ogóle określa powinność. poznającemu godziwość lub niegodziwość rzeczy zgodnie z naturą ogólnoludzką. s. szczególnie środowiska pedagogicznego agosu oraz środowiska społecznego i kulturowego. w zestawieniu z siłą przejawów nurtu dolnego. 140. Tamże. które kierują postępowaniem ludzi. aksjologicznych i tetycznych ustala się trzy rodzaje zespołów zasad. aktywność wychowawcza. które decydują o charakterze normy. to co w postępowaniu człowieka powinno się zrobić. Tamże. związanego z ukształtowaną pod wpływem środowiska pedagogicznego sferą publiczną osobowości wychowanka. postawy wychowawcze) 98 .na wychowanka i jego postępowanie . O skuteczności tej decyduje stosunek między stopniem wychowania intensywnego a ekstensywnego oraz pomiędzy wychowaniem okolicznościowym a wychowaniem przez życie. D y o n i z i a k. S o ś n i c k i .z dobrowolnego poddania się człowieka rozumowi. M a t e j k o . narodową. 3 e). O s s o w s k a.z uznania za wartość jakiejś rzeczy czy idei. Wobec tego skuteczność wpływu można by mierzyć siłą pierwszego nurtu życia. Etos moralny jednostek wypływa z poczucia wspólnoty natury ogólnoludzkiej. „Psychologia Wychowawcza" 1962 nr 1 s. Obiektywne podejście do metod badania osobowości. Podstawy wychowania państwowego. ważne jest w morale nie tylko stopień przejęcia się normami. Istota ta wiąże się z siłą moralną. Praca a koleżeństwo. kultura językowa i moralna. Warszawa 1947 s.. Por. mających za zadanie regulowanie współżycia ludzi i rozwiązywanie zachodzących kolizji między nimi. Rozwijająca się więc walka między nurtami życiowymi o górowanie i tworzenie się planu życiowego w sferze symbolicznej osobowości 100 (por. jakiejś miary itp.z ustanowienia władzy lub z umowy celem utrzymania określonego porządku. co też wytwarza normę stanowioną. niski zaś poziom polega na rozbieżności jawnej lub maskowanej w tym zakresie101. K. „Kultura i Społeczeństwo" 1962 100 D. E. stąd wysokie morale polega na zgodności między obowiązującymi normami etycznymi a faktycznymi poglądami i postępowaniem członków grupy.

pociągająca jako wzór i przykład postępowania. które wymaga najlepszej realizacji dobra rozwojowego wychowanków. w szkole. . duszpasterzy. lecz stanowi całość tych prądów społecznych z ich wiarami. narodowej. Do tych praw należy prawo wychowanka do otrzymania wszelkiej prawdy o świecie. których celami są odpowiednio albo miłość bliźniego i altruizm. jak awanse i przywileje lub nagany. s. jak też moralności państwowej z jej normami etycznymi nie będącymi w sprzeczności z normami etyki ogólno-ludzkiej. lecz o morale pedagogiczne jako przejęcie się swym powołaniem wychowawcy. Tak np. jak i masowej. Wreszcie etos państwowy przy pomocy przymusu prawnego i sankcji karnych reguluje stosunki między grupami w państwie i dąży do związania wszystkich obywateli we współdziałaniu z całością. gdyż etyka stosowana pozbawiona podstaw ogólnoludzkich zasad moralnych prowadzi do gruntownej przeróbki i poprawiania natury człowieka na modłę określonej doktryny. Spośród wszystkich sił moralnych etosu największą siłę powinno reprezentować środowisko pedagogiczne agosu. rasowej. wyznaniowej. W związku z tym morale pedagogiczne musi moralność ogólnoludzką i jej normy etyczne prawa naturalnego uczynić podstawą uzupełniającej ją moralności solidarnościowej grup narodowych czy zawodowych z ich normami aksjologicznymi. wychowawczyń. by morale wychowawców nastawione było na zasady moralności ogólno-ludzkiej. Etos więc jako dynamizm w wychowaniu nie daje się utożsamić z żadnym rodzajem moralności. przyzwyczajenie) znaczy cały potężny nurt życia społeczeństwa. albo solidarnościowej poszczególnych grup społecznych. lecz ich realizacja na codzień. Same zasady moralne mogą być mało świadome lub opacznie pojmowane. majstrów itp. mieszczaństwa 106 lub moralności państwa. Natomiast poziom moralności i morale środowiska wychowawczego w rodzinach czy innych grupach społecznych przedstawia się bardzo różnorodnie. rozrywkowej. całość środowisk z ich kolizjami. rówieśników. b) morale środowiska wychowawczego różnych grup społecznych: rodziny. le środowiska naturalnego w postaci zdrowych moralnie lub demoralizujących warunków życia biologicznego (zwyrodnienie lub tężyzna). W terminologii zaś pedagogicznej etos (zaczerpnięty od Arystotelesowego ethos . a nie tylko hipotez lub koncepcji ideologicznych. Tak więc na rozwój wychowanka od strony etosu społeczeństwa wpływają cztery poziomy moralności i ich siła przeżyciowa. Posługuje się on sankcją organizacyjną. jak np.zwyczaj. Nie chodzi tu o deklaratywną moralność ze stanowiska określonego moralizmu światopoglądowego. której jednostka obawia się lub wstydzi 1 0 5 .żującą członków tej grupy. O s s o w s k a . podobnie jak morale rodzin zdemoralizowanych alkoholizmem lub nierządem i morale rodzin przestępczych. Z tego wynika wskazówka. przez które wychowanek przechodzi. M. Łódź 1956. o człowieku i o Bogu. jak i obywatelskiej. która uszlachetnia naturę człowieka przez włączenie w orbitę swych wpływów wszelkich zastosowań tych zasad w etyce społecznej. dalej c) morale środowiska kulturowego zarówno kultury wyższej. w którym na jednostkę działają tak moralność ogólnoludzka prawa naturalnego związana z wychowaniem moralnym. sąsiedztwa. W terminologii Sośnickiego wyraz etos moralny. ale także prawo do wdrożenia do wszelkiego dobra łącznie z dobrem moralnym zgodnie z naturą ogólnoludzką. w którym niesiona jest jednostka w jej rozwojowym procesie. wreszcie d) mora105 106 Tamże. Zasada humanizmu i personalizmu żąda poszanowania praw należnych osobie rozwijającego się człowieka. technicznego (prymityw lub postęp). a nie odwrotnie. zawodu oraz opinii publicznej tak narodowej. Zapewnienie więc dobra rozwojowego wychowankowi żąda. elitarnej. Dlatego też wychowanie określają zmienne sytuacje społeczne etosu. jak też moralność społeczna grupy rodzinnej. ekonomicznego (nędza lub zbytek). Każdy z tych etosów stanowi podstawę odrębnego rodzaju wychowania bądź to moralnego. ustrojowego (wyzysk lub sprawiedliwość społeczna). zawodowej czy politycznej. 122-130. narodowej i zawodowej oraz moralność polityczna państwa. że miernikiem morale środowiska wychowawczego jest atmosfera w rodzinie. grupowy lub państwowy oznacza właściwie tylko rodzaj moralności albo ogólnoludzkiej. a więc rodziców. kadry oficerskiej i podoficerskiej. co też nazwywamy morale grupy środowiskowej lub sytuacji społecznej. nauczycieli. kary i usunięcia z grupy oraz sankcję aprobaty lub potępienia przez opinię publiczną. morale rodzin rozbitych przez rozwód nie liczy się zupełnie z właściwym dobrem dzieci. Przy tym jednak nie teoretyczna moralność jako zespół zasad ma w wychowaniu decydujące znaczenie. czyli a) morale środowiska pedagogicznego. czyli środowisko wychowawców. Moralność mieszczańska. albo solidarność grupowa lub patriotyzm. bądź to wychowania społecznego i wychowania państwowego.

organizacji i grup społecznych. K u n o w s k i.. a przy pomocy instytucji oświatowo-kulturalnych ma na celu uzdrowienie środowiska społecznego jego własnymi siłami. która często dostosowuje się do mentalności i najniższych 109 instynktów masowego odbiorcy w postaci sensacji. jak też profilaktyką. Pedagogika społeczna. jeśli są to środowiska o pozytywnym wpływie wychowawczym. jak wychowanie uczestniczące.rozpoznaniem istniejącego stanu środowiska rodzinnego i miejscowego (lokalnego). urządzeń i instytucji pomocy i opieki społecznej. polegającą na powstrzymaniu rozkładu. 45-57. czyli trzeciej siły agosu. H. Na atmosferę rodzinną składa się przede wszystkim szacunek dla pracy. Zadania i funkcje wychowawców Wychowanie jest nie tylko spontanicznym wzrostem i rozwojem biosu. wypływającego ze sfery prywatnej i intymnej osobowości ludzkich. RozdziałV WYCHOWANIE JAKO URABIANIE PRZEZ DZIAŁANIE AGOSU 1. która stara się zmobilizować dodatnie siły środowiska dla jego przetwarzania i oczyszczenia atmosfery i w tym celu posługuje się tak diagnozą . J e 1 e ń s k a. Atmosfera więc bardziej lub mniej wychowawcza zależy od poziomu moralnego środowisk wychowawczych. dotyczących pomocy i opieki społecznej oraz kompensację. ale także odbywa się jako zamierzone urabianie wychowanka przez działanie wychowawców. 109 S. Takie działanie pośrednie wychowawców stanowi . związanych z moralnym poziomem i siłą działania środowiska kulturowego. szczególnie kultury masowej. Z kolei trzeba więc poznać teorię działań wychowawczych. brutalności lub żartobliwości. Ochrona młodzieży przed publikacjami demoralizującymi. R a d 1 i ń s k a.Z taką przemianą i pedagogizacją środowiska wychowawczego wiąże się także usuwanie przeszkód. Równocześnie trzeba pracować nad tamowaniem destrukcyjnych wpływów środowiska naturalnego biosu. Pedagogika społeczna jest pośrednim działaniem wychowawczym agosu. czyli zapobieganiem objawom ujemnym przez system urządzeń. cyt. „Katecheta" 1959 nr 6 s. 108 107 turowego i naturalnego. dostarczając elementów podkultury jako pożywki dla II nurtu życiowego jednostek. Omawiając już stosunek środowiska pedagogicznego do innych środowisk. spotykaliśmy określoną działalność wychowawczą w postaci pedagogiki społecznej. Analogicznie podobne elementy działają w atmosferze szkoły. podchodzących z uwarunkowań degeneracji biologicznej w populacji ludności oraz z deformacji ekonomicznej lub ustrojowej w życiu społeczeństwa. Działanie wychowawcze w dziedzinie pedagogiki społecznej dotyczy. cyt. dlatego też nawet przy wysokim morale wychowawców proces rozwojowy wychowanka pozostanie uformowany w orbicie wpływów jakiejś moralności niezgodnej z zasadami etyki ogólnoludzkiej. który przez doskonalenie społecznych instytucji wychowujących przygotowuje sobie warunki do skuteczniejszego oddziaływania bezpośrednio na wychowanków. by przezeń dopiero pośrednio wpływać na osoby wychowanków. kulL. zapobiegać wypaczeniom i kompensować powstałe braki.w organizacji czy grupie rówieśników. dz. Sztuka wychowania. Żeby temu zapobiec. Mimo to środowisko pedagogiczne agosu nie pozostaje całkowicie bezradne i powinno wykonać swoje zadania przez realizację szeregu działań rozwijających i urabiających w mniejszym lub większym stopniu wychowanka na wzór określonego ideału człowieka. s. która ludzi rozwija. Nie zawsze jednak celowe działanie środowiska pedagogicznego zdolne jest do skorygowania wpływów środowiska społecznego. mającej poznać środowisko. zapewnia unikanie wrogich nieporozumień. jak pamiętamy. pod wpływem których jednostka rozwijająca się pozostaje. czy też okolicznościowe i wychowanie przez życie. 472-477. dz. które dobrą atmosferę wychowawczą zawsze psują 107 . Ale moralność ta jest zupełnie niejednolita i obok dodatnich elementów zawiera zwykle przemieszane ze sobą elementy demoralizujące młode i starsze pokolenie. czy pornografii . środowiska pedagogiczne muszą się zatroszczyć o realizację pedagogiki społecznej. naprawie wykolejenia i zapewnieniu minimum warunków rozwoju fizycznego i kulturalnego jednostek 1 0 8 . ideowość w postaci bezinteresownej ofiarności rodziców oraz radość i pogoda wewnętrzna. nie tylko wpływem warunków instytucji i sytuacji etosu. Tak więc wychowanie świadome i formalne nie zawsze jest skuteczniejsze w stosunku do wychowania stwarzanego przez inne środowiska i sytuacje społeczne etosu.

Stąd właściwe zadanie agosu stanowi pomoc wychowawcza w procesie całkowitego i wszechstronnego rozwoju człowieka. Warszawa 1967. jak potem potrzeb rozwojowych wychowanka. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1961 s. 2). dożywianie dzieci w szkole. 2 zmienione. Wyd. Profilaktyka wychowawcza. San Francisco 1959 s. Społeczeństwo i wychowanie. Z poprawą uwarunkowań proces wychowawczy przebiega łatwiej i skuteczniej. M a c D o n a 1 d. kulturowe i duchowe oraz b) potrzeby rozwojowe. tłumienie i wygaszanie potrzeb perseweracyjnych (łac. Nauczyciel a walka z alkoholizmem. Z. niesprawiedliwość społeczna.mały. podtrzymywanie). 110 . Nowoczesne więc wychowanie zaczyna się od przygotowania dobrych warunków eugenicznych (gr. Młodzież a przestępstwo. Wychowawcy muszą więc interesować się i wpływać na poprawę zdrowia populacji. W zakresie pierwszych potrzeb warstwowych czynności wychowawców sprowadzają się do rozbudzenia siły danych potrzeb oraz prawidłowego ich zaspokajania. C h a l a s i ń s k i . a więc potrzeby zabawy.długi. np. O. a) Pomoc wychowawcza niesiona podczas rozwoju coraz wyższych warstw biosu występuje w postaci coraz to innych funkcji agosu. Tradycyjne wychowanie jako działanie wychowawcze od wewnątrz na rozwój psychiki i duchowości wychowanka przy pomocy techniki psychologiczno-personalistycznej. eu . Murray a. dostosowując się do sytuacji wewnętrznej wychowanka i jego potrzeb stałych już nabytych (potrzeby warstwowe) oraz nowych potrzeb rozwojowych.zakres tzw. Warszawa 1969. K u n o w s k i . J. związane z formami życiowymi. diagnostyki pedagogicznej 112 . wielkiego wychowania. Educational Psychology. rozróżniając: a) zasadnicze potrzeby warstwowe. pedagogizacji rodziców i społeczeństwa. Praca zbiorowa pod red. Wychowanie uczniów w trzeźwości. III p.trwanie. anticipatio -wyprzedzanie). dochodząc do pełni swego człowieczeństwa i duchowości.). wielki). tj. M. mających własne cele do zrealizowania. 103-118. R e u 11 o w a.urodzony) biosu i poprawiania warunków życiowych etosu (np. 80-112. wyzysk. nikotynizmu. R e u 11 i N. A. organizowania zespołowych akcji społecznych. J. a podsuwanie i popieranie potrzeb antycypacyjnych (łac. dyskryminacja). 114 113 Np. psychiczne. Kraków 1965. III rozdz. 86-87. J. Obserwacje i charakterystyki psychologiczne. które mają uczyć i wychowywać. perseveratio . 43-70. emocjonalnych i dążeniowo-wolitywnych. czyli makroedukacji (gr. marnotrawstwo. małego wychowania. genos . a więc biologiczne. Warszawa 1964. a więc nad życiem Cz. przez które przechodzi aktywność własna dziecka pod wpływem działania czynników osobowościowych. Warszawa 1967.opiekę wychowawców nad biosem wychowanka. w które próbuje się wtłoczyć aż 44 zmienne (H. Trzeźwość. Interesują się także i przeciwdziałają szkodliwym czynnikom życia społecznego (etosu) tak w dziedzinie ustrojowo-ekonomicznej (np. Każda warstwica rozwojowa wykazuje odrębne liczne potrzeby. zapowiadających dopiero w przyszłości swój etap rozkwitu. Nauczycielskie poznawanie uczniów. aby przez ich właści- we zaspokojenie wychowanek doskonalił się progresywnie. działać na bios rodziców przez zwalczanie alkoholizmu 1 1 0 . Warszawa 1958 s. twórczości i głębszego przeżycia światopoglądowego (por. mało wydajna praca). opinii publicznej. społeczne. Książka pomocnicza dla nauczycieli (skrypt). które stwarza odpowiednie warunki do efektywniejszego przeprowadzenia istotnego. chorób społecznych.Pełny obraz ludzkich potrzeb daje teoria warstwicowa wychowania. T. C z a p ó w. Zarys alkohologii. 1 s. wymagającej znajomości cech indywidualnych. 111 J. wpływającego na wnętrze psychoduchowe wychowanka. 92-98. czyli tzw. krótki). S k ó r n y . by zapobiegać zjawiskom niedorozwoju i upośledzenia umysłowego dzieci. który przejawia coraz wyższe potrzeby. zachowanych przez inercję psychiczną z wcześniejszego okresu rozwojowego. Funkcje te ujmuje się jako: 1° . psychogenne oraz socjogenne 113 . Badania osobowości metodą T. Kolejno więc przejdziemy do rozpatrzenia funkcji szczegółowych w działalności wychowawców tak z zakresu potrzeb stałych. Murray) 1 1 4 . mikros . cz. F. makros . co w zakresie problemów wielkiego wychowania wymaga socjotechniki11 x wychowawczej. pracy. jak i w dziedzinie techniczno-gospodarczej (zacofana produkcja. Inny znów podział wymienia grupy potrzeb fizjologicznych. intelektualnych. L i s o w s k i e g o (na prawach rękopisu). wówczas staje się prawidłowe i owocniejsze. Ł o p u s k i. narkomanii. Abstynencja. 112 S. w zakresie zaś drugich potrzeb rozwojowych będzie chodziło o pokierowanie nimi przez selekcję. mikroedukacji (gr. Warszawa 1962 cz. Stąd pomoc wychowawcza okresowo musi się zmieniać. nędza. odbieranie prawa wychowania złym rodzicom itp. które teoretycznie próbuje się ująć w grupy jako potrzeby wiscerogenne (pochodzące z życia fizjologicznego wnętrzności).dobrze. Warszawa 1960 s. dociekania.

ochronę wychowawczą nad działaniem etosu. Wychowanie seksualne dzieci i młodzieży. chorobliwego autyzmu (myślenia schizofrenicznego. czyli życia społecznego środowiska. Podstawy pedagogiki (tł. Warszawa 1964 rozdz. s.). Nie mają one znaczenia lekarskiego. musztra. z ang. J. utonięciem itp. np. określając jako funkcję educere. cyt. oderwanego od rzeczywistości i zależnego od stanów uczuciowych). z warstwą biologiczną i psychologiczną . Montreal 1963.gruntownie nauczać. duchową przypadałaby w wychowaniu chrześcijańskim najdalsza i najgłębsza funkcja christianisare116. ogniem. Niezależnie od dostosowania terminów funkcji wychowawczych do warstwie rozwojowych.indyjski system leczniczy (tł.educere i z kulturologiczną .). 123 K. 11-36. Warszawa 1968. np. wtedy bardziej prawidłowo dałoby się scharakteryzować znaczenie agosu dla warstwy rozwoju psychologicznego. Wówczas to na ostatnią warstwę światopoglądową. jak to wypracowała psychologia kliniczna 124 . ma przeciwdziałać kompleksom. S. H u t s c h n e c k e r . 1 8 ' M. każdy z nich ma własny zakres zagadnień. J.Znów chodzi o to. z ang. Stuttgart 1957. określając je jako pielęgnację i higienę 120 . Katechetyka. lecz dotyczą właściwego kształtowania życia psychicznego wychowanka. dz. D e m e I. Groundwork of Education Theory. L. R o s s .). 3° . ponieważ w każdym wypadku kalectwa trzeba u dziecka niewidomego lub głuchoniemego kompensować zmysły i doprowadzać do wyższego poziomu rozwoju drogą rewalidacji. uświadomić). jak i seksu na drodze przygotowania do małżeństwa. zdrowia i chęci do życia. Chęć życia (tł. Fundamentals ofSafety Education. Zdrowie psychiczne. Psychologia kliniczna (tł. edoceo . Warszawa 1964 2 . „ Ateneum Kapłańskie" 1962 nr 318. Poza tym funkcja sanare wymaga ustrzeżenia zdrowia od chorób wenerycznych i niebezpieczeństw zboczenia seksualnego. . London 1943 s. J. R. M aj d a . co nosi nazwę funkcji initiareliS. egocentryzmu. pouczać. Pedagogika praktyczna zaś stosuje w tej dziedzinie wychowanie zdrowotne 1 1 8 w postaci opieki i pielęgnacji fizycznej. M i c h a 1 s k a. 121 M. Warszawa 1964. 1 2 Program bezpieczeństwa i higieny pracy jest dalszym ciągiem wychowania bezpieczeństwa. z czym medycyna ma u współczesnego człowieka i młodzieży najwięcej kłopotu 1 1 7 . w postaci dietetyki i higieny. 120 S. zagrażającym zdrowiu i życiu. H. jak to zaleca higiena psychiczna 123 .initiare. B o h n. czego niektórzy teoretycy pedagogiczni ze względu na stosowaną fizjologię ruchu nie chcieli uznawać za prawdziwe wychowanie. A. T. G. rozwijać właściwe reakcje obronne i nauczyć rozwiązywania konfliktów wewnętrznych. Joga . edocere (łac. 196. cyt. następnie całego programu wychowania fizycznego (gimnas119 tyka. Wychowawczo funkcja sanare polega na podsycaniu energii i żywotności wychowanka.zdrowy) nie jest leczeniem medycznym z choroby. W a 11 e n. D a j c z a k. dz. K. Psychoterapia w praktyce ogólnolekarskiej. zapobiegania niebezpieczeństwom. Ks. 2° . Higiena psychiczna. Warszawa 1964. społecznej i moralnej tak erotyki. 122 A. R. dlatego też obejmuje wychowanie seksualne dzieci i młodzieży z programem uświadomienia nie tylko medycznego 122 Jęcz także w zakresie rozwiązania problematyki psychologicznej.). 124 R. Wszystkie te funkcje wychowawców można powiązać z kolejnymi warstwami rozwoju człowieka. Uświadomienie dzieci i młodzieży w pedagogice nowoczesnej.jako wtajemniczenie i przygotowanie wychowanka do spotkania z losem. z ros. V i n e k a r .educare. U 9 S w a m i K u v a l a y n a n d a . S.. z socjologiczną .) od niemowlęctwa aż do starości. joga itd. M e i n e c k e.opiekę nad duchowością wychowanka i skierowanie jej do ideału przez funkcję educare oraz 4° . Warszawa 1956 s.funkcję sanare. New York 1964. por. truciznami. S t r a s s e r. 117 A. O wychowaniu zdrowotnym. Warszawa 1964.i zdrowiem organizmu. K u n o w s k i . D ą b r o w s k i . na potęgowaniu jego tężyzny witalnej. H e s s e n. Stąd współczesna pedagogika rozwija dział wychowania bezpieczeństwa przed wypadkami drogowymi. G i 1 b e r t. C. E n 1 e s. E. Warszawa 1970. J. sporty. S.. z ang. niższości. B i 1 i k i e w i c z.Funkcja sanare wymaga profilakPor. W pedagogice wreszcie reedukacyjnej młodzieży wykolejonej i przestępczej funkcja sanare ma uporządkować bios jednostki przez uregulowanie wybujałych popędów i rozbudzenie wyższych potrzeb aniżeli tylko wiscerogenne i psychogenne.znaczące w języku łacińskim uzdrowić (sanus . Związane z funkcją sanare są zadania terapeutyczne w prawidłowym rozwijaniu psychiki. Sanare . 401^04. Education sanitaire. A a r o n. Gesundheitserziehung. 116 115 tyki. 12 i 13. nazywając to funkcją sanare. W pedagogice specjalnej funkcja sanare ma jeszcze większe zadanie do spełnienia. porażeniem elektrycznym. by zapobiegać skrzywieniom indywidualności w kierunku narcyzmu (zakochania się w sobie). J. a z warstwą duchową . którymi pokrótce się zajmiemy. Psychoterapia ma za zadanie wyrobić w jednostce odporność psychiczną na frustrację i niepowodzenia. Właściwie jednakże potrzebny byłby jeszcze jeden termin na rozwój psychiczny.

. Natomiast w wychowaniu chrześcijańskim następuje jeszcze integracja wszystkich funkcji wychowawców w najwyższej funkcji christianisare. 127 . egoizmu przez zmianę nastawienia w kierunku altruizmu. a nawet chrześcijańskie sakramenty św. ale jako istota myśląca. Ks. D a j c z a k . którego siła etosu społecznego chce zasymilować i upodobnić do obowiązującego wzorca postępowania w społeczności. o źródłach bytu i o Bogu zgodnie ze światłem Logosu. bohaterów narodowych. Persefony i Dionizosa). Funkcja educere polega więc na udzielaniu pomocy wychowankowi w zakresie dobrego przystosowania się (ang. ale także życiowym i praktycznym.Ogólnie biorąc funkcja wychowawcza initiare polega na wtajemniczeniu wychowanków w sprawy losu doczesnego i wiecznego człowieka. religijnego. która jest osobową odpowiedzią człowieka w dialogu z Bogiem. bierzmowania i Eucharystii nazwywane są initiatio christiana121 . S c h e n k . np. prowadzi do Boga jako źródła wszelkiej prawdy i rozwija świadomość wiary. w duchu Chrystusa. S ę k o w s k a. Natomiast chrześcijańska funkcja edocere przekracza naturalne podawanie informacji nawet religijnych o treści prawd Objawionych. pisarzy. uczonych odkrywców. Initiare zaś zbliża mistycznie dziecko do Chrystusa w I Komunii Św. cyt. Z kolei proponowana funkcja edocere w warstwie psychologicznej wiąże się z tym. Liturgia sakramentów świętych. artystów i postaci świętych. dialektyki i metodologii poznania naukowego. 196-198. ogłaszającym przez swój Kościół orędzie zbawienia. w misteriach eleuzyjskich tajne ceremonie ku czci Demeter. Sięga ona do funkcji najgłębszej sanare i przemieniając ją w sposób nadprzyrodzony zmierza do uzdrowienia przez leczące działanie łaski skażonej natury ludzkiej na skutek grzechu pierworodnego. Katechetyka. Educere znaczy etymologicznie wyciągać z czegoś i wyzwolić. chrztu. rozumność. 126 p o r § K u n o w s k i . narodowego (miłość Ojczyzny). uspołecznienia wychowanka. informowanie. Educare zaś znaczy wyprowadzać w górę. Wreszcie funkcja initiare. przenikającym całą rzeczywistość. dz. Educere w wychowaniu chrześcijańskim staje się przystosowaniem wychowanka do życia w społeczności wiernych w Kościele i włączeniem go do apostolatu świeckich. wi nowego człowieka. Formy rozwojowe w pracy katechetyczno-wychowawczej. 1: Initiatio christiana. czyli wychowania Chrystocentrycznego. „Katecheta" 1966 nr 2 s. 4. jak np. Ks. proces uwznioślenia i uszlachetnienia człowieka na drodze pedagogiki ideału. o człowieku. społecznego (sprawiedliwości społecznej). W. jak też uczuciowym i wolitywnym. rozumna i wolna posiada także prawo do przekonania się o prawdzie i do szukania jej pełni 1 2 6 . które przez nauczanie. 2). Psychologia rewalidacji inwalidów. uwalnia z poczucia winy i uzdrawia psychicznie. Człowiek bowiem nie tylko ma prawo do prawdziwej informacji. gdyż występuje już jako inicjacja u ludów pierwotnych (por. obiór zawodu i znalezienie sobie właściwego miejsca w społeczeństwie zgodnie ze swymi właściwościami.Dzięki temu funkcja sanare zapewnia także zdrowy i prężny rozwój psychiczny wychowanka tak pod względem intelektualnym. 53. Miała ona zawsze znaczenie magiczne. J. że budząca się u wychowanka zdolność poznawania obiektywnego. „Roczniki Filozoficzne K U L " 1964 z. adjustment) do zadań życia społecznego nie tylko pod względem moralnym. Educare po chrześcijańsku pojęte prowadzi do naśladowania Chrystusa jako najwyższego boskiego ideału człowieka. jako cecha osobowościowa wymaga nie tylko dostarczenia wartościowego materiału poznawczego. Jeszcze większe pole działania ma ta funkcja w pedagogice specjalnej chorych i inwalidów 125 oraz w pedagogice reedukacyjnej. oświecenie i poznanie naukowe ma przyczynić się do samodzielnego i mądrego szukania prawdy o całym świecie. lecz rozwijania myślenia w sposób prawidłowy zgodnie z zasadami logiki. a przez liturgię wychowuje do chrześcijańskiego spotkania losu doczesnego i życia wiecznego 128 . potem religijne i mistagogiczne (np. stąd jako funkcja wychowawców dotyczy wyprowadzenia wychowanka ze stanu naturalnego do wyższego stanu moralnego i w związku z tym polega na wyzwoleniu jednostki wychowywanej z ciasnoty. cz. I rozdz. wiadomości i informacji różnego rodzaju. Łączy się to zadanie z procesem socjalizacji. znacząca wtajemniczanie. w funkcji wychowawczej jest to więc skierowanie rozwoju wychowanka ku określonemu ideało125 Z. cz. Uwrażliwienie wychowanka na przeżycie wartości kulturowych ułatwia sublimację. Funkcja edocere ma więc za zadanie wszechstronne wychowanie umysłowe.. Podobnie psycho-terapeutycznie rozwiązuje z grzechu. 128 Por. Lublin 1962. okazuje się najstarszą funkcją wychowania. w czym wielką rolę odgrywają wzory „wielkich" ludzi. I p. s.

b) Druga dziedzina pomocy wychowawczej dotyczy potrzeb rozwojowych wychowanka, które występują w postaci jego aktywności własnej, początkowo jako zabawa, potem dociekanie, praca, twórczość i w końcu jako modlitewne przeżycie światopoglądowe. Ponieważ, jak już wiemy w wymienionych formach rozwojowych życia manifestują się czynniki osobowościowe duchowości ludzkiej (por. cz. III rozdz. II p. 2), wobec tego rola wychowawców wobec nich polega przede wszystkim na kierowaniu zabawą, dociekaniem, pracą, twórczością i przeżyciami światopoglądowymi wychowanka tak, by przez selekcję przedmiotów aktywności, przez poradnictwo psychologiczne i kierownictwo duchowne coraz bardziej wydobywać i utożsamiać pierwiastki duchowości. Tak więc kierowanie zabawą dziecka przedszkolnego powinno zmierzać do kształtowania podstawowych zdolności wartościujących i do tworzenia dziecięcych ideałów zgodnie z ideałem człowieka (nie wolno dopuścić, by dzieci bawiły się dziko). Kierowanie dociekaniem ma się przyczynić do rozwijania rozumności wychowanka, by jego zainteresowania poznawcze nie poszły w kierunku tylko ciekawości sensacyjnej czy seksualnej. Praca wychowawcza pokierowana dąży do rozwijania siły woli wychowanka i jego zdolności wolnego wyboru dobra oraz brania odpowiedzialności moralnej. Twórczość z kolei pokierowana właściwie przez wychowawców powinna ukształtować talenty i uzdolnienia wychowanków w kierunku humanistycznym, tzn. pod kątem dobra ludzi, a nie z ich szkodą. Wreszcie głębsze przeżycie światopoglądowe pozostając pod kierownictwem duchownym ma wtajemniczyć wychowanka w losy ludzkie i doprowadzić do prawdziwego światopoglądu i doskonałości religijno-moralnej poprzez różne formy inicjacji chrześcijańskiej dostosowane warstwowo do wieku, od inicjacji przeżyciowej u małego dziecka, przez inicjację uświadamiającą treści wiary w wieku szkolnym, przez inicjację działaniową w okresie dorastania, inicjację wartościującą kulturalnie w wieku młodzieńczym aż do całkującej inicjacji światopoglądowej w warstwie ostatniej, dającej zrozumienie sensu życia, losu, szczęścia, śmierci, wieczności129. Wychowawcy wprawdzie nie biorą bezpośrednio udziału w procesie jakościowego dojrzewania struktur postępowania, jak charakter, osobowość lub światopogląd, jednakże to przede wszystkim oni swą pracą, pomocą i kierownictwem dostarczają i gromadzą materiał do budowy struktur rozwojowych i są odpowiedzialni za wykonanie
129

swych zadań, wszystkich funkcji od sanare do initiare, dostosowanych do sytuacji wewnętrznej wychowanka i związanych z tym potrzebnych czynności wychowawczych. 2. Zasadnicze czynności wychowawcze Poznanie funkcji wychowawczych jako podstawowych zadań wychowawców prowadzi do dalszego problemu, w jaki sposób, dzięki jakim działaniom czy czynnościom są one wykonywane w procesie rozwojowym wychowania tworząc siłę agosu. Teoria czynności wychowawczych zaczęła się kształtować pod wpływem nauki Herbarta, który wyróżnił trzy ich rodzaje Regierung, Unterricht und Zucht, czyli kierowanie polegające nawet na karceniu i karaniu młodszych dzieci; nauczanie wychowujące uczniów starszych i obyczajność młodzieży. Był to początek dostosowania czynności wychowawcy do etapów rozwoju wychowanków. W okresie międzywojennym także rozróżniano trzy rzeczy: nauczanie, wychowanie i kształcenie, to ostatnie wprowadzone przez Kerschensteinera jako skrzyżowanie nauczania z wychowaniem, prowadzące do wyższego celu przeżywania wartości kulturowych130. Współczesne zaś operowanie funkcjami wychowawczymi wymaga podporządkowania im właściwych czynności. W tym celu rozporządzamy szeregiem pojęć historycznych, jak dozór, pielęgnacja, karność, kierowanie, a pomijając najbardziej upowszechnione wychowanie, nauczanie i kształcenie, zauważamy, że ostatnio dochodzi jeszcze nowy termin - spotkanie (por. cz. III rozdz. I p. 3d). Nie wszystkie z nich mają jednakową wartość poznawczą. Tak np. karność jest celem działania, ale nie czynnością wychowawców, podobnie dozór stanowi wytwór czynności dozorowania, pilnowania lub pielęgnacji. Wychowanie zaś ma co prawda właściwe znaczenie działania wychowawców, lecz jako wyraz wieloznaczny (por. cz. III rozdz. I p. 1) domaga się rozwiniętej synonimiki. Po tych uwagach wstępnych trzeba jeszcze zaznaczyć, że logiczne powiązania ze sobą pojęć wychowania, nauczania i kształcenia są tak skomplikowane i splątane, iż terminologiczne ich rozgraniczenie nie jest w pedagogice zadowalające131.
B. N a w r o c z y ń s k i , Zasady nauczania, Wrocław 1957 2 s. 15-16. F. K o r n i s z e w s k i , Terminologia w pedagogice, jej stan oraz pilne potrzeby (W:) Pedagogika na usługach szkoły, Warszawa 1964 s. 75-80.
131 130

S. K u n o w s k i. Formy rozwojowe, dz. cyt., nr 3 s. 99-100.

W celu jednoznacznego określenia tych terminów nie należy brać za podstawę tylko stosunków logicznych, ujmowanych przez szersze lub węższe znaczenie tych wyrazów, lecz rodzaj procesu, jaki dana czynność wychowawcza wywołuje w powiązaniu z funkcjami, które ma zrealizować. Tak więc funkcja sanare wymaga czynności, którą ogólnie nazywamy dozorowaniem. Polega ona na ochronie rozwoju organizmu, jego zdrowia i bezpieczeństwa, na pilnowaniu koniecznego porządku czy regulaminu, na pielęgnacji zdrowego i moralnego rozwoju wychowanka, na profilaktyce oraz prewencji, czyli zapobieganiu wpływom wszelkiego zła fizycznego czy moralnego. W zakresie rozwoju psychicznego występująca funkcja edocere jest mniej teoretycznie opracowana, niemniej w praktyce postuluje szczególne ćwiczenia rozwijające myślenie, co nazywamy nauczaniem formalnym, obok dostarczania wiadomości i pojęć jako treści nauczania materialnego, wreszcie wymaga powiązania, integrowania rozwiniętych funkcji poznawczych z uczuciowymi i dążeniowymi w psychice i osobowości wychowanka, co razem stanowi tzw. nauczanie wychowujące. Nauczanie więc jako całość jest to złożona czynność wychowawcza, zmierzająca do formowania świadomości przedmiotowej wychowanka w trakcie poznawania otaczającej rzeczywistości. Ponieważ zaś świadomość rozwija się w łączności z całą psychiką razem z jej podświadomością nie tylko od strony emocjonalno-wolitywnej, ale także od strony motoryczno-działaniowej mięśni i rąk, dlatego też funkcja wychowawcza edocere wymaga zatrudnienia naszego układu psycho-motorycznego w zakresie działania muskułów lokomocyjnych i manipulacyjnych, myślenia, całego umysłu i psychiki. Na tym tle zatrudniania w psychoterapii specjalnej stosuje się terapię zabawową, zajęciową (amatorstwo), wysiłkową (przez pracę) 132 .Obydwa te rodzaje czynności: zatrudnienie i nauczanie podlegają kierownictwu wychowawczemu, dążącemu do realizacji celu w wychowaniu rozwojowym człowieka, dlatego też chodzi tu o nauczanie wychowujące oraz o zatrudnienie wychowawcze, a nie o obowiązkową bądź to zarobkową pracę. W trzeciej funkcji wychowawczej educere, w której celem staje się przystosowanie psychiczne, moralne i społeczne wychowanka do życia w społeczeństwie, szczególnego znaczenia nabiera czynność wychowa132 J. Do ro s z e w s k a , szawa 1963 s. 95-100.

nia w znaczeniu ściślejszym. Wychowanie takie zmierza do formowania strony przekonaniowej wychowanków poprzez wzbudzenie w nich przeżyć uczuciowych, nastrojów, postaw dążeniowych oraz chcenia woli. Przedmiotem wychowania wąsko pojętego jest więc tworzenie przekonań osobistych wychowania tak, by treści poznawcze, pochodzące z nauczania w szkole zabarwiały się przeżyciem uczuciowym i stawały się motywem działania praktycznego woli (por. cz. I rozdz. V p. 3). Wynikiem takich własnych przekonań w wychowanku tworzą się najpierw zasady moralne dobrego postępowania, a następnie z rosnącą siłą woli wyrabia się struktura charakteru (por. cz. III rozdz. III p. 3e). Stąd nauczanie wychowujące zostaje uzupełnione wychowaniem węziej pojętym jako wychowaniem społeczno-moralnym i wychowaniem życiowo-praktycznym, przygotowującym do realnych zadań życia, co dopiero w całości zapewnia osiągnięcie dobrego przystosowania się {adjustment) wychowanka do społeczeństwa, jak to zakłada funkcja wychowawcze educere. Z kolei kierowanie wychowanka do ideału nowego człowieka w funkcji educare w trakcie rozwoju warstwy kulturologicznej posługuje się inną czynnością, przerastającą dozorowanie, nauczanie i wychowanie, a którą nazywamy kształceniem. Jak pamiętamy, według określenia G. Kerschensteinera (por. cz. II rozdz. IV p. 3b) kształcenie jest już najbardziej samodzielnym dorabianiem się przez wychowanka własnej struktury duchowej, którą może być zarówno wcześniej charakter moralny, jak też później swoisty typ osobowości twórczej czy wreszcie struktury światopoglądowej. Kształcenie jednakże w dalszym ciągu tworzy syntezę nauczania i wychowania, dlatego też, chociaż polega na samodzielności samego wychowanka, nie usuwa całkowicie potrzeby wychowawcy i jego działania. Wychowawca teraz przygotowuje wychowanka do kształcenia, staje się jego kierownikiem, doradcą, krytykiem w procesie twórczym, a nawet może być przewodnikiem po ścieżkach twórczości, przekształca się więc w psychologa. Pozostaje jeszcze do omówienia najgłębsza funkcja wychowawcza initiare, wprowadzająca wychowanka w tajemnice życia i losu ludzkiego. Czynnością zasadniczą w tej dziedzinie rozwoju czysto duchowego w warstwie piątej zaczyna być we współczesnej teorii pedagogicznej spotkanie (Begegnung), które ma mieć równorzędne znaczenie jak poprzednio poznane czynności nauczania, wychowania i kształcenia (por. cz. III rozdz. I p. 3d). Spotkania z ciekawym człowiekiem w czasie

Nauczyciel-wychowawca w zakresie leczniczym, War-

rozmowy, z interesującą wystawą czy książką, z wydarzeniami życia i historii, wreszcie spotkania z Bogiem, nie tylko w modlitwie, tworzą w rozwoju człowieka ważny element wychowania przez zdarzenia bądź to losowe, bądź też wywoływane przez wychowawców w sytuacjach pedagogicznych jako celowo programowanych. Spotkania więc zaczynają się pojawiać w nauczaniu i wychowaniu, ale potęgują wpływ w kształceniu, stają się wreszcie regułą w warstwie czysto duchowej, która w głębszym przeżyciu światopoglądowym dąży do spotkania człowieka z Absolutem, następnie w modlitwie do spotkania z Bogiem żywym i prawdziwym (por. cz. III rozdz. III p. 2e). Pedagogika chrześcijańska szczególnie w wychowaniu liturgicznym docenia znaczenie pedagogicznego doprowadzenia wychowanków i wiernych do spotkania z Chrystusem, zgodnie z zasadą Chrystocentryzmu (por. cz. II rozdz. III p. 2a), w Piśmie św., w kazaniu, w uczestnictwie we Mszy św., w komunii, sakramencie pokuty, w modlitwie. Kierownictwo duszpasterskie polega więc na wychowawczym przygotowaniu „świadomych, czynnych i owocnych" 1 "spotkań wiernych z Chrystusem tak, by wiara ich stała się żywa, prawdziwa i ofiarna. W innych światopoglądach aranżowanie spotkań, np. z działaczami, bohaterami rewolucji, z pisarzami, uczonymi i przywódcami politycznymi ma także analogiczne znaczenie dla głębszych przeżyć światopoglądowych.

wiemy, że stanowi cel ostateczny wychowania (por. cz. III rozdz. II p. 2). Rosnąca samodzielność ruchowa, dążeniowa, uczuciowa, wolitywna i umysłowa wychowanka pozostaje pod wpływem rozwijających się czynników osobowościowych duchowości ludzkiej i wyraża się przede wszystkim we własnej aktywności dziecka i młodocianego najpierw w postaci zabawy, potem dociekania, z kolei pracy, twórczości i głębszego przeżycia światopoglądowego. Każda z tych rozwojowych form życiowych (por. cz. III rozdz. III p. 2) z jednej strony podlega kierowaniu przez wychowawców przy pomocy ich czynności dozorowania, wychowania, kształcenia i spotkania, a równocześnie z drugiej strony, subiektywnej, stanowi naturalny teren, na którym wzrasta coraz potężniej udział duchowej samodzielności wychowanka i dochodzi do skutku konieczne współdziałanie wychowywanego młodego człowieka z wychowawcami. Zasadnicza przemiana w tym procesie rozwojowym dotyczy stopniowego zanikania autorytatywnego działania wychowawców na rzecz wzrastającego udziału samodzielności wychowanka i jego coraz pełniejszej wolności wewnętrznej. Przebieg tego procesu przemiany charakteru działania wychowawców i wychowanka obrazuje poniższy schemat, w którym poglądowo widzi się jak sfera kierownictwa agosu (celowego działania wychowawców) zanika, a rozszerza się sfera

3. Współpraca wychowawcza jako warunek skuteczności działania agosu Z przeglądu czynności wychowawców wynika, co łatwo zauważyć, że w procesie rozwojowym zachodzi w nich stopniowa zmiana od dozorowania przez nauczanie i wychowanie do kształcenia i spotkania duchowego. Gdy początkowo dozorowanie jest wybitnie autorytatywne i wymaga wysiłku samego wychowawcy, to później jego rola w kształceniu i w spotkaniu duchowym schodzi na drugi plan, sprowadza się do pomocy w zakresie przygotowania i kierowania, natomiast wykonanie wówczas staje się samodzielnym działaniem wychowanka. Mamy w tym procesie zjawisko potęgującej się samodzielności wychowanka, o której
Por. Konstytucja o liturgii świętej (W:) Sobór Watykański II. Konstytucje, dekrety, deklaracje. Tekst polski, Poznań 1968 s. 44-^15.
133

Funkcjonalna równowaga sił autorytetu wychowawczego i samodzielności wychowanka umożliwia prawidłowy przebieg procesu wychowania i stwarza zasadniczy kierunek skuteczności działania wychowawców. w którym prawidłowo ukształtowane przez wychowawców czynniki osobowościowe wychowanka. ale wzrasta w nadawaniu kierunku tak. W wychowaniu musi się więc stale rozszerzać sfera samodzielności wychowanka. automatycznych nawyków i dobrych przyzwyczajeń. przyjacielem. w wyrabianie przy pomocy lęku i kar. III rozdz. podejmowane przez pedagogikę analityczną. Rola wychowawcy z czasem coraz bardziej maleje w tym samym działaniu. Pod koniec wychowania autorytatywnego współpraca przekształca się w dążenie samowychowawcze wychowanka. którzy niosąc różną pomoc w procesie wychowawczego rozwoju. wolność woli. W wypadku zaś tresury albo następuje wykolejenie wychowawcze w postaci buntu przeciwko autorytetom wychowawców. drugim zaś zapewniając satysfakcję skuteczności i owocności działania. Współpraca wychowanka z wychowawcami jest ważna dla obu stron. . cz. pełniąc rolę palika. nadanego przez wychowawców ich siłą agosu. do którego przywiązuje się młode drzewko. W całości bowiem wychowania chodzi przecież o wszechstronne rozwinięcie osobowości człowieka aż do pełni jego człowieczeństwa. czyli psychicznego związania nawet dorosłego człowieka z matką jako punktem oparcia. normatywną i praktyczną. twórczość i otwartość metafizyczno-religijna na Boga umożliwiają wydobycie z głębin natury całej duchowości duszy ludzkiej i zapanowanie jej nad zmysłowością i cielesnością popędów II nurtu życiowego. ale nie tej zwyrodniałej w samowoli i w zachciankach. jak jego rozumność. dochodząca do pełnej wolności wewnętrznej. jakim jest współpraca z wychowankiem nad formowaniem w nim pełnego i prawdziwego człowieka. jednakże kosztem złamania w wychowanku pędu do samodzielności i wolności wewnętrznej brania na siebie odpowiedzialności. zmierzającej do tego samego celu wychowawczego. progresji (por. Z przeglądu możliwości zaburzeń rozwojowych widzimy jasno. zapewniając tym wejście wychowanka w sferę wolności duchowej. doradcą. II p. a zmienia się tylko w tresurę. aby nie zostało powalone przez burzę. działanie przestaje być wychowaniem. 1). albo też powstaje okaleczenie psychiczne przez po- zbawienie samodzielności i dążności samowychowawczej w postaci zahamowania rozwoju na poziomie infantylizmu. wartościowanie. pierwszemu dając kierunek i oparcie. lecz zorientowanej w tym samym kierunku doskonalenia rozwojowego. że w dalszych etapach rozwoju wychowawca staje się kierownikiem. wskazanego przez wychowawców. ani też osiadaniem się wpływów środowiskowych etosu społeczeństwa. że wychowanie nie może być tylko swobodnym wzrostem biosu wychowanka. lecz musi być koniecznie kierowaniem i urabianiem wychowanka przez odpowiednio dostosowane działanie agosu wychowawców. Jakie rządzą w tej dziedzinie prawidłowości i jakie występują mechanizmy praktycznej realizacji wychowania. którym jest zawsze coraz bardziej dobrowolna i świadoma współpraca wychowanka z wychowawcami w dążeniu do tego samego celu jako ideału nowego człowieka. powinni pamiętać o podstawowym warunku właściwego wychowania. Natomiast bez tego porozumienia z wychowankiem i współdziałania z jego strony. to już są dalsze problemy.samodzielności wychowanka.

Lwów-Warszawa 19252. Lwów 1933. Woroniecki J. Wroczyński R. Warszawa 1960.. Zagadnienia dynamiki rozwoju człowieka. La naturę de 1'education. J. Wychowanie i wychowawca.). Osobowość nauczyciela. Social Psychologie. Maestro e scolaro. Padagogik der Begegnung. M. Istota i cele wychowania. Heidelberg 1958.. Wrocław 1960.. Zmienność i dziedziczność (tł. Millot A. Radlińska H. Schneider F. Wrocław 1961... Paris 1922. [właśc. „Die Erziehung" 1935... Inowrocław 1946. z ang. [właśc. Graz-Wien 1947. ks. t.. Kretz]. Pedagogika ogólna. Podstawy wychowania państwowego. Warszawa 1962. ' Dąbrowski K. Kretz]. Sośnicki K. Pojęcie „losu" we współczesnej pedagogice. Warszawa 1948.. Dobrowolski S. Warszawa 1963... Lorenzen H. Higiena psychiczna. 2...mistrz). Grundfragen der Erziehungswissenschaft. Education et Sociologie. ks.. P. Charakter und Schicksal. Allgemeine Padagogik. J.. Hale 19252. Sośnicki K.. Warszawa 1959. Die Lehre von Schicksal und Aufgabe des Menschen. Der Auftrag der Erziehung.. Określenie wychowania Bruner J. 3. London 1956. Nohl H. System der Padagogik. Weinheim 1952.. Ueducation et l'action educatrice. Dópp-Vorwald H.... Kalmus H. Munchen 1949. Móglichkeiten und Grenzen der Padagogik. Pedagogika ogólna (W:) Encyklopedia Wychowania. Milano 1930. Mysłakowski Z. Ratingen 1964.. Newcomb T.b. WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE DO CZĘŚCI III Pedagogika teoretyczna Rozdz. Wprowadzenie do pedagogiki społecznej.. Sośnicki K. London 1952. Warszawa 1936. Paris 1940. Między heroizmem a bestialstwem. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1959 nr 4. Erziehung und Lehrer. Socjologia wychowania. Die Fundamentalbegriffe der Erziehungswissenschaft. Warszawa 1964. Frankfurt 1947. Flitner W. Spranger E. Haeberlin P. Trudności wychowawcze i przestępczość młodzieży. Szuman S... Leipzig 1931. Danysz A. Wien 1961.. Sośnicki K. Zjawisko rozwoju wychowawczego 2. Ratingen 1964. Schneider F.. Organizm a życie psychiczne. Krawczyk M. Miinchen 196010. Poznawanie środowiska wychowawczego.. I POJĘCIE WYCHOWANIA /. Warszawa 1930.. d.. Wien-Paderborn 1928. Guardini R... Prohaśka L. Malinowski E.. Der Geist der Erziehung. c. J. Spionek H. Wychowanie człowieka. B i o s ( d z i e d z i c z n o ś ć ) Bonner D. z ang. Okoń W.. Willmann O. Das Ziel der Erziehung. Wychowawca i wychowanek. Pięter J. E t o s ( ś r o d o w i s k o ) Durkheim E. Wrocław 1956. Wychowanie i wychowawca. Michalski K.. Schneider F. Warszawa 1964. Warszawa 1952. O wychowaniu. Kempten-Miinchen 19122. its Aime and Methods. Der geborene Erzieher. Einfuhrung in die Erziehungswissenschaft.. Ruppert J. L o s w w y c h o w a n i u Flitner W. „Kwartalnik Pedagogiczny" 1938 nr 1/2. Stuttgart 19574. Pedagogika społeczna. Wychowanie człowieka. O dezyntegracji pozytywnej.. Freiheit. II ISTOTA WYCHOWANIA JAKO WYTWORU Dąbrowski K. Warszawa 1962.nauczyciel .. Mysłakowski Z.. Mirski J. O czynnikach kształtujących psychikę dziecka w wieku przedszkolnym.. Paris 1964. Wychowanie i wychowawca (rodzic . Genetyka. Ullmann J. Warszawa 1964. The Process of Education. Dziedziczność. Mirski J. OP.. Góttler J. Warszawa 1936.). Warszawa 1966. Warszawa 1934. Raymont T. Oxford 1960... Warszawa 1962. Sozialpsychologie in der Erziehung. Rozdz. Cohn J. Skowron S. Dziedziczność (tł. Warszawa 1964. Kraków 1961. Gnade und Schicksal. Der christliche Erzieher. Szuman S.. Graz-Wien 19603. .. Modern Education.. Skowron S. Warszawa 1934. Litt T. 1 cz.. Składniki wychowania a. Kraków 1949.. Znaniecki F. Berlin 1919.. A g o s ( w y c h o w a w c y ) Casotti M.

. Warszawa 1864. Dziecko i twórczość. Struve H. Stuttgart 1935. „Nauka Polska" 1928. Poznań 1927. „Zeszyty Naukowe K U L " 1958 nr 1. Toruń 1961.. M.. O charakterze i jego kształceniu. Trudowaja szkoła. Wyszyński S.. Wybór tekstów. Moskwa 1961. z franc). Warszawa 1927. Mac Auliff. z niem. Warszawa 1958. Stern A. Der Sinn der Schaffen.. Poznań 19202. Kerschensteiner G... Zagadnienia psychologii różnic indywidualnych. London 1924. Zagadnienia twórczości naukowej. Kunowski S. Differencielłe Psychologie. Twórczość a osobowość twórcy. Systematische Pddagogik. Berdiajew N. C h a r a k t e r Baumgarten F. Biegeleisen-Żelazowski B. Les temperaments. Breslau 1933. Warszawa 1971. Huizinga J. 3. tł. Błoński P. Kierowanie zabawą dziecka w przedszkolu. Struktury rozwojowe człowieka a.. W. Temperament Dryjski A. Teoria warstwicowa rozwoju człowieka Flitner W. Sztuka dziecka... Lublin 1946.).Rozdz. z niem. Szkoła i charakter (tł. III WYCHOWANIE JAKO ROZWÓJ BIOSU 1. Die Schichttheorie. M. Topińska Z. Poznań 1957.. Warszawa 1963. Tiibingen 1927.. kard. Poznań 1937. Okoń W. D. List o wychowaniu. Strzeszewski Cz. Warszawa 1927. . Muszyński F. Groos K. Kórperbau und Charakter.. Kunowski S. Warszawa 1969. 19463.. Stuttgart 19573. Falkiewicz L. Psychologia indywidualna. Zabawa dziecka (W:) Psychologia dziecka pod red. Die Schichten der Persónlichkeit... D o c i e k a n i a Barankiewicz H. Psychologia twórczości rysunkowej dziecka. Hellwig F. Religia w wychowaniu człowieka. z niem. Hoffmann H. Lwów-Warszawa 1926. Psychologia lekarska (tł. Pedagogiczne problemy pracy w cywilizacji technicznej. Charakter. ks. Rozwój nauki o temperamentach. Wrocław 1971... Naksianowicz-Gołaszewska M. Wychowanie przez pracę. Lublin 1938. Lublin 1958. Coleman S. 2... Paris 1921. Warszawa 1960.. H. Praca a kształtowanie osobowości ucznia. Lwów 1928.).. Poznań 1909. Trzebinia .). Warszawa 1963. Creativity and its cułthation. Warszawa 1933. Amsterdam 1940.. Homo ludens. Z a b a w a Chateau J. T w ó r c z o ś ć e. Warszawa 1967. Padernborn 1907. Warszawa 1950.]. Chenu M. Leipzig 19473.. Stern W. Lam W. Proces wychowawczy i jego struktury.. O teologię pracy (tł. Kretschmer S. Kraków 1874... Poznań 1930. Tiepłow B. Strelau J. Die Temperamente... Lwów 1939. Foerster F. z franc). Zagadnienia typów indywidualności. P r a c a c.. O zabawach dzieci. a. Warszawa 1958. F.. „Katecheta" 1959 nr 4. Dyner K. Mieszkowski W. Rozwojowe formy życiowe Błachowski S. O temperamencie i jego poznawaniu... Strelau J. Szuman S. Trojanowska-Kaczmarska A. abp. Warszawa 1932. O temperamentach. Inteligencja dzieci i młodzieży (tł. Praca. Zarys psychologii pracy. Szuman S.. Berlin 1944 1 8 . Moskwa 1919. Wie wir lernen. M e d y t a c j a Anderson H. „Miesięcznik Pedagogiczny" 1933. Rothacken E. Leipzig 1921. Kunowski S.. Warszawa 1938. Warszawa 1965. Cechy temperamentu i ich zmienność u dzieci. z niem.. c. Osmólski W.... poi. Hessen S. Foerster F. Problemy indiwidualnych razliczij.... Sztuka dziecka i jej naturalny rozwój. Rozwój kolorystyki w sztuce dziecka. Ziirich-Stuttgart 19562. O sprzecznościach i jedności wychowania. „Ateneum Kapłańskie" 1958 nr 297.. Zagadnienie zabawy w przedszkolu. Stern W.. Charakterologie. [i in...... Wybrane zagadnienia psychologii twórczości. W. New York 1959. Religia a kształcenie charakteru (tł.. Warszawa 19662.. Comprehension de fart enfantin.. Warszawa 1963. Strzałecki A. z niem. Pojęcie szkoły pracy (tł.. Jena 1899. Waszek W. Kretschmer E. Creathe Musie for Children. Das System der Spiele. Warszawa 1966. Duch pracy ludzkiej. Prace psychologów radzieckich. Definicja pracy ludzkiej.. Warszawa 1971. Debesse.. Neuchatel-Paris 1959. Gerstman S. Zamoyska J. Znajomość ludzi czyli nauka o temperamentach.. Bilczewski J. . O pracy.. Lissa Z. b..).). (tł. Bukowska-Jóźwicka A. I n d y w i d u a l n o ś ć Pastuszka J. Guyer W. Nowacki T. O wychowawczym znaczeniu zabawy. Twórczość muzyczna dziecka. O poznawaniu temperamentów dzieci. b. Warszawa 1961. d.

. Charakter. Lindzey G.. Persónlichkeit. Lwów-Warszawa 1935.... ks. X. Handbuch der padagogischen Milieukunde. Wychowanie personalistyczne. Jeleńska L„ Sztuka wychowania. Was ist Charakter? 1953. Jugenderziehung. Poznań 1936. Hali Calvin S. Wrocław 1959. Leipzig 1925.. Kerschensteiner G. Granat W. ks. Langensalza 1928. d. Psychologiczne podstawy kształtowania poglądu na świat dzieci i młodzieży. Theories of Personalny... Warszawa-Lwów 1933. V WYCHOWANIE JAKO URABIANIE PRZEZ DZIAŁANIE AGOSU Eggersdorfer F. Willmann O. Poznawanie środowiska wychowawczego. Pogląd na świat młodzieży licealnej. Zasady nauczania. Nawroczyriski B.. Pięter J.). Warszawa 1949.. Padagogik in systematischer Darstellung. Graz 1949.. Democracy and Education. „Kultura i Wychowanie" 1933. S. Salamucha J. O charakterze ze stanowiska wychowawczego.Kerschensteiner G. Warszawa 19462. Górski K. Istota i zadanie światopoglądu. Kreutz M. „Kultura i Wychowanie" 1934. Radlińska H. Guardini R„ Bollnow O„ Begegnung und Bildung. Lwów 1938. Jugendbildung... Zagadnienie charakteru a higiena psychiczna. Pięter J„ Weryński H„ Psychologia światopoglądu młodzieży. Zaniewski R. Pastuszka J. Die Hauptprobleme der Weltanschauung. Lwów 1939. jego istota...). New York 1925.. Szuman S. Hessen S.. Kowalski S. ks. Les Theories des milieux et la pedagogie mesologiąue. Lublin 19622. Rein W. Theorie der Bildung. Leipzig 1923.. Ross J„ Grounwork of Educational Theory.. Eggersdorfer F. Hornowski B. Das padagogische Milieu. Braunschweig 19235. Osobowość nauczyciela-wychowawcy. Lehmann H. Osobowość chrześcijańska. Dewey J. Korniłow K. Warszawa 1930.. Roback A. Warszawa 1971. Osoba ludzka -próba definicji. O s o b o w o ś ć Allport G. Wrocław 19572. Światopogląd. Ś w i a t o p o g l ą d Chojnacki P. z niem. Charakter. jego pojęcie i wychowanie. e. London 19523. Pogląd na świat a pedagogika. Gabriel L. Wiirzburg 1956. Friescheisen-Kóhler M... Halle a. 2 Klimke F. Zarzecki L. Tournais-Paris 1952. Rozdz. Szuman S. London 1955 9 .. O rozwoju i kształtowaniu światopoglądu. Piwowarczyk W... Warszawa 1915. Rozdz.. ks. A. Szuman S. ks. Radwiłowicz R. ks. Lebensformen. Lwów 1939. Sandomierz 1961.. Leipzig 1926. Charlottenburg 1921. Kraków 1947. Henry V. Pedagogika społeczna. Sośnicki K. Lwów 1938.. Kreutz M. Kształcenie charakteru. Miinchen 1962. Sawicki F. Didaktik als Bildungslehre. Papee S. Leipzig 1926.. Baley S„ Osobowość. Warszawa 1932. . Kempten-Miinchen 1914 ... Bildung und Weltanschauung. Wrocław 1960. Kielce 1938..... Pięter J. Hessen S. Znaniecki F. Meisenheim 19592. Warszawa 1947. Logik der Weltanschauung. Popp W. Das Bildungsproblem.. Dydaktyka ogólna. Charakter człowieka.. Miiller-Freisenfels F„ Persónlichkeit und Weltanschauung. Poznań 1959. Erziehung und Unterricht. Grundlegung der Biłdungsarbeit. Warszawa 1947. Kształcenie woli i charakteru (tł. Wrocław 1956. „Kultura i Wychowanie'" 1935. ks.. Langensalza 1912. Charakter jako wyższa forma przystosowania się do rzeczywistości. Rodzina wiejska jako środowisko wychowawcze. Halle am Saale 1925 5 . Spranger E. Warszawa 1951. 1932. Warszawa 1931.. IV WYCHOWANIE JAKO WPŁYW SYTUACJI SPOŁECZNYCH ETOSU Busemann A. (tl.... Pogląd na świat a wychowanie.. Istota i znaczenie poglądu na świat. z ros. Struktura katolickiego poglądu na świat. Klimke F. The Psychology of Charakter. Wrocław 1961. X.. Remplein H. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości... Berlin 19122. New York 1957.. Zagadnienie osobowości w świetle psychologii marksistowskiej. Mysłakowski Z.. „Tygodnik Powszechny" 1946 nr 46. Miinchen 19303. Wagner J... charakter i wychowanie.

Inowrocław . ul. Warszawa Druk i opawa: DRUK-INTRO SA.2004 ' Wydawnictwo Salezjańskie 03-775 Warszawa. Kawęczyńska 53 Skład: «Iskra».