P. 1
Andrzejewska, Karyna - Urban byłam jego żoną – 1993 (zorg)

Andrzejewska, Karyna - Urban byłam jego żoną – 1993 (zorg)

|Views: 5,403|Likes:
Zaznaczam, że Urban wtedy - mógł to być rok 1975 czy 1976 - był innym Urbanem. Fakt, Mikołajska nie była wtedy trzeźwa, a raczej wręcz przeciwnie, ale siedziała Urbanowi na kolanach, czym był bardzo zażenowany, bo raczej nie lubił pijanych kobiet u siebie na kolanach. No, ale Mikołajska, to Mikołajska. Potem powiedział mi, że ta wielka aktorka właśnie szaleńczo kocha się w Michniku.

(wersja dla Kindle na Chomiku)
Zaznaczam, że Urban wtedy - mógł to być rok 1975 czy 1976 - był innym Urbanem. Fakt, Mikołajska nie była wtedy trzeźwa, a raczej wręcz przeciwnie, ale siedziała Urbanowi na kolanach, czym był bardzo zażenowany, bo raczej nie lubił pijanych kobiet u siebie na kolanach. No, ale Mikołajska, to Mikołajska. Potem powiedział mi, że ta wielka aktorka właśnie szaleńczo kocha się w Michniku.

(wersja dla Kindle na Chomiku)

More info:

Published by: biblioteka_zorga on May 18, 2012
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF or read online from Scribd
See more
See less

05/13/2014

pdf

Urban ...

byłam jego żoną Z Karyną Andrzejewską rozmawia Radosław Piszczek
Karyna Andrzejewska

Spis treści
Od autorów ......................................................................................................................................... 3 Od wydawcy ........................................................................................................................................ 6 Jerzy Urban o sobie Próba (auto)biografii ........................................................................................... 7 Demaskuję Urbana ................................................................................................................................ 11 Łże, żeby było weselej ....................................................................................................................... 11 Równi i równiejsi ............................................................................................................................... 26 Pluje na wszystko .............................................................................................................................. 43 Tajemnice alkowy .................................................................................................................................. 65 Poznałam go z karykatury.................................................................................................................. 65 W alejach u pana Wrzoska ................................................................................................................ 69 Mieszkanie za ślub ............................................................................................................................. 75 Boeuf Bourgignon z szuflady ............................................................................................................. 83 Strażnik daczy .................................................................................................................................... 88 Łajdak z wyboru ................................................................................................................................. 92 Żółte firanki ....................................................................................................................................... 98 Fryzury Rakowskiego ....................................................................................................................... 106 Rozwód po dygnitarsku ................................................................................................................... 112 Kulisy kulis ........................................................................................................................................... 117 Zabawa w politykę ........................................................................................................................... 117 Niedorzecznik .................................................................................................................................. 124 Mieli ich w nosie .............................................................................................................................. 128 Kiwanie opozycji .............................................................................................................................. 133

Urban, pieniądze i Anastazja ........................................................................................................... 144

Od autorów
Chociaż książkę tę wydajemy po raz pierwszy, ma ona już swoją historię. Pierwotnie zamierzaliśmy napisać na ten temat inną - typowy wywiad-rzekę, jakich ostatnio wydano chyba kilkadziesiąt. Spisaliśmy nawet z oficyną BGW umowę. Uważaliśmy bowiem, że trzeba dać temu wydawnictwu szansę, aby mogło sprostować to wszystko, co Jerzy Urban nałgał wydając tamże „Alfabet”, „Prima Aprilis towarzysze”, „Jajakobyly”. Mimo tylu niechlubnych publikacji, kłamliwych i tendencyjnych, BGW wydało przecież także wiele książek napisanych przez, poważnych ludzi, polityków cieszących się zasłużonym społecznym szacunkiem i uznaniem. Wspomnijmy chociażby o książkach Jacka Kuronia, Leszka Balcerowicza, Zbigniewa Bujaka, Ewy Łętowskiej, Mikołaja Kozakiewicza, Izabeli Cywińskiej... Czy można osoby te postawić w jednym szeregu z Jerzym Urbanem, Mieczysławem F. Rakowskim, Edwardem Gierkiem, Piotrem Jaroszewiczem, Wojciechem Jaruzelskim? Trochę dziwiło, że wszyscy znaleźli się razem na jednej i tej samej półce wydawniczej. Czyżby chodziło tylko o to, że najpotężniejsze dziś w kraju wydawnictwo oferuje najwyższe tantiemy, nakłady, szybki druk? Rozumowaliśmy, że powinno być coś więcej, że autorzy wymienieni na wstępie mają chyba jakieś podstawy, aby wierzyć w obiektywizm panów prezesów: Witolda Bójskiego, Romana Górskiego i Czesława Wiśniewskiego. Wnioskowaliśmy, że jeżeli szanowani ludzie swoimi nazwiskami gotowi są niejako nobilitować oficynę, która wydaje także polityków komunistycznych, rozełganych, to tym bardziej z naszej strony byłby to dowód zaufania i gest dobrej woli. Na przeszkodzie realizacji naszej umowy z BGW stanęło jednak parę kwestii. Przede wszystkim inne obowiązki i brak czasu na zajęcie się pisaniem w ustalonym terminie. Okazało się to nadzwyczaj szczęśliwą okolicznością, zwłaszcza gdy w trakcie pisania zorientowaliśmy się, że pierwotna koncepcja nie była dostatecznie przemyślana. Niewykonalne w praktyce okazało się także zamówienie ze strony BGW. Wydawnictwo starało się nas bowiem od początku ukierunkować na pisanie książki głównie jeżeli nie wyłącznie - plotkarskiej, ciepłej, żartobliwej, na okres wakacji, do zabrania na przykład na plażę. Dlatego pierwszy, nie ukończony maszynopis powędrował na półkę, a do wydawnictwa skierowaliśmy list, że odstępujemy od umowy. Podpisując wstępną umowę z BGW nie wczytaliśmy się zbyt dokładnie w jej treść. Nie jesteśmy prawnikami. Nie umawialiśmy się też na żadne zaliczki pieniężne, ani nie zamierzaliśmy o nie występować. Później jednak, już w trakcie pracy, zaczęła się nam ta umowa coraz mniej podobać. Nie dlatego, że nie gwarantowała zaliczki, ani nawet nie obiecywała szybko jakichkolwiek pieniędzy. Brak zobowiązań finansowych BGW, z naszej strony, uważaliśmy za czynnik wolności twórczej. Później okazało się, że było to dla nas wręcz zbawienne.

Umowa wydała nam się trochę podejrzana, pełna niedomówień. Uświadomiliśmy sobie, że jest jakby jednostronna. Dostarczając maszynopis, dawaliśmy BGW właściwie za nic licencję na dysponowanie nim przez pięć lat. W podsuniętym nam przez Wydawnictwo tekście umowy nie było żadnego zobowiązania do wydania książki, a także do rozprowadzania jej, odpowiedniej reklamy itp. W rezultacie, przyszło nam do głowy, że BGW może nasz maszynopis, gdyby mu się nie spodobał, włożyć do szuflady i oddać po pięciu latach, kiedy tego typu wywiady nie miałyby żadnej aktualności. Coś w stylu przetrzymywania w sejfie niewygodnych dla pewnych producentów wynalazków. Sprawy znane skądinąd. Oczywiście, mając do czynienia z uczciwym wydawcą, taka ewentualność nie wchodziła w grę. Nie po to przecież zawiera się umowę, żeby nie wydawać książki. Tak zresztą w korespondencji z nami argumentował prezes Roman Górski: „Jest dla nas wysoce niezrozumiałe kierowanie pod adresem wydawnictwa pism o treści obrażającej, a nade wszystko, wysuwających niczym nie potwierdzone zarzuty, iż przedmiotowej pozycji wydawniczej, objętej umową, nie chcemy wydać”. Prezes Górski w korespondencji z nami stroił się w szaty głęboko urażonej niesłusznymi podejrzeniami niewinności. Operował na przemian obietnicami i pogróżkami, zarówno wobec nas jako autorów, jak i ewentualnych przyszłych innych wydawców. „Zgłaszanie jakichkolwiek roszczeń pisał w liście z 3 lipca 1992 roku - nie wynikających ze wspomnianej umowy, w sposób oczywisty czyni je bezzasadnymi, a stawianie w tym stanie rzeczy warunków pozostawiam bez komentarza”. Przerywając pracę nad książką obiecaną BGW zażądaliśmy istotnego skorygowania zawartej umowy. Przede wszystkim wprowadzenia do niej zobowiązań, że „licencjobiorca” wyda książkę, zapewni jej odpowiednią reklamę i przystąpi do rozpowszechniania w trzy miesiące po otrzymaniu maszynopisu, a także będzie ją wznawiał pod rygorem natychmiastowej utraty licencji. Aby zapewnić sobie gwarancje, że wydawca nie będzie lawirował i zwlekał, zażądaliśmy również osobnej opłaty za udzielenie licencji po złożeniu i przyjęciu pracy przez Wydawnictwo. Było to o tyle istotne, że podpisana przez nas umowa wykluczała rozstrzyganie sporów przez sądy, zastępując je rozstrzyganiem polubownym przez wyznaczonych wspólnie arbitrów. Panu prezesowi Górskiemu musiało się coś pokręcić, albo zapomniał o tym warunku, bo w kolejnym liście, z 8 lipca, pisał: „BGW niezwłocznie żąda wykonania przyjętego przez Państwa zobowiązania i doręczenia maszynopisu dzieła stanowiącego przedmiot umowy. Jednocześnie informuję, że wszelkie prawa wydawnicze, obejmujące także rozpowszechnianie dzieła Państwa autorstwa o Jerzym Urbanie na mocy zawartej umowy licencyjnej należą do Polskiej Oficyny Wydawniczej BGW, stąd też podlegają ochronie na zasadach określonych prawem autorskim [...]. Z całą stanowczością podkreślam, że Oficyna Wydawnicza BGW w razie choćby próby naruszenia przysługujących jej praw w związku z zawartą umową licencyjną przedsięweźmie stosowne kroki o charakterze formalnoprawnym, uniemożliwiające takie naruszenie”. Nie znaliśmy jeszcze wówczas prawdziwych zamiarów BGW oraz spisków, jakie prezes Górski uknuł za naszymi plecami. Odpowiedzieliśmy jednak kategorycznie oświadczając, że umowę licencyjną podpisaną z BGW uważamy za nieważną. Pisaliśmy - jak przyszłość pokazała - bardzo celnie wytykając prezesowi Górskiemu jego dwulicowość: „Dlaczego nie chce Pan uzupełnić umowy licencyjnej zobowiązaniem, że wyda Pan książkę, o której mowa, w określonym terminie? Czyżby nie był Pan

pewien, że zechce ją wydać? W takim razie po co Panu umowa licencyjna? Dla blokowania jej wydania, jeżeli nie będzie się Panu lub Pana przyjaciołom podobała? Nie do tego przecież służą umowy licencyjne. Upierając się przy swoim dowodzi Pan, że podpisał umowę w złej wierze, ze złymi zamiarami, sprzecznymi z jej celem. Czy zdaje Pan sobie sprawę, że taka umowa, z prawnego punktu widzenia, jest nieważna?” Domagaliśmy się również wyjaśnienia roszczeń prezesa Górskiego zawartych w cytowanym wyżej liście z 8 lipca: „Na jakiej podstawie twierdzi Pan, że ma licencję od nas na wszystko, co napisaliśmy, napiszemy lub zechcemy napisać o Jerzym Urbanie? Czy mógłby Pan łaskawie wyjaśnić nam jak rozumie [...] sens całej umowy, bo może nie jesteśmy w stanie tego pojąć. Może zostało tam coś nadto zapisane między wierszami. Chcielibyśmy wiedzieć, jakiej interpretacji jeszcze możemy się spodziewać. Jeżeli napisalibyśmy przykładowo dwie książki o Jerzym Urbanie, to czy do obu tyczyłyby się zobowiązania o licencję? A może miałby Pan prawo wybierać, wobec której chciałby mieć licencję, a wobec której zrezygnowałby z takich uprawnień?” Także w kolejnym liście, z 23 lipca 1992 roku, pan prezes Górski nie zobowiązywał się, że książkę wyda. Stwierdzał tylko: „Żadnych tego typu działań z naszej strony, tj. świadczących o złej woli, a tym samym zmierzających do jednostronnego niewykonania umowy z całą pewnością nie było”. Zarzucał nam po raz kolejny: „Bezspornie zła wola wystąpiła po strome autorów” i konkludował: „Takie postępowanie autorów jest dla wydawnictwa wysoce niezrozumiałe, a ocenę jego w świetle istniejących dokumentów pozostawiam Państwu”. Tupet prezesa Górskiego porażał, jeśli weźmie się pod uwagę to, co w końcu z tego wynikło. Po takich słowach można było poczuć się nieprzyjemnie. Oto uczciwy wydawca, który pragnie się zrehabilitować. Opublikował kiedyś nieświadomie kalumnie, kłamliwe relacje i pamflety. Dał wiarę poczytnemu, zdolnemu autorowi, chociaż z moralnością i etyką było u niego na bakier. Jednym słowem drukował bezkrytycznie Jerzego Urbana. A teraz chce podać prawdę, zdementować słowa Urbana, który go wcześniej podszedł. Kiedyś służył takim jak Urban, teraz pragnie być otwarty dla wszystkich. Publikuje już dzieła współczesnych luminarzy polityki o nieposzlakowanych nazwiskach. A my go posądzamy! Pan prezes Górski był pewien lojalności i dyskrecji swoich współpracowników. Był pewien swojego przyjaciela Jerzego Urbana. Chociaż od jakiegoś czasu akurat z tą przyjaźnią panowie się wzajemnie nie afiszowali. Tym niemniej ona trwała. A w każdym razie trwała cicha współpraca między nimi. Otóż okazało się, że już wtedy, gdy proponowaliśmy napisanie książki o Jerzym Urbanie, prezes Górski skontaktował się z nim i doszło do pewnych uzgodnień. Jak relacjonowano nam: „Trzeba przejąć inicjatywę, lepiej niech wydają u nas, niż u kogoś innego” - miał powiedzieć prezes Górski. Wtedy właśnie Jerzy Urban wpadł na pomysł, który obu panom wydał się wyjątkowo genialny. Utworzą cichą spółkę celem wydania tej książki. Wydawnictwo BGW odsprzeda Urbanowi połowę licencji, oczywiście bez wiedzy autorów. Książka będzie wydana pod szyldem Urbana, jako plotkarskie relacje byłej żony, co tym bardziej przysporzyłoby mu jeszcze większej popularności. Pierwsza próba przechwycenia inicjatywy nastąpiła już w momencie zgłoszenia Wydawnictwu tematu. Prezes Górski starał się wpłynąć na autorkę, żeby zmieniła rozmówcę. Oferował swoją pomoc, wyspecjalizowanych dziennikarzy, którzy niejedną już taką książkę napisali.

Nie trzeba szczególnej wyobraźni, aby przewidzieć, jaki kształt miałaby wówczas książka i jakie możliwości wpływania na jej treść zyskiwało BGW, a pośrednio także Jerzy Urban. Gdy to się nie powiodło, tak sformułowano z nami umowę jak sformułowano. Mając taką umowę zawsze można było stępić ostrze książki w trakcie opracowania redakcyjnego, poprawek pod pretekstem, aby nie narazić Wydawnictwa na proces. Wreszcie, gdyby i to okazało się nie do końca skuteczne, nakład pierwszego i jedynego wydania byłby symboliczny, reklamy w ogóle by nie było, książka nie trafiłaby do sieci rozpowszechniania, a kupić by ją można było chyba tylko w Wydawnictwie. Dowiedzieliśmy się o tym przypadkiem. Okazało się więc, że niesłusznie podejrzewaliśmy oficynę BGW o zamiar niewydania książki, chociaż przekonani jesteśmy, że w ostateczności nie byłoby oporów, żeby i do tego się uciec. Wiele trudów zadali sobie panowie Roman Górski i Jerzy Urban, aby zmontować te spiski. Pierwszy, zapewne po starej przyjaźni, a może i wciąż aktualnej sympatii. Drugi, z bardziej konkretnego powodu. Jerzy Urban wiedział przecież, czego może spodziewać się i obawiać w wypadku ukazania się tej książki. Będąc człowiekiem w całym tego słowa znaczeniu dwulicowym wiedział, w jaki sposób może być demaskowany. A poza tym uważa przecież, że tylko on może pisać o innych krytycznie, drwić, opluwać ludzi, produkować paszkwile. Natomiast nie zamierza i nie dopuści do publicznego ogłoszenia prawdy o sobie. Jerzy Urban w „Kto jest kim w Polsce 1984” przedstawiał się jako „działacz państwowy”. Pełnił tę rolę przez całe minione dziesięciolecie i nie może, a zapewne i nie chce się od niej odzwyczaić. Powszechnie postrzegany jest jako wesołek - wielu skłonnych jest patrzeć na niego nawet jak na wesołka już nieszkodliwego. Ale to, co wyrabia Jerzy Urban w cieniu swojego skandalizującego i obscenicznego tygodnika „Nie”, powinno stanowić ostrzeżenie. Montowanie z politycznych frustratów tak zwanego ruchu NIE, „Niezależnej Inicjatywy Europejskiej”, może perspektywicznie być nawet budowaniem sobie elektoratu. Dlatego niezbędne jest patrzenie na tego wesołka z uwagą, nie przez palce. I niezbędne wydaje się odsłanianie jego prawdziwego oblicza. Tego Jerzy Urban boi się najbardziej. Naprawdę się boi. Karyna Andrzejewska Radosław Piszczek

Od wydawcy
Jerzy Urban - Jerzy Kibic, Rem, Klakson. Felietonista, dziennikarz „Polityki”. Rzecznik prasowy w kolejnych reżimowych rządach. Bezpartyjny. Autor „Alfabetu”, „Prima aprilis towarzysze” i „Jąjakobyły”. Biznesmen handlujący piwem, specjalista od antykoncepcji - dystrybutor PC-2000. Wydawca i redaktor tygodnika „Nie”, doceniający siłę oddziaływania techniki wideo (kasety „Nie po oczach”), ojciec duchowy „hrabianki” Anastazji - tak jak ona zresztą, z nieprawego łoża... Ulubieniec, przez ostatnie lata, karykaturzystów, którzy w poszukiwaniu syntezy jego osobowości najchętniej sięgali po en face zwierzęcia, uważanego w niektórych kulturach za nieczyste...

Do tej pory Jerzy Urban pisał i mówił o innych. Wystawiał cenzurki, chwalił, ganił, nierzadko mieszał z błotem Tworzył wizerunki znanych postaci ze świata polityki, życia społecznego, kultury... Prezentował fakty i wydarzenia, komentował je i interpretował. Teraz o Jerzym Urbanie opowiada osoba przez wiele lat mu najbliższa, żona. Opowiada bez urazy, bo czas już zrobił swoje. Opowiada o Jerzym Urbanie - osobie publicznej i Jerzym Urbanie - mężczyźnie, z którym żyła. Autorów i Wydawcę wielokrotnie nachodziły wątpliwości, czy warto wchodzić w obszar spraw, które przypominają zawartość kloacznego dołu - tu porównanie, wbrew pozorom nie jest zbyt mocne! Niepokój uzasadniony, bo przy tej okazji łatwo się pobrudzić... Może lepiej byłoby zostawić Jerzego Urbana, jego sprawy i sprawki kwitując krótko: komuch, czy bardziej enigmatycznie: płód totalitarnego systemu? W powszechnej opinii panuje zgoda - Urban łże. Nie ma jednak pewności, w których momentach, jakie są motywy, preferencje, na czym polega metoda konstruowania piramidalnych oszczerstw lub niczym nie uzasadnionych zachwytów. Książka Karyny Andrzejewskiej i Radosława Piszczka demaskuje, odkłamia, obnaża. A czy Jerzy Urban - nagi - może być interesujący? Ocenicie Państwo sami. Jerzy Urban nie jest jedynym bohaterem naszej opowieści. Oprócz niego pojawiają się zjawy z przeszłości - ludzie, których nazwiska przez lata oglądaliśmy na pierwszych stronach gazet. Niektórzy znajomi pani Karyny i Jerzego Urbana również dziś budzą namiętności - spójrzmy do skorowidza osób - aż skóra cierpnie! Na koniec. Autorzy i Wydawca przestrzegają przed zbytnim emocjonowaniem się losami bohatera książki. Wszak Jerzy Urban nigdy nie był Mefistofelesem, należał raczej do ostatniej kategorii sług piekielnych - tych od najbardziej żałosnych poruczeń. J.K

Jerzy Urban o sobie Próba (auto)biografii
Zręczny technik propagandowy, prowokator, od 45 lat kwestionujący tradycyjne wartości rodzinne, narodowe, religijne. Jest bezsprzecznie Polakiem. Urodził się w Łodzi 3 sierpnia 1933 roku. Innego języka poza polskim nie zna, przynajmniej w takim stopniu, żeby mógł posługiwać się nim swobodnie. W poważnym zakresie obca mu jest już jednak kultura polska i historia. Obce mu jest pojęcie patriotyzmu, który utożsamia z ciasnym nacjonalizmem. Określa się mianem „Europejczyka”, chociaż w rzeczywistości jest typowym kosmopolitą, człowiekiem bez ziemi, korzeni, tradycji i przeszłości. Zarazem także człowiekiem bez zasad. „Wychowywałem się w tradycji bezbożnej, w rodzinie od pokoleń ateistycznej” - twierdzi Jerzy Urban. Jego rodzice, Jan Urbach i Maria z domu Brodacz „obracali się w środowisku zasymilowanej burżuazji i inteligencji żydowskiej”. Odrzucając religijność, kulturę i obyczajowość żydowską,

asymilanci tworzyli własny krąg, ni żydowski, ni polski. Dlatego chociaż Jerzy Urban pochodzi z rodziny żydowskiej, nie uważa się również za Żyda i nie można go uważać za Żyda. Żydzi to przecież ludzie przywiązani do wartości rodzinnych, religijnych, obyczajowości i swojej historii. Ojciec Urbana, redaktor i współwłaściciel pepeesowskiego „Głosu Porannego” oskarżony został przed wojną przez endeków, że jest sowieckim agentem. Procesował się z pismem, które zamieściło jego fotografię, „jak wychodzi z dużą paczką z ambasady radzieckiej”. Teraz Jerzy Urban twierdzi, że dzięki temu udało się im jesienią 1939 roku niezgorzej urządzić we Lwowie, dokąd uciekli z Łodzi po wybuchu wojny. Jan Urbach dostał tam początkowo, bardzo odpowiedzialną w każdym systemie totalitarnym, posadę administratora domu. Kto zna realia sowieckiej okupacji Lwowa - wrzesień 1939 - czerwiec 1941 - wie, że zwłaszcza ta posada wiązała się z częstymi roboczymi kontaktami z NKWD, a obejmujący ją musiał cieszyć się pełnym zaufaniem tej kryminalnej organizacji. Świadczy o tym zaufaniu także rychły awans Urbacha na stanowisko urbanisty miasta Lwowa. Posiadanie we Lwowie przez rodzinę Urbachów tak zwanego lepszego paszportu było niczym innym, jak rezygnacją z obywatelstwa i narodowości polskiej oraz przyjęciem obywatelstwa ZSRR. Coś w rodzaju statusu folksdojcza na terenach wcielonych podczas wojny do Trzeciej Rzeszy. Ci, którzy uważali się za Polaków i bronili swojej polskości, dostawali „gorszy paszport” - jak eufemistycznie określa to Jerzy Urban - licząc zapewne na to, że tamte realia poszły w zapomnienie. Wszyscy oni byli oczywiście zagrożeni w każdej chwili wywózką na Sybir. Kres błyskotliwej karierze Jana Urbacha pod okupacją sowiecką we Lwowie położył wybuch kolejnej wojny w czerwcu 1941 roku. Może gdyby rodzina Urbachów nie zrzekła się tak łatwo obywatelstwa polskiego, jako inteligencka już wcześniej wylądowałaby w bezpiecznej odległości od frontu. Teraz musiała się jednak ukrywać, początkowo w podolskiej wsi Budzanów koło Trembowli, później w Tarnopolu. Jerzy Urban pisze, że ukrywali się na aryjskich papierach jako „inteligenci z Warszawy”, a uważano ich powszechnie za rodzinę „sanacyjnego dygnitarza”. Mało to prawdopodobne. Urbachowie musieli ukrywać się zarówno przed Niemcami, jak i przed policją ukraińską współpracującą z Niemcami. Niełatwo orzec, co było wówczas bardziej niebezpieczne na tamtych terenach: czy przyznanie się do żydostwa czy do polskości? Nacjonaliści ukraińscy wybijali bowiem Polaków na równi z Żydami, chociażby dlatego, że byli Polakami. Przypuszczać więc można, że ukrywali się w charakterze inteligentów rosyjskich, zwłaszcza że język rosyjski, z racji związków rodzinnych matki Urbana, mógł być swobodnie ich drugim językiem domowym. Sprzyjała temu również zmiana nazwiska. Z całą pewnością nie przypadkowa i nie wynikająca z czyjejś pomyłki. Po prostu rosyjskie ręcznie pisane „ch” - a wszelkie dokumenty wypisywano wówczas ręcznie - jest bardzo zbliżone do ręcznie pisanego rosyjskiego „n”. Przechodząc pod okupacją niemiecką z cyrylicy na alfabet łaciński, nietrudno było zasugerować urzędnikowi, że to nie „ch” tylko „n” na końcu nazwiska. W ten sposób nazwisko upodabniało się nawet do ukraińskiego, gdzie takie końcówki są stosunkowo częste. Jerzy, już nie Urbach, lecz Urban, musiał dla kamuflażu wkuwać modlitwy i biegać na naukę religii. Robił to niezwykle gorliwie. Sam przyznaje, że ćwiczył nawet w domu odprawianie nabożeństw. Później - jak często się zdarza - tak go to zniechęciło, że zamiast żywić wdzięczność wobec Kościoła, iż dzięki niemu ocalił życie, nienawidzi duchownych do dzisiaj, czemu przy każdej okazji daje wyraz w sobie właściwy sposób.

Urbanowie wrócili do Polski na przysłowiowych radzieckich bagnetach. Najpierw zjawili się w 1944 roku w Lublinie, później, z początkiem 1945 roku, po wyzwoleniu miasta - w Łodzi. Jerzy Urban miał wówczas 12 lat i jak na te lata był już dość rezolutny. Nie na tyle jednak, żeby wiedzieć, że nie wypada drwić ze szkoły w kraju, gdzie niedawno jeszcze tajne nauczanie przypłacić można było obozem lub śmiercią. Z łódzkiego gimnazjum im. Gabriela Narutowicza, za obrażanie polskiej szkoły, wyrzucony został już w trakcie pierwszego roku nauki. Postanowił wtedy wziąć swoje losy we własne ręce. Zapisał się do Związku Młodzieży Polskiej i już wkrótce stał się postrachem nauczycieli nie tylko w następnym swoim gimnazjum im. Tadeusza Kościuszki, ale w całym śródmieściu Łodzi. Kto pamięta tamte realia, wie, jak szarogęsili się w szkołach smarkacze w zielonych koszulach z emblematem na lewej kieszeni i w czerwonym krawacie. Jak dyktowali nauczycielom stopnie, decydowali, kto ma przejść do następnej klasy, szantażowali politycznie, wtrącali się do programów nauczania. Jerzy Urban bez żenady przyznaje się, że osobiście zrywał harcerskie krzyże, uczestniczył w akcjach niszczenia dawnych symboli. Po trzech latach Jerzy Urban, zapewne ku powszechnej uldze nauczycieli, wyrzucony został z kolejnego gimnazjum. ZMP - jak pisze ze wstrętem - stała się „organizacją prymusów i lizusów”. Wtedy ratując resztki swojego autorytetu organizacyjnego, w kolejnej szkole mianował się autorem upolityczniających pogadanek. Rozpoczął przez szkolny radiowęzeł pierwsze ćwiczenia w manipulowaniu propagandą. Rok przed jego maturą rodzina Urbanów przeniosła się jednak do Warszawy i tutaj doszło do prawdziwej klęski. Magia ZMP-owskiego aparatczyka i propagandysty już nie działała. Jerzy Urban jak pisze - popadł w najgłębszą w życiu apatię, „była to naprawdę czysta depresja”. Może zapragnął wówczas „dowartościować się” poprzez współpracę ze Służbą Bezpieczeństwa? Pisząc o konfliktach i rozstaniach ze swoim przyjacielem Dziewanowskim, niedwuznacznie przyznaje się do tego, że donosił o jego kontaktach z ambasadą USA. Przez jakiś czas Urban spotykał się z przedstawicielką Ministerstwa Bezpieczeństwa w Parku Łazienkowskim. Chociaż - jak się przyznaje w innym miejscu szpiegował na rzecz organów bezpieczeństwa już wcześniej, jako aktywista ZMP w Łodzi. Donosił wówczas osobnikowi posługującemu się kryptonimem „Zygmunt”. Maturę zdał - jak pisze - „dzięki różnym sztukom i podstępom”. Prozaicznie znaczyło to, że matka biegała do nauczycieli z jajkami, szynkami, gęsiami i koniakami. Jerzy Urban nie ukrywa także, że na studia dziennikarskie w 1951 roku dostał się tylko dzięki znajomościom, układom i wybiegom ojca. Studiował jednak niedługo - dwa lata. Dyscyplinarnie wyrzucony symulował śmiertelną chorobę, aby uzyskać zwolnienie z wojska. Później dostał się jeszcze na wydział prawa, ale także przed końcem pierwszego roku został wyrzucony. W rezultacie Jerzy Urban zakończył karierę studencką w 1954 roku. Przez cały czas pracował jednak w redakcji „Nowej Wsi” i powodziło mu się dobrze, także materialnie. Gdy inni studenci słabli z głodu na wykładach, Urban i jego przyjaciele stołowali się w „Bristolu”. Co tacy ludzie jak on, czy Andrzej Berkowicz, albo naczelna „Nowej Wsi” Irena Rybczyńska - matka Agnieszki Holland, mieli wspólnego ze wsią - Bóg raczy wiedzieć. Po prostu indoktrynowali. Zresztą i stamtąd Jerzy Urban został wyrzucony - za włamanie do Tajnej Kancelarii na uniwersyteckim Studium Wojskowym. To znaczy w pierwszej chwili przyjaciele mu pomogli. Irena Rybczyńska uruchomiła generała Janusza Zarzyckiegp, szefa Głównego Zarządu Politycznego wojska, męża swojej

przyjaciółki Krystyny Zielińskiej. Sprawę załagodzono, lecz Rybczyńska nie chciała już dłużej trzymać u siebie takiego gagatka. W ten sposób w 1955 roku Jerzy Urban znalazł się w redakcji „Po prostu”, gdzie pracował do końca ukazywania się pisma w 1957 roku. Później twierdził, że w wyniku nieprawomyślności tej gazety miał trudności z uzyskaniem pracy. Znalazł się przez parę lat na utrzymaniu żony i własnych rodziców. Nie jest to w pełni prawdziwe. Wilczym biletem było dla niego założenie fikcyjnego biura matrymonialnego w Krakowie. Jerzy Urban tłumaczy, że cierpiał dla idei, za pionierskość w zawodzie. Chodziło jakoby o zapoczątkowanie tak zwanego reportażu wcieleniowego czy uczestniczącego, uprawianego później nagminnie. Tych spraw nie można jednak identyfikować. Co innego jest bowiem anonimowe podpatrywanie istniejących instytucji, a co innego tworzenie takich fikcyjnych instytucji, łudzenie ludzi, obiecywanie im gruszek na wierzbie, a następnie wydrwiwanie tego publicznie. Stefan Olszowski, o którym Urban jako jednym z niewielu wypowiada się z sympatią, nie bez racji nazwał go za to „szmatławcem”. Urban miał z przerwami przez siedem lat zakaz pracy w zawodzie. W drugim wypadku także chodziło o sprawy, nazwijmy je „warsztatowe”. Pracował wówczas od 1961 roku w „Polityce” i napisał mocno obraźliwy, drwiący paszkwil na dra Włodzimierza Marcinkowskiego - społecznika antyalkoholowego z Krakowa. Było to w 1963 roku: głośna wtedy nagana publiczna „po nazwisku” ze strony Władysława Gomułki i zakaz pisania nawet pod pseudonimem. Jerzy Urban oczywiście pisywał, pieniądze dla niego brali podstawieni, życzliwi koledzy. Później po swojemu się im odpłacił, twierdząc, że szli mu z pomocą, bo sami nie potrafili pisać. W 1966 roku Urban dostał ciche zezwolenie na pracę i pisanie pod pseudonimem Jan Rem w „Życiu Gospodarczym”. Trzeba jednak jasno powiedzieć, że nigdy nie miał zakazu pisania za sprawy polityczne, lecz za hochsztaplerstwo zawodowe. I zupełnie omyłkowo postrzegany był czasami przez niektórych jako ofiara reżimu. Do „Polityki” Jerzy Urban wrócił dopiero z początkiem 1969 roku. Z czasem, gdzieś około 1972 roku, dochrapał się stanowiska kierownika działu krajowego. Pracował tam do połowy 1981 roku, kiedy to w sierpniu powołany został na stanowisko rzecznika prasowego rządu. Funkcję tą pełnił do kwietnia 1989 roku. W sierpniu tegoż roku został ministrem - członkiem Rady Ministrów, a we wrześniu przewodniczącym Komitetu ds. Radia i Telewizji. W listopadzie mianowano go dyrektorem i redaktorem naczelnym Krajowej Agencji Robotniczej, która w połowie 1990 roku uległa likwidacji. Wtedy zaczął wydawać tygodnik „Nie”, jako redaktor naczelny i prezes spółki wydawniczej. Po raz pierwszy Jeny Urban ożenił się w 1957 roku z Wiesławą Grocholą, z którą ma jedyne dziecko córkę Magdę urodzoną w 1958 roku. Małżeństwo to rozpadło się po jedenastu latach. Jerzy Urban był wówczas - jak przyznaje się - leczony w Tworkach. Drugi raz w związek małżeński wstąpił w 1972 roku. Natomiast trzeci raz ożenił się z Małgorzatą Daniszewską w 1986 roku. Jest już dziadkiem. Magda Urban wyszła bowiem za mąż w 1984 roku za drukarza Adama Grzesiaka. Mają dwoje dzieci córkę i syna. W obecnym małżeństwie Urban ma również pasierbicę liczącą około 20 lat, którą pośród wszystkich dzieci i wnuków szczególnie wyróżnia, co wydaje się w jego wypadku naturalne. W 1991 roku był sądzony za upowszechnianie pornografii. Został jednak uniewinniony z powodu nieprecyzyjności polskiego prawa. Założył w 1992 roku społeczny ruch frustratów Niezależna Inicjatywa Europejska, czyli „NIE”. Teraz wszystko mu się już kojarzy z negacją.

Wiele swoich felietonów ze „Szpilek”, „Polityki”, „Kulis”, „Tu i teraz” i innych czasopism wydał w formie książkowej. Są to między innymi: „Czas przyszły niedokonany” (1971), „Kolekcja Jerzego Kibica” (1972), „Impertynencje” (1974), „Wszystkie nasze ciemne sprawy” (1974), „Grzechy chodzą po ludziach” (1975), „Gorączka” (1981), „Romanse” (1981), „Robak w jabłku” (1982), „Na odlew” (1984), „Felietony dla cudzych żon” (1984), „Felietony z pieprzem i solą” (1986). Pisywał pod pseudonimami: Jerzy Kibic, Jan Rem, Klakson... „Alfabet” wydał w 1990 roku, „Prima aprilis, towarzysze!” w 1991 roku, a „Jajakobyły” w 1992. W 1990 roku próbował wydawać seryjnie „Opowieści Jerzego Kibica”, które jednak nie cieszyły się powodzeniem i po pięciu numerach zaprzestał.

Droga życiowa Jerzego Urbana została przedstawiona w tym profilu wyłącznie na podstawie jego własnych publikacji, zwłaszcza „Alfabetu” i „Jajakobyły”.

Demaskuję Urbana
Łże, żeby było weselej
- Powszechnie uważa się, że Urban łże, kłamie, konfabuluje, fantazjuje, najdelikatniej mówiąc - mija się z prawdą. Co Pani może o tym powiedzieć? Mogę powtórzyć to, co twierdzą inni. Znano go jako prześmiewcę, wymyślającego różne rzeczy po to, żeby było weselej. I dlatego sporo osób z kręgu znajomych nie traktowało go poważnie i zbyt dosłownie. Moim zdaniem jednak, Urban przede wszystkim fantazjuje, zmyśla, co nie jest jednoznaczne z kłamstwem. Oczywiście jest wiele faktów i sytuacji, gdy on znając prawdę, podaje nieprawdę. Z różnych względów, także tych zabawowych. Przeważnie jednak zmyśla. Trzeba uwzględnić jeszcze i to, że jego pamięć jest odwrotnie proporcjonalna do umiejętności fantazjowania. Urban najczęściej nie pamięta, jak było. Nie pamięta, co sam mówił. Nawet jeżeli opowiadał o tym godzinę wcześniej. A jeżeli o czymś mówi, przekonany jest święcie, że tak było. Czasami próbowałam prostować. Nie na wiele się to jednak zdało. Myślę, że wynika to z jego charakteru felietonisty. Pod tezę felietonu dobiera się fakty, które wydają się być zabawne, ciekawe. Urban przez wiele lat pisywał głównie felietony, zwłaszcza kiedy nie mógł publikować pod swoim nazwiskiem. Dla „Szpilek”, „Kulis”, „Panoramy”, a nawet „Życia Gospodarczego” pisał jako Kibic, Rem, Klakson... Często parę felietonów na tydzień. Skąd miał brać pomysły, zdarzenia, puenty? Nawet najbardziej intensywne życie nie dostarczy ich w takiej ilości. Musiał je więc wymyślać. Nabawił się skazy psychicznej, defektu pamięci. Rejestruje i przetwarza tylko takie fragmenty sytuacji, rozmów, czyichś relacji, które można odpowiednio spuentować. Uważa, że tylko one są ważne, resztę stanowi bezwartościowe tworzywo, magma, którą kształtuje się wedle doraźnej potrzeby.

Doszedł do perfekcji. Spotykałam się na przykład z tym, że ludzie wierzyli w opowiastki sądowe Jerzego Kibica. Kiedyś nawet jeden z młodych dziennikarzy pytał mnie, w jakim sądzie Urban wyszukuje wszystkie te sprawy. Trzeba być bardzo niedoświadczonym dziennikarzem, żeby zadawać takie pytania. W taki sam sposób Urban skonstruował cały swój „Alfabet”. Nie chodzi tam o prawdę. Być może są tam jakieś elementy prawdy w odniesieniu do osób politycznych. Głównie jednak są to historyjki zmyślone przez niego dla wyszydzenia, aby zaciekawić czytelnika, po to, żeby błysnąć dowcipem. Dałabym głowę za to, że pomiędzy autentycznymi faktami są tam szczegóły całkowicie zmyślone. Zwłaszcza te dotyczące najbardziej skandalizująco opisanych osób, które miałyby Urbanowi wytoczyć procesy sądowe dla lepszej reklamy. Jakoś nikt się z nim nie procesował. Procesy miały być chwytem reklamowym. W rezultacie już samo mówienie o możliwości procesów stało się takim chwytem. I tak zostało to zaaranżowane. Po wydaniu „Alfabetu” właściwie nie było czego prostować. Wszystko wymagałoby takiego zabiegu. I ci, którzy znają Urbana, dobrze o tym wiedzą. Nikt nie skarżył go do sądu, bo groziło to ośmieszeniem się w kręgu towarzyskim. - Nikt nie skarżył go, to fakt. Mówiono jednak, że z takim zamiarem nosiły się Maryla. Rodowicz, Hanna Banaszak... Nie wiem. Z Marylą Rodowicz nie widziałam się w tym czasie, ani później. Hanny Banaszak nie znam osobiście. Chociaż w zupełnie nieoczekiwanej sytuacji zetknęłam się z plotkami na jej temat aż w Londynie. Rakowski został wtedy akurat premierem. W związku z tym jedyną sprawą nurtującą urzędników PRL-u było to, czy prawdą jest, że spał z Banaszak? Pytanie zadał mi dyrektor Ośrodka Kultury Polskiej. Widząc moje zdziwienie wyjaśnił, że parę miesięcy wcześniej, przy okazji pobytu Rakowskiego w Londynie, na nieoficjalnym spotkaniu przy wódeczce, molestowała go o to przez cały wieczór góra naszej ambasady. I nie za bardzo uwierzyli w jego zaprzeczenia. Takich niestety mieliśmy wtedy ludzi w dyplomacji i - szerzej - u władzy, gdzie często plotki dotyczące jakiejś postaci, polityka, mocniej działały na wyobraźnię niż sytuacja w Polsce. Jak pamiętamy, przecież właśnie wtedy, we wrześniu 1983 roku była ona szczególnie napięta, przełomowa. Okazało się, że naprawdę interesowało ich w tym momencie tylko to, czy Rakowski spał z Banaszak, czy nie. - A spał? Przekonana jestem, że nie. Zresztą nawet Urban tego nie sugeruje. Nie wahałby się napisać, gdyby tak było. Na te tematy mężczyźni prędzej się dogadują między sobą. - Może miał inną puentę. Pisze o niej z jakąś wyjątkową zajadłością, lekceważeniem, jakby chciał ją szczególnie spostponować. Bo im się wydawało, że to Banaszak rozpuściła plotki i tym próbuje się rozreklamować, zdobyć popularność. Idiotyzm i obłędne zadufanie. Pamiętam, że kiedyś podczas transmisji z Opola, gdzie Banaszak znakomicie wykonywała jakąś wokalizę jazzową, powiedziałam: „Słuchajcie jak ona wspaniale śpiewa. Po co jej Mietek do kariery, słuchu nie macie?”

Rakowski oczywiście, gdy się nie obawiał, że ktoś doniesie Kępińskiej, robił w towarzystwie różne miny. Imponowało mu, że wiążą go z Banaszak. Ale miał także pewne kłopoty. Sprawa doszła do generała Jaruzelskiego, który podobno nawet pytał o to. Dlatego Rakowski zaczął upowszechniać wersję, że nigdy nie widział Banaszak na oczy. Urban stworzył dla niego anegdotę teatralną, że niby po raz pierwszy miał ją ujrzeć dopiero w teatrze „Współczesnym”. Ja znam jeszcze anegdotę „kalendarzową”, że kazał sobie przynieść - Rakowski oczywiście - kalendarz ścienny, który właśnie wydano z jej zdjęciem, żeby „wreszcie zobaczyć, jak wyglądała”. A sprawa miała źródło zapewne w zwykłej babskiej zawiści Elki Kępińskiej, że Banaszak ma wspaniały głos, śpiewa na festiwalach i dostaje nagrody. Zaślepiony złością Urban pisze bzdury. Nieśmiertelny według niego ma być ograny politycznie Rakowski, a „Banaszak może istnieć, ale nie jako temat”. Tymczasem stało się akurat odwrotnie. O Rakowskim wspomina się tylko od czasu do czasu jako o grabarzu komunizmu. I jak o grabarzu, wszyscy mówią o nim z niechęcią. A Banaszak za niezgorsze chyba pieniądze reklamuje szampon „WASH & GO”. I nadal świetnie śpiewa. , - Większe pretensje może mieć chyba Rodowicz... Marylka, w przeciwieństwie do Hanny Banaszak, znała Urbana chyba na tyle, że mogła spodziewać się, do czego jest zdolny. Chociaż to, co napisał na jej temat, a zwłaszcza sposób, w jaki napisał, nawet mnie zaskakuje. Przekonana byłam bowiem, że lubił jej towarzystwo. Nie wdając się w weryfikację różnych złośliwości, bo z głupimi i płaskimi docinkami nie można polemizować, chciałabym wyjaśnić tylko jedną sprawę. Dobrze ilustruje bowiem metodę stosowaną przez Urbana w tworzeniu anegdoty. Musiała mu się zresztą ta anegdota spodobać, bo aż dwa razy ją przedstawił w „Alfabecie”. Chodzi o spotkanie „sobowtóra” Andrzeja Jaroszewicza, premierowicza, na bułgarskiej plaży. Marylka - zdaniem Urbana - „na widok każdego rozebranego mężczyzny zrywała się biedulka, bladła i mówiła drżącym głosem: «To chyba Andrzej»„. A było tak, że pierwsza wypatrzyła na plaży faceta dość podobnego do Jaroszewicza juniora bodajże Agnieszka Osiecka. Ktoś rzucił pomysł, żeby zrobić Maryli i Agnieszce z nim zdjęcia i pokazywać później w Warszawie na dowód, że był z nimi w Bułgarii. Obie więc - Agnieszka i Maryla - ustawiały się w tle, a ja fotografowałam. Facet zorientował się, że robimy z niego balona i zaczął się zbierać. Zwykły żart plażowy. Reszta jest zmyśleniem Urbana. Cały ”Alfabet” Urbana powstał w ten sposób. Na podstawie plotek, żartów towarzyskich, zmyśleń. Bo jak Urban nie miał nic ciekawego do powiedzenia, żadnych ciekawych faktów, to zmyślał. Albo coś gdzieś usłyszał, coś mu świtało, ale nie pamiętał dokładnie i także zmyślał. Urban miał zamówienie z Wydawnictwa BGW, żeby napisać coś po ”Alfabecie Kisiela”. Zamknął się więc na miesiąc w Juracie czy w innej Jastarni nad morzem i pisał. Wcześniej dostał od Romana Górskiego, prezesa BGW, wykaz nazwisk. Wynotował także nazwiska, które mu przyszły do głowy, o których mógłby napisać chociaż dwa zdani. I rzeczywiście, o większości osób nie pisze więcej, jak tylko parę zdań. Resztę zapełnia czymś innym - Można więc powiedzieć, że każdego oblewał pomyjami, jakie mu akurat przyszły do głowy, jakie zasłyszał, zapamiętał lub wymyślił?

Niezupełnie tak. Motywem przewodnim Urbana było, żeby „dopieprzyć” każdemu, bez różnicy. Jeżeli uważał, że dosadniej zrobi to pomówieniami, były pomówienia. Jeżeli kogoś bardziej mogło zaboleć to, że wychodził na durnia, była stosowna anegdota. Trzeba by po kolei prześledzić hasła, przeanalizować, jak kogo uderzył - co jest zajęciem pozbawionym jednak większego sensu. Spróbuję przedstawić to na jednym przykładzie. Chociażby Zygmunta Krauze, bo akurat książka mi się na nim otworzyła. Co Urban może napisać prawdziwego o Zygmuncie Krauze? Jedno zdanie: „Światowej sławy kompozytor muzyki nowoczesnej i prezes światowego związku tego rodzaju kompozytorów”. I dobrze byłoby, gdyby na tym poprzestał. Ale pisze dalej: „Był mężem ogromnie pikantnej i egzaltowanej aktorki i poetessy Ewy Pokas”. Jakiej poetessy? Ewa Pokas pisała, owszem, ale prozę i pisze nadal, nawet z powodzeniem. „Pikantna, egzaltowana”- ani jedno określenie tu nie pasuje. - Poznałem Ewę Pokas w 1968 roku, jeszcze gdy była z Maciejem Zembatym. Nie zrobiła na mnie wrażenia egzaltowanej. Była to panienka mocno stąpająca po ziemi W jej towarzystwie kręciła się dama zwana powszechnie „poetessą”, bynajmniej nie dla pisania wierszy, a dla upodobania w deklamowaniu ich w najbardziej nieoczekiwanych dla partnera momentach. Urbanowi coś się pokręciło. Dalej Urban pisze o Zygmuncie Krauze: „W jego pokoju zobaczyłem kiedyś stos wielkich polnych kamieni. To był jeden z jego instrumentów muzycznych. On stukał tymi kamieniami o siebie i zapisywał dźwięki”. Idiotyzm. Zygmunt wykorzystuje polne kamienie do wkładania ich pod struny w fortepianie. I tak komponuje. Pisanie o stukaniu kamieniami ma być ciekawsze dla czytelnika, a jednocześnie ma ośmieszyć, zrobić z kompozytora wariata, oszołoma z epoki kamiennej. O to zapewne chodziło, bo nic więcej nie napisał. Urban usiłuje z człowieka zrobić barana. Z każdego po kolei i na tym opiera się cały „Alfabet”. - Może czego innego nie kojarzył.. Z rodziną Krauze byliśmy zaprzyjaźnieni od lat. Nie mógł nie pamiętać historii, jak stary Krauze biegał na Okęciu od pilotów do celników i z powrotem, aby przekonać ich, że worek kamieni musi natychmiast opuścić polski obszar celny, bo syn zapomniał o nich, a ma wieczorem koncert w Berlinie, czy gdzieś tam w Niemczech Zachodnich. Urban znał wiele faktów związanych z Zygmuntem, nie musiał więc zmyślać bredni. Chodziło o to, że drażnił go sam Zygmunt, jego sława, niezależność. „Przy Krauzem czuję się głuchy” - napisał. Nie tylko on mógł czuć się głuchy. To specyficzna muzyka, znana na całym świecie, ale niekoniecznie trzeba być jej wielbicielem. Chodziło o coś więcej. O to, że przy Krauzem gnębiły Urbana kompleksy i dlatego chciał się na nim odegrać. Dochodziły jeszcze urazy bardziej osobiste, z dawnych lat. No, w każdym razie nie chodzi w gruncie rzeczy o to, co napisał o Zygmuncie. Zapewne tymi bzdurami go nie uraził. Nie ma tutaj co prostować. Warto tylko na tym przykładzie pokazać metodę Urbana zastosowaną przy pisaniu „Alfabetu”. - Pewnie Krauze czymś go uraził. Z tego, co Urban pisze o Jerzym Andrzejewskim wynika, że do wzbudzenia furii wystarczyła na przykład, zapewne mimowolna, uwaga o brzydkich palcach Urbana.

Andrzejewski to inna sprawa. Po pijanemu wobec mężczyzn, którzy mu się nie podobali, był bardzo nieprzyjemny. Miał zwyczaj mówić: „Jaki ty jesteś brzydki”, albo Jakie masz brzydkie paluszki”. I to właśnie spotkało Urbana. Andrzejewski potraktował go jak ciotę, a ponieważ Urban ciotą nie był oczywiście, tym bardziej go to ubodło. Przypuszczam, że na trzeźwo Andrzejewski akceptował intelektualnie Urbana. Wiele lat później po wspominanej przez Urbana niefortunnej jego wizycie w domu Andrzejewskich, ten ostatni kilkakrotnie mówił mi, że chciałby być zaproszony do nas na Żoliborz. Ale Urban powiedział: „Wykluczone!”. Została w nim jakaś zapiekła złość, co było raczej zjawiskiem rzadkim, bo mimo wszystko nie był zbyt pamiętliwy. - Dlaczego Andrzejewski chciał być zaproszony? W którym roku? Nie pamiętam. Gdzieś na początku lat siedemdziesiątych. Urban był wówczas dziennikarzem uchodzącym za krytyka władzy. Miał wielu wielbicieli, zwłaszcza swoich felietonów w „Szpilkach”. Andrzejewski był wobec mnie zawsze sympatyczny. Należałam - wydaje mi się - do nielicznego grona osób, którym nie chciałby sprawić przykrości. Ale zawsze cieszyło go, gdy komuś mógł dokuczyć, poniżyć. Dlatego nie dziwię się, że Urban źle o nim pisze. To był jakby szatan w ludzkiej skórze. - Czy nie był w tym podobny do Urbana? Skądże! Andrzejewski był wysokiej klasy intelektualistą, a trudno byłoby powiedzieć to o Urbanie. Takiego porównania nie można robić. Andrzejewski był po prostu złym człowiekiem - zarazem kochał ludzi i nienawidził. U Urbana chęć dokuczenia innym nie wynika z tak subtelnych pobudek, z czegoś, co można nazwać uczuciem do drugiego człowieka, nawet uczuciem nienawiści. To zwyczajna złośliwość, chęć wywyższenia się, okazania lepszym, zdolniejszym, bardziej utalentowanym. Warto zwrócić uwagę, że poza grupą najbliższych przyjaciół i partnerów, wobec których Urban także do końca nie jest lojalny, nie stać go na słowa uznania, podziwu, bezstronnej oceny. - Czy może Pani coś więcej powiedzieć o Jerzym Andrzejewskim? Mogłabym pewnie długo o nim mówić. Przecież znałam go kilkanaście lat. Przez wiele lat codziennie bywałam w jego domu. Myślę jednak, że należą mu się osobne wspomnienia, nie przy okazji pisania o Urbanie. Pewnie je napiszę, wspólnie z osobą, która też dobrze go znała. Zwłaszcza, że ostatnio, po niezbyt sympatycznym spotkaniu z moim byłym mężem Marcinem Andrzejewskim, przypomniało mi się wiele faktów, zdarzeń, sytuacji. Do napisania jest sporo. - Wracając do Urbana. Każdy poza jego sforą - to wróg. Czyli chodzi o walkę, atawizm. Jedni szczerzą kły, a Urban pożytkuje to, co ma najlepszego - błyskotliwą inteligencję. Motywacja jest jednak mało cywilizowana, bardzo prymitywna. Ciekawy przypadek. Jak zwierzę... Nie zawsze. To nie jest jedyna motywacja. Niektórych osób naprawdę nie znosił, na przykład z uwagi na ich kołtuństwo. Weźmy chociażby Irenę Dziedzic, o której napisał, że jest „królową kołtunów starszej generacji”. Nie znosił jej do tego stopnia, że kiedyś napuścił na nią Janusza Radzko. Doniesiono Urbanowi, że Dziedzic ma procesy wytaczane przez różne fabryki, bo nie reguluje rachunków za pobrane w nich atrakcyjne wówczas towary. Radzko zamieścił w „Prawie i Życiu” stosowny artykuł, za który Dziedzic wytoczyła mu proces i praktycznie rzecz biorąc wygrała. Urban

mógł się później już tylko mścić na niej, także za Janusza Radzko, w felietonach drukowanych w „Szpilkach”. Ciekawe, że Irena Dziedzic chyba nie wiedziała, kto konkretnie stał za Radzko. Nie pisze o tym w drukowanych ostatnio wspomnieniach „Teraz ja...”. Stwierdza tylko ogólnikowo, że „środowiska ubowskie”. Ja wiem, że personalnie to był Urban. Może Irenę Dziedzic trudno nazwać damą o kryształowym charakterze. Nie znam jej. Ale to samo można powiedzieć o osiemdziesięciu procentach osób pracujących w telewizji. Telewizja wypaczyła im charaktery. W pewnym okresie Dziedzic podobno była w niej dyktatorem, tyranizowała cały personel, kamerzystów, dźwiękowców, a jednocześnie uważała się za pierwszą damę ekranu. Inna rzecz, że miała pewne podstawy do tego. W latach pięćdziesiątych była telewizyjnym idolem Jednak ostatnio, po lekturze „Teraz ja...” inaczej na panią Dziedzic spojrzałam. Nie wiem, na ile jest szczera w tym, co o sobie pisze, ale wyjaśnia wiele sytuacji, prostuje wiele pomówień. - Mówiono, że drogę do telewizji i sukcesu utorowała jej znajomość z Cyrankiewiczem... Nic o tym nie słyszałam. Znałam Cyrankiewicza, wypiłam z nim niejednego drinka. Towarzysko był to uroczy człowiek. - Ciekawe, że Urban nie pisze o nim w „Alfabecie” ani słowa. Zapewne nie wiedział, jaka była ostatnia funkcja premiera - rekordzisty PRL-u. Trzy lata przed śmiercią, emerytowany już nawet z Komitetu Pokoju, Cyrankiewicz zgodził się zostać członkiem Rady Patronackiej Ratowania Zabytków Kultury Żydowskiej w Polsce. Najpewniej po prostu zapomniał o nim. Znał go przecież. Byliśmy nawet swojego czasu zaproszeni do niego do domu. On bywał u nas. A jeżeli nie zapomniał, to chyba uważał, że Cyrankiewicz wyszedł dawno z gry. Przede wszystkim już przecież nie żył, a ponieważ nie miał w czym mu się przeciwstawić, nie był mu niesympatyczny, więc po co miał go wymieniać? - Wymienia osoby o wiele mniej znaczące, też nieżyjące. Wymienia jako pretekst do powiedzenia wielu różnych rzeczy. Niejednokrotnie pisze o nich jedno, dwa zdania tylko, resztę o czymś lub o kimś innym. Często poprzestaje na tych paru zdaniach, dając świadectwo szczególnego chamstwa lub złośliwości. W tym wypadku chodzi głównie o popisy. Na przykład o Basi Wrzesińskiej. Ani dowcipne, ani eleganckie, a właśnie chamskie. - Może liczył kiedyś na coś u niej i się przeliczył? Może. Kiedyś byli bardzo zaprzyjaźnieni. Wspólnie spędzali wieczory i noce w STS-ie. Basia zawsze wyraźnie rozgraniczała przyjaźń od miłości. Przyjaźniła się z wieloma osobami. Były to kontakty oparte na wspólnej zabawie, tańczeniu nawet do rana, ale nigdy w sposób sugerowany przez Urbana. Znałam ją wtedy bardzo dobrze i jawi mi się jako osoba, która jak kogoś pokochała, to była to zawsze wielka miłość kończąca się małżeństwem. Pamiętam dwóch jej mężów: Maciąga, o którym mówiło się Maciek i dlatego mało kto pamięta jego prawdziwe imię, oraz Jacka Janczarskiego. W obu była strasznie zakochana, pierwszego z nich rzuciła, bo zakochała się szalenie w drugim. I z jednym, i z drugim ma synów. Właśnie ją można stawiać jako przykład osoby, która nie sypia z mężczyznami dla sportu. Nigdy nawet nie zetknęłam się z jakimiś

opowieściami na jej temat, że lata po mieście i sypia z różnymi facetami. Dlatego to, co pisze o niej Urban jest z jego strony zwyczajną podłością. Nie lepiej zachował się w stosunku do Katarzyny Dowbor. Była swojego czasu w towarzystwie moda na chwalenie się bliższą z nią znajomością. Oczywiście wyimaginowaną. Raz po raz różni panowie twierdzili, że Kasia ma piegi na całym ciele. Dziwiliśmy się, że zakochała się właśnie w Atlasie. Nie mogła gorzej trafić. Była w niego wpatrzona jak w obraz. Czasami wytykano jej, że dla Atlasa zostawiła w Toruniu męża i dziecko. Nieprawda. Kiedy poznała Atlasa, który pracował wtedy w redakcji „Tu i Teraz”, była już rozwiedziona. On także był rozwiedziony. Dwie rozwiedzione osoby mają prawo zakochać się w sobie i nie powinno to wywoływać żadnych głupich komentarzy. Plotki o niej wynikały z czystej samczej zazdrości. Katarzyna Dowbór była i jest nadal piękną kobietą, o czym każdy może się przekonać patrząc w telewizor. W wypadku Urbana, sądzę, niechęć do Katarzyny Dowbor jest pochodną jego niechęci do Janusza Atlasa, o którym zawsze miał jak najgorsze zdanie. Powtarzał; „Jak się zna Atlasa, to można się stać antysemitą”. - Nie byłem dziennikarzem partyjnym i nie pracowałem nigdy w żadnej prasie partyjnej, może dlatego poznałem Janusza Atlasa dość późno, na zjeździe dziennikarzy jesienią 1980 roku. Robił tam wiele szumu bez racjonalnej potrzeby. Co jakiś czas kontaktował się z dość tęgim, postawnym, starszym panem siedzącym w pobliżu mnie. Dla kontrastu kontakty te miały charakter konfidencjonalny, jakby przychodził po instrukcje i nie chciał, żeby się to rzucało w oczy. Później dowiedziałem się jednak, że był to jego ojciec, a Janusz Atlas wstydził się kontaktów z własnym ojcem - dziennikarzem podobno przyzwoitym, ale reżimowym. Atlas pisze jednak, że Urban protegował go swojego czasu do pracy w „Polityce”. Co innego mieć sprawnego dziennikarza w redakcji, a co innego w towarzystwie. Janusz Atlas był strasznie hałaśliwy, chamski. Po prostu trudno o drugiego takiego chama. Jak się gdzieś pojawiał, już z daleka było go słychać. Miał taki sposób bycia. Urban znał Atlasa z pisania, a nie z picia czy innych kontaktów. Nigdy w towarzystwie Atlasa nie siadłby nawet przy barze. Trzymał się od niego jak najdalej. I mówił, że Atlas jest jedną z nielicznych osób, których nie zaprosiłby do domu. - Ciekawe. Urban nie pisze o Atlasie aż tak źle. Te parę zdań, jakie o nim zamieścił, można przyjąć nawet jako laurkę dla dziennikarza mającego ambicje paparazzo. Urban, jak sądzę, po prostu odgadł, na czym Atlasowi zależałoby najbardziej, a czemu dał później wyraz w swoim „Atlasie towarzyskim” - na renomie bywalca. I obśmiał to, przedstawiając go jako pracowitego „biegacza salonowego”. Nic więcej. Gdyby napisał inaczej, tylko przysłużyłby się Atlasowi, nawet przedstawiając go w jak najgorszym świetle. Dlatego też u Grażyny Szapołowskiej podziwia tylko piękne kostiumy. Chociaż trzech już jej mężów kolejno: aktora Marka Lewandowskiego, jakiegoś nieznanego mi Andrzeja Jungowskiego i Rafała Imbro z branży futrzarskiej zainteresowywała zapewne czymś innym, widoku czego zresztą, w najlepszym podobno gatunku - jak twierdzą mężczyźni - gwiazda nie skąpiła również kino i telemanom.

Dlatego również Aleksandrowi Bardiniemu Urban tylko wypomina, że otrzymał on aż dwa medale tak zwanych utrwalaczy - „Za zasługi dla obronności kraju”, najbardziej dzisiaj wstydliwe. Alinę Grabowską natomiast „demaskuje” jako dawną dziennikarkę „Głosu Robotniczego”, organu KW PZPR w Łodzi i współczesną Wandę Odolską kapitalizmu, co niektórym działać może na wyobraźnię, ale nie musi nic znaczyć. Wreszcie dlatego dla Niny Terentiew ma wszystkiego trzy, dość uładzone w sumie zdania, chociaż przedtem psy na niej wieszał. - W telewizji Terentiew prezentuje się jak dama, intelektualistka, natomiast w rzeczywistości zachowuje się jak knajaczka. Takie w każdym razie wrażenie wyniosłem z dwudziestodniowego obcowania z nią na odległość paru stolików w Domu Dziennikarza w Złotych Piaskach w Bułgarii. Było to chyba w 1984 lub 1985 roku, na przełomie maja i czerwca. Przebywała tam z dość znanym i pasującym do jej stylu dziennikarzem międzynarodowym, wtedy chyba korespondentem w Moskwie, a krótko potem w Londynie. Z innych szczegółów zapamiętałem jeszcze tylko jej upodobanie do opalania się topless na dzikiej plaży. Ci, którzy obserwowali ją bez zażenowania twierdzili, że nie miała do tego żadnych korzystnych warunków. Passent nazwał ją „rozdeptaną żabą w okularach”. Myślę, że niechęć do niej, zarówno Passenta, jak i Urbana brała się z ich sympatii do Eli Śmiarowskiej. Mówiło się, że Śmiarowska jest pomysłodawczynią i realizatorką audycji „X, Y, Z”, a Terentiew wykorzystuje ją i podpisuje się swoim nazwiskiem pod programami, w których ma tylko bierny udział prezenterki. Kiedy jednak Śmiarowska wyjechała do Szwecji wychodząc tam za mąż za producenta garnków - koniec lat siedemdziesiątych audycja „X, Y, Z” na tym nie ucierpiała. Teraz Terentiew wybiła się na panią dyrektor. Sądzę więc, że w gruncie rzeczy chodziło o urodę. Wprawdzie nie moją sprawą jest oceniać wygląd, bo kobieta nie zawsze potrafi być wobec drugiej obiektywna, ale Śmiarowska była wówczas piękną blondynką o subtelnym wyrazie twarzy, no a jaka jest Nina Terentiew, każdy widzi. Mało się zmieniła. - Mogłoby się wydawać, że Urban otwarty był na wdzięki kobiece i gotów na niejedno przymknąć oczy dla ładnej twarzy. Tymczasem w jego ocenach kobiet bez wyjątku napotykamy same złośliwości Jest przynajmniej jeden wyjątek. Xymena Zaniewska - wielka miłość Urbana. Kiedy pewnego razu obecna żona Toeplitza, Bożena, prawniczka kanoniczna z wykształcenia, a modelka z zawodu, wyraziła się przy nim niezbyt pochlebnie o Xymenie, Urban aż zbladł. Na szczęście Toeplitzowa nie słyszała, ile epitetów zawiera słownik Urbana wobec kogoś, kto próbował skrytykować Zaniewską. Nie mogę oczywiście tych epitetów nawet cytować. Urbana dodatkowo doprowadziło do wściekłości to, że wcześniej słyszał wiele ciepłych słów od Zaniewskiej o Toeplitzowej. Na Zaniewską patrzył Urban jak na obraz, widział w niej nie podlotka, ale kobietę instytucję. Imponowała mu we wszystkim: i jako kobieta, i intelektualnie, i jako znakomity scenograf. - Dość ciepło mówi również o następczyni Zaniewskiej na stanowisku głównego scenografa Telewizji, chociaż naturalnie już nie bez swoich uszczypliwości... Chodzi o Małgosię Spychalską, jedną z dwóch córek marszałka Spychalskiego, tę bardziej utalentowaną i znaną w towarzystwie? Xymenę poznałam właśnie przez nią. I stało się to na wsi łowickiej, gdzie Zaniewska buszowała skupując kostiumy dla Telewizji. Małgosia wyciągnęła mnie tam na ulubione przez siebie swojego czasu zakupy wiejskich zapasek za bezcen.

Wesoła dziewczyna, rozrywkowa, umiała się bawić. Urban pisze: „Rysuje, maluje, gotuje, stroi się, mówi po francusku...” I tak jest naprawdę. Nie mam jednak z nią kontaktu od lat. Umiała wydawać wspaniałe kolacje. Zwłaszcza w apartamentach na najwyższym piętrze domu, gdzie mieści się restauracja „Ambasador”, załatwionych jej przez tatusia. Nie wszyscy jednak byli tymi kolacjami zachwyceni. Pamiętam, jak któryś z dziennikarzy z „Polityki” wrócił z takiej kolacji u niej dość zniesmaczony. Twierdził, że trudno mu było cokolwiek przełknąć, bo gospodyni wystąpiła przy stole w stroju topless, a były to lata siedemdziesiąte i obyczaje nie tak rozluźnione, jak obecnie. Może dzisiaj tego pana tak by to nie bulwersowało, ale wówczas było dość niecodzienne. Małgosia, stosunkowo drobna, w tym wypadku miała z czym się pokazać, a przyswojone zagranicą kanony towarzyskie pozbawiły ją pruderii. Poza sztuką zajmowała się innymi sprawami, dotyczącymi życia „przyziemnego”. Pierwszego jej męża nie znałam. Był nim chyba Infeld - syn profesora. Drugim był kulomiot Władysław Komar - nie znałam go bliżej. Kiedy wyszła za mąż za trzeciego, za Marka Płużańskiego, ojciec marszałek pomógł im załatwić kredyt - co nie było wówczas takie proste - na dużą hodowlę kur, zarówno mięsnych, jak i niosek. Małgosia, sama zaradna, trafiła dobrze na nie mniej zaradnego męża. Maruś - jak go powszechnie nazywano, potrafił w ich drugim domu, gdzieś pod Garwolinem gromadzić ludzi bardzo przydatnych w interesach. Zapraszał z jednej strony wytwórców czy dystrybutorów pasz treściwych, a z drugiej - ludzi kultury i sztuki, żeby zaimponować pierwszym. Marusia znałam już wcześniej, był drugim mężem mojej przyjaciółki Maryli Płużańskiej, która wniosła mu w posagu dwóch synów z pierwszego małżeństwa z Januszem Kindlerem. Maruś postawił mnie kiedyś w szczególnie niezręcznej sytuacji. Mieliśmy wspólnie z nim i Marylką wyjechać na wczasy do Picundy. Tuż przed wyjazdem zawiadomił mnie, że nie jedzie, informując o swoich uczuciach do Małgosi Spychalskiej i zaklinając, żebym nie psuła tą wiadomością Marylce wakacji. W rezultacie ja miałam zepsuty cały urlop mając wyrzuty sumienia, że mam do wyboru między nielojalnością wobec Marylki lub wobec tamtych dwojga. W końcu o tym, że już nie ma męża, powiedziałam Marylce po wylądowaniu w Warszawie. Marylka także parała się i para chyba nadal sztuką w pewnym sensie. Robi patchworki, kapy czy kilimy, jak kto chce to nazwać - komponowane z resztek różnych materiałów, które wciąż znajdują amatorów. - Jeżeli jesteśmy przy sztuce, to nasuwa mi się spostrzeżenie, że Urban poza wymienionymi scenografkami nie cenił sobie dam zajmujących się tą profesją. To, co wypisuje o siostrach Wahl świadczy, że szuka dziury w całym. Raczej świadczyć może o tym, że na siłę stara się coś udowcipnić, wymyślając swój zabobonny strach przed bliźniaczkami. W rzeczywistości, podobnie jak ja, był wielbicielem ich talentu. Nie mieliśmy do nich daleko - siostry miały swoją pracownię i galerię dosłownie obok naszego domu na Żoliborzu. Zawsze ujmowały mnie również swoim stosunkiem do zwierząt Przygarniały chyba wszystkie bezdomne psy. Czasami byty kłopoty z tymi zwierzakami, które rozkładały się na środku ulicy, tarasując przejazd, nie zwracając uwagi na klaksony. Wahlówny były autentyczne, bez pozy. W jednym przynajmniej zawsze zgadzałam się z Urbanem - nie lubiliśmy sztucznych ludzi. Dlatego podzielam jego zdanie o Krystynie Losce. Jest jak dobrze

spreparowana kukła z taśmą magnetofonową w brzuchu. Jeżeli natomiast chodzi o jej córkę, Grażynę Torbicką, to nie zgadzam się z Urbanem, że stanowi jej powielenie. Jest bardzo udaną prezenterką, sympatyczną, inteligentną, świetnie dającą sobie radę w każdej sytuacji, zarówno w studio, jak i na festiwalach i innych imprezach. Nie mogę natomiast tego powiedzieć o innej córce artystycznie urodzonej - Agacie Młynarskiej. Jej ciągłe mylenie się, podparte krzywymi uśmiechami i kwaśnym wdzięczeniem się do widzów oraz złożone sobie przyrzeczenie, że zostanie spikerką, jest nie do wytrzymania. - To, że jest sympatyczna podczas aukcji bezdomnych psów w Łazienkach nie ma wiele wspólnego z tym, czym powinna dysponować jako prezenterka telewizyjna. Złości mnie ta sprawa dlatego, że komuś takiemu, gdyby nie był córką wielkiego gwiazdora Wojciecha Młynarskiego oraz nie mniejszej gwiazdy Adrianny Godlewskiej, powiedziano by od razu - daj sobie spokój dziewczyno, niańcz dzieci i gotuj mężowi obiady, jak robiłaś to dotychczas, nie pchaj się na wizję. Osobiście nie mam nic przeciwko państwu Wojciechowi i Adriannie Młynarskim. Nawet ich nie znam, chociaż w ich zakopiańskim domu piłam herbatę. Kiedyś wracając z Butorowego Wierchu zajechaliśmy z jakimiś znajomymi do domu Młynarskich. Znajomi czuli się tam jak u siebie, mimo nieobecności gospodarzy. W ich imieniu poczęstowano nas także drinkiem. Można powiedzieć więc, że Młynarscy gościli Urbana. Chociaż w tamtych czasach zapewne nic by przeciwko temu nie mieli. Dom jak dom, bardzo ekskluzywny, jednak jakiś taki w sumie pseudogóralski. Urban robi z siebie kretyna pisząc o Młynarskim, że powinno się od niego wymagać głosu Pavarottiego. - Może chodziło mu o co innego. Niejedna piosenką Młynarskiego sprawia wrażenie, że to popłuczyny, wprawdzie nie dosłowne, nie plagiatowe, po niektórych utworach Włodzimierza Wysockiego. Nawet czasami Młynarski naśladował jego chrypiący głos. Tylko że chyba myśmy to wszystko słyszeli wcześniej, zanim dotarł do nas Wysocki. Niech się Pan nie łudzi. Gdyby Urbanowi to się tak kojarzyło, nie omieszkałby napisać wprost i na wyrost nawet, że Młynarski to plagiator Wysockiego, narażając się niechybnie na proces sądowy. Albo żeby narazić się na taki proces. Robił przecież wszystko, co mógł, w tym kierunku. - Byłbym przeciwnego zdania. Uważam, że Urban sprawiał tylko wrażenie, że chodzi mu o proces, ale skandalizował w rękawiczkach. Wiele z tego, co napisał, jest na krawędzi skandalu procesowego, obyczajów, dobrego smaku. Weźmy chociażby hasło o Beacie Tyszkiewicz... Głupie i prymitywne zarazem. Jakieś stwierdzenia, że „podziwiana, lecz nie podniecająca”, jakieś sugestie „subtelnych flirtów”. Urban - jako kundel gryzący po łydkach. Kontrastuje to w sposób rażący z jej postacią. Jeszcze jako młoda dziewczyna z zachwytem patrzyłam na nią, gdy przychodziła do domu Andrzejewskich. Zachowywała się z jakąś naturalną godnością. Andrzejewski traktował ją z niezwykłą kurtuazją jako przedstawicielkę wielkiego rodu, która pojawiła się w jego domu. Pamiętam, przywiozła kiedyś ze sobą szparagi. Jak hrabianka, która ze swoich włości przywozi coś, co ogrodnik akurat wykopał świeżo z ziemi. Andrzejewskiemu to szalenie imponowało, że hrabianka przyjechała do niego i przywiozła szparagi. Urban tylko o dwojgu ludziach z tego kręgu teatralno-literacko-kulturalnego wyrażał się z niekłamaną sympatią. W pierwszym wypadku podzielam jego zdanie. Chodzi o Janusza Głowackiego.

- Pamiętam go jeszcze z okresu studenckiego, przedpisarskiego, kiedy Głowacki, wielki wówczas amator piwa, całymi dniami zamiast na wykładach przesiadywał „Pod Chrystusem”, czyli w kiosku Spółdzielni Inwalidów na Krakowskim Przedmieściu, naprzeciwko figury Chrystusa upadającego pod krzyżem przed kościołem Św. Krzyża. Podobno właśnie ten kiosk wskazywała pijaczkom kamienna ręka Zbawiciela. Głowacki był zawsze sympatyczną dla wszystkich osobą. Z nikim się nie kłócił, spokojny, ceniony za dowcip, zarówno w towarzystwie, jak i w kabarecie Pietrzaka. Spotykaliśmy się z nim w SPATiF-ie. Często wspólnie popijaliśmy. Do Janusza nie można było się przyczepić z żadnego powodu. Kiedy znalazł sobie dziewczynę, Ewę Zadrzyńską, też wszyscy ją lubili. Natomiast nie można tego powiedzieć o drugim ulubieńcu Urbana - jakby wynikało z jego „Alfabetu” - o Włodzimierzu Sokorskim. Obrzydliwy facet. Poznałam go osobiście dopiero z początkiem lat osiemdziesiątych. Widziałam raz i więcej nie pragnę. Wyjątkowo wstrętny, obśliniony staruch, który do każdej kobiety robił głupie miny, jakby był dwudziestolatkiem i chciał wyglądać jak Adonis. Pamiętam, że nie mogłam ukryć obrzydzenia, a wtedy popatrzył na mnie i powiedział: „Ale masz złe oczy, nie lubię cię”. Może dlatego Urban się nad nim nie pastwił, bo sam Sokorski dostatecznie robił z siebie pośmiewisko. Nie tylko ciągłym pozowaniem na Don Juana, ale i woltami poglądów, na czele z oświadczeniem że nigdy komunistą nie był. Chociaż jakoby tylko krowa nie zmienia poglądów, bo nie ma szans dostać awansu na oborowego, ale wszystko ma swoje granice. Niedługo Sokorski zacznie wmawiać, że przez cały miniony czas nie tylko nie był komunistą, ale walczył z komunizmem. Ktoś, kto się tak zachowuje, sam daje świadectwo swej nieautentyczności. Sam się ośmiesza. - Urban też zmieniał poglądy. W każdym razie w odczuciu ogółu. Z ławy krytyka rządzących na ich rzecznika. I wydawałoby się, że powinien dla takich postaw mieć pewną wyrozumiałość Tymczasem jest wręcz odwrotnie. Każdy, kto odszedł z „Polityki”, gdzie indziej to wróg, którego należy przede wszystkim skopać, wytknąć mu to przynajmniej. Czy Urban zmienił poglądy, to sprawa nadająca się na inną opowieść. Moim zdaniem nie zmienił poglądów. Zmienił jedynie postawę, hierarchię wartości, którymi się kierował. Nie sądzę jednak, żeby inaczej traktował tych, którzy takie same wolty wykonywali, niż resztę. - Przynajmniej parę nazwisk w „Alfabecie” znalazło się chyba tylko z tego powodu: Guca, Skarżanka, Rinn, Woroszylski, Auderska, Zin... Czy mógł Pan słuchać Gucy? Jej „głuptactwa tak pokrętne” - jak pisze Urban - że trudno związać początek z końcem. Dlaczego miałby tego nie wyśmiać. Nie znam tej pani, nic więcej powiedzieć nie mogę, na „żywo” jej nie widziałam. Może istotnie tylko kamera TV kreuje z niej postać. Karol Sawicki miał dobrą rękę w wyszukiwaniu osób, które ożywały dopiero na ekranie i to na przykład jedynie en face. - Później podobno takiej jednej „zmajstrował” dziecko, i jak się nie chciał żenić, mamusia tej panienki mówiła do niej: jesteś z dobrego domu, jak zostałaś dziwką to ródź dzieciaka, ale za tego chama nie wychodź. Nie mówi Pan tego chyba o Gucy.

- Nie. Ale powtarzam jedną z plotek telewizyjnych o tej „en face”. Urban jeżeli nie ma zarzutu natury moralnej, to pisze, że ktoś wpadł w dewocję. W wypadku Gucy, Skarżanki, Rinn, Zina... Nie zauważyłam. Z wymienionych poznałam tylko kiedyś Danutę Rinn. U Toeplitzów. Bardzo sympatyczna pani. Zbitka Bogdan Czyżewski-Danuta Rinn już wtedy dawno nie istniała. Nikt nie plotkował o Rinn. Dlaczego Urban posuwa się do chamskiego stwierdzenia, że pani Danuta jest „artystką oryginalną tylko otyłością”? Może istotnie dlatego, że wcześniej zarzucał jej, iż uprawia „pienia kościelne”. - U Urbana nawiązywanie do postaw religijnych nie świadczy dobrze, co nie znaczy, że jest tak samo odbierane przez ogół, nawet jeżeli zabarwia się je ironią. Nie znam się na tym. O wielu osobach Urban pisze nawet wtedy, gdy się z nimi osobiście nie zetknął. Na pewno nie widział bezpośrednio na oczy Zanussiego. Wajdę, poza kilkoma spotkaniami, zna tylko z wywiadu, który robił z nim dla „Polityki”. Profesora Krawczuka może znać tylko dlatego, że spotykał się z nim na posiedzeniach rządu Rakowskiego. Profesora Zina widział jedynie w telewizorze. Pisze o nich, aby mieć hasła w „Alfabecie”. Ujmuje sprawy bardzo powierzchownie, robiąc niektórym dużą krzywdę. Chociażby profesorowi Zinowi, który ma wielkie zasługi w popularyzowaniu wiedzy o architekturze, w ratowaniu wielu zabytków poprzez budzenie społecznego poszanowania, gdy ustawicznie skąpiono na to pieniędzy. Dla bardzo wielu telewidzów głos Zina nie był ani monotonny, ani traktowany jako lekarstwo na bezsenność - jak sugeruje Urban. O Wiktorze Woroszylskim powtarza znane od dawna, ograne oceny. Nie wiem, na jakiej zasadzie robi z niego cynika, jakim sam jest. Wczesne wiersze Woroszylskiego wynikały po prostu z ogłupienia młodego człowieka komunizmem. To, że szybko przejrzał na oczy i odciął się od przeszłości, powinno być tytułem do chwały, a nie pretekstem do drwin. Wszyscy, którzy egzystowali publicznie w tamtych czasach, żyli na swobodzie, w ten sposób się w cudzysłowie „szmacili” w większym lub mniejszym stopniu, bardziej lub mniej jawnie, zostawiając mniej lub bardziej widoczne, czy trwałe ślady. Po prostu takie były czasy. O szczególnym pechu może mówić jednak Andrzej Łapicki - którego głos, w komentarzach Polskiej Kroniki Filmowej lat pięćdziesiątych, powtarzany dzisiaj, kojarzy się z fanatycznym, entuzjastycznym ZMP-izmem. Głosu tego niestety nie można zapomnieć i nie można, choćby podświadomie, nie kojarzyć aktora z tym, co mówi - taki jest sugestywny. - Jednym słowem cierpi za swój talent. Oczywiście nie znoszę jego głosu i nie mogę słuchać tych kronik. Ale jako aktor ma też w sobie coś nienaturalnego, jest jakiś przefarbowany, nieautentyczny. Nie znam go osobiście. Miałam jednak z nim „do czynienia” 4 czerwca 1989 roku podczas wyborów, mieszkam bowiem w Warszawie-Śródmieściu. Kontrkandydatem Łapickiego był Urban. Spotkałam wówczas na ulicy Wiejskiej znanego intelektualistę, znakomitego tłumacza. On też mieszka w Śródmieściu. Zapytałam go więc, bo jeden był wtedy temat do rozmowy, na kogo będzie głosował? Odpowiedział: „Wiesz, są jednak pewne granice”. - A na kogo Pani glosowała? Miała Pani przecież ten sam wybór. Mimo wszystko, co by nie powiedzieć o głosie Łapickiego, nie ulega to chyba wątpliwości.

Mówi Pan, że Urban mieszał z błotem tych, którzy przeskoczyli na drugą stronę. Zapewne. Ale przecież nie tylko. Weźmy chociażby Romana Bratnego. Fakt, że go nie lubił, uważał za grafomana, który „przykleja się z różnych powodów do różnych ludzi”. Pogardzał nim. Mówił o nim, że jest zdolny przeskoczyć z obozu do obozu, że jakby miał okazję, to znalazłby się w „Solidarności”, ale widocznie przyjaźnie i znajomości tak go ukierunkowały, że był w obozie przeciwnym. Napisał „Rok w trumnie”, lecz to mu nie pomogło. - A więc jednak... Nie. Ja Bratnego mało znałam. Widziałam go może trzy razy i nie potrafię o nim wiele powiedzieć. Znam tylko część jego książek. Obce mi były też jego zamiłowania myśliwskie. Ani ja, ani Urban nigdy do Konstancina, do jego mieszkania nie dotarliśmy - mimo zaproszeń. Urban twierdził bowiem, że jak pije wódkę, to albo w towarzystwie osób w jakimś sensie potrzebnych, z którymi trzeba się napić, albo z osobami, które lubi i ceni - i ma ochotę się napić. Bratny ani do jednych, ani do drugich widocznie nie należał. Sądzę, że Urbana raziła przede wszystkim jego nieokreśloność. - Urban atakował tych, którzy zmieniali poglądy na przeciwne, nie znosił tych, którzy nie mieli poglądów i brzydził się tymi, którzy przechodzili na jego stronę. Przykład Dobraczyński, Auderska... Z Dobraczyńskim to inna sprawa. Ale przykład Auderskiej jest dobry. To, co na jej temat napisał, jest charakterystyczne i wiele mówiące. Właściwie zamieścił hasło encyklopedyczne, zacytował z polskiego „Who’s Who” wybrany fragment informacji, akurat ojej drodze zawodowej w Polsce Ludowej. W ten sposób perfidnie wyeksponował, jak służyła ona reżimowi, co przecież nie jest całą prawdą. Urban udaje Greka, pisze, że ona sama tak o sobie mówiła. Owszem, w ankiecie przetworzonej później przez redaktorów. Urban posługuje się starą techniką propagandysty, preparuje informację, a do tych, którzy zdali sobie z tego sprawę „robi oko”, wymieniając jedną tylko książkę Auderskiej: „Poczwarki wielkiej parady”, akurat najmniej typową. Żadnej zresztą z jej książek nie czytał. Urban zawsze odczuwał pogardę dla ludzi nowego establishmentu, mimo że sam występował w tym obozie w takim samym właściwie charakterze i już tylko przez to powinien chyba ich bronić. - To było typowe dla komuchów. A on chociaż nie miał oficjalnie legitymacji, właściwie z nimi się identyfikował. Także pod tym względem. Naprzód długo uwodzili kogoś, prosili, a nawet grozili, szykanowali, a jak ktoś dał się uwieść, to nim pomiatali Szczególnie kompromitujące Urbana - moim zdaniem - są hasła jego „Alfabetu” poświęcone Kisielewskiemu i Tadeuszowi Łomnickiemu. W pierwszym wypadku to dowód małostkowości, karłowatości Urbana, kierowania się zawiścią felietonisty. Przedstawiając Stefana Kisielewskiego jako miernotę Urban sam sobie wystawia świadectwo. Zwłaszcza że Stefana Kisielewskiego nie znał, na tematy kompozycji i krytyki muzycznej nie powinien się wypowiadać z braku kompetencji, a rzekoma naiwność polityczna i niewytrwałość spowodowała właśnie, że Kisielewski jako jeden z nielicznych katolickich posłów swojego czasu, nie dał się usidlić komunistom. W drugim wypadku Urban zachował pozornie pewien umiar, znaliśmy przecież Tadeusza Łomnickiego; posunął się jednak do sugestii, że znakomity aktor jest politycznym komediantem. Mam wiele ciepłych wspomnień o tym człowieku. Tadeusz Łomnicki miał zwyczaj w wigilię świąteczną jeździć do zaprzyjaźnionych zagród góralskich. To były jego intymne spotkania z góralami -

co wydawało mi się szalenie autentyczne, nie chłopomańskie, broń Boże. Górale oczekiwali, że on przyjedzie, że spędzi z nimi wigilię. Dlatego po krótkiej wigilii w domu ZAIKS-u Łomnicki jeździł na wigilie góralskie. Był człowiekiem niewierzącym. Bardzo dobitnie zażyczył sobie, aby na jego pogrzebie nie było księdza. I ku wielkiej konsternacji, a może i zgorszeniu jego solidarnościowych przyjaciół, pogrzeb miał całkowicie świecki. Czego człowiek niewierzący szuka na góralskiej wigilii? Nie wiem. Dlatego uważam, że Tadeusz Łomnicki był przede wszystkim antyklerykalny, antykościelny, a nie areligijny. Mam też związane z nim inne wspomnienie. Jak patrzył na świat przez pryzmat człowieka filmu i teatru. Pamiętam jego oczarowanie naszą piękną znajomą Grażyną Dudziakową. Kiedy ją po raz pierwszy zobaczył, wpatrywał się w nią jak w Monę Lisę i powiedział: „Ona mogłaby u mnie zagrać wszystko, byle się tylko pokazała na scenie”. To było jego zafascynowanie pięknem. Wprawdzie o Holoubku wypisuje Urban o wiele gorsze rzeczy, postponuje go strasznie, robi z niego matoła i kameleona politycznego, męża żony, nie dorównującej mu przecież ani trochę pod względem aktorskim. Poniża go wręcz. Ale te parę zdań, jakie napisał o Tadeuszu Łomnickim, że w życiu nie można było odróżnić czy gra, czy zachowuje się autentycznie, bardziej mnie ubodło. Bo Tadeusz Łomnicki ze swoim talentem aktorskim był godny szacunku jak mało kto. - Widocznie według Urbana tylko krowa ma prawo zmieniać poglądy, odwrotnie niż w porzekadle. Ze szczególną zaciętością traktuje przy tym swoich byłych kolegów z „Polityki”. Niezależnie od tego, kiedy odeszli, napada na każdego. Taki lokalny patriota. Jakby wstępując do tej redakcji podpisywano cyrograf do końca życia... Przesadza Pan. Nie odniosłam takiego wrażenia. Można było odejść spokojnie. - Tak. Jeżeli odeszli, zamknęli się, przestali pisać, uprawiać publicystykę, zmienili zawód. Jeżeli ktoś przestawał być komunistą i zaczynał paść krowy. Do takiej zmiany przyznawano mu prawo. I jest to zjawisko szersze, obejmujące także innych ludzi, nie tylko Urbana. Jeżeli jednak ktoś przestawał być komunistą i zaczynał być antykomunistą, co wydaje się oczywiste, to tego uczciwemu człowiekowi, porządnemu - zdaniem panów z „Polityki”, przepraszam, towarzyszy z „Polityki” - zrobić nie było wolno. To już wtedy mówiło się, że jest ostatnią szmatą. Jeżeli nie o zmianę poglądów, to o co miano do takiego pretensję? Podejrzewano, że wcześniej ich oszukiwał? Może jednak zazdrościli mu, że jemu się udało przeskoczyć, a im nie? Wciąż Pan przesadza. Z osób, które Urban wymienia w „Alfabecie”, nie będących przy tym jego osobistymi przyjaciółmi, pierwszy odszedł z „Polityki” Aleksander Wieczorkowski. Nie znam tego człowieka. Ale pamiętam jego wypowiedzi telewizyjne z lat siedemdziesiątych. Zachłystywał się entuzjazmem dla „gierkizmu”. A później nagłe zachłystywanie się nienawiścią. Chodzi mi o temperaturę jego wypowiedzi. Tego nikt mu nie mógł wcześniej nakazać. Jeżeli ksiądz na ambonie mówi o czystości małżeńskiej, a później ludzie dowiadują się, że ma dzieci ze swoją gospodynią, także odwracają się od niego z niesmakiem. Chociaż przykład jest odległy, ma coś wspólnego z autentycznością dziennikarską. Taki Wieczorkowski z jego atakami na komunizm jest dla mnie nieautentyczny. Urban załatwiał takich ludzi oczywiście po swojemu. Nie, nie pochwalam metod Urbana, ale zarazem takim jego ofiarom nie współczuję.

Nieautentyczny i wstrętny jest dla mnie także Jerzy Klechta, chociaż również nie znam go osobiście. Ale obrzydliwie podlizywał się Rakowskiemu i Urbanowi, dlatego wyjątkowo nie mam nic przeciwko temu, co Urban o nim pisze. - Poznałem Klechtę w latach osiemdziesiątych w Klubie Publicystów Światopoglądowych SD PRL Nie mogę uwierzyć, gdy spotykam jego nazwisko na łamach częstochowskiej „Niedzieli” a jego osobiście kręcącego się w kuluarach Belwederu. Ale Klechta nie pracował w „Polityce”, czasem tylko pisał na łamach. Pracowała Falkowska, Kobyliński... Znałam ich tylko z bywania w redakcji. Z relacji innych. Nigdy nie utrzymywaliśmy z nimi żadnych kontaktów towarzyskich. - A zawoalowane szyderstwa dotyczące Krallówny, ze jest sztukmistrzynią reportażu, podlizującą się szefom i gardzącą otoczeniem? Nie odniosłam takiego wrażenia. Przeciwnie. Może to jakiś kompleks Urbana. On bał się Krallówny. Jak przynosiła tekst, brał go i uciekał. Zamykał się w domu, wyłączał telefon, nie pamiętam jednak, żeby ona go specjalnie ścigała. Tylko z jego opowieści wiem, że nie pozwalała na żadne zmiany, skróty, awanturowała się o każde słowo, a nawet przecinek. Urban mówił, że boi się tknąć jej tekst, bo zaraz poleci do Rakowskiego, a on raczej jej przyzna rację niż jemu. Są autorzy, którzy od razu chcą znać opinię o swoich tekstach. I oczywiście często gotowi są sprzeczać się o każdy przecinek. Ale to o nich nie musi źle świadczyć. Rozmawiając z Krallówną nie odniosłam wrażenia, że się wynosi ponad innych, lekceważy ludzi, wywyższa. Przeciwnie. Zawsze była nastawiona według mnie na ludzi, na wysłuchanie, wsłuchanie się wręcz w człowieka. Urban podkreśla szczególną zażyłość Krallówny z Rakowskim, który podobno traktował ją jak kotkę do zagłaskiwania. Myślę, że pisze tak, żeby jej dokuczyć, bo Krallówna znalazła się w opozycji. Chciał zrazić do niej nowych przyjaciół. Przy okazji, Urban pisze, że Rakowski ma wadę - ufa ludziom, którzy mu się podlizują. Nie wiem, czy Krallówna istotnie mu się podlizywała. Wiem natomiast, że on taki jest, nie znosi i nigdy nie znosił ludzi, którzy mieli odmienne, niż on, zdanie. Natomiast pielęgnował i cenił takich znajomych, którzy mu się narzucali z miłością. Jeżeli ktoś twierdził co innego, od razu na niego wrzeszczał i wymyślał mu od baranów. Do Urbana, Passenta, Turskiego krzyczał wprost: „Ty głupi Żydzie”. Nie był sympatyczny. Myślę, że i z tego względu wiele osób nie wyrażało przy nim szczerze swoich opinii. - Było jednak coś, poza tymi osobistymi względami, co określić można jako patriotyzm lokalny. Urban pisząc o Januszu Rolickim stwierdza: „Chodzi o to, iż odszedł od nas z «Polityki» do niezbyt zaprzyjaźnionego z nami obozu i się na naszą firmę wypiął”. Cały zespół „Polityki” uważał się za tak wielką, niebotyczną elitę intelektualną i polityczną, że jak ktoś od nich odchodził, to się deprecjonował w ich odczuciu. Nie tylko był wrogiem, ale dawał świadectwo swojej małości, odpadał, stawał się nikim. Jeżeli inni tego nie odczuwali, to wywoływało to złość i agresję. Rolickich poznałam osobiście. Byliśmy kiedyś u nich w domu. Ale tamtej sprawy nie znam. Mogę powtórzyć tylko to, co pisali inni. To oczywiście nie ma sensu. Uważam jednak, że głównym motywem, dla którego zespół „Polityki” oponował przed przyznaniem Rolickiemu nagrody „Drożdży” było to, iż zapewne istnieli też inni ciekawi kandydaci.

Urban uparł się, żeby Rolicki dostał nagrodę. Rolicki pracował wtedy w telewizji na dość wysokim stanowisku, a Urbanowi zależało, żeby występować na ekranie. Kiedyś w Zakopanem zagrzebaliśmy się samochodem w śniegu przed Domem Turysty. Parę osób, poznając Urbana przybiegło, żeby nas wypchnąć z zaspy. Później Urban powtarzał: „Widzisz, warto występować w telewizji, być popularnym”. Dlatego wcześniej upierał się, żeby Rolicki dostał „Drożdże”. Chciał w ten sposób utorować sobie drogę do telewizji i dopiął swego. Jeżeli natomiast chodzi o Kobylińskiego, to zupełnie inna sprawa. Nie znam go wprawdzie osobiście, jednego słowa z nim nie zamieniłam, lecz jego odejście z „Polityki” było dostatecznie głośne. Tak samo, jak widoczna była jego kilkudziesięcioletnia współpraca - czy praca - w „Polityce”. Wiem, że przez długi czas adorował Urbana. Dał mu kiedyś osobliwy prezent - starannie oprawiony w ramkę wykonany przez siebie portrecik Urbana w sutannie z podpisem: „Też taki bardziej nieomylny”. Mogłoby to sugerować jakąś ironię, gdybym nie znała podtekstów, nie wiedziała, że to nie była ironia, lecz wyrazy podziwu. - Mnie Kobyliński - nie wiem dlaczego - zawsze wydawał się antypatycznym kabotynem. Może ze względu na upozowany patriarchalny wygląd? Nie mogłem zrozumieć, jak ktoś tak wyglądający i tak pretensjonalnie zachowujący się w telewizji, może czasami zrobić ciekawy, inteligentny żart rysunkowy. Bo nie byłem tymi jego rysunkami zachwycony bezustannie... Kobyliński nie budzi mojej sympatii, ale wówczas, gdy rysował w „Polityce”, ceniłam go za umiejętność lapidarnego przedstawienia czegoś, do czego cenzura nie mogła się przyczepić, a co było wyraźnie przeciwko komunistom. Czytelnicy od razu się orientowali. Były to rysunki ośmieszające wszystkie przywary tamtego systemu. - Właśnie, przywary. Nie system. I dlatego jego późniejsze odcinanie się od systemu było nieautentyczne. „Polityka” nie była przecież pismem antykomunistycznym, tylko trybuną jakiejś wewnętrznej krytyki. Życzliwej krytyki - jak mówiono wówczas - zaangażowanej. O tym się zapomina. „Polityka” zawsze taka była. Było to pismo może najbardziej zaangażowane ideowo, prokomunistyczne, szczerze chcące służyć komunizmowi Nie obłudne, zakłamane, oficjalnie za, a prywatnie - Bóg wie co - jak inni. O tym się nie pamięta, eksponując teraz tę krytykę. Oczywiście. Konstruktywna krytyka. I tylko taką krytykę eksponował w swoich rysunkach Kobyliński. Dlatego teraz, kiedy mówi, że chodziło mu o coś innego, to albo jest nieszczery, albo wystawia sobie cenzurę pierwszego naiwnego. I to rzutuje na obecną opinię o tym człowieku. Jeżeli ktoś opluwa własny dom, z którego się wyprowadza, to nie najlepiej przecież o nim świadczy. W różny sposób odchodzono z „Polityki”. Szanuję decyzje wielu z tych ludzi i nie przyszłoby mi do głowy oceniać ich za to negatywnie. Przeciwnie. Oni nie przekreślali kilku, kilkunastu czy kilkudziesięciu nawet lat pracy w tym piśmie. Kobyliński przekreślił. Odszedł nie w 1981, ale w 1989 roku. Przez cały stan wojenny tam rysował. I dlatego też obecny zespół pisma przekreślił go jako jedynego z przeszłości. Na zorganizowany ostatnio jubileusz 35-lecia „Polityki” on jeden nie został zaproszony.

Równi i równiejsi

- Dlaczego dopiero teraz zdecydowała się Pani mówić na ten temat? Trzy lata temu, gdy ukazał się „Alfabet” Urbana, a nawet jeszcze rok temu, gdy wydano „Jajakobyły” namawiałem Panią i nie wyrażała Pani zgody. Co się stało, że zgodziła się Pani wreszcie na tę rozmowę? Nic się nie stało. Zawsze uważałam i uważam nadal, że szkoda czasu, aby to wszystko prostować, wyjaśniać, weryfikować. U Urbana niemal wszystko jest nieprawdą, fantazją wyssaną z palca i ci, którzy znają Urbana, dobrze o tym wiedzą. Zresztą Urban niejednokrotnie sam podkreśla, że nie ma pamięci, że nie pamięta, że pisał „z głowy” i podaje w wątpliwość wiarygodność tego źródła. Po ukazaniu się „Jajakobyły” sytuacja trochę się zmieniła. Nie zrozumiałam tego od razu. Uświadomiły mi ją różne osoby - znajomi, a nawet ludzie obcy. Zwracano się do mnie z pytaniami w różnych kwestiach - jak było naprawdę? Oczekiwano, że potwierdzę ich wersję albo zdecydowanie zakwestionuję to, co napisał czy powiedział Urban, lub podam rzeczywisty przebieg wydarzeń. Były to zarówno osoby bezpośrednio dotknięte, jak też tylko świadkowie opisywanych sytuacji, którzy wiedzieli, że zdarzenia wyglądały inaczej, niż Urban to przedstawił. Poczułam się jak wywołana do tablicy. Nikt nie twierdził, że powinnam coś prostować, nie zobowiązywał mnie, nie naciskał. Bynajmniej. Ale wyczuwałam, że tego się ode mnie oczekuje. Zrozumiałam wtedy, że milcząc potwierdzam, w ich odczuciu; karykaturę podaną przez Urbana. Doszłam do wniosku, że nawet jeżeli tego nie akcentują, nie uzewnętrzniają, to mogą - mają prawo mieć do mnie pretensje. Zwłaszcza po ukazaniu się „Jajakobyły”. To wywiad, w którym zadaje się Urbanowi pytania i uzyskuje odpowiedzi. Pozostawiając te odpowiedzi bez komentarza, uwiarygodnia się je niejako. Przede wszystkim dziennikarze prowadzący rozmowę zobowiązani byli do większej wnikliwości, zwłaszcza tam, gdzie Urban mówi o sprawach mało prawdopodobnych, lub bardzo osobistych. Pewne zobowiązania miało także Wydawnictwo BGW. Niestety, wspólnie z Urbanem postanowiło nie dopuścić do ukazania się jakichkolwiek moich sprostowań czy komentarzy. Wypowiadając się teraz na ten temat, chcę się wywiązać, sprostać oczekiwaniom wielu wspólnych znajomych. W ogóle wszystkich, którzy się tymi książkami zainteresowali. W końcu dlaczego ludzie mają być nabijani przez Urbana w butelkę? - Kto personalnie domagał się od Pani weryfikacji słów Urbana, zabiegał o przedstawienie prawdy? Czy to ważne? Nie chcę podawać nazwisk ponad konieczną potrzebę. Uważam, że aby odpowiedzieć na te pytania, powinnam wpierw spytać tych ludzi, czy chcą, żebym się na nic powoływała. Zresztą nie jest to - jak podkreśliłam już - odpowiedź na ich postulaty. Czuję się generalnie zobowiązana do zweryfikowania tego, co Urban powypisywał i nagadał, a ja wiem, że nie jest prawdą, albo że prywatnie jego stosunek do tych ludzi, spraw, wydarzeń był inny, niż podał to w książkach. - Także w wypadku osób, których Pani nie znała i sytuacji, w których Pani nie uczestniczyła? Oczywiście. Czy sądzi Pan, że w domu nie rozmawia się o różnych rzeczach? Sądzi Pan, że żona nie zna opinii męża o ludziach i sprawach, z którymi sama nigdy nie miała nic wspólnego? Uważam, że tylko te opinie mogą być prawdziwe, autentyczne. Wreszcie, czy uważa Pan, że Urban znał osobiście wszystkich, o których pisał, chociażby tylko w „Alfabecie”? Bzdura! Część, poważną część z nich, zwłaszcza jeżeli chodzi o ludzi starego politycznego establishmentu, znał tak jak wszyscy - z obrazka, gazety, telewizora, w najlepszym razie z ostatnich rzędów jakichś gremialnych spędów. Ale tak jak

wszyscy to robią, mówił o nich w domu, opiniował. Zwłaszcza w „Alfabecie” często pisał coś o ludziach, o których w rzeczywistości, w domu mówił zupełnie coś innego. - Czy ma Pani na myśli jego teorię karlenia się ludzi, gdy spadali z piedestału, o czym mówił w „Jajakobyły”? Bzdura! Ta niby teoria ma tłumaczyć, dlaczego wpierw pisał o niektórych dobrze, a później nie zostawiał na nich suchej nitki. Przeważnie było odwrotnie. Urban właściwie o nikim w domu nie mówił dobrze, ale oficjalnie popisywał się innymi opiniami, w miarę potrzeby. Teraz odwraca kota ogonem i szuka uzasadnienia dla chwiejności swoich ocen. - Ciekawe, co w domu Państwa Urbanów mówiło się o Gierku, Jaroszewiczu? To samo, co napisał w „Alfabecie”. Ale wtedy, nawet gdyby mógł, nie napisałby tego i nie w taki sposób. Gierek miał opinię najbardziej leniwej osoby w państwie, a jednocześnie narcyza politycznego. Ci, którzy go znali, opowiadali, że marzył tylko o jednym - żeby jak najszybciej wyjść z gmachu KC, pojechać do domu, zmienić buty na kapcie, zasiąść przed telewizorem i na wideo oglądać filmy. Najlepiej o własnych podróżach, wizytach, wystąpieniach. Nawet podobno gazet nie czytał. Wolał przez pół minuty posłuchać raportu o tym, co piszą. Zawsze się z niego naśmiewano, że jedyne, co go interesuje, to gabinetowe i kuluarowe rozgrywki personalne między podwładnymi. Cała jego wiedza brała się z donosów. Był mściwy. Jedyne, co mu imponowało, to reprezentacja zagraniczna. Zapatrzony w siebie bęcwał, nic więcej. Tak oceniał go Urban i jego prominentni koledzy. - Ale to, co Urban o nim pisze, wcale nie pokrywa się z tą opinią, Zaledwie może o nią zahacza. Wszystko, co ma zgryźliwego do powiedzenia, to anonimowo, o otoczeniu Gierka, o spoconych kurduplach. Miał zapewne na myśli głównie Edwarda Babiucha, którego nazywali Gnomem i jeszcze bardziej nienawidzili. Natomiast oględność, z jaką Urban pisze o wielkich tamtego świata, jest typowa. I proszę się nie spodziewać, że napisze inaczej. Nawet o Babiuchu wyraża się dwuznacznie: „Człowiek mały i niski”. Był taki w istocie, także fizycznie. - Dość lekceważąco pisze jednak o Jaroszewiczu... Może dlatego, że o jego względy szczególnie zabiegał. Właśnie poprzez wymienianą Halinę Paczesną, kuzynkę żony Jaroszewicza - Alicji Solskiej. Złościło mnie to nadzwyczaj, ponieważ - co by nie powiedzieć o Urbanie - nie miał charakteru pieczeniarza, i w przeciwieństwie do swoich licznych kolegów z „Polityki” nigdy niczego nie załatwiał ani na legitymację dziennikarską, ani przez znajomości. Tym razem jednak jakby go opętało. Może liczył, że w ten sposób zwróci na siebie uwagę i doprowadzi do kontaktu. O Jaroszewiczu wszyscy mówili Piotr, co mnie też złościło, bo w kręgu „Polityki” nikt bodajże nie był z nim po imieniu. Modne jednak było wówczas takie totumfackie traktowanie. Podobnie o Gierku nikt inaczej nie mówił, tylko Gierek. W przeciwieństwie, i chyba dla rozróżnienia, o kierowcy Jaroszewicza, który zbiegiem okoliczności nazywał się Gierek, nie mówiono inaczej jak tylko „pan Gierek”. - Słusznie. O klasie robotniczej powinni się wyrażać z szacunkiem, w myśl swoich zasad.

Pan Gierek narzekał ustawicznie na Jaroszewicza, że ten każe mu sprzątać padlinę z drogi. Jeżeli Jaroszewicz zauważył gdzieś rozjechanego psa czy kota, polecał zatrzymać samochód, nawet gdy się gdzieś śpieszył. Kazał wtedy wysiadać kierowcy i przenosić rozjechane zwierzę na pobocze. - Musiał mieć niezłą frajdę mogąc pomiatać Gierkiem, wydawać polecenia, zwłaszcza każąc mu wykonywać różne nieprzyjemne czynności. W ten sposób chyba odgrywał się na tamtym Gierku, odreagowywał... Nie. Jaroszewicz tak sobie wyobrażał dbanie o porządek. Zmysł gospodarza. Mówił kierowcy, że gdyby każdy w podobny sposób przyczyniał się do porządku, byłoby bez porównania lepiej. Urban i całe jego otoczenie zmieniali poglądy o ludziach w zależności od chwili ich wygłaszania, a także od sytuacji politycznej. No i oczywiście w zależności od tego, czy tamci mogli im być przydatni, lub do jakiegoś stopnia groźni. Jeżeli więc Urban o kimś teraz wypowiada się oględnie, to znaczy, że ten człowiek ma jeszcze jakieś możliwości zaszkodzenia mu, ma jakichś przyjaciół, którzy mogliby być niebezpieczni. Natomiast jeżeli na kimś wiesza psy, pomiata nim, to nieomylny znak, że ten ktoś wyszedł już dawno z obiegu. Albo nigdy nie był groźny. Przykłady? Chociażby Józef Czyrek, o którym Urban czy Rakowski nigdy inaczej nie mówili, jak: „Ten nędzny, leniwy facet, który potrafi tylko robić dobre wrażenie”. A co Urban napisał w „Alfabecie”: „Wielki pan, wielki umysł, wcielenie rozwagi, [...] nie kicha nigdy i na nic”. I dziwi się, dlaczego Czyrka wszyscy nienawidzili. Sam go nienawidził i pogardzał nim. A dlaczego tak pisze? Bo wiosną 1990 roku, kiedy zlecono mu zrobienie „Alfabetu”, Józef Czyrek był jeszcze ministrem stanu przy Jaruzelskim. Tak samo nic nie pisał o Wiejaczu, który do tej pory, dziwnym zbiegiem okoliczności, jest wiceministrem. - Dla mnie Czyrek był zawsze postacią antypatyczną. Zetknąłem się z nim parokrotnie w latach siedemdziesiątych, przy okazji wizyt różnych dostojników watykańskich, gdy Czyrek był wiceministrem. Robił odrażające wrażenie, ciągle majdrując lewą ręką w kieszeni spodni, co Włosi nazywają - giocca eon balle in mano. Nie krępował się przy tym zupełnie. Pomyślałem sobie - tak wygląda czerwony, chamski dygnitarz średniego szczebla. Dlatego też nieco zaskoczony byłem później jego błyskotliwym awansem na partyjne szczyty. W MSZ w latach siedemdziesiątych był najmniej znaczącym ministrem. Nigdy go osobiście nie poznałam. Do takich znajomości, zwłaszcza bliższych, zazwyczaj dochodziło w Łańsku. Czyrek nigdy jednak tam nie jeździł, zawsze spędzał weekendy i wakacje w Ośrodku KC nad Zalewem Zegrzyńskim w Ryni. Czy Pan wie, ile Czyrek ma lat? To zabawne, że i Urban, i Rakowski zawsze mówili o nim jak o starcu, który powinien być już dawno na emeryturze. A tymczasem Czyrek jest o dwa lata młodszy od Rakowskiego. Zupełnie inaczej natomiast Urban potraktował Kazimierza Barcikowskiego, który w połowie 1990 roku już się nie liczył, odszedł na emeryturę. Wprawdzie nie atakował go jeszcze, z pewnej ostrożności, ale i nie podlizywał się już; chociaż wcześniej tańczył przed Barcikowskim na dwóch łapach i była to jego ukochana postać w polityce. Wtedy, kiedy Barcikowski się liczył, Urban po prostu myślał, że uda mu się coś na tej znajomości upiec, skorzystać. Zabiegał więc o kontakty towarzyskie z nim, wspólne spędzenie chociażby minuty. Podlizywał się, jak tylko mógł. Barcikowski był niemal idolem Urbana, mówiło się o nim per „Kaziu”, był uczciwy, najlepszy. Ale w „Alfabecie” Urban nie omieszkał wpleść określenia „rozdeptany

czerwony pająk”. I odebrać mu inteligencję, intuicję polityczną i wiele innych cech pozytywnych, które wcześniej przypisywał mu z całą ostentacją. Barcikowski i jego żona byli towarzysko bardzo sympatyczni. On lubił w tajemnicy przed żoną wypić parę kieliszków koniaku. Picie alkoholu miał zabronione po kilku zawałach serca. Więc Kazio musiał poprzestać najwyżej na trzech kolejkach, które udawało mu się wypić, gdy żona się odwróciła. Sprawiał natomiast wrażenie, że lubi sobie pociągnąć. Opadające na czoło włosy, pochylona głowa, szalenie powolny sposób mówienia, charakterystyczny dla kogoś po ładnych paru kieliszkach. Może kiedyś Barcikowski pił. Jak go poznałam, to dosłownie najwyżej na trzech kieliszkach kończyło się jego „pijaństwo”. - Nie sprawdza się natomiast to, co Urban pisze o Kani, który - wydawałoby się - już dawno zapadł się w niebyt polityczny... Chociaż może się tylko tak wydawać. Ktoś, kto od końca lat sześćdziesiątych miał partyjną kontrolę nad wojskiem, bezpieczeństwem i stosunkami Kościół-Państwo, a jest do tego ekonomistą, może nadał mieć coś do powiedzenia w głębokich kuluarach. To była jedna z miłości politycznych Urbana i wielka jego nadzieja. Wierzył, że Kania swoim spokojem potrafi wyprowadzić kraj z „zamętu” lat 1980-1981. Ale wierzył nie do końca. Pamiętam, że ciągle się zastanawiał: „Taki duży człowiek nie może być chyba najmądrzejszy”. I chciał mu koniecznie dawać dobre rady. Teraz pisze, że poznanie Kani było praprzyczyną powołania go na rzecznika rządu. Nie sądzę, żeby protekcja Kani go wyniosła. Zwłaszcza, że Kania w swoich wspomnieniach zarzeka się, jakoby Urban coś mu radził czy do niego pisał. - Ale pisał przecież. Czasopismo drugiego obiegu, „Most” nr 18 z 1988 roku, drukowało list Urbana do Karu. Później przedrukowała go „Kultura” paryska i wreszcie, za aprobatą autora, „Polityka”. „Oni” uważali, że jak ze swoich wyżyn powiedzą, że czegoś nie ma, to obiektywnie tego nie będzie, i to im chyba zostało. Urban pisał do Kani i list ten chluby mu nie przynosi jako wyjątkowe lizusostwo polityczne. Jest napisany niejako z pozycji wewnętrznej, jakby Urban był członkiem partii i dbał o jej interes. Jednocześnie oferuje bardzo niskie usługi polegające na perfidnej grze politycznej, manipulacji. Źle świadczyłoby o Kani, gdyby zastosował się do porad, a także przyznał się później do tego. Dlatego Kania przeczy. Nie sądzę też, żeby jego zasługą było wprowadzenie Urbana na rzecznika rządu. Gdyby tak było, Urban nie musiałby tak daleko szukać protekcji. Miał przecież swojego przyjaciela Rakowskiego na stanowisku wicepremiera. I nie ma racji komentator „Mostu” twierdzący, że Urban zamilkł na łamach prasy, bo pisał analizy dla Kani. Mogę osobiście stwierdzić, że nie pisał takich analiz. Dobrym przykładem chwiejności opinii Urbana o politykach może być Malinowski. Urban zmieniał o nim zdanie co najmniej trzy razy. Najpierw był to dla niego polityk wielkiego formatu, jeżdżący po świecie, potrafiący dogadać się nawet z papieżem. Później mówił o nim: „Góra mięsa”. Zdegradował; go tak po jakichś wakacjach w Łańsku, gdzie Malinowski był z całą rodziną. Dostał wtedy gorszy domek, niż można się było tego spodziewać, co stanowiło niechybną oznakę, że akcje Malinowskiego zaczynają spadać. W Łańsku wszystkich oceniało się po zakwaterowaniu - czy miał apartament, czy tylko pokój z łazienką, czyli rybaczówkę, czy apartament w domu nad samym jeziorem. Po powrocie Ł Łańska okazało się, że Malinowski ma jednak coś jeszcze do powiedzenia i Urban przestał mówić o „mięsie”.

Zaczął o gigantyczności, co było pewną formą podlizywania się na dystans, z robieniem oka do publiczności, że niby może to być kpiną. W ten sposób pisze o nim również w „Alfabecie”, co może świadczyć, że szanse Malinowskiego, zdaniem Urbana nie zostały tak do końca przekreślone, jeżeli nie polityczne, to w zakresie wpływów środowiskowych lub w sferze biznesu. Natomiast jeżeli chodzi o Romana Malinowskiego, to powiedziałabym, że nie zwracał na Urbana większej uwagi. Może stąd też brały się wahania sympatii i antypatii. Jak pamiętam, Malinowski nigdy nie zniżył się do tego, aby się z Urbanem zbliżyć. Chociaż różni inni o to zabiegali, Malinowski zawsze podchodził do niego z dystansem, patrzył ze swojej wysokości jak na małą pokrakę. Ale trzeba powiedzieć także, iż Malinowski również nic specjalnego sobą nie reprezentował. - Który z nich coś sobą reprezentował? Cały prawie wierzchołek PRON-u byli to ludzie miałcy, nijacy. Także ci, którzy dali się zwerbować z drugiej strony barykady, tak zwani katolicy. A może zwłaszcza ci Zresztą Urban pisze o nich z dużym obrzydzeniem, zarówno wtedy w „liście”, jak później w „Alfabecie”. Dobre jest określenie Dobraczyńskiego jako „mistrza Polski w pobożności”. Ma tutaj sporo racji. U Dobraczyńskiego rzeczywiście wszystko było na pokaz. Na przykład kierowca, który z nim jeździł powiedział, że musi zrezygnować, ma bowiem dość codziennego rannego wstawania skoro świt, o piątej, żeby Dobraczyńskiego na mszę i komunię do kościoła zawozić, kilkaset metrów od jego domu. Wszyscy się z tego naśmiewali, zarówno borowcy, jak i późniejsi kierowcy. Czysta fikcja i dekoracja. Pobożny to on może był w książkach. W rzeczywistości było to raczej na pokaz, zwłaszcza gdy tę pobożność porówna się z innymi jego zachowaniami, tymi codziennymi. - To była cecha środowiska, w którym od lat tkwił Dobraczyński. Jego przyjaciel, idol, Bolesław Piasecki także robił sobie religijne szopki na pokaz. Coroczne publiczne rekolekcje z pracownikami, w których uczestniczył wraz z rodziną, ostentacyjne przystępowanie do sakramentów. Całe Stowarzyszenie „PAX” uprawiało faryzeizm, niezależnie od rzeczywistego stosunku do praktyk religijnych, jako potwierdzenie katolickości w charakterze legitymacji politycznej. Najmniej „pobożnym” był tam bodajże Ryszard Reiff. Dlatego podkreślano, że jest protestantem. Reiff różnorodnie odstawał od tego środowiska. Kiedy się upijał na wewnętrznych, towarzyskich spotkaniach, chodził od jednego do drugiego, pokazywał ręce i pytał: „Czy to są palce dusiciela?”. Chodziło o to, że w wydanej bezpośrednio po wojnie książce „Rozdziobią was kruki” opisano, jak Ryszard Reiff, pseudo Jacek, dowodząc partyzanckim oddziałem UBK (Uderzeniowe Bataliony Kadrowe - zbrojna formacja Piaseckiego) własnoręcznie dusił pojmanych jeńców i rannych z komunistycznej partyzantki, aby zaoszczędzić naboje. Reiff nie był łubiany w PAX-ie, wśród starych falangistów. Traktowali go jak obcego, nabytek wojenny, i nie dopuszczali do sitwy. A jednocześnie miano pretensję, że jest niezależny finansowo, bo żona prowadziła fermy kur i nutrii. W połowie łat sześćdziesiątych Piasecki boczył się na niego za nabycie dworu z parkiem w Ojrzanowie. Mówiło się, że Reiff kupił obiekt przez podstawioną osobę, a później odsprzedał PAX-owi z trzykrotnym zyskiem na bazę szkoleniowo-wypoczynkową. W 1981 roku PAX-owcy podekscytowani byli - jak mówiono - mariażem dynastycznym syna Reiffa z córką Kazimierza Morawskiego, zwanego Adziem, lidera bliźniaczej organizacji ChSS (Chrześcijańskiego Stowarzyszenia Społecznego), obecnie UChS (Unii Chrześcijańsko-Społecznej).

Środowiska polityczne katolików były wówczas różnorodne, naszpikowane postaciami o zadęciach wodzowskich, ale skromne pod względem liczebnością Był jeden wielki śmiech, gdy generał Jaruzelski wybrał sobie Jana Dobraczyńskiego na przywódcę PRON-u, lecz nie znalazł chyba nikogo innego do tej funkcji. Mogę powiedzieć jedno: nigdy wcześniej ani później nie spotkałam kogoś, kto w sposób tak pazerny i brutalny wykorzystywał swoje stanowisko i możliwości dla siebie i swojej rodziny. Za każdym jego wyjazdem w teren coś się kryło. Sekretarze wojewódzcy PRON-u skarżyli się później, że muszą coś dla niego prywatnie załatwiać. A to części do motorynki dla wnuczki, a to surowiec na wiatraczki, które produkowała jego córka, jakieś towary, narzędzia, wyposażenie, materiały budowlane itp. A trzeba sobie uświadomić, że były to lata osiemdziesiąte, kiedy o wiele ważniejsze od ceny było samo zdobycie różnych rzeczy, załatwienie. Dobraczyński i jego rodzina mieli zawsze do załatwienia jakieś sprawy osobiste, łącznie nawet z publikacjami zięcia, Kusia, w organie prasowym PRON-u. A poza tym ta straszliwa, taka starcza, żarłoczność Dobraczyńskiego. Wszyscy wiedzieli, że kiedy lądował w jakimś mieście - poruszał się głównie specjalnym samolotem lub helikopterem - to stoły musiały być zastawione, uginać się pod wszelkimi specjałami od samego rana. Łososie, węgorze, wędliny, o jakich tylko można sobie zamarzyć. Zwłaszcza wówczas, w połowie lat osiemdziesiątych, gdy żartowano, że większość zna je już tylko z obrazka lub opowiadań starszych. To, w jaki sposób rzucał się na jedzenie jest nie do opisania. Przy okazji pożywiała się świta Przewodniczącego - dziennikarze, miejscowi notable. Słyszało się jednak wśród nich: „Lubię węgorza czy łososia, ale nie na czczo, nie o siódmej rano”. - Był jeszcze drugi taki katolik, marszałek Jerzy Ozdowski... Trudno rozstrzygnąć, który z nich bardziej groteskowy. Znajomi z Poznania opowiadali mi, że początkowo starał się tam grać rolę wielkiego działacza katolickiego, ale mu nie wychodziło. Za bardzo podlizywał się władzom, wdzięcząc się jednocześnie do Kościoła. Nie budził zaufania. Tylko na uniwersytecie miał jako taką pozycję. Poznałam go osobiście w Bułgarii. Byliśmy na jednym turnusie na wczasach w domu URM w Drużbie. Zwracał powszechną uwagę nawet na plaży, obkładając się różnymi papierami, grając rolę bardzo ważnego człowieka u władzy. Bułgarzy przychodzili go oglądać jak egzotyczne zwierzę. Celebrował te swoje ukazywania się publiczne z całym dostojeństwem, zasiadając pod parasolem, odgradzając się od reszty, dając do zrozumienia, że jest tak zapracowany i zajęty sprawami publicznymi, że nawet na wakacjach nie może się od tego uwolnić. Dlatego wielu naśmiewało się z niego, zwłaszcza kiedy odwoływano go z funkcji wicepremiera. Notabene, z jego odwołaniem generał mógł poczekać trzy dni. Aż skończy się turnus wczasowy. Ale nasi władcy nie grzeszyli podstawowymi choćby zasadami dobrego wychowania i... rozsądku. Czy trzeba było na dwa dni przed zakończeniem turnusu przysyłać samochód z ambasady i wprost z plaży wieźć całą rodzinę Ozdowskich na lotnisko, do specjalnego samolotu? Opowiadał mi o tym Rakowski, co ma szczególny podtekst. Jaruzelski bał się osobiście zakomunikować Ozdowskiemu o odwołaniu i wydelegował do tej misji Barcikowskiego, który ponadto otrzymał zadanie jeszcze trudniejsze powiadomienia żony Ozdowskiego. Wszystkim się wydawało, że zwłaszcza ona tego nie przeżyje. Barcikowski zakupił kwiaty i pączki i poszedł najpierw do żony. Jakoś wytrzymała, ale Ozdowski postawił warunki: dobrze, zrezygnuje, pójdzie na wicemarszałka Sejmu, jeżeli zostawią mu wszystkie dotychczasowe przywileje, łącznie z kierowcą i samochodem. Rakowski naśmiewał się zwłaszcza

z tego, mówił: „Pieprzony katolik, takie gówno, tylko o to mu chodziło”. Najzabawniejsze jest jednak to, że kiedy jakiś czas później Rakowskiego wyrzucali ze stanowiska wicepremiera, również na wicemarszałka Sejmu, ten nie pamiętając, co mówił o Ozdowskim, także zażądał zostawienia mu służbowego peugeota z kierowcą, panem Jurkiem i innych przywilejów. Tyle tylko, że Barcikowski nie musiał z pączkami latać do Elki Kępińskiej. - Ozdowski był prezesem Klubu Inteligencji Katolickiej w Poznaniu, specjalizował się w nauce społecznej Kościoła. Z chwilą utworzenia z końcem lat siedemdziesiątych PZKS (Polskiego Związku Katolicko-Społecznego) Urząd ds. Wyznań ściągnął go do tej organizacji dla przeciwwagi Januszowi Zabłockiemu. Musieli go dobrze znać, jeżeli się w to zaangażowali. Ozdowski był takim samym pieczeniarzem, jak Dobraczyński, albo jeszcze większym. Wkrótce po ściągnięciu go do PZKS otrzymał zaproszenie od ekumenistów w Genewie do uczestniczenia w jakimś seminarium. I wybuchł skandal Ozdowski zjawił się bowiem w Genewie z całą rodziną, podczas gdy organizatorzy przewidzieli dla niego, tak jak dla innych, pojedynczy pokój. Na dodatek domagał się, aby go wraz z rodziną utrzymywano. Kiedy został wicemarszałkiem Sejmu szczególnie groteskowe było, organizowane co dwa miesiące przez jego sekretariat, Foruon Myśli Chrześcijańskiej. Przychodzili tam jacyś, pożal się Boże, naukowcy, szermujący tytułami i dyskutujący o tym, ile zboża trzeba na wyprodukowanie jednego kotleta schabowego i ilu ludzi można by wyżywić tym zbożem, gdyby nie szło na jedno danie, a tym samym nie było marnotrawione. Gros uczestników wywodzących się z jakichś dołów społecznych asystowało temu w milczeniu. Natomiast nad wszystkimi brylował marszałek, wygłaszając wielogodzinne komentarze do encyklik papieskich. Urban pomylił się jednak pisząc, że Ozdowski odpokutuje teraz swój udział w rządzie Jaruzelskiego gdzieś na skrajnej prawicy. Nikt, tak jak i z Dobraczyńskim, nie chce z nim dziś rozmawiać i egzystuje uwieszony u klamki polskiej agendy Klubu Rzymskiego czy Bussiness Center Club - tworów powstałych z inicjatywy jego dawnych mocodawców. Szczególnie zażarcie Urban niszczy Messnera. Nienawidzili go zresztą wszyscy. Mówili: „głupi księgowy”, bo pracował w Akademii Ekonomicznej w Katowicach. Była to żywiołowa nienawiść od pierwszego wejrzenia. Kiedyś, po rozwodzie już, zapytałam Urbana, czy gdyby Messner został premierem, to on nadal będzie rzecznikiem w jego rządzie? Odpowiedział, że z kutasami nie pracuje. Później, po zastanowieniu, stwierdził, że postawi w takim wypadku generałowi Jaruzelskiemu warunki. Zapytałam więc, a jak Rakowski? „Nie ma mowy, żeby Rakowski z nim współpracował” odpowiedział. Inna rzecz, że Rakowski liczył wówczas na to, że to on zostanie premierem, a nie Messner. - Ale okazało się, że jak przyszło co do czego, dla kariery, dla stołków, gotowi byli na dalekie ustępstwa... Urban, jak prostytutka, został przy Messnerze. Wtedy się to niby nazywało, że jest rzecznikiem przy generale Jaruzelskim. Do Messnera dodali Perczyńskiego, chłoptasia z telewizji. Dla pozoru. Od stołka nie mógł się Urban oderwać, chociaż wcześniej deklarował, że broń Boże, wykluczone. Tak samo zresztą Rakowski. Gdy zapytałam o to Urbana, powiedział: „Wiesz, sądzę, że Messner także nie chciałby ze mną współpracować”. Na czym polegały te konflikty, trudno powiedzieć. Może dlatego, że wcześniej Rakowski przed Messnerem skakał na dwóch łapach, próbując go urobić, przeciągnąć na swoją stronę i mu się nie udało. Potem były nawet nieporozumienia i spięcia towarzyskie między Rakowskim i Urbanem. Ten ostatni skusił się, został. A Rakowski musiał odejść.

To, co Urban pisze o Messnerze, to prawda. Może nawet jeszcze zbyt łagodna. Messner zaraz po przejściu do Warszawy rozbestwi się - a to willę w Warszawie, a to inne sprawy załatwiał. Zarzuty wykorzystywania stanowiska - akurat w tym wypadku i w wypadku Szałajdy - były prawdziwe. Tak jak różne rzeczy tego rodzaju zmyślano o innych politykach. - O Szałajdzie, zwanym przez przyjaciół za plecami „sza! łajdak”, Urban nie pisze ani słowa. Może to z nim nakręcał w 1990 roku swój interes. Szałajda buszował wtedy w Moskwie, na linii WarszawaRWPG; ratował wszystko, co można było z tego wyciągnąć dla siebie i przyjaciół... Nie wiem. Chociaż istotnie mógł liczyć, że Szałajda mu się na coś może jeszcze przydać. Swój biznes umożliwiający wydawanie tygodnika „Nie” i innych rzeczy, Urban zrobił w 1990 roku na handlu piwem. Ale sprowadzał raczej piwo z Niemiec, może ze Skandynawii. Mógł jednak także handlować piwem czeskim, albo i innymi artykułami, także z Rosji. Wiem tylko o piwie. Od niego samego zresztą. - W sposób zaskakujący Urban pisze o Stefanie Olszowskim, chociaż wydawałoby się, że tak jak Messner, należał on do innego, przeciwnego im obozu. Był niemalże ich, czyli Rakowskiego i Urbana, wrogiem numer jeden. W ich określeniach był synonimem betonu, najgorszego partyjnego betonu. Pamiętam, cieszyli się jak dzieci, gdy przytrafił mu się wypadek przy pracy i zrobił dzieciaka tej pani Krysi, czy jak jej tam było. Liczyli ciągle, że w końcu uda im się go wygryźć i posłać na zieloną trawkę. Olszowski rządził przecież prasą, a wiemy, jaka w tym okresie była prasa. Stąd nienawiść, zupełnie zwierzęca. Nie wiem, skąd więc takie nuty sympatii pobrzmiewają w „Alfabecie”. Chociaż, może nie chodzi o sympatię, to chyba jakaś estyma, połączona z żalem, że Urban nie został dopuszczony do sitwy tamtego, do większej z nim konfidencji. Kiedy Urban pisze o kimś, że nie miał najlepszej reputacji, to wcale nie musi myśleć o nim źle. Rzadko kieruje się takimi kompleksami. Może wieloletni lęk przed Olszowskim, hodowany latami szacunek, nie pozwolił Urbanowi teraz wydrwić go, w wymarzonej sytuacji: wielki polityk mężem swojej żony, niańczący dzieci na emigracji, w kraju, z którym walczył poprzez propagandę przez wszystkie poprzednie lata. - Innym upiorem przeszłości, z innego gatunku, o którym Urban pisze, lecz tak jakby w ogóle nie pisał, był Szlachcic. Widocznie zadano mu ten temat. Przed osobami, o których Urban pisał z własnej inicjatywy, była lista narzucona mu przez Wydawnictwo BGW. Szlachcic mógł pochodzić z takiej właśnie listy, chociaż mogła być też i inna przyczyna. Trudno kojarzyć Urbana ze Szlachcicem, ale zawsze ich stosunki wydawały mi się podejrzane. Próbowałam nawet czasami podpytać go o to i nigdy mi się do końca nie udawało. - Może Szlachcic miał nie tylko dossier Urbana, ale także deklarację współpracy? Nie, o to bym go nie mogła podejrzewać. Pamiętam jednak, jak raz spotkali się w Wilanowie. Zamiast umówić się jak ludzie, wyznaczyli sobie spotkanie gdzieś w parku, za pałacem, w jakichś zakamarkach. Mogli się przecież spotkać oficjalnie w gmachu przy ulicy Rakowieckiej. Później Urban, zazwyczaj gadatliwy w domu, nic nie chciał mi powiedzieć. O co chodziło, na jaki temat rozmawiali, skąd te tajemnice? O ile swobodnie opowiadał mi o swoim potajemnym spotkaniu z księdzem Alojzym Orszulikiem, o tyle tutaj wykręcał się mówiąc, że chodziło o kurtuazyjne przespacerowanie się.

- Może w myśl wcześniej podpisanego zobowiązania nie mógł nic mówić? Ale różne rzeczy mógł przecież zmyślić. Robił to często. Znany jest z tego. - W takich sprawach nie wolno było także zmyślać. Podpisywano deklarację, że nie będzie się w ogóle na ten temat mówić, a więc nawet także zmyślać. Wiedział przecież, że nic nie powiem nikomu. To mnie nie obchodziło. - Urban pisze o Szlachcicu, że go poklepywał, porozumiewawczo się uśmiechał, robił miny, jakby na wszelki wypadek, gdy ktoś mógł to zauważyć. Zauważyć i zinterpretować, że mają jakieś powiązania. Nie sądzę. Ale cokolwiek by o tym mówić, zawsze wszyscy milicjanci u Urbana wzbudzali jakąś tęsknotę i szacunek, jak ludzie mający rzeczywistą władzę. Budzili respekt, a jednocześnie pragnienie, żeby się z nimi zaprzyjaźnić. Można dać także inne przykłady, lecz osoby, które musiałabym tutaj wymienić, nie tkwiły oficjalnie w takich służbach. Jeżeli jednak wiedziało się, że mają coś z nimi wspólnego, to zawsze u Urbana wzbudzały wielką estymę. Poza jedną osobą, której nie chcę wymienić. Nie jestem demaskatorem teczek. Nazwisko ma znane. - A nie przyszło Pani do głowy, że Urban to ubek? Dość wyraźnie czyta się o tym między wierszami, zwłaszcza w „Jajakobyły”. Nie mogę zdecydowanie powiedzieć nie. Ale tym bardziej nie mogę tego potwierdzić. - Prawdopodobne byłoby, że zwerbowali go jeszcze jako ZMP-owca. Sam przyznaje się chociażby do spotkań w Parku Łazienkowskim z przedstawicielką UB i do tego, że donosił na Kazimierza Dziewanowskiego. Nie chciałabym uczestniczyć w takich dywagacjach. Kto zresztą przyznaje się, nawet prywatnie, do takich rzeczy? - Czasami mówi się o tym publicznie kalkulując, że wtedy nikt nie będzie o nic posądzał. Urban niejednokrotnie pisze: doniosłem, że... Wtedy uczciwy człowiek rozumuje: powiedział gdzieś nieopatrznie, a nie doniósł z premedytacją. Po 1968 roku ubecja nie mogła, a może przede wszystkim nie chciała mu pomóc, bo w niej były także nastroje antysemickie, lecz później mogli korzystać z jego usług. Nie są mi znane żadne fakty, które by to potwierdzały. Jeżeli natomiast chodzi o Kazimierza Dziewanowskiego, to znam go wbrew temu, co pisze Urban, jako pana na bardzo wysokim poziomie i to zarówno intelektualnym, jak kulturalnym, co w naszym plebejskim społeczeństwie niekoniecznie musi iść w parze. W każdym razie Dziewanowski na pewno nie musiał brać kursów jedzenia nożem i widelcem, jak większość naszych ambasadorów dzisiaj jeszcze. Po prostu jest to niezwykłej kultury człowiek i pisanie o nim w tonie pogardliwym niewątpliwi# świadczy tylko o kompleksach Urbana. Dziewanowski miał pochodzenie arystokratyczne, hrabiowskie, czego Urban strasznie mu zazdrościł. O Dziewanowskim zawsze można było powiedzieć, że jest człowiekiem z klasą, nie jakimś pętakiem, jak większość innych znajomych Urbana. Mianowanie Dziewanowskiego ambasadorem w USA może tylko nam przynieść chlubę, a nie - jak pisze Urban - despekt Amerykanom.

Tak samo nazywanie jednego z poprzedników Dziewanowskiego w Waszyngtonie „śmierdzącym jajem” jest typową dla Urbana złośliwą przesadą. Zwłaszcza że wcześniej „Polityka” niejednokrotnie korzystała z faktu, iż Romuald Spasowski wraz z Mieczysławem Rakowskim uczęszczali do jednej szkoły politruków w Łodzi. Gdy Spasowski został w USA i przeszedł na drugą stronę, przypominanie przez Urbana jego partyjnej przeszłości jest płaskim, bezsensownym donosem. - Zagadką jest dla mnie, ze Urban określił Ryszarda Gontarza mianem „postać”. I napisał o nim tak, że Gontarz nie mógł się o to obrazić. Gontarz był zawsze dla Urbana wrogiem numer jeden, był znanym antysemitą, pluskwą, której nie należało nawet rozdeptywać, bo za duży smród by powstał. Osobiście nie spotkałam się z nim nigdy. Myślę, że Urban napisał o nim „postać” z ironią. - Zarazem traktuje Urban o innych antysemitach: o Ryszardzie Filipskim, wspomina Kura, o którym krążyła anegdota, że Passent polemiczny wobec niego artykuł zatytułował „Kur wie lepiej”, tylko cenzura mu go zdjęła. Wspomina o Heniu Gaworskim, redaktorze naczelnym „Barw”, wierszoklecie, którego w połowie lat siedemdziesiątych poznałem jako staczającego się ostatecznie pijaczka. Całe hasło poświęca Kazimierzowi Kąkolowi. Również go nie znałam. Nie bywałam nigdy ani w kręgach jego przyjaciół, ani nawet w kręgu spraw, jakimi się zajmował, w urzędach, którymi kierował. - Kąkol w śmieszny sposób został ministrem. Komunistom nie zależało na tym, żeby Kościołowi warunki egzystencji dyktowała osoba wysokiej rangi. Dlatego kierujący Urzędem ds. Wyznań byli zwyczajnymi dyrektorami. Poprzednik Kąkola na tym urzędzie - Aleksander Skarżyński - został mianowany wiceministrem dopiero pod koniec urzędowania w roku 1971, gdy wymagała tego waga dyplomatyczna jego wizyty w Watykanie. Rangę wiceministra odziedziczył po nim także Kąkol, mianowany na to stanowisko z początkiem maja 1974 roku. Gdzieś jednak w połowie maja, zbiegiem okoliczności, w czytaniach liturgicznych był wówczas fragment ewangelii o diable, który przyszedł w nocy i zasiał kąkol. Kardynał Stefan Wyszyński wygłosił na ten temat kazanie w kościele św. Anny w Warszawie. Kazanie było zwyczajne. Skojarzono je jednak od razu z nazwiskiem i to wystarczyło. Jakiś mądrala z KC doszedł do przekonania, że prymas specjalnie postponuje nowego wiceministra. Dlatego postanowiono go wesprzeć, wzmocnić i w przekonaniu, że będzie to działanie na złość Wyszyńskiemu, pod koniec maja Kąkol mianowany został ministrem „pleno titulo”. Kąkol ani słowem nie przyznaje się do tego w książce, jaką napisał na temat swoich kontaktów z Kościołem, a personalnie z Wyszyńskim. - Kąkol był zakłamany. Z jednej strony chwalił się, za przykładem chyba Stefana Olszowskiego, że był ministrantem, że służył w Armii Krajowej, że gdy odchodził z Urzędu ds. Wyznań, prymas przysłał mu list pochwalny. Z drugiej - jako człowiek inteligentny nie mógł nie zdawać sobie sprawy, że to najgorsza ż możliwych rekomendacja w sferach partyjnych, z którymi czuł się przecież wyjątkowo związany. Poza tym był bez charakteru. Niejednokrotnie byłem świadkiem, jak cierpliwie znosił, gdy Żydzi, za jego marcową przeszłość, pluli mu w twarz. Robił wtedy miny wielkiego cierpiętnika, który pokutuje za grzechy partii A w ogóle bronił idiotycznych posunięć jej miałkich nawet czynowników, jak prezydenta Warszawy Bolesławskiego, w sporze z Żydami o upamiętnienie miejsca masowego mordu dokonanego przez Niemców na przedwojennym stadionie „Skry” przy ulicy Gibalskiego. Aby

Bolesławski mógł postawić na swoim, że Żydzi nie będą dyktowali decyzji w tej sprawie, „uruchomił” bardzo szkodliwą mistyfikację o zaistnieniu Konzentrazionlager Warschau, nie tylko w niemieckich planach, jak było w rzeczywistości, ale także w praktyce. Robił to już jako dyrektor Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich - Instytutu Pamięci Narodowej, kiedy powinien być szczególnie zainteresowany, żeby żadne z posunięć Komisji nie mogło być podważane przez Niemców. Robił to hołdując arogancji jakiegoś partyjnego kacyka, sam mając dokumenty, że tam istotnie mordowano Żydów przez całą prawie okupację, a na części tych masowych grobów postawiono już w latach sześćdziesiątych wieżowce mieszkalne, zalewając betonem szczątki ludzkie. Jednocześnie krygował się przed Żydami i przyrzekał, że ich groby zostaną poszanowane. Urban mógł oczywiście o tym nie wiedzieć, chociaż sprawa była w latach 1988-1989 głośna. Mogło go to w ogóle nie obchodzić. Ale pisze o Kąkolu z sympatią, z jakimś usprawiedliwieniem za 1968 rok. Urbana te sprawy przede wszystkim nie obchodziły. Nie był przywiązany do swojego żydostwa, a tym bardziej do wymogów religijnych, których zapewne nawet nie znał. Natomiast Kazimierz Kąkol uchodził za jego dobrego kompana - jak słyszałam, bo osobiście go nie znałam. - Kąkol zapoczątkował w Urzędzie ds. Wyznań modę na podlizywanie się Kościołowi. Na długo przed jego odejściem, w 1979 roku Stanisław Kania, który oprócz MSW i MON nadzorował również stosunki Kościół-Państwo, twierdził, że Kąkol nie sprawdził się i musi odejść. Chodziło o to, w jaki sposób Kąkol torpedował wydanie wspomnień czołowej postaci tak zwanych księży-patriotów, Stanisława Owczarka. Kania dał polecenie, że należy to szybko wydać. Kąkol przez lata zwodził, twierdził, że ma to w szafie pancernej, do której się klucz zawieruszył, że musi dokonać poprawek Po dwóch latach oddał książkę, w której dosłownie zmienił trzy słowa. Natomiast następca Kąkola na tym urzędzie Jerzy Kuberski, w podlizywaniu się Kościołowi przeszedł już wszelkie granice. Także był ministrantem, później ZMP-owcem, chociaż młodszy trochę, ministrem oświaty został dwa lata wcześniej, nim Kąkol poszedł w ministry. Miał wprowadzić w życie obłożone największą klątwą Kościoła tak zwane szkoły zbiorcze. Kuberski tych szkół nie wprowadził z bardzo prostej przyczyny - nie miał na to środków, pieniędzy. Lecz później ludziom Kościoła dowodził, że przejął się ich opinią i zrobił to właściwie dla nich. Nikt mu naturalnie nie wierzył, ale jak to z biskupami bywa, nie odtrącają człowieka, który im przynosi pożytki - większa radość z jednego nawróconego - a Kuberski oraz jego urzędnicy zaczęli właśnie wówczas przynosić Kościołowi coraz większe pożytki. Z początkiem 1980 roku mówiło się już nawet o likwidacji reżimowego Zrzeszenia Katolików „Caritas”. Poza tym masowe zezwolenia na budowę kościołów, ulgi dla zakonnic, nowe domy zakonne na Ziemiach Zachodnich i Północnych, stale wałkowane rozmowy na temat statusu prawnego Kościoła, tak zwane fakultety i wiele innych spraw. Jeżeli w KC chcieli, żeby wspomnienia Owczarka wreszcie się ukazały, przeforsowali zgodę cenzury 25 listopada 1981 roku, ale ostrzegli „Caritas”, że nie może o tym wiedzieć Kuberski - to o czymś świadczy. Tak samo o czymś świadczy zdziwienie Kuberskiego, kiedy w marcu 1982 roku otrzymał okazowy egzemplarz książki. Z ateizmu i „czerwonej przeszłości” - jak uważał Urban - nie zdołał się jednak Kuberski wyspowiadać. Chociaż był pierwszym ambasadorem powojennym Polski przy Watykanie, długo tam miejsca nie zagrzał. Wygryźli go, a Kościół jak zawsze w takich wypadkach nie postawił veta, ale i nie atakował. Urban nie wymienił jeszcze innej funkcji Kuberskiego, która mu jako jedyna pozostała - jest przewodniczącym Międzynarodowego Stowarzyszenia Korczakowski ego, jeszcze od czasów ministra oświaty. Skąd Urban miał o tym wiedzieć? To już zupełnie marginesowa sprawa, zarówno z punktu widzenia rzecznika rządu, jak zwłaszcza jego kontaktów prywatnych. Poza Szymonem Szurmiejem, który

deklarował się oficjalnie Żydem i funkcjonował jako Żyd Urban nie utrzymywał z nikim innym z tego środowiska kontaktu. Szurmiej był zresztą jednym z najdowcipniejszych naszych znajomych. Także w sensie dosłownym. Potrafił tak barwnie i dowcipnie opowiadać zarówno kawały, jak i różne historie ze swego życia, jak nikt inny. Pamiętam zwłaszcza jego relacje o pobycie w czasie wojny i po wojnie w Związku Radzieckim. Znakomicie poznał tam język i umiał w taki sposób wtrącać rosyjskie słowa i zdania, że pokładaliśmy się ze śmiechu. Spotykaliśmy się dość często przy różnych okazjach, zarówno z Szymonem, jego poprzednią żoną, jak i obecną, aktorką i pieśniarką Gołdą Tencer. Ma rację Urban pisząc, że jest to człowiek zawsze lojalny w stosunku do przyjaciół, życzliwy, uczynny, że jego siły twórcze z wiekiem coraz bardziej rosną. - Może mieć rację tylko co do sił witalnych, jeżeli Szurmiej w 1987 roku zafundował sobie z młodszą o wiele lat Gołdą potomka. Nic poza tym. Akurat to wszystko, co Urban pisze o Szurmieju, jest nieprawdą. Miałem okazję poznać go z innej, nie reklamowanej strony. Właśnie od środowiska żydowskiego w Polsce, którego jakoby miał być niekwestionowanym przywódcą. Właśnie przez nich był szczególnie znienawidzony jako ten, który wyłamał się z powszechnego bojkotu komunistycznych władz po 1968 roku i został kolaborantem. Stał się dyżurnym Żydem - jak go nazywano. Miał sobą świadczyć, że polscy komuniści nie są antysemitami. Stąd jego mandat poselski, członkostwo w PZPR, był nawet członkiem Komitetu Centralnego do końca - o czym Urban, tak demaskujący innych nie pisze, jakby nie wiedział do ostatniej chwili, bo jeszcze wiosną 1989 roku wydawał oświadczenia, że jako komunista i członek KC nie może tego, a musi tamto. Tajemnicy nagłych awansów reżyserskich, aktorskich, dyrektorskich i przywódczych, w ramach reżimowego Towarzystwa SpołecznoKulturalnego Żydów w Polsce, szukałbym także w tym. Szurmiej, jakiego mi przedstawiono i jakiego poznałem, to człowiek wyjątkowo pokrętny, nielojalny, gotowy dla własnej kariery sprzedać wszystko - także resztki przyzwoitości i każdą rzecz dla innych świętą Pamiętam jak na jesieni 1988 roku wynikła sprawa uczczenia masowego grobu pomordowanych przez Niemców na dawnym stadionie „Skry” w Warszawie przy ulicy Gibalskiego. Wspomniałem już o tym przy okazji Kąkola. Szurmiej współpracował z Kąkolem i z Bolesławskim ręka w rękę, żeby zmusić Żydów do zgody na ekshumację. Nawet kiedy już wszyscy pogodzili się z tym, że trzeba ustąpić i urządzić tam miejsce pamięci, Szurmiej nie przestał. Był problem powtórnego pochowania szczątków tam, skąd je wydobyto. I nagle nie kto inny, tylko Szurmiej zaczął argumentować, że leżą tam także nie-Żydzi, zapewne katolicy, a więc należy im się pochówek z udziałem kapłanów katolickich, pokropienie mogiły wodą święconą „Tu mi kaktus wyrośnie - cieszył się Szurmiej ze swojego pomysłu, pokazując rękę - jeżeli rabini nie odstąpią od tego. To nie żadni moderniści, którzy spotykają się i modlą z papieżem, to chasydzi”. Poddał mianowicie pomysł, aby w uroczystości, w której udział zapowiedziało kilkudziesięciu rabinów z całego świata, uczestniczyli też wojskowi kapelani katoliccy. Można sobie wyobrazić, co by się działo, gdyby nagle jacyś wojskowi, towarzyszący władzom miasta odsłonili nad mogiłą głowy, wyciągnęli kropidła i zaczęli modlić się i kropić, chrzcić Żydów spoczywających w grobie. Pomysł Szurmieja był czystej wody ordynarną prowokacją religijną, z opluciem zarówno wszystkich największych żydowskich świętości, jak i wciągnięciem Kościoła katolickiego do podobnego konfliktu, jak spór o Karmel w Oświęcimiu. Może zresztą Szurmiej działał na czyjeś zamówienie. Warto uświadomić sobie, że pół roku później konflikt podobnej skali wywołał nagle rabin Weiss w Oświęcimiu. Kłania się spiskowa teoria dziejów. Komu by na tym zależało.

- Chociażby tym samym, którym zależało na wywołaniu pogromu żydowskiego w 1946 roku w Rzeszowie, Krakowie, i wreszcie Kielcach, gdzie prowokacja się powiodła. Szurmiej jest dla mnie wyjątkowo odrażającą kreaturą, tym gorszą, że potrafi być sympatyczny. Znałam go tylko z sympatycznej strony. - Czy tak samo z sympatycznej tylko strony znała Pani generała Wojciecha Jaruzelskiego? Miałam go poznać, lecz nigdy do tego nie doszło. Kiedyś Urban przyleciał strasznie podekscytowany, że mamy być na przyjęciu, na którym przedstawi mnie generałowi. Nie chciałam iść, ale nie było innego wyjścia. Okazało się, że to jakiś wielki spęd parutysięczny, a przyjęcie w radzieckiej ambasadzie z okazji Rewolucji Październikowej odbywa się w wielu pomieszczeniach. Ja nie spieszyłam się do poznawania generała, chociażby tylko z tego powodu, że nie lubię być przedstawiana. I jakoś do tego nie doszło, bo trudno było sprowadzać Jaruzelskiego do mnie. A później Urban zainteresowany był już tylko jak najgorszym „przedstawieniem” mnie generałowi i jak mi donieśli przyjaciele - używał do tego celu generała Janiszewskiego. Z Janiszewskim - szefem URM-u, a później także kancelarii generała Jaruzelskiego jako prezydenta Urban zaprzyjaźnił się bardzo koniunkturalnie; wtedy, gdy było mu to niezbędnie potrzebne. Zawsze pogardzał generalicją, w ogóle wojskowymi, jako wyjątkowymi matołami. Podobne zdanie miał też o Janiszewskim. Narzekał, że często musi jadać z nim obiady w URM-ie, co zresztą anonimowo - jedna ze starych sztuczek Urbana - zaznaczył w „Alfabecie”, na samym początku relacji o Janiszewskim. Oczywiście później Janiszewskiego wychwalał. W rzeczywistości uważał go za plotkarza i wstrętnego intryganta, zapatrzonego w siebie i swoje tajemnice, niedostępnego, bo trawiącego czas na wymyślaniu plotek i intryg, na rozmawianiu z jakimiś indywiduami, które znosiły mu informacje. Twierdził, że drugi nieoficjalny pokój-gabinet był mu niezbędny, ponieważ nagrywał tam swoich rozmówców, którzy nieopatrznie zechcieli mu się zwierzyć ze swoich tajemnic i spraw osobistych. Janiszewskiego poznałam kiedyś w Łańsku, gdzie spędzaliśmy urlop. Urban nie był z nim jeszcze wówczas zaprzyjaźniony. Znajomość ograniczała się do „dzień dobry”. Kiedy jednak w związku z aranżowanym rozwodem Urbanowi potrzebne było mieszkanie, zaczął używać Janiszewskiego jako skrzynkę kontaktową z generałem Jaruzelskim i opowiadać o mnie niestworzone historie, zwłaszcza to, że zamierzam go zamordować. Od osób blisko związanych z Wojciechem Jaruzelskim dochodziły do mnie wieści, że martwi się on problemami domowymi Urbana. Zwłaszcza że Urban, znając skłonności Jaruzelskiego do abstynenci, przedstawiał mnie rzekomo jako nałogową, zdeklarowaną alkoholiczkę, która dnia nie rozpocznie bez wypicia pół litra. Zdaniem Urbana Jaruzelski też miał skłonności do plotek i pasjonował się sprawami osobistymi swoich współpracowników. Na to liczył Urban robiąc prawdziwą kampanię pod moim adresem, żeby najpierw uzyskać od Janiszewskiego miejsce w hotelu rządowym, a następnie nowe mieszkanie. Obie sprawy zresztą załatwił w sposób ekspresowy, chociaż wiadomo, jakie byty i są nadal trudności z mieszkaniami. - Generał Jaruzelski ma bardzo dobrą opinię o Urbanie. W niedawno wydanej książce „Stan wojenny, dlaczego” pisze o nim: Ja po prostu go lubię [...] koleżeński, uczynny, w bezpośrednim kontakcie po pickwickowsku towarzyski i refleksyjny”.

Szkoda, że się na nim nie poznał. Błędów personalnych zrobił Jaruzelski wiele, łącznie z promowaniem Urbana, chociaż Urban spełnił swoją rolę piorunochronu i błazna. W tym akurat nie było błędu. Chociaż - jak wiadomo - Jaruzelski liczył początkowo na to, że Urban będzie spełniać inną rolę. Nie zorientował się i nadal - jak widać - nie orientuje w dwulicowości Urbana. Stroniłam od poznania generała Jaruzelskiego także dlatego, że nie było mi miłe, co Urban o nim w domu opowiadał i jak go określał. Nie wiem, jak można coś takiego mówić, a później patrzeć człowiekowi w oczy. - Miałem okazję poznać tylko żonę generała Jaruzelskiego na jakiejś imprezie kulturalnej. Natomiast o nim samym w sferach kościelnych słyszałem wiele dobrego, od różnych ludzi. Najpierw w czerwcu 1962 roku, kiedy został wiceministrem przekonywano mnie, że chociaż politruk, to pochodzi z dobrej szlacheckiej rodziny i nie jest zatwardziałym komunistą. Później w lutym 1981 roku, kiedy został premierem, marianie w Kurowie i w Warszawie na Bielanach, gdzie chodził do prowadzonej przez nich szkoły, wystawili w gablotkach wypracowania szkolne. Może z tej szkoły wzięła się nietypowa w środowisku asceza generała. To, że nie miał dobrej ręki do wyboru współpracowników ujawniło się tylko w paru wypadkach - Kociołek, Orzechowski. Nie wiem, czy można tak uogólniać... A Dobraczyński? Kiedy wszyscy mieli go już dosyć i głowiono się, co zrobić, żeby sam zrezygnował, ktoś wymyślił, że trzeba mianować Dobraczyńskiego generałem. Zawarto z nim umowę, że po przyznaniu szlifów generalskich sam zrezygnuje. Tymczasem Dobraczyński nominację przyjął chętnie, a następnie powiedział, że absolutnie nie ustąpi ze swego stanowiska. Nie można go było zwolnić, bo Jaruzelski miał do niego słabość. Powtarzał, że nikt nie chciał w 1982 roku zostać przewodniczącym PRON-u, a on się zgodził, ma więc wobec niego dług wdzięczności Podobnie było z Kociołkiem, co Urban opisuje dość dokładnie. Wszyscy uważali go za największego betona. Jaruzelski, nie wiadomo z jakich przyczyn, ciągnął go w górę. I żeby coś z nim zrobić, trzeba było skierować go na ambasadora do Moskwy. Wszyscy byli przerażeni, bo było oczywiste, że będzie tam reprezentował interesy przeciwne polskiej odnowie. Dlatego kiedy rozeszła się po Warszawie wiadomość, że Stanisław Kociołek przygadał sobie w Moskwie kochankę (ambasadorom nie wolno mieć oficjalnych kochanek) liczono, że Kociołek zostanie wreszcie odwołany. Zdaje się jednak, że nie miało to żadnego wpływu na jego odwołanie. Marian Orzechowski zbłaźnił się głównie jako działacz PRON-u, przyjaciel Aleksandra Minkowskiego, twórcy obecnych „Skandali”. Minkowski wisiał na nim, podlizywał mu się jak mógł, jeździł z nim w podróże, a w rozmowach prywatnych, poza plecami, psy na nim wieszał, podkładał mu świnie. Był kolegą szkolnym Orzechowskiego i niemiłosiernie to koleżeństwo wykorzystywał. Orzechowski błaźnił się też z własnej inicjatywy, ale nie w Sejmie. W Sejmie zachowywał się w sposób typowy dla PZPRowskich luminarzy. Po to wstępowali do PZPR, żeby mieć z tego jakieś profity, a później, gdy PZPR się wykończyła, to szybko przeskoczyli na drugą stronę. Urban oburza się, że Orzechowski ośmieszał w Sejmie swoją byłą partyjność. Nie on jeden to robił. Urban na jego miejscu robiłby to samo. Nie wiem co gorsze, czy publicznie opluwać się, czy też - co jest cechą Urbana - w wąskim kręgu towarzyskim lub w domu opluwać to, co się mówi oficjalnie. - Tego samego dnia, w lipcu 1964 roku, kiedy Kociołek został I sekretarzem Komitetu warszawskiego PZPR mając zaledwie trzydzieści lat, ja, w wieku 25 lat, w Zakopanem, w restauracji „Giewont”, uczyłem tańczyć rock and rolla Nadieżdę Krupską. Oczywiście aktorkę, która grała tę rolę w filmie kręconym w Poroninie. Robiliśmy to w przejściu kelnerskim, żeby nie dostrzegł nas reżyser filmu, bo

takie tańczenie było wtedy w Rosji surowo zabronione. Łączy się to z Kociołkiem w ten sposób, że Zygmuntowi Przetakiewiczowi, jednemu z wiceprzewodniczących Stowarzyszenia „PAX” ubzdurało się, że mam tyle lat co Kociołek i postanowił wydać w „Giewoncie” bankiet na moją cześć jako przyszłego, dobrze zapowiadającego się polityka. Nie byłem o tym przekonany i jak czas pokazał, miałem rację. Kręciłem się wówczas przez parę lat po PAX-ie, gdzie po likwidacji październikowych klubów pokazywali się różni młodzi ludzie, nie na tyle antykomunistyczni, żeby zejść do podziemia, ale dojrzali na tyle jednak, żeby nie uczestniczyć w ruchach młodzieżowych, a tym bardziej w PZPR, która nie była jeszcze przystanią dla koniunkturalistów. Nie zagrzałem tam jednak długo miejsca, właśnie ze względu na charakter organizacji i łudzi, którzy nią kierowali, a zwłaszcza na Bolesława Piaseckiego i Zygmunta Przetakiewicza. Piasecki, czczony przez swoich, był śmiesznym, upozowanym kabotynem o wodzowskich zapędach i fumach, używającym wyłącznie zielonego atramentu, hodującym długie paznokcie na najmniejszych palcach, aby mieć czym dłubać w uszach. O swoich rozmowach z generałem Sierowem mówił bezczelnie, że jeżeli odbywały się bez świadków, to musimy wierzyć jego zapewnieniom, że nie został zwerbowany na współpracownika NKWD, bo Sierow na ten temat nie będzie się oczywiście wypowiadał. Przezwałem Piaseckiego „najwyższą istotą”, a grono, matron, żon najwyższych PAX-owskich prominentów - „Klubem Millenium”, za co zostałem z PAX-u wyrzucony, chociaż przezwisko, długo się jeszcze później utrzymywały, będąc tam w powszechnym użyciu. Zygmunt Przetakiewicz natomiast uchodził za człowieka niespełna rozumu, podobnie jak jego trzech synów. Sam będąc w czasie wojny w Anglii, o mało nie dostał się tam do więzienia za sympatie profaszystowskie. Będąc dość mikrej postury, przed wojną był naturalnie u Piaseckiego szefem jego pałkarzy i zasłynął pobiciem przy ołtarzu księdza Pudra, który był żydowskiego pochodzenia. Mówiło się też, że 1 maja 1937 roku zastrzelił osobiście na ulicy Nalewki w Warszawie kilkunastoletniego Żyda, niosącego czerwony transparent. Nie przeszkodziło mu to po powrocie do Polski zaprzyjaźniać się po kolei z wszystkimi ambasadorami rosyjskimi. W kuluarach PAX-owskich mówiło się, że po to, aby ich kompromitować. Przetakiewicz miał zwyczaj spijać ambasadora, a następnie śpiewać z nim publicznie jakieś niestosowne politycznie piosenki, na przykład „My pierwsza brygada”. Po takim wystąpieniu ambasador bywał odwoływany. Za przykład dawano Aristowa, który po takim występie z Przetakiewiczem, w modnej wówczas kawiarni „Świtezianka” przy ulicy Marszałkowskiej w Warszawie, został następnego dnia wezwany do Moskwy i już nie wrócił. Zapewne było w tym wiele przesady, ale jego przyjaźnie z kolejnymi ambasadorami były faktem, jak również częste wyjazdy do ZSRR i styl niefrasobliwego birbanta oraz obyczaj wożenia w bagażniku skrzynki wódki wyborowej. Przetakiewicz znany był dość szeroko w Polsce w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych także wśród dziennikarzy, bo za dziennikarza się uważał i za takiego go uważano do momentu, gdy w czasie jakiegoś oficjalnego pijaństwa w SDP wypuścił na stół żywego indyka, a następnie sam wskoczył wrzeszcząc, że jak się porządek w Polsce zmieni, to będzie rozstrzeliwał komunistów. Skończyło się tylko na relegowaniu ze stowarzyszenia. Świadczy to nie tyle o tym, na co można sobie było wtedy w Polsce pozwolić, lecz o tym, że istnieli ludzie, którzy mogli sobie nawet na coś takiego pozwolić. Lipcowej nocy 1964 roku Zygmunt Przetakiewicz zapragnął z Zakopanego jechać na śniadanie do Budapesztu. I wydał takie polecenie swojemu kierowcy, kiedy już załadował do samochodu rosyjską aktorkę wraz ze mną i jeszcze kimś. Udaremniłem tę wyprawę nie dlatego, że nerwy mnie zawiodły i w trosce o własny interes, ale dlatego, że nie chciałem się przekonać, co się będzie działo, gdy za

godzinę znajdziemy się na przejściu granicznym w Łysej Polanie. Przekonany byłem, że po odsiedzeniu w areszcie do rana, po jakichś wrzaskach Przetakiewicza i telefonach do Warszawy, zostalibyśmy w końcu zwolnieni. Pomyślałem jednak, że chody Przetakiewicza nie wystarczą na Rosję i sympatyczna aktorka, która nie zdawała sobie sprawy, o co chodzi i dokąd jedziemy, karierę będzie miała skończoną, a może nie tylko karierę. Nigdy nie zetknęłam się z tym środowiskiem, ani z ludźmi, którzy z niego pochodzą. Zawsze odstręczał mnie ich antysemityzm, szowinizm, którego się chyba nigdy do końca nie wyzbyli. Czy Zygmunt Przetakiewicz, znany z początkiem lat osiemdziesiątych jako rzecznik prasowy „Solidarności”, to jakiś krewny tamtego? - To jego najmłodszy syn, zwany Zającem, pozostający wtedy w konflikcie z ojcem, pod wpływem Ryszarda Reiffa, którego klan Przetakiewiczów uważał za największego wroga w wewnątrzpaxowskiej rywalizacji Przetakiewicz senior miał trzech synów i bodajże dwie córki. Najstarszy syn Bolek miał manię podawania się za cudzoziemca, raczej nieszkodliwą, a jednocześnie manię samobójczą. Wieszał się czy podcinał sobie żyły parę razy, co było wstydliwie przez rodzinę ukrywane. Średni syn Marian miał tylko manię podawania się za milicjanta z drogówki i kontrolowania samochodów na drodze, które zatrzymywał sporządzonym przez siebie lizakiem, wygłaszał reprymendy, a kierowcy szczęśliwi, że nie daje mandatu nie żądali już od niego legitymacji. Marian Przetakiewicz pracował przez wiele lat jako kierowca w PAX-ie. Wzięło się to stąd, że podczas jakiegoś „tłustego czwartku” w PAX-owskiej szkołę świętego Augustyna, wraz ze znanym później aktorem Nechrebeckim, wyrzucili przez okno z piątego piętra internatu fortepian. Tu nawet fakt, że ojciec był wtedy wiceprzewodniczącym PAX-u nie mógł mu pomóc i wspólnie z Nechrebeckim zostali, bodajże z dziesiątej klasy wówczas wyrzuceni. Na domiar złego Marian zadał się z córką goryla Piaseckiego i zrobił dziecko, a jej ojciec dopilnował, żeby się z nią ożenił. Wprawdzie po zmajstrowaniu drugiego dziecka Marian rozwiódł się z gorylówną, ale maturę zrobił w szkole zaocznej dopiero w wieku dwudziestu paru lat. Wtedy z kierowcy awansował na dziennikarza „Słowa Powszechnego”, gdzie dawał sobie nie najgorzej radę, dość szybko dostając się do radia i brylując jako reporter Radia Kierowców pod pseudonimem Marian Leśniewski. Jest najsympatyczniejszy i najnormalniejszy z rodu Przetakiewiczów, chociaż od lat obraca się w kręgach milicyjno-drogowych Wydawało się, że największą karierę zrobi Zygmunt junior Przetakiewicz, uważany za najinteligentniejszego. W połowie lat siedemdziesiątych, mając niespełna 25 lat był już szefem młodzieży PAX-owskiej, czyli Centralnego Ośrodka Szkolenia Kadr Stowarzyszenia „PAX”. W 1980 roku na jesieni stwierdził jednak, że władza leży na ulicy, w „Solidarności” i postanowił się po nią schylić. Zdążył na czas wyjechać do Kanady, żeby znaleźć się tam w momencie ogłoszenia stanu wojennego w Polsce. I wciąż pozostaje w Kanadzie. To on w dramatycznym momencie kampanii prezydenckiej w Polsce, w ostatniej fazie rywalizacji nakręcił w Kanadzie i przesłał dla polskiej telewizji reportaż o kulisach życia domowego, stosunkach rodzinnych i sąsiedzkich Stanisława Tymińskiego. Zważywszy, że Marian Przetakiewicz był z kolei jednym ze stronników Tymińskiego w kraju, można wyrażać zdziwienie. Chociaż jest w tym także pewna prawidłowość. Poszczególni członkowie rodziny Przetakiewiczów bardzo często sprzyjali sprzecznym ze sobą opcjom, co wcale nie eliminowało ich solidarności rodzinnej. Słyszałam, że ze Stowarzyszeniem „PAX” związany był również Józef Kossecki, najbliższy obecnie współpracownik Stana Tymińskiego, wicelider Partii X.

- Tak, ale to dawne dzieje. Wtedy Kossecki używał jeszcze imienia Stefan, związany był ze stryjem Bolesława Piaseckiego, a w PAX-ie działał w Katowicach jako szef tamtejszego tak zwanego Zespołu Akademickiego. Kossecki mieszkał na Śląsku, pracował jako asystent na Politechnice Gliwickiej. Na jesieni 1960 roku bodajże został aresztowany pod zarzutem tworzenia tajnej organizacji nacjonalistycznej, piłsudczykowskiej. Okazało się, że działalność w PAX-ie służyła mu za przykrywkę i usprawiedliwienie licznych podróży po kraju. Odbył się proces i Stefan Kossecki wraz z czterema innymi osobami, które z PAX-em nie miały nic wspólnego, został skazany na wieloletnie więzienie. Odsiedział pięć lat i w 1966 roku znalazł się w Warszawie. Do PAX-u nie wrócił. Zrobił doktorat na Uniwersytecie Warszawskim, uzyskał nawet docenturę - stąd często tytułuje się go także docentem. Z początkiem lat osiemdziesiątych pojawił się jako twórca środowisk neoendeckich. Nie wiem, czy był internowany. Zaczął wówczas używać częściej imienia Józef, jako wyraz swoich sympatii do Piłsudskiego. W połowie lat osiemdziesiątych działał jako wykładowca w ramach Wszechnicy Wykładów Powszechnych czy Uniwersytetu Powszechnego. W końcu - jak się okazuje - trafił do Partii X. Słyszałam często porównanie: „Taki beton jak docent Kossecki”; funkcjonował jako antysemita, myślałam, że to jakiś ciemniak partyjny. Jak chociażby czerwony hrabia Ignacy Krasicki, o którym Urban pisze towarzyssimus, jako o jedynym, który mu się nie od kłania z motywów lewostronnych. - Hrabia Ignacy Krasicki z racji swego rodowodu działał przez wiele lat jako korespondent w Rzymie, gdzie miał zwłaszcza rozpracowywać soborowe przemiany w Kościele. Napisał na ten temat nawet parę książek, chociaż złośliwi twierdzą, że posiłkował się w tym Zdzisławem Morawskim, który także później napisał już parę własnych książek o Watykanie. Niestety, wszystkie miernej wartości, gdyż przedkładał figury erudycyjne ponad stan faktyczny. A to postarzał jakieś zakony o tysiąc lat, przekręcał tytuły, tworzył nowe obyczaje. Ot, drobnostki, świadczące jednak o braku rzetelności dziennikarskiej i głębszego obycia w przedmiocie. Sprawa typowa dla ówczesnych polskich obserwatorów sceny watykańskiej o proweniencji komunistycznej. Anegdotyczną wręcz przygodę w tym względzie miał Kazimierz Sidor, ambasador Polski w Rzymie, który pojechał specjalnie do Loreto, odbył pielgrzymkę do sanktuarium, następnie ją dokładnie opisał w książce „ Wzgórze Watykanusa”, zachwycając się bizantyjskimi rysami Matki Boskiej Loretańskiej - starej ikony. Problem polega na tym, że Madonna Loretańska to mała drewniana figurka ubrana na modłę latynoską i wyrzeźbiona w drewnie w latach dwudziestych obecnego wieku, ponieważ jej drewniany pierwowzór, liczący kilkaset lat, spłonął. Co podziwiał ambasador Sidor, pozostanie jego tajemnicą.

Pluje na wszystko
- Niezależnie, cokolwiek by się o „Alfabecie” powiedziało, Urban pisze o określonym środowisku, o końcu tego środowiska, o ludziach należących do niego. Trzeba się chyba zgodzić, że w tym śmietniku błyskotliwości i miałkości, kpiny i kłamstw jest jednak trochę faktów, które mogą być cenne chociażby dla socjologa, jeżeli nie historyka... Właśnie nie! Ponieważ to wszystko jest u Urbana powierzchowne, obliczone wyłącznie na dowcip, na opluwanie, nawet najbliższych znajomych. Blichtr językowy polegający na tym, żeby wyciągnąć jakieś,

niekoniecznie prawidłowe, skojarzenia. Technika Urbana polega na rzucaniu luźnych skojarzeń i robieniu wrażenia na czytelniku przez przytaczanie nazwisk, znanych dawniej lub obecnie. Można sporządzić osobną listę tych, o których nie pisał, bo mogli mu się jeszcze na coś przydać lub z którymi właśnie był skojarzony. Można z tych, o których pisał, wydzielić osoby, które miały jeszcze jakieś stanowiska i o których wyrażał się oględnie, chociaż prywatnie miał jak najgorsze zdanie. I można wreszcie wymienić wiele osób zupełnie prywatnych, znajomych Urbana, które po prostu zwyczajnie szkaluje, żeby uczynić te swoje wypociny czymś atrakcyjnym - pewien, iż mu się nie odwiną, nie zrewanżują, bo nie są w stanie, z takich czy innych względów, a chociażby dla zasady nie ruszania g...a, bo śmierdzi. Urban posługuje się techniką brukowej prasy, doszukując się na siłę jakichś sensacji. Nie chodzi nawet o fakty z ich życia, tylko czyste wymysły na ich temat. Wykorzystuje sytuację, że te osoby nadal funkcjonują publicznie, bądź w świecie sztuki, bądź kultury, na ogół są znane, przynajmniej ich nazwiska. Wie, że to zawsze ludzi bulwersuje. Natomiast zawsze liczył się i liczy z tymi, którzy w jakiś sposób byli w stanie wpłynąć na jego karierę. Dopóki chodziło o karierę zawodową, mógł się podlizywać Rakowskiemu, chociaż robił mu wielekroć głupie dowcipy. Dopiero gdy został rzecznikiem rządu, zaczął się liczyć z osobami na świeczniku. - Z Rakowskim był jednak szczególnie związany. Teraz utrzymuje jego bezsensowny miesięcznik „Dzisiaj”, chociaż jest oczywiste, że to wyrzucanie pieniędzy w błoto. Przedstawia Rakowskiego w „Alfabecie” jako wielkiego polityka, wielki talent, polityka proroczego, choć zarazem tragicznego, bo wciąż wyprzedzającego towarzyszy. A przecież Rakowski w istocie rzeczy był opanowany obsesją dorwania się do władzy, typowym produktem tamtych czasów i układów, nierzetelnym demagogiem, chamskim w obcowaniu z otoczeniem. Dziwię się, jak to się stało, że Wiłkomirska, bądź co bądź osoba z inteligenckiej rodziny, wyszła za mąż za takiego faceta, chłopa, parobczaka, tyle że po szkołach? Pierwsze pokolenie w butach. To znana historia. Ktoś już ją relacjonował, Urban, a może nawet sam Rakowski. Mietek był w Berlinie i idąc z kimś ulicą zwrócił uwagę na znajdującą się przed nimi zgrabną kobietę Rakowski miał się wówczas odezwać do swojego towarzysza: „Patrz jaka d..a”. Na co Wiłkomirska odwróciła się i ku zaskoczeniu panów powiedziała po polsku: „Ta d..a rozumie po polsku”, czy coś w tym rodzaju. I w ten sposób zaczęła się ich znajomość. - Znaczy, że wart Pac pałaca. Trudno wyobrazić sobie bardziej chamski podryw, chyba tylko, gdyby ją poklepał po tyłku. Upodobanie do rynsztokowego języka, równanie w dół - to charakterystyczne dla kształtowanej wówczas obyczajowości, która niestety przetrwała i trwać będzie jeszcze do czasu, dopóki tych pokoleń szlag nie trafi. Awans społeczny, wykształcenie zawracało w głowach nie cywilizując, ani nie dając kultury. Tworzyło klasę nobilitowanego chamstwa, która uważała, że jeżeli ktoś uznaje jakieś wartości, to tylko przez fanaberie i snobizm. Nobilitowany cham był przekonany, że wszyscy inni są tacy sami jak on, tylko nie chcą się do tego przyznać. I panoszył się, popisywał, robiąc porozumiewawcze oko, co miało znaczyć: przestań udawać, chodź do nas, sami swoi, „daj sobie luz”. I świeża inteligencja ulegała temu dyktatowi, szantażowi środowiskowemu, modzie... Mietek był bardzo dumny ze swego wykształcenia. Z tego, do czego doszedł. Jak chłopski syn. Miał poczucie wyższości na zasadzie: skoro się wyszkoliłem, to patrzę na ludzi z góry. Takie same cechy ma Wałęsa. Oczywiście nie ze względu na wykształcenie, tylko na to, do czego doszedł. Rakowski często powtarzał: „Gdyby nie Polska Ludowa, to wszyscy byście krowy paśli”. Akurat w jego wypadku było to

bardzo prawdopodobne. Zwracał się do ludzi obraźliwie: „ty baranie!”; „ty żydzie!” - krzyczał często do Urbana. „Co wy wiecie, pieprzeni inteligenci” - powtarzał, kiedy ktoś się z nim w czymś próbował nie zgadzać; „nie umiesz myśleć politycznie, to się zamknij baranie” - to jego stałe powiedzenia. - Chociaż poza oficjalnymi okazjami osobiście się z nim nie zetknąłem, jestem więc daleki od prawdy, ale podobnie niesympatyczne wrażenie robiła na mnie zawsze jego obecna żona czy konkubina Elżbieta Kępińska. Zmanierowana, pozująca na słodką idiotkę. Gdy słyszałem ją lub Saretok, gasiłem telewizor. Głosu pierwszej, a wyglądu drugiej nie mogłem znieść. Urban, zapewne żeby przypodobać się Rakowskiemu, pisze w „Alfabecie „ o Kępińskiej „kobieta sceniczna”. Chyba, że chodzi o urządzanie scen? To także. Elka urządzała Mietkowi nie kończące się awantury. Całe noce potrafiła się z nim kłócić. Zbierały się konwentykle w tej sprawie, absorbowało to sfery rządowe. Słyszałam od Urbana, że nawet generała Jaruzelskiego w to wciągano. Urban wracał do domu i mówił, że Mietek znowu miał jakieś piekło, że zgodnie z radą Jaruzelskiego spakował się i wyprowadził ż domu, że postawił jakieś ultimatum, że Jaruzelski dzwonił do Eli. Nie mieści się to w głowie, ale jest prawdą. Kępińska wysłuchiwała w teatrze różnych komentarzy w stanie wojennym, koleżanki się od niej odwracały i odreagowywała to w domu. Natomiast Mietek nie potrafił sobie z nią poradzić, bo on ma raczej kobiecy charakter, a nie męski. Później Kępińska starała się jakoś wkupić w łaski swego środowiska. Zapraszała swoje koleżanki na własny koszt do Paryża, woziła je, utrzymywała. Było to żałosne. Z Joanną Żółkowską i kimś jeszcze wybrały się kiedyś w taką podróż. - Czy Kępińska jest formalnie żoną Rakowskiego? Panna Elka, bo tak o niej mówili znajomi i tak ona o sobie i do siebie mówiła, przez wiele lat nie była żoną. Chyba ponad dziesięć. Teraz słyszałam, że gdzieś w połowie lat osiemdziesiątych wzięli ślub po kryjomu na Mazurach. Ale nie mogę nic pewnego na ten temat powiedzieć. Ich romans zaczął się jeszcze podczas małżeństwa Mietka z Wiłkomirską. I jak to zazwyczaj bywa, Wanda Wiłkomirska dowiedziała się o tym ostatnia. Opiekowała się Elą, pilotowała młodą wówczas, zdolną aktoreczkę. Elżbieta bywała u nich w domu. Wiłkomirska serdecznie się nią zajmowała pod każdym względem. Potem przeżyła przykre rozczarowanie. Jadąc przez Warszawę z kimś znajomym - już nie pamiętam z kim - jakimś dyrygentem czy skrzypkiem, spojrzała przez okno samochodu i powiedziała: „Popatrz, gdyby nie to, że Mietka nie ma w Warszawie, byłabym pewna, że to jego samochód”. Na to tamten powiedział: „Wanda, czy ty naprawdę jesteś taka naiwna, czy udajesz głupią, że o niczym nie wiesz? Przecież Mietek od dawna już kombinuje z Elą Kępińską i są w Warszawie”. Wiem, że ona o tym nic nie wiedziała i to musiało być dla niej bardzo przykre. - Nie lubiła Pani zapewne Kępińskiej? Kiedyś bardzo ją lubiłam, chociaż zawsze była bardzo apodyktyczna. W miarę upływu lat coraz bardziej. Mówi się, że punkt widzenia zależy od miejsca, w którym się siedzi. Że niemal każdy obejmując jakieś wysokie stanowisko zmienia się, zmienia swój stosunek do spraw i ludzi, nawet poglądy. Otóż okazuje się, że dotyczy to czasem również osób towarzyszących. Kiedy Rakowski został wicepremierem, Ela zmieniła się bardziej i szybciej niż on. W jej głosie pojawiły się nawet władcze

tony. Dobrze czuła się w roli „pani premierowej”. Weszła w tę rolę, jak na aktorkę przystało, błyskawicznie. Już nie mówiła: muszę to czy tamto, tylko: pan Jurek to zrobi. Tak jakby było oczywiste, że do roli borowca-kierowcy należy na przykład wymiana żarówki, czy załatwianie jej prywatnych spraw. Wraz z nastaniem stanu wojennego przeżywała ciężkie chwile w teatrze. O tym już mówiłam: ubolewała, że wszyscy się od niej odwrócili. Żal mi jej nawet było wtedy, gdy roztrzęsiona opowiadała o tym, że w teatralnym bufecie milkną rozmowy, kiedy ona wchodzi itp. Dopiero kilka tygodni temu jej były kolega z teatru opowiedział mi, jak to naprawdę wyglądało, jak Ela się wówczas zachowywała wobec nich. Nie były to pochlebne opinie o „biednej Eli”.. Czasem trudno ją było lubić. Ale nie kieruję się tu osobistymi urazami. Uważam, że Kępińska była dobrą aktorką, miała tylko nieznośną manierę - ten pseudodziewczęcy, podlotkowaty, sepleniący głos, którego nie mogła się wyzbyć zarówno na scenie, jak i w domu. Ela była często niesympatyczna nawet wobec przyjaciół. Miała na przykład specyficzne poczucie gościnności. Pamiętam takie zdarzenie. Byłyśmy same na Mazurach, w ich domu, w Praniu. Podczas rozmowy miałam odmienne od niej zdanie w jakiejś sprawie. Wyciągnęła wtedy „poważny” argument: „Uważaj, to ty jesteś u mnie w domu, a nie ja u ciebie”. Zazwyczaj gościnność nakazuje cierpienie takich „nieprzyjemności” od gościa, którego się w najgorszym razie po raz drugi nie zaprasza. Kępińska uważała jednak odwrotnie, że to gość ma się przystosować do zdania gospodyni. Uważała, że każdemu, kto u nich bywa, czynią wielki zaszczyt. Gdybym wówczas miała czym wrócić do Warszawy, zrobiłabym to natychmiast. Ela nie przeprosiła mnie za ten afront, ale chyba się reflektowała i potem starała się to naprawić nadmierną uprzejmością. Jednak nigdy tego nie zapomniałam. Inni znajomi też mieli jej wiele do zarzucenia. Chyba najwięcej Passent. Zawsze mówił o niej: „stary Indianin”. Urban kiedyś bardzo ją lubił i cenił, ale potem był okres, kiedy wręcz jej nie znosił. Może teraz znów się lubią. - Jej maniery musiały być nieznośne, zwłaszcza gdy stanowiliście chcąc nie chcąc, jeden krąg towarzyski Kto jeszcze do niego należał? Mnóstwo ludzi, ale nie da się tego konkretnie określić, bo w różnych okresach różne osoby bywały u Rakowskich i oni bywali u różnych osób. - Przede wszystkim był to zapewne krąg „Polityki”: Daniel Passent, Krzysztof Teodor Toeplitz... I tak, i nie. Rakowscy utrzymywali z nimi serdeczne stosunki, ale „na co dzień” przyjaźnili się raczej z innymi ludźmi. Było między nimi sporo niedopowiedzeń. Tak jak Mietek uważał się za najmądrzejszego, tak Danek Passent uważał się za najinteligentniejszego. Wszystkich traktował z góry, może za wyjątkiem Toeplitza... - Nie odniosłem takiego wrażenia. Poznałem Passenta osobiście zamawiając u niego artykuł do folderu. Początkowo, gdy się dowiedział, że ma być napisany w tydzień - odmówił. Kiedy mu jednak powiedziałem, że wydawca oprócz normalnego honorarium daje 20 000 za ekspres (w listopadzie 1987 roku, a więc był to ekwiwalent średniej pensji), Passent zgodził się, dostarczył artykuł punktualnie i nawet wspomniał w nim ciepło o wydawcy. Można go więc było kupić.

Z Passentem i Osiecką czułam się kiedyś zaprzyjaźniona Był to szalenie dziwny mariaż. Passent zawsze zasadniczy, akuratny, chociaż miał różne swoje wygłupy, a ona z duszą artystki zawsze mająca ochotę zrobić coś szalonego. Potrafiła się jednak przystosować i to mnie bardzo dziwiło. Passent zabraniał jej palić. Sam wypalał czasami jednego papierosa po kolacji. Agnieszka przy nim nie paliła, nie piła - co było nawet trochę zabawne. Passent w swoim towarzystwie lubił wszystkich tyranizować. Jest to najbardziej zasadniczy człowiek, jakiego znałam, a Agnieszka najbardziej wolna od zasadniczości. Dlatego aż cud, że połączenie tych dwóch, tak kompletnie różnych od siebie charakterów, przetrwało tyle lat. Osiecką zawsze podziwiałam. Mogłam bez końca słuchać jej opowieści. Urban i Passent czasem się wściekali, żądali, żeby szybciej powiedziała puentę. Opowiadała tak pięknie, że można jej było słuchać godzinami. Napisała kiedyś wierszyk dla mnie. Z powtarzającym się szlagwortem „dopalę i lecę”. Miałam zwyczaj tak mówić przed powrotem do domu. Zwykle lubiłam dopalić papierosa i dopiero potem wyjść. Ale niestety nie mam tego wierszyka, ponieważ Urban oddał go Agnieszce żądając, żeby dopisała mu puentę według jego pomysłu. Chodziło o to, że ja palę komitety partii i jak podpalę kolejny komitet PZPR, to dopiero wtedy będę mogła wrócić do domu. Może Agnieszka dopisała to dokończenie, nie wiem. Lecz wierszyk już do mnie nie wrócił. Kiedy Osiecka mieszkała z Passentem, widywaliśmy się kilka razy w tygodniu. Mieli dom bardzo blisko naszego mieszkania na Żoliborzu. Urban ma rację twierdząc, że największy miłością Passenta była i jest jego córka. Wydawało mu się, że może z niej wycisnąć wszystko. Uruchomić wszystkie talenty. Gra na pianinie i w tenisa, i jeszcze zna języki. Passent nie mógł przeboleć tylko tego, że matematyka jej nie idzie, nie ma do niej serca. Przy tak wielkiej miłości do córki dziwne, a może i nie dziwne, było jego zachowanie wobec innego dziecka, gdy zamieszkała u niego obecna żona ze swoim małym synkiem. Wielu znajomym osobom nie mogło się to pomieścić w głowie, że on umieścił to dziecko w piwnicy, faktycznie w suterenie. Chociaż deklarował i demonstrował przez cały czas wielką miłość do chłopca. Ale pokój na parterze trzeba było przeznaczyć dla gosposi, która nie chciała mieszkać w piwnicy. Opowiadała mi o tym Bożena Toeplitzowa. Ten chłopiec to była dziwna miłość Passenta. Zaobserwowałam raz z przerażeniem, jak polewał go wodą z hydrantu gumowym wężem do mycia samochodu. Dziecko wiło się i płakało, a on pastwił się nad nim, sądząc że nikt tego nie widzi. W oczach miał okrucieństwo. Zresztą, jak słusznie pisze Urban, nie lepiej obchodzi się też ze swoją obecną żoną, matką chłopca. Od kilku lat nie mam żadnych kontaktów z Passentem. Podobno obraził się na mnie. Poszło o nieporozumienie i nie wiem, czemu akurat na mnie się o to obraził. Nie ja o tym mówiłam. Chodziło o jego krótki romans z obecną panią Urbanową. W „Alfabecie” Urban pisze o Passencie: „powinowaty, gdyż suchy szwagier”. Kiedy Urban przyszedł mi oznajmić, że związał się z inną kobietą, czekałam zaciekawiona, o kogo chodzi. Nie podał jej imienia ani nazwiska, tylko użył popularnego wulgarnego sformułowania wiążąc ją z nieżyjącym już dzisiaj moim przyjacielem. Zdziwiło mnie to trochę i w pierwszym odruchu powiedziałam, że przecież nie tylko z nim była związana, ale także z tym, tamtym, jeszcze innym, piątym, dziesiątym. Na to Urban spokojnie powiedział: „Tak, wiem o tym, zapomniałaś jeszcze o Passencie”. „Rzeczywiście - odpowiedziałam - o jej krótkim romansie z Passentem opowiadały mi ze trzy osoby, ze szczegółami, o których ona widocznie lubiła opowiadać”.

Prawdopodobnie Urban później w towarzystwie rozpowiadał, że ja wymieniłam także w tym niezwykle szerokim gronie Passenta - chociaż nie ja przecież o nim wspomniałam - i Passent obraził się na mnie, że łączę go z taką osobą. Ona sama zresztą różnym ludziom relacjonowała pikantne szczegóły swojego związku z Passentem - nie wiem - prawdziwego czy urojonego. Na ogół ludzie lubią wiedzieć, co o nich mówią czy piszą inni Zwykle jest tak, że kiedy ktoś się dowiaduje, że o nim coś napisano, to biegnie, kupuje gazetę, czyta. Ale nie Passent. Jego nie interesuje, co o nim mówią i piszą. Nie znosi także, jak mu się o, tym mówi. Gotów jest wtedy rozszarpać i tego, co przyniósł wiadomość i tego, co pisał o nim. Krzyczy: „Po co mi to mówisz?” Jest zawsze ponad to. Ale, jak słusznie pisze Urban - jest pamiętliwy. - Zadziwiający i nietypowy jest zachwyt Urbana wobec Toeplitza... Urbanowi zawsze Toeplitz imponował, zwłaszcza ze względu na znajomość języków obcych. Urban uczył się tych języków, uczył, ale nigdy nie miał zdolności językowych. Toeplitz natomiast szalenie imponował mu tym, że umiał się porozumieć i po włosku, i po francusku, i po angielsku, a może jeszcze i w innych językach. Pamiętam, jak wrócili kiedyś z jakiegoś festiwalu filmowego i Urban nie mógł się nachwalić Toeplitza. Zazdrościł mu strasznie. Bardzo wysoko cenił również Toeplitza jako redaktora naczelnego „Szpilek” - że potrafi redagować pismo, że robi to wspaniale. I bardzo przeżywał, jak Toeplitza w latach siedemdziesiątych wyrzucili ze „Szpilek”. Zwłaszcza że brał w tym udział mąż Olgi Lipińskiej, którego nienawidził - redaktor Piotrowski. Z Toeplitzowych żon znałam tylko baletnicę Ewę z teatru „Syrena”, taką niezwykle ciepłą, sympatyczną, której zostawił - jak pisze Urban - mieszkanie przy ulicy Belwederskiej. Znałam też oczywiście obecną żonę, Bożenę, absolwentkę Akademii Teologii Katolickiej. Często bywałam w ich domu w Łomiankach. Urban jest niepotrzebnie uszczypliwy nie tylko wobec żon Toeplitzowych oraz psa - olbrzymiego cielaka rasy rottweiler, lecz niezwykle dobrotliwego, bo nie przeszkolonego w mordowaniu ludzi. Jest także uszczypliwy wobec Toeplitza, podając listę jego gości: Walter, Polański, Morgenstern, Passent. Sugeruje, że wszyscy są pochodzenia żydowskiego. Krzysztof Teodor Toeplitz mimo demonstrowanej polskości i klasy wszechstronnego intelektualisty - pisał i scenariusze filmowe, i sztukę, i książkę dla dzieci - nie jest pozbawiony pewnego szowinizmu żydowskiego. To zresztą chyba zaważyło na naszych stosunkach towarzyskich. Kiedyś podczas długiego spaceru po łomiańskich łąkach, właśnie z owym psem wabiącym się chyba Bear, Toeplitz rozczarował się co do mnie: „Zawsze myślałem, że jesteś z naszych - powiedział. I od tego czasu nie byłam już tam zapraszana. - Wychodzi zarazem żydowski szowinizm Urbana, który niby nie uważa się za Żyda - i słusznie, bo Żyd nie może być niereligijny - ale zarazem kwadratową głowę psa kojarzy z wyglądem idioty, czyli goja, jak obraźliwie Żydzi nazywają nie-Żydów. Nie zaniedbuje także przy okazji żadnego z kolegów, jeżeli nie jest on gojem, aby dać do zrozumienia, z lam mamy do czynienia. Często robi to bardzo subtelnie, jak chociażby w wypadku Ernesta Skalskiego. Pisze o nim” „Rzymski katolik to on nie jest”. Nie zawsze Urban był negatywnie nastawiony do Skalskiego. O fizjologicznym incydencie, który legł u początku ich znajomości nigdy nie opowiadał. Widocznie chował to jako swoją słodką tajemnicę. Natomiast nierzadko właśnie go chwalił jako dobrego dziennikarza. Chętnie przebywał w jego

towarzystwie. Skalscy mieszkali blisko nas, na Żoliborzu, w piętrowcu nad skarpą przy ulicy Krasińskiego. Kiedyś spędziliśmy w ich domu bardzo sympatyczny wieczór - była tam już druga chyba żona Skalskiego, bo wspomnianej przez Urbana Rosjanki Liji nie poznałam. Co się z nią stało - nie wiem. Obecna żona jest dziennikarką, pracowała kiedyś w „Ekspresie Wieczornym”, teraz w „The Warsaw Voice”. Potem Skalscy przeprowadzili się gdzieś na jakiś Warzyszew, czy jeszcze dalej. Byliśmy tam na „parapetówce” wraz z całą redakcją „Polityki”. Wypominając Skalskiemu, że nie jest rzymskim katolikiem, Urbana zdenerwowało, że z „Polityki” poszedł pracować do znienawidzonego „Tygodnika Powszechnego”. Nie mógł mu tego darować, że właśnie tam zaczął zamieszczać swoje artykuły. - W wypadku profesora Andrzeja Garlickiego Urban jest o wiele bardziej finezyjny i dyskretny. Pisze, że chciałby go zaprosić na „jednodniowe koźlę zapiekane w mleku jego matki”, jakie mu podobno dane było jeść w Mesynie. Nie rozumiem, o co chodzi. - To dla Żyda najbardziej trefne jedzenie. Biblijny zakaz, który jest podstawą koszerności. Praprzyczyna wszelkiego podziału na potrawy mleczne i mięsne, naczyń, talerzy i sztućców w kuchni żydowskiej. Urban nie przywiązywał do tego nigdy żadnej wagi. Nie stosował, ani nawet nie znał chyba, żadnych zakazów rytualnych. Nie mógł o tym nic wiedzieć. - Dosłowne powtórzenie zakazu biblijnego świadczy, że wiedział. Nie mógł to być przypadek, sformułowania są zbyt skomplikowane, a potrawa dostatecznie wymyślna. Byłem w Mesynie i nie spotkałem tam takiej w kartach restauracyjnych. Wątpię zresztą, żeby podawali tam tę potrawę, w tak gorącym klimacie. Zakazy kaszrutu poza wszystkim, a może przede wszystkim, miały charakter zdrowotny. Inaczej Urban poczyna sobie z Wiesławem Górnickim. Po prostu odsłania jego reakcję na wojnę arabsko-izraelską w 1967 roku. O Górnickim pisze Urban bzdury na temat swojej i Rakowskiego protekcji, aby generał Jaruzelski zatrudnił Górnickiego. Ci panowie znali się i zapewne współpracowali na długo przedtem, nim Urban zobaczył Jaruzelskiego na oczy. Pamiętam kiedyś, a było to chyba pod koniec lat siedemdziesiątych, gdy byliśmy na herbatce u Górnickich, którzy mieszkali blisko nas na Żoliborzu, zadzwonił generał Jaruzelski. I Urban nie mógł wyjść ze zdziwienia, że jest taka zażyłość między nimi. Że Jaruzelski dzwoni do Górnickiego do domu osobiście i coś z nim konsultuje. Nie wiem więc, czemu miały służyć te wszystkie kretyństwa, które Urban wypisywał w „Alfabecie”, jak załatwiał Górnickiemu posadę doradcy premiera. - W jednym miał chyba rację, że Górnicki jest sztywnym sensatem. Zadzwoniłem kiedyś do niego do redakcji „Życia Warszawy” - był to chyba rok 1968 czy 1969. Pracowałem w tygodniku wydawanym przez jedno ze stowarzyszeń proreżimowych katolików i zaproponowałem Górnickiemu napisanie jakiegoś zagranicznego komentarza czy korespondencji. Odpowiedział mi mniej więcej tak: „Jestem członkiem partii i moje przekonania nie pozwalają mi pisywać do takich wyznaniowych czasopism”. Zrobił wrażenie nadętego, pryncypialnego bufona ideowego. A przecież do tego tygodnika pisywali nie tylko Olgierd Budrewicz, Lucjan Wolanowską Włodzimierz T. Kowalski, Kazimierz Kąkol, ale i cała

góra Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych - z prof. Remigiuszem Bierzankiern, Jerzym Sułkiem, Stanisławem Tomalą na czele. Jaruzelskiego i Górnickiego łączyła od wielu lat miłość do munduru. Górnicki jest nieuleczalnym fanatykiem wojskowości i nawet na urlopie nie rozstawał się w pewnym sensie z generałem. Górniccy mają „chałupę” w Nataci Małej na Mazurach. Jaruzelski natomiast miał zwyczaj spędzania wakacji nie w Łańsku, tylko w jednostce wojskowej w pobliżu Nataci Małej, Niejednokrotnie przysyłał też samochód z adiutantem, gdy chciał do siebie zaprosić Górnickich na podwieczorek czy kolację. Jakby tego sąsiedztwa było za mało, na długo jeszcze, przed stanem wojennym, Jaruzelski zakupił w Nataci Małej, trzy czy cztery posesje dalej od Górnickiego „chałupę” dla siebie. Sam nigdy tam chyba nie bywał. Przyjeżdżała za to często córka Jaruzelskiego, Monika, wraz ze swoim towarzystwem. W Nataci Małej ma daczę również dziennikarz Jerzy Jaruzelski. I generał zaprosił go raz do siebie do jednostki, żeby zorientować się, czy nie ma między nimi pokrewieństwa. Nie doszukali się jednak wspólnych przodków. - Byłaby to niemała sensacja. Wracając do Górnickiego. Z tego, co pisze Urban, to jakiś zwariowany pedant. Górnicki miał różne hobby. Na przykład kiedyś z miedzi wyrabiał bransoletki przeciwreumatyczne. Rozdawał je niektórym znajomym. Sama mam jeszcze gdzieś taką bransoletkę. Zarówno w Warszawie, jak i na Mazurach ma w domu prawdziwy warsztat stolarski. Lubi sam robić meble, reperować wszystko. - Zupełnie jak Ludwik XVI... Taki majsterkowicz. Ja Górnickiego poznałam w latach siedemdziesiątych. Zawsze interesował się historią wojskowości, czytał na ten temat mnóstwo... - Ale syna do wojska nie posłał? Syn wcześnie się ożenił. Założył własną rodzinę. Mieszka na Sadach Żoliborskich. Wyprowadził się z domu rodziców. - Znam synową Górnickiego. Pracowała jako młodsza księgowa w „Caritasie”. Znam również teściową - także pracowała w „Caritasie”. Teść natomiast na zagranicznych budowach, gdzieś chyba w Algierii Utrzymywali dobre stosunki rodzinne z Wiesławem Górnickim. Jakoś w tym zakresie nie był on ortodoksem. Podobnie zresztą jak inna gwiazda polskiego dziennikarstwa tamtych czasów - A. K. Wróblewski, dla mnie wzór koniunkturalności. Chociaż Urban podobnie podkreśla jego żydostwo, jak w wypadku Górnickiego, niedwuznacznie sugeruje, że Wróblewski jest jakimś agentem: „Postać niejasna, zachowująca się tak, jakby jakaś niewidzialna ręka to pchała go w jakimś kierunku, to hamowała”. Jedna z niewielu rzeczy, które w „Alfabecie” mają potwierdzenie w faktach, to rozmowa Andrzeja Wróblewskiego z generałem Kiszczakiem, opisywana przez Urbana. Wtedy rzeczywiście nie dostawało się łatwo paszportu i odpowiedź Wróblewskiego, że wrócą z żoną, natomiast co do dzieci, nie może się zobowiązywać, świadczyła o odwadze cywilnej oraz prawości.

Dzieci Wróblewskich postąpiły jak chciały. Pokończyły studia w USA. Córka wyszła za mąż, doktoryzuje się na Harvardzie, syn ożenił się z Amerykanką. Potem rozwiódł się i jest teraz żonaty z Polką. Mieszka na stałe w USA. Niedawno Tomasz Wróblewski, korespondent „Życia Warszawy”, demaskował z Waszyngtonu dwulicowość pewnych ministrów z gabinetu Prezydenta RP, którzy wchodzili tam w konszachty z Pentagonem. Niezbyt chyba lojalne, bo wiele było wokół tego wrzawy w prasie i telewizji To, że żona A. K. Wróblewskiego, Agnieszka należała do partii, nie mogło być głośne, określające ją w towarzystwie, wyróżniające. Nawet nie wiedziałam o tym. Urban akcentuje to dla anegdoty. Agnieszka nigdy nie wygłaszała sądów propezetpeerowskich. Zawsze była osobą trzeźwo myślącą. I praktycznie. A sugerowanie, że potem przeskoczyła na stronę rozhisteryzowanych bab solidarnościowych, jest bzdurą. Po pierwsze, ona nigdzie nie musiała przeskakiwać. Nie przestała myśleć tak, jak myślała wcześniej. Urbanowi natomiast przeszkadzało to, że opowiedziała się za „Solidarnością”. - Urban sugeruje, że A.K Wróblewski był oprócz Szeligi jednym z największych naciągaczy w „Polityce”, że wykorzystywał swoją legitymację dziennikarską dla załatwiania prywatnych spraw. Nie wiem. Szeligi w ogóle nigdy nie znałam. Mówiło się, że brał samochody do testowania. Natomiast mówienie tego o Wróblewskim jest nieprawdą. Wróblewski sam sobie kupował samochody i miał przy tym zresztą dużego pecha, ponieważ co drugi samochód kompletnie rozbijał, a przy okazji siebie i żonę. Ledwo uchodzili z życiem. Rzeczywiście jeździł dość nieostrożnie. Miał już kilkanaście wypadków. - Wbrew temu, co Urban pisze, A. K Wróblewski nigdy nie stał się „wyrazistym stronnikiem opozycji” ani „człowiekiem nowego reżimu”. Nie można tak określać redaktora naczelnego „Gazety Bankowej”, Józefa Śniecińskiego, zwanego popularnie „Śnieciem”. Zarówno wydawnictwo, jak i jego prezes uchodzą za kryptostaronomenklaturowe. Prezes Śnieciński przesiadywał wprawdzie w czasach stalinowskich w więzieniach, lecz ci, którzy z nim siedzieli twierdzą, że nie za politykę. W ten sposób człowiekiem nowego reżimu może być także Urban, bo robi teraz dobre interesy. Żeby zamknąć poczet tych „baronów kurlandzkich” z „Polityki” należałoby jeszcze wymienić Grońskiego, Mariana Turskiego i Waldorffa. Urban pisze tylko o tym ostatnim i to z dużą nienawiścią Po prostu nienawidził go, i nie wiem, z jakich powodów. Prawdę pisze, że nigdy nie czytał jego felietonów. Zawsze uważał, że jest to stracone miejsce na łamach .Polityki”. Powtarzał, że muzyka łagodzi obyczaje, natomiast nazwisko Waldorffa budzi tylko najniższe instynkty. Prawdę powiedziawszy, ja też nie lubię tego jego rozgdakania. Jeżeli natomiast chodzi o Marka Grońskiego, to Urban zapewne obawiał się jego pióra. Jest to niezwykły erudyta, a zarazem chodząca encyklopedia. Gdy komuś potrzebne były jakieś anegdoty, cytaty, a nawet sprawdzenie informacji, dzwoniono do Grońskiego. Dzwoniła nawet Agnieszka Osiecka i to nierzadko. Ryszard Marek Groński był sekretarzem Antoniego Słonimskiego, podobnie jak później Michnik. Razem ze Słonimskim godzinami przesiadywali w „Antycznej”, u Marca, przy stałym stoliku rezerwowanym dla mistrza. Sztandarowy autor STS-u, innych kabaretów, „Szpilek”. Zawsze dobrze sytuowany, podróżujący do Kalifornii, do Anglii. Poważny, odpowiedzialny człowiek, nie żaden

podrywacz szukający tanich przygód. Zona jedna i ta sama przez cały czas, prawnik, doktoryzowała się, chociaż nie pracuje; przy mężu. Groński to humorysta, lecz nie żaden błazen. Co błazen Urban mógłby o nim napisać? - A co mógł napisać o Andrzeju Wajdzie? Poza zrobieniem wywiadu, właściwie go nie znał. Uważał Wajdę za wielkiego reżysera. Pamiętam, był nim zachwycony na pokazie „Człowieka z marmuru”, jeszcze zamkniętym, zorganizowanym przez żonę Turskiego. Mówił zawsze o Wajdzie w samych superlatywach. Dopiero gdy Wajda przeszedł wyraźnie na stronę „Solidarności”, zaczął go nienawidzić. Przedtem nie były to - jak już wspomniałam - stosunki towarzyskie, ale były dobre kontakty, choć nie osobiste. Gdzieś w szufladzie niedawno widziałam kartkę z życzeniami, przesłanymi przez Wajdę dla Urbana. Lecz tak jak mówię, zmiana zaczęła się na takiej samej zasadzie, jak wobec wszystkich innych, kiedy przeszli do „Solidarności”, a Urban stanął w obozie przeciwnym. Dlatego Urban stara się teraz na siłę zrobić z Wajdy dworaka gierkowskiego. Wajda był i jest zbyt wielkim artystą, żeby mógł być dworakiem, jak chciałby Urban. To po prostu inny rozmiar kapelusza, nawet jeżeli w jakimś zakresie coś aprobuje, a z czymś się nie zgadza. Takim samym nonsensem byłoby pomawianie Wajdy, że jest dworakiem w Belwederze wobec Lecha Wałęsy. Oczywisty nonsens. - A co może powiedzieć Urban o Wałęsie jako o człowieku? Też niewiele. Spędził z nim pół godziny przy butelce whisky. Z drugiej strony może napisać o nim całe tomy jako o kimś, z kim walczy od dwunastu lat. Pamiętam, że kiedy po raz pierwszy padło nazwisko Wałęsy, nie mógł go w żaden sposób spamiętać i przekręcał na różne sposoby. Urban nie robił tego specjalnie! - Państwa Wałęsów poznałem osobiście między 4 a 18 czerwca 1989 roku, a więc w momencie szczególnym, po pierwszym zwycięstwie, a przed ostatecznym. Datę pamiętam, bo było to na uroczystościach 25-lecia kapłaństwa księdza prałata Henryka Jankowskiego w Gdańsku, i nie rozstawałem się z nimi od godzin rannych po wieczorne - tak długo, jak trwały uroczystości. Wałęsa wtedy jeszcze hołdował zwyczajowi bezpośredniości. Witał się słowem „cześć”, podawał rękę jak pod budką z piwem i , tłumaczył, że jest prostym robotnikiem. Ale pani Danuta miała już swoje fumy, już wokół niej był dwór przypochlebnych pań i nadskakujących panów. Uderzyło mnie, że Wałęsa był niezwykle małomówny, mrukliwy wręcz, jeżeli odzywał się, to jakimiś sloganami Tłumaczyłem sobie to nieobyciem towarzyskim, ale nie wykluczałem ponadto także braku interesujących dla niego rozmówców, a na pewno osób, z którymi miałby wspólny język i tematy do rozmowy. Najpierw wysłuchaliśmy mszy świętej w kościele św. Brygidy, gdzie siedząc w pierwszym rzędzie ławek kolatorskich wraz z pewnym małżeństwem żydowskim, przedzielaliśmy państwa Wałęsów od pani Barbary Piaseckiej-Johnson. Później w wielkiej sali bankietowej „Grand Hotelu” w Sopocie zasiadaliśmy po lewicy księdza prałata, podczas gdy państwo Wałęsowie po prawicy. Niesamowite było homagium składane jubilatowi przez świeżo wybranych postów i senatorów „Solidarności”, które obejmowało zarazem także Lecha Wałęsę i odpryskami trafiało w nas - czyli małżeństwo żydowskie i mnie, zagubionego tam przypadkiem.

Neoelekci szli rządkiem i skłaniali się przed księdzem Jankowskim, następnie zwracali się z ukłonem w lewo, a później do nas, w prawo. Tu jednak, ponieważ byliśmy nowi, przedstawiali się z imienia i nazwiska. Szczególną moją uwagę zwrócił facet, który, jako jedyny, przedstawiał się wszystkim: „Jestem mężem Kuratowskiej”. Gdy podszedł do mnie, z zaskoczeniem stwierdziłem, że jest to Grzegorz Jaszuński - jeden z filarów polskiego dziennikarstwa lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. Towarzyszył żonie podczas składania gratulacji jubilatowi Po raz trzeci tego dnia z państwem Wałęsami spotkaliśmy się wieczorem na party u księdza jubilata. I był to zarazem wieczór fotografii Tu, przyznam, Wałęsa ujął mnie stwierdzeniem: „Robię za małpę, z którą każdy musi mieć zdjęcie”. Kolejny raz, chyba w październiku 1989 roku, byłem u Wałęsy w domu przy ulicy Polanki w Oliwie. Miał wtedy „ciche dni”, przywitał nas w dresie, tłumacząc, że musi zajmować się domem, bo żona choruje. Dom robił dobre wrażenie, dzieci, chyba pięcioro obecnych, rządkiem podawały ręce. Sprawiały wrażenie dobrze wychowanych, skromnych, nie przeszkadzały starszym w rozmowie. Dowiedziałem się wówczas, jak Wałęsa stał się posiadaczem tego domu. Załatwiał mu to okazyjnie ksiądz Henryk Jankowski, za trzydzieści tysięcy dolarów – domek z dwoma mieszkaniami z pięterkiem i dosyć obszernym ogrodem-sadem, na wysokiej skarpie nad miastem. Zakupił od kogoś, kto wyjeżdżał na Zachód Rozmawiałem jeszcze później z Wałęsą parę razy telefonicznie, przekazując w lutym 1990 roku zaproszenie do odwiedzenia południa Niemiec i Szwajcarii Za każdym razem mówił, że bardzo chętnie, ale odsyłał mnie do Pusza. Natomiast Pusz zbywał. Przyciśnięty wreszcie do muru, powiedział mniej więcej tak „Przewodniczący nie może się ruszyć z Polski Naobiecywał tylu ludziom, że jakby wyjechał raz, to by go zamęczyli pretensjami, że nie do nich”. Wykręt był oczywisty, ale w zupełnie nowym stylu prawdomówności Nie poznałam nigdy Wałęsy „na żywo”, ale miałam przyjemność być na mszy świętej i na kolacji u księdza Jankowskiego. I uważam, że jest to najsympatyczniejszy duchowny, jakiego kiedykolwiek znałam. Urban niestety nie może się wyzbyć głupiej niechęci do niego, ani jako duchownego, ani jako „ojca chrzestnego” „Solidarności”. Mam także bardzo sympatyczną fotografię z księdzem prałatem i cenię ją bardziej, niż gdyby to była fotografia z Wałęsą. Ci dwaj rzekomi goryle, o których pisze Urban, że towarzyszyli księdzu w ambasadzie amerykańskiej, podawali nam do stołu, Nie byli to zresztą typowi goryle, tylko sekretarze księdza prałata, bardzo sympatyczni panowie. - Z tego, co Urban pisze o duchowieństwie i Kościele wychodzą dwie sprawy: niechęć wynikająca z połączenia ateisty i antyklerykała oraz niechęć wynikająca z zawiedzenia osobistych nadziei na ogranie przeciwnika, a z drugiej strony zawiść wobec konkurenta w oddziaływaniu na masy. Propagandysta Urban traktuje Kościół jako konkurencję. Co jednak Urban może powiedzieć na przykład o prymasie Glempie. Dosłownie nic. W „Alfabecie” pisze jakieś głupoty o podobnych uszach i snuje dywagacje na temat rozmów z ludźmi Kościoła, tak jakby sam z prymasem rozmawiał. Bzdura. Podobnie w „Jajakobyły”, gdzie jednak zastrzega się, że nigdy nie uczestniczył w rozmowach z Kościołem, ale wystawia cenzurkę naiwnych tym wszystkim, którzy rozmawiali, nie wyłączając Jaruzelskiego czy Rakowskiego. - Zdarzyło mi się, że parokrotnie miałem możność rozmawiać z księdzem prymasem. I zawsze pozostawałem pod wrażeniem rozmówcy jako człowieka o niezwykle bystrym umyśle, szybkiej decyzji, prostolinijnego i otwartego, a przy tym bardzo sympatycznego. Z tego, co słyszałem wcześniej

o prymasie, spodziewałem się raczej pedantycznego prawnika, dzielącego włos na czworo i nigdy nie wypowiadającego ostatecznego zdania. Zresztą od początku stanowił dla wszystkich niespodziankę. Także dla swoich konfratrów w Episkopacie. Kiedy w 1978 roku pytano kardynała Stefana Wyszyńskiego, kogo przewiduje na swego następcę, powiedział: „Ten, który będzie wami rządził, jeszcze w czarnej sutannie chodzi”. Znaczyło to, że jest zwykłymi księdzem, chociaż w tym wypadku był już prałatem, sutanna miała fioletowe wypustki, a biret fioletową chryzantemę, czyli pompon. Dopiero w połowie 1979 roku ksiądz prałat Józef Glemp został biskupem ordynariuszem warmińskim. Dla pilnych obserwatorów sceny kościelnej była to wiele mówiąca wskazówka. Przypomniano sobie wtedy, że w latach 1957-1958 czy 1964-1965 pracował jako kapelan Domu „Caritas” dla Dzieci w Mielżynie pod Gnieznem. Dziennikarze pracujący w Zrzeszeniu Katolików „Caritas” rzucili się do kartotek. Jego teczki personalnej już jednak nie było. Ktoś ją wcześniej wycofał. I zrobili to albo ludzie współpracujący z Kościołem, albo Służba Bezpieczeństwa. I jedni, i drudzy licznie reprezentowani byli w „Caritasie”. Nigdy nie udało mi się ustalić, kto to przechwycił. Jeżeli natomiast chodzi o rozmowy czerwonych dygnitarzy z biskupami, to Urban ma pewną rację, ale to nie było tak, że biskupi ich oszukiwali. Chodziło o co innego. Mówiło się w Kościele, że czerwoni z czerwonymi zawsze się prędzej dogadają. Bo komuniści mieli do Episkopatu stosunek ministrantów, często byli nawet dawnymi ministrantami. Polegało to na tym, że zewnętrznie nie zachowywali szczególnego szacunku, ale w rzeczywistości praktykowali spowiedź i szukali porady. Biskupi natomiast unikali z nimi polemik, bo jeżeli rozmowy miały charakter oficjalny, było to bezcelowe. Nie traktowali ich jak ministrantów, lecz poważnie, jak przeciwników. Nie chodziło przy tym, żeby komunistów przechytrzyć, okłamać, skołować. Traktowano ich nawet poważniej, niż na to zasługiwali. Bo jeżeli komuniści liczyli, że udało im się skołować, zjednać biskupa, wbić klina - to było to właśnie niepoważne. Urban raz tylko miał poważną rozmowę z dygnitarzem kościelnym, z biskupem Orszulikiem, o czym pisze w „Alfabecie”. Pisze z ironią, lecz wtedy był naprawdę podekscytowany. Szykował się do tego spotkania jak na randkę. Mieli się spotkać w restauracji w Wilanowie, przy obiedzie. I wrócił ze spotkania bardzo zadowolony. Twierdził, że biskup był w cywilu, dla niepoznaki, i że po obiedzie spacerowali po parku, żeby móc swobodnie rozmawiać. - Ksiądz Alojzy Orszulik był obok księdza arcybiskupa Bronisława Dąbrowskiego od lat oddelegowany do rozmów w władzami państwowymi. Urban się myli pisząc w „Alfabecie”, że należał do „trójosobowego politycznego kierownictwa w Episkopacie”. Bzdura. Takiego kierownictwa nie było i nie ma. Istniej po prostu osoby oddelegowane do kontaktów. Zwłaszcza chodziło o Urząd ds. Wyznań. Kiedy obaj panowie próbowali raz coś samodzielnie zaaranżować - było to w 1976 roku spotkali się z bardzo ostrą krytyką Episkopatu i reprymendą. Zachowali swoje stanowiska podczas wyborów w 1977 roku w Episkopacie tylko dlatego, że nie chciano wprowadzać w ich miejsce kogoś nowego. Arcybiskup Dąbrowski miał taką rangę, aby się najwyżsi dygnitarze nie obrażali, że rozmawia z nimi zwykły ksiądz. Natomiast ksiądz Orszulik służył do rozmów powszednich. Nie otrzymywał sakry biskupiej z dwóch względów: po pierwsze - będąc zakonnikiem pallotynem w konstytucji zakonnej miał przeciwwskazanie, po drugie natomiast - chodziło o to, żeby nie był zbyt wysokiej) rangi rozmówcą dla urzędników. Urząd ds. Wyznań też przecież dbał przez lata, żeby jego dyrektorzy nie mieli nawet rangi ministrów. Natomiast to, że ksiądz Orszulik był bez sutanny, to nie

dla jakiejś konspiracji, jak sądził Urban, ale dlatego, że duchownym nie wolno w stroju kościelnym chodzić do restauracji czy innych knajp. Dlatego, jeżeli z jakichś przyczyn muszą korzystać z tych przybytków, mają obowiązek zakładać świeckie ubranie. Urban był najbardziej podekscytowany tym, że ksiądz Orszulik mieszkał czasami naprzeciwko naszego domu na Żoliborzu, w okratowanym budynku wyglądającym trochę jak więzienie, z wąskimi, długimi oknami. Gdy wznosili ten budynek, wszyscy byli ciekawi, co tam będzie. A ponieważ budowali bardzo szybko i sprawnie, więc w latach siedemdziesiątych nikt nie miał wątpliwości, że będzie tam coś kościelnego. I rzeczywiście, w domu zamieszkały siostry. A Urbana szalenie podniecało to, że widzieliśmy, jak co jakiś czas pomieszkuje tam również ksiądz Orszulik. - Nie musiało być w tym nic nadzwyczajnego ani tajemniczego. Księża, zwłaszcza zakonni, niekoniecznie biskupi, mają często po parę nawet domów zakonnych żeńskich po opieką. W związku z tym mają obowiązek systematycznie odprawiać w takim domu mszę świętą, spowiadać, wizytować, prowadzić rekolekcje itp. Nie wiem, jakie siostry tam mieszkają, lecz musiało to być coś w tym rodzaju. Tak więc Urban ekscytował się bezprzedmiotowo, tylko w wyniku swojej chorobliwej wyobraźni. Natomiast z tego, co pisze w Alfabecie” wynika, że biskupi zasadnie nie mieli zbyt wielkiego wyobrażenia o rozmówcach strony rządowej. Urban przyznaje się, że cierpiał nad tym, ponieważ się zbłaźnił. Zbłaźnił się w wielu sprawach. Nie chciało mu się czytać dokumentów. Nie chciało słuchać, o czym mówi się na naradach ministrów. I stąd błaźnił się bardzo często. Także na konferencjach prasowych. Tylko rzadko się do tego przyznawał. - Powszechnie uważano go jednak za nieprzeciętnego rzecznika, wzbudzał żywiołową antypatię, nienawiść, ale też u niektórych sympatię... Wobec miernot, które go poprzedzały na tym stanowisku, na pewno był wyjątkowy i to musi przyznać każdy, niezależnie od jego oceny. Jak pisze, pierwszym był bodajże Janiurek, import z Katowic, podobno kombatant z Wehrmachtu, z oddziałów spadochroniarzy, które lądowały na Krecie. Bezpośrednim poprzednikiem był Baran-Barecki. To nie określenie pejoratywne, tylko pierwotne nazwisko, z którego zrezygnował, motywując podobno tym, aby się dzieci nie śmiały. Tak wszystkim o nim mówił Urban. Zastanawia mnie dlaczego Urban, pisząc o Bernardzie Margueritte jako o „gwieździe” swych konferencji prasowych, nie napisał o ich wspólnej tajemnicy. Wobec kogoś innego nie byłby taki lojalny. Otóż pana Margueritte pamiętam z jednej wizyty w naszym domu na Żoliborzu po sierpniu 1980 roku. Przyszedł w pełnej konspiracji, nocą, wypytywać Urbana o „Solidarność” i co myśli o tym ruchu elita władzy. Zapewne niejeden raz się w ten sposób konsultowali, tylko bez wizyt u nas. Prosił o dyskrecję. Urban natomiast pisze, że między nimi była jakaś szczególna więź, stara się jednak zasugerować, że chodzi o milczące porozumienie fachowców od pióra, którzy nawzajem publicznie się punktują, jak w boksie. Nie wiem, czemu ma służyć ten teatr. - Margueritte był dla mnie zawsze bardzo teatralny. Starał się pełnić rolę dziennikarza, precyzyjnie obmyślając swoje wejścia z pytaniami na konferencjach. Odnosiłem nieodparte przekonanie, że nie chodzi mu o odpowiedź, ale o wrażenie, jakie zrobi. Zwłaszcza że pytania nie były nastawione na temat czy osobę, której je zadawał, ale obliczone na gremium, w jakim się znajdował. Niedawno

w czasie pierwszej powojennej prawdziwej konferencji prasowej Episkopatu Polski, z okazji reorganizacji administracji kościelnej, spotkał redaktora Margueritte nie lada komplement. Ksiądz arcybiskup Stroba wyraził mu podziękowanie, że kiedyś przed kamerami TV miał odwagę w tych zeświecczonych czasach stwierdzić, że „wszyscy jesteśmy dziećmi Bożymi”. Ktoś, kto zna stosunki kościelne w Polsce, nie będąc świadkiem, nie uwierzyłby w taki precedens. Nie wiem, o co Panu chodzi. - O to, że zarówno ludzie Kościoła, jak i komuniści chwalili człowieka dopiero od mowy pogrzebowej. Wiadomo bowiem było, że nikt taki już nic złego z ich punktu widzenia nie zrobi. Duchowni nie mają zaufania do ludzi świeckich. Nawyk z wielu dziesięcioleci życia w opresji, w stanie walki z komunizmem i obrony przed nim. No, jeżeli ministrem od wyznań, jak pamiętam, był Władysław Loranc, ten z KC, który wcześniej był prezesem Telewizji. Nadziwić się nie mogłam, że taki towarzysz partyjny zajmuje takie stanowisko. Przecież była to obraza i dla katolików w Polsce, i dla całego Kościoła. Dlatego największe zaskoczenie przeżyłam, jak wtedy ówczesny zastępca naczelnego w „Odrodzeniu” Tadeusz Myślik pod niebiosa wychwalał Loranca, że jest właściwą osobą na właściwym miejscu. - Zawsze na czele Urzędu ds. Wyznań stały wyjątkowe gnidy partyjne. Można przytoczyć ich cały poczet, począwszy od Stanisława Bidy w 1950 roku, Izydorczyka, Zygmanowskiego, Sztachelskiego, Żabińskiego, Starzyńskiego, Kąkola, Kuberskiego, Łopatki, a skończywszy na Lorancu - ludzie, którym się noga powinęła w awansie partyjnym, zarazem uważani za poczciwych i wiernych towarzyszy. Nie orły, ale pewni. Dlatego to, że zjawił się tam akurat Loranc było prawidłowością. Podobnie jak reakcja Myślika, który od początków swojej kariery sterowany był przez urzędników wyznaniowych. Traktowano go zresztą po macoszemu. Chyba w 1973 roku trzem osobom wydarzyły się podobne wypadki samochodowe, zakończone czyjąś śmiercią. We wszystkich wypadkach milicja stwierdziła prowadzenie pojazdu w stanie po spożyciu alkoholu. Chodziło o ówczesnego ministra żeglugi Jerzego Szopę, posła na Sejm ze środowisk katolików, Tadeusza Myślika i biskupa katolickiego Jana Mazura ówczesnego ordynariusza siedleckiego słynącego z tego, że w czasie gomułkowskich walk z peregrynującym Obrazem Jasnogórskim posuwał się do rękoczynów wobec milicjantów, którzy jednak jego uderzyć nie śmieli. Najbardziej radykalne konsekwencje poniósł Jerzy Szopa, który momentalnie przestał być ministrem. Przeniesiono go wprawdzie parę miesięcy później na eksponowane stanowisko zastępcy sekretarza generalnego RWPG, ale do Moskwy, żeby w kraju nikogo w oczy nie kłuł. Biskup nie poniósł żadnych konsekwencji. Sprawę zatuszowano tak dokładnie, że w Siedlcach nie można było trafić na żaden jej ślad w dokumentach. Biskup oczywiście stał się bardzo spolegliwy wobec władz i aż do połowy lat osiemdziesiątych, gdy pojawiła się w Siedleckiem tak zwana „wojna o krzyże”, nie sprawiał wyznaniowcom żadnych kłopotów. Konfratrzy w Episkopacie, wybierając go na przewodniczącego Komisji Episkopatu ds. Alkoholizmu, byli bardziej bezlitośni, ożywiając wyrzuty sumienia. Najdotkliwsze konsekwencje poniósł poseł Myślik, który musiał pauzować w następnej kadencji Sejmu, a może nawet przez dwie kadencje - co dla tego typu działaczy środowisk katolickich stanowiło klęskę życiową. Później, gdy się już jako tako wygrzebał, nastała era „Solidarności”, a gdy się zaczął ustawiać w PRON-ie, wygrała „Solidarność”. Dzięki starej przyjaźni z Tadeuszem Mazowieckim

załatwił sobie jeszcze konsulat w Mińsku na Białorusi Ale i tam go rzeczywistość doścignęła, bo kiedy Białoruś zaczęła zrzucać więzy republiki, a rząd Mazowieckiego upadł, czym prędzej musiał wracać do kraju. Jednak niemal natychmiast został wysłany na kolejną placówkę. Tym razem do Bułgarii. Historyjka tych trzech osób funkcjonowała jako złośliwe memento - co może spotkać katolickiego biskupa, posła-sojusznika i ministra komunistycznego, gdy im się noga powinie w kraju rządzonym przez komunistów. Urban o żadnym z nich nie pisze. Ani o Lorancu. Wspomina natomiast w „Alfabecie” Ryszarda Bendera. Wszystkiego cztery zdania, umiarkowanie złośliwe. Nie wiem dlaczego akurat jego wyróżnia - postać wyjątkowo antypatyczną, nawet dla Tadeusza Myślika. - Ryszard Bender zainicjował w Sejmie domaganie się ponownego ukoronowania orła, chcąc tym wkupić się w szeregi tych, którzy cierpieli jako opozycja. Nikt jednak Bendera nie myślał prześladować i w rezultacie proroctwo Urbana, że - jak pisze o nim – „zawodowy katolik z nurtu narodowego” odegra większą rolę w nowej rzeczywistości, się nie sprawdziło. Rolę taką odgrywali przede wszystkim ci, którzy nawet omyłkowo znaleźli się przez jakiś czas w „internie” w stanie wojennym. Urban wymienia tu zwłaszcza Izabelę Cywińską, Kazimierza Kutza, Michała Komara czy Andrzeja Drawicza. Szczególnie złośliwy jest chyba wobec Cywińskiej... Pamiętam nasze poznanie. Było to w drugiej połowie lat siedemdziesiątych. Cywińska w SPATiF-ie piła samotnie wódeczkę i nikt się do niej jakoś nie przysiadał, poprosiła więc Szymona Szurmieja, żeby przedstawił ją Urbanowi i przysiadła się do nas. Urban nie był jeszcze ministrem, tylko zwyczajnym dziennikarzem. Szalenie Cywińskiej imponował. Pragnęła chociaż przysiąść się i porozmawiać - jak powiedziała - „z wielkim tego świata”. Było to podlizywanie się bezinteresowne, bo ani on nie miał wtedy żadnych możliwości dawania talonów, ani ona także nie szukała stanowiska. Później okazało się, że Cywińska czekała w SPATiF-ie na swojego byłego męża. Ale upiła się z nami i była zabawa, gdy on nareszcie przyszedł, bo stwierdziła, że faceta nie zna i widzi go pierwszy raz w życiu. Urban w sumie jednak łagodnie o niej pisze, inni nie byli tacy szarmanccy. Sądzę, że Urban miał po prostu zwykłą ludzką słabość do osób, które go podziwiały i nie potrafił później być wobec nich bezlitośnie złośliwy. Czasami się po prostu bał, jak na przykład Olgi Lipińskiej, obok której teraz mieszka. Dlatego to, co napisał na jej temat w „Alfabecie” to jakiś bełkot. Delikatnie mówiąc, nie przepadał za nią nigdy. Olga, zwana przez przyjaciół Oleśka, drażniła go swoim sposobem bycia i swoim mężem Piotrowskim, którego Urban nie znosił od czasów jeszcze „Szpilkowych”. Mówiło się, że to on wygryzł Toeplitza, co było nieprawdą, bo Toeplitza wygryźli raczej urzędnicy KC. - Piotrowski wystąpił w roli palca opatrzności? Nic szerzej na ten temat nie mogę powiedzieć. Po prostu nie pamiętam. Ale ja Olgę lubiłam. To taka typowa kobieta, poza oczywiście kabarecikiem, który robi genialnie i po męsku. Właściwie znałam ją tylko z Mazur, spotykałam w Krzyżach, albo u Mietka Rakowskiego w Praniu, czy w jego warszawskim mieszkaniu. Bliższych kontaktów osobistych nigdy nie miałyśmy. Ona była zaprzyjaźniona głównie z Rakowskimi, Osiecką, Wrzesińską, z całym towarzystwem STS-owskim, które bardzo się przyjaźniło. Jej dom na Mazurach przez płot graniczy z domem Baśki Wrzesińskiej. Byłam tam może dwa, może trzy razy.

- Gdzie podobno wszyscy mieli wstęp poza jej mężem? Mogę tylko powiedzieć, że jej męża nigdy tam nie widziałam, ani nie spotkałam Uważam, że sprawy osobiste do pewnego stopnia powinny pozostać osobistymi. Więc nie będę opowiadała, kogo spotykałam w domu Olgi Lipińskiej. - Trudno mi uwierzyć, że Urban bał się tylko niektórych kobiet, jeżeli z wszystkich innych kpi. Jest jednak w Alfabecie” jeszcze jedna, poza Jaruzelskim, postać, na temat której wyraża się wyłącznie w superlatywach - Kiszczak. Niewiele na ten temat mogę powiedzieć. Ja generała Czesława Kiszczaka widziałam tylko raz. Osobiście go nie znałam. I tylko raz z nim rozmawiałam telefonicznie. Urban był z nim chyba jakoś szczególnie związany. Nie agenturalnie oczywiście, bo chyba na tym szczeblu nie prowadzi się agentury, ale oficjalnie tańczył koło niego na dwóch łapach, złego słowa nie dał powiedzieć. Natomiast nieoficjalnie, w domu, traktował go jak innych generałów, jak prymitywną soldateskę. Może tylko tyle jeszcze dodawał, że - jak na generała i wojskowego - to przykład elity umysłowej, chociaż erudycyjnie ciężkiej jak czołg, a w sprawach gospodarczych i innych, z końskimi okularami. Człowiek, któremu wydaje się, że wszystko i wszystkich można postawić na baczność. Natomiast z „moim widzeniem” Kiszczaka było tak. Jako dziennikarka szłam na posiedzenie sejmowe. Spod gmachu Sejmu wyjechał samochód rządowy, w którym zobaczyłam Urbana. Samochód zatrzymał się przy mnie i wtedy dostrzegłam obok Urbana generała Kiszczaka, który zasalutował ze środka. Musieli się gdzieś spieszyć, ja zresztą też się spieszyłam, bo byłam spóźniona i w ogóle nie było to miejsce do zawierania znajomości czy dokonywania prezentacji. - Znała Pani innych - jak to się teraz mówi - dawnych prominentów? Niektórych tylko znałam osobiście. Innych z opowiadań czy relacji Urbana. Domowych - a więc w przeciwieństwie do tego, co pisze w książkach - prawdziwych. Dość sympatycznie wspominam „dawnego” Ireneusza Sekułę. Urban się chwali między wierszami, że uczestniczył w lansowaniu Sekuły. Bzdura. Nie miał w tym udziału. Chodziło o przypadek, bo rzadko artykuł prasowy odnosi jakiś skutek. Napisałam wtedy o ZUS-ie bardzo krytycznie, odsłaniając wnętrze instytucji rządzonej przez starych dziadów na zsyłkach partyjnych, którzy na domiar złego do swej nieudolności dokładają zawiść i, hamują wszelkie próby unowocześnienia ZUS-u. W rezultacie ówczesny minister pracy Stanisław Ciosek mianował Sekułę nowym prezesem ZUS-u. Sekuła zadzwonił wówczas do redakcji i zaprosił mnie do siebie na kawę. Był zdziwiony, skąd znałam wszystkie układy w ZUS-ie i tyle spraw trafnie opisałam. Zaproponował mi pracę, taką, jaką sobie w tej instytucji na dowolnym stanowisku wybiorę. Odmówiłam. Nie zamierzałam pracować w instytucji, która do tej pory nie stanęła na nogi. Było to jednak ze strony Ireneusza Sekuły bardzo sympatyczne. Wtedy pierwszy i ostatni raz go widziałam. Pożegnał mnie powtarzając, że w każdej chwili przyjmie mnie do pracy w ZUS-ie na dowolnie wskazane przeze mnie stanowisko. Sekułę spotkał w tym czasie wielki pech. Dzisiaj przeszedłby nad tym zapewne do porządku dziennego. Ale wtedy była to strata. Odebrał z Polmozbytu nowiutkiego poloneza, zajechał pod dom i poszedł na górę powiedzieć rodzinie, żeby zobaczyli nabytek. Kiedy wychylili się przez okno, ujrzeli

jak samochód odjeżdża. W ciągu tych paru minut złodziej gwizdnął mu po prostu poloneza. Wówczas, gdy funkcjonowały talony czy asygnaty, była to strata niepowetowana. Zapewne samochód nie był nawet ubezpieczony, a jeżeli był, to ówczesne ubezpieczenie nie działało tak, żeby można sobie było kupić drugi. Dziwię się, że Urban tak dobrze pisze o Sekule. W domu wyrażał się o nim nie najlepiej. Nie dostrzegał w nim żadnych zdolności. Twierdził, że ma wygląd buca i takim jest w rzeczywistości, a także musi go ustawicznie poganiać i razem z Rakowskim nie mogą sobie z nim poradzić. Gdyby mu nie stać nad głową i nie dyktować, co ma robić, to poruszałby się jak dziecko we mgle i zapadłby w sen zimowy. W opowieściach Urbana był to typowy karierowicz trzymający się cudzej klamki i czekający na instrukcje. Takie samo zdanie miał Urban o Marianie Krzaku. Dostawał szału, że musi za niego pisać najprostsze notatki czy informacje. Mówiłam więc: „Ty się za niego podpisz, bo może również tego nie potrafi”. Z opowieści Urbana wynikało, że jest to jakiś debil. Ale gdy Krzak poszedł potem do Wiednia na ambasadora, to Urban często do niego jeździł. Wyrobił sobie dobre z nim kontakty. Także wówczas nadziwić się nie mógł, jak Krzak potrafi funkcjonować jako ambasador. I też się z niego naśmiewał po każdym powrocie. Kiedyś przed wyjazdem do Wiednia prosiłam Urbana, by kupił mi tam jakiś kosmetyk. Urbanowi jednak nie chciało się latać po sklepach i szukać. Postanowił posłużyć się Krzakiem. Krzak podobno osobiście ten drobiazg kupował, a także jakiś szampon czy pastę do zębów, bo Urban chciał przywieźć prezent. Następnie wystawił Urbanowi za to wszystko skrupulatny rachunek. Chociaż sprawy były groszowe, ale uważam, że tak powinno przecież być. Jednak Urban miał do niego także o to pretensje, tak jakby Krzak jako ambasador miał mu takie rzeczy dawać w prezencie. O Krzaku usłyszałam od Urbana jeszcze raz, już po naszym rozwodzie. Likwidowano mi wtedy redakcję i Urban chciał się widocznie jakoś znaleźć w tej sytuacji. Zadzwonił do mnie i zapytał, czy nie chciałabym zostać rzecznikiem prasowym u Krzaka, który wylądował w PKO. Rozśmieszyło mnie to bardzo i oczywiście nie zostałam rzecznikiem. Natomiast jeżeli chodzi o Mieczysława Wilczka, to ani nigdy go nie znałam, ani się o nim nigdy w domu nie mówiło. Widocznie Urban wtedy też go nie znał. Nie wiem więc, czemu w „Alfabecie” wypisuje o nim i o naszych wspólnych znajomych bzdury i zmyśla bajeczki. Wilczek jest tak barwną postacią, że nie wymaga wątpliwej Urbanowej reklamy. - Zna Pani zapewne także niejednego z obecnych prominentów. Znam takich, których Urban nigdy nie znał i o nich nie pisze, jak chociażby Jerzego Eysymontta. Znam naszych wspólnych znajomych - Jacka Maziarskiego, Wojciecha Giełżyńskiego czy Aleksandra Paszyńskiego, tylko trudno ich przecież nazywać prominentami. Z głośnych swojego czasu postaci „Solidarności” poznałam Mariana Jurczyka, o czym zresztą Urban pisze. Pisze jednak zupełnie inaczej niż było. Jurczyk zrobił na mnie wrażenie księgowego z GS-u. Starał się być bardzo układny. Siedział - nóżki złączone, na kolanach teczka. Nie czarna, ale ściskał ją tak, jakby miał tam ważne papiery i obawiał się, że komuniści chcą go z nich ograbić. Siedział i gadał głupoty. Nie były to żadne rozmowy - jak chce teraz zasugerować Urban. Zaproszono go, żeby zobaczyć na własne oczy, jak taki opozycjonista

wygląda. Rakowskiego, Passenta i innych strasznie to ekscytowało. Zaproszenie zrealizowano poprzez paru młodych inteligentów, którzy wtedy byli w jego kręgu, ale których następnie szybko się pozbył. Albo sami odeszli. - Przy okazji Jurczyka Urban pisze jakieś bzdury o Breżniewie, który chciał sprawiać wrażenie przygotowań do inwazji na Polskę, i papieżu, który w to uwierzył pod naciskiem Amerykanów. Jest to jeszcze jedna, nowa wersja tak zwanego listu do Breżniewa. Gdy po zamachu na Jana Pawia II Clara Sterling prowadziła dziennikarskie śledztwo, kto maczał w tym palce, puściła w obieg następującą bajeczkę: Rosjanie zagrozili, że jeżeli „ Solidarność” kontynuować będzie strajk, to dokonają zbrojnej interwencji. Wtedy papież napisał list do Breżniewa, że przyjedzie do Polski i stanie na barykadzie. Oczywista bzdura. Bajeczka ujrzała światło dzienne, rozpowszechniana pod koniec 1983 roku przez niejakiego dziennikarza Conti (zapewne pseudonim) w paru tygodnikach włosiach i niemieckich. Twórcy bajeczki sugerowali, że miało to miejsce w sierpniu 1980 roku, co nawet dla laika musiało wydać się oczywiście przedwczesne. Nie robi się inwazji w tak dziecinnej przecież jeszcze sytuacji. Dziwię się, że Urban dał się na to złapać. Później owszem. Było parę krytycznych momentów, lecz dopiero w grudniu 1980 roku, w marcu czy wrześniu 1981 roku. Clara Sterling osnuła swoją bajeczkę na jednym fakcie: tuż przed śmiercią, w kwietniu 1981 roku kardynał Stefan Wyszyński w przemówieniu do naukowców na ATK wzmiankował, że papież napisał jakiś list do Breżniewa. Była to jednak wzmianka tak iluzoryczna, wieloznaczna, że na jej podstawie trudno nawet utrzymywać, iż fakt taki zaistniał. A tym bardziej fakt tak precyzyjnie opisany przez spółkę Sterling-Conti. To, że ówczesny biskup szczecińsko-kamieński, Kazimierz Majdański wzywał komitet strajkowy, aby przekazać im rozkaz papieża, że mają podpisać porozumienie, bo Rosja interweniuje - to zupełna bzdura. Chociaż, naturalnie z inną motywacją, polecenie dążenia do porozumienia mogło być stoczniowcom przekazane. Nie wiem, czy Urban by o tym wiedział. Chyba że później kompletowali mozaikę i analizowali sytuację. Wątpię. Ci panowie nie bawili się w takie rzeczy. Podchodzili do wielu spraw, a zwłaszcza osób, z dużą nonszalancją. Uważali, że mają władzę na wieczność i nikt im jej nie wydrze. Ta nonszalancja cechuje wiele sylwetek kreślonych przez Urbana w „Alfabecie”. Tylko prasami przyznaje się, jak przykładowo w wypadku Aleksandra Halla, że nie zna człowieka. A plecie o nim bzdury. W wielu innych wypadkach nawet się do tego nie przyznaje, tylko plecie. Weźmy chociażby Tadeusza Mazowieckiego. Wie o nim tyle, co w telewizji można było zobaczyć. Pisze, że raz oberwał od niego przez telefon, raz został kurtuazyjnie przyjęty, gdy spławiali go z Telewizji. I Urban rozpisał się na dwie kartki, przypominając mu nawet przeszłość PAX-owską. - I myląc wszystko dokładnie. Mazowiecki odchodził z PAX-u z Januszem Zabłockim i paru innymi, mniej znanymi osobami w połowie 1955 roku, na długo przed Październikiem 1956 roku, kiedy to gros osób odeszło. Tych właśnie, które próbowały pisać do „Po prostu”. Tadeusz Mazowiecki właściwie został z PAX-u razem z Zabłockim wyrzucony. A ściślej, miał być wyrzucony głównie Zabłocki, który wtedy działał w Krakowie i Piasecki kazał się go pozbyć, bo był zbyt samodzielny, mało posłuszny. A w PAX-ie trzeba było przede wszystkim słuchać. Tadeusz Mazowiecki, który wtedy wydawał WTK (Wrocławski Tygodnik Katolików) został dołączony w ramach rozgrywek wewnętrznych do Zabłockiego. Był zbyt zdolny, zbyt konkurencyjny i miał przyjaciela w Warszawie, któremu zwierzył się, że nachodzą go ubecy, proponując współpracę.

Warszawski przyjaciel czym prędzej poleciał z tym do Piaseckiego. Z głupoty albo ze sprytu. Przyjaciel uchodził za głupiego sprytnego. Piasecki powiedział mniej więcej tak: „Jak Mazowiecki pyta się, co ma zrobić nawet przyjaciela, to znaczy, że on nie wyklucza takiej współpracy, a jeżeli nie wyklucza, to...” W PAX-ie istniała obsesja agentury. Ulegał jej także Piasecki, a może przede wszystkim on. To znaczy, oficjalne kontakty ze służbami specjalnymi istniały na najwyższych szczeblach. Ale podejrzenie, najlżejsze tylko, o kontakty kogoś niżej automatycznie wykluczało z PAX-u. I w taki właśnie sposób jak na ironię, Tadeusz Mazowiecki wyrzucony został z PAX-u: pod zarzutem podejrzeń o współpracę z UB, którymi obciążył go osobisty przyjaciel. Przyjaciel ten do dzisiaj działa w PAX-ie, czy w tym, co z niego zostało, przez wiele lat był nawet z ramienia PAX-u posłem na Sejm, członkiem Prezydium. Nie znam tego środowiska i wątpię, czy ktokolwiek z moich znajomych miał z tym coś wspólnego. Stowarzyszenie „PAX” kojarzyło mi się zawsze z grupą proreżimową, o faszystowskiej przeszłości i klerykalnym programie. Już tylko jeden z tych wyróżników wykluczał jakiekolwiek zainteresowanie tą organizacją, nie mówiąc o trzech łącznie. - A jednak przekonany jestem, że gdyby poszukać, znalazłby się niejeden taki Pani znajomy. Chociażby Natan Tenenbaum. Niemożliwe! - W różnych okresach różni ludzie kręcili się kolo PAX-u. Zaraz Panią zaskoczę jeszcze bardziej Michnik też. Z ludzi obecnie znanych, na świeczniku, nie tylko Szeremietiew, Siwek czy Hniedziewicz. Także wicemarszałek sejmu Jacek Kurczewski, profesor Rafał Krawczyk, teoretyk dziennikarstwa Janusz Osica, a z upadłych w otchłań niebytu partyjniaków Krzysztof Komornicki Ten sam „partyjny rolnik” spod Bystrzycy Kłodzkiej, który napisał do Rakowskiego, gdy ten został premierem: „Siedzimy sobie z żoną na przyzbie i myślimy właśnie jak to dobrze, że pan został premierem”? - Ten sam. Tylko nie zawsze był kabotynem. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, gdy nie mogło być mowy o żadnym środowisku czy miejscu, gdzie się politykuje dostatecznie anty, ten, kto chciał porozmawiać o polityce, a nie chciał mieć nic wspólnego z partią i stronnictwami, nie miał wielkiego wyboru. Poza PAX-em był jeszcze bardziej dwuznaczny ChSS i były Kluby Inteligencji Katolickiej. W tych ostatnich panowała jednak tak zatęchła atmosfera, że jeżeli ktoś młody nie był zdeklarowanym dewotem, a przy tym zdeterminowanym rodzinnie, to nie wytrzymywał tam więcej jak jedno spotkanie. Dopiero po 1961 roku trochę się tam przewietrzyło, ale nie na długo. Pamiętam, uczestniczyłem kiedyś w spotkaniu areopagu poselskiego KIK z ogółem członków, na którym po raz pierwszy była obecna grupa z rozwiązanego właśnie Klubu Krzywego Koła. Mógł być to koniec 1961 roku, początek 1962 roku. Byli to młodzi ludzie, wyszczekane „pistolety”, na czele z Krzysztofem Kozłowskim, wyraźnie odbijający od w większości starych babek, dewotek klubowych. Czy to ten Krzysztof Kozłowski, niedawny szef MSW? - Tak Wtedy przewodził on dyskutantom Krzywokolskim, którzy gremialnie napadli na KIK-owskich posłów, miejscowe świętości - Jerzego Zawieyskiego, Konstantego Łubieńskiego, Stanisława Stommę i Stefana Kisielewskiego. O ile mnie pamięć nie myli, wszyscy byli obecni, trzech pierwszych na sto procent, a poza tym też Janusz Zabłocki chyba i Tadeusz Mazowiecki, odgrywający wówczas w KIK-u

rolę drugoplanową. Krzywokolcy oskarżali niewybrednie posłów o nieudolność, oportunizm, uległość wobec władz, tchórzostwo. I ku mojemu zdziwieniu byłem wtedy dość młodym, niedoświadczonym człowiekiem - areopag KIK wycofywał się, tłumaczył się nieudolnie, usprawiedliwiał. Nikt z sali nie przyszedł im z pomocą Dewotki, KIK-owskie patriotki, zaplecze kadrowe tak zwanych ósemek prymasowskich, baby bojowe, które w innym wypadku rozszarpałyby każdego śmiałka ważącego się na wewnętrzną krytykę, miały gęby zacięte, pokerowe. Stało się oczywiste, że podzielają krytykę. Ale żeby sprzyjały atakującym, zupełnie obcym na tym gruncie? To było dla mnie coś nowego. Zwłaszcza, że KIK również żył w obsesji agentury osób nasłanych, a Klub Krzywego Kola miał tam wcześniej opinię zbiorowiska ubeków i osób podejrzanych politycznie. Uprzednio każdego nowo przychodzącego egzaminowano z genealogii oraz pacierza. Krzywokolców zaaprobowano bez egzaminów. Może mieli jakąś tajną rekomendację... - Może. Ale musiałaby być to rekomendacja samego księdza prymasa Wyszyńskiego. Ówczesny kościelny opiekun KIK, ksiądz Bozowski nie mógł wystarczyć. Zazwyczaj mało kto wiedział, co to były ósemki prymasowskie. Zewnętrznie dość łatwo było je rozpoznać: kobiety w średnim lub starszym wieku, wysportowane i ubrane sportowo, w pionierkach, w skarpetach na pończochy - jeżeli nie było upałów, w długich spódnicach z ciemnego samodziału, swetrach, kurtkach - jakby wybierały się na wysokogórską wycieczkę, z konduktorkami przewieszonymi przez ramię, włosami przeważnie uwiązanymi w kok. Kiedy gdzieś na parafii doniesiono proboszczowi, że ktoś taki pokazał się i zamieszkał w okolicy, przewielebny dostawał zawału serca. Oznaczało to, że śledztwo zostało wdrożone, wszystkie jego sprawki, konflikty parafialne, może grzechy nawet, zostaną skrzętnie zebrane i przedstawione w kurii, a może nawet samemu prymasowi. Inwigilacja trwała zazwyczaj dwa tygodnie. Nawet Urban nie wierzył, że Kościół ma swoją służbę bezpieczeństwa. Pisze o tym w „Jajakobyły”. - A o tym, że są więzienia kościelne, wiedział? Wątpię. Ja też wątpiłem, póki tego nie zobaczyłem. Wiedza Urbana na temat Kościoła jest bardzo mizerna, chociaż bezsprzecznie zafascynowany był tą instytucją. W Kościele po prostu chodziło o to, żeby duchowieństwo nie popadało w konflikty, nie stawało się łupem dla służby bezpieczeństwa, szantażującej w takich wypadkach i zmuszającej do współpracy. Jeżeli więc ksiądz prowadził jakieś nieobyczajne życie, nadużywał alkoholu, popadał w konflikty z wikarymi, z parafianami, jeżeli gospodyni księdza za bardzo się szarogęsiła - wzywany był do kurii i odpowiednio mustrowany. Jeżeli to nie pomagało, zdejmowany był z probostwa. W tym zakresie właśnie działały „ósemki”, których nazwa wywodzi się od „ośmiu błogosławieństw” biblijnych. Chodziło o grzechy ukrywane. Te, które duchowny otwarcie wyznawał swemu zwierzchnikowi, łącznie z tym, że jest szantażowany przez służbę bezpieczeństwa i zwerbowany na tajnego współpracownika, były po odpowiedniej pokucie wybaczane - jak to w Kościele bywa wobec każdego. Znakomita większość tych, którzy przez służbę bezpieczeństwa zwerbowani zostali szantażem lub innym przymusem, składała nie mniej szczegółowe sprawozdania z rozmów z funkcjonariuszami SB swoim zwierzchnikom w Kościele. Nie była to więc tym samym tajna współpraca. Wracajmy jednak do naszych baranów - jak mówią Francuzi. Jak to się stało, że Adam Michnik bywał w PAX-ie?

- Bywał, może za duże słowo. Był parę razy, uczestniczył w dyskusjach, dokładnie wiosną 1966 roku w klubie przy ulicy Pięknej. Dyskusje te prowadził wówczas Rafał Krawczyk, obecny profesor, późniejszy sekretarz Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego. Wtedy studiował jeszcze ekonomię jako drugi fakultet, kończył bowiem wraz z Krzysztofem Komornickim archeologię śródziemnomorską. Adam Michnik szukał wówczas sobie jakiejś odskoczni politycznej, miejsca, środowiska. Dyskusje organizowane były przez Stołeczny Ośrodek Szkolenia Kadr Stowarzyszenia „PAX” i nakierowane na zewnątrz. Przychodzili tam głównie ludzie spoza PAX-u. Z ramienia PAX-u uczestniczyła wąska, wybrana grupa ludzi, którzy chodzili także na dyskusje na Uniwersytecie Warszawskim z Kuroniem i Modzelewskim. W grupie tej byli właśnie Komornicki, Krawczyk, Wincenty Lewandowski - późniejszy wiceminister finansów w rządzie późnego Messnera i Rakowskiego, Hniedziewicz, starszy Hagmajer, nie ten, który urzędował w PRON-ie, ale który później pracował w Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych. Działo się to w latach 1964-1967. Zawsze bardzo chciałam poznać Adama Michnika. W opowieściach Urbana urastał on do jakiegoś giganta czy bohatera. I tak sobie Michnika wyobrażałam. Ale w opowieściach Urbana Michnik był jakimś idolem zepsutej, antykomunistycznej młodzieży. Nie będę opowiadać o tym, co o Michniku słyszałam, bo o tym słyszeli chyba wszyscy. Pamiętam jednak jedną taką sytuację, która mi się z nim kojarzy. Kiedyś wieczorem, po jakimś spektaklu teatralnym było przyjęcie u znajomych na okólniku. Przyszło wiele osób, a między innymi jedna z czołowych wówczas opozycjonistek - aktorka Halina Mikołajska. Zaznaczam, że Urban wtedy - mógł to być rok 1975 czy 1976 - był innym Urbanem. Fakt, Mikołajska nie była wtedy trzeźwa, a raczej wręcz przeciwnie, ale siedziała Urbanowi na kolanach, czym był bardzo zażenowany, bo raczej nie lubił pijanych kobiet u siebie na kolanach. No, ale Mikołajska, to Mikołajska. Potem powiedział mi, że ta wielka aktorka właśnie szaleńczo kocha się w Michniku. To jeszcze bardziej rozpaliło moją ciekawość, jeżeli chodzi o osobę Michnika. - Zna jednak Pani wielu innych sympatycznych opozycjonistów... Bardzo sympatyczny był dla mnie zawsze i jest Jacek Maziarski. Kiedy mieszkaliśmy jeszcze w Alejach Jerozolimskich nad „Pewexem”, odwiedzali nas państwo Maziarscy. Pamiętam, że Jacek wówczas był świeżym nabytkiem w „Polityce” i wizyty miały służyć bliższemu poznaniu. I pamiętam, że raz przetańczyliśmy we czwórkę cały wieczór. Z Ewą Maziarską, też dziennikarką, przez jakiś czas pracowałam w jednym tygodniku. Przyjaźniłyśmy się i przyjaźnimy obecnie. Ich syna Wojtka - jak to się mówi - znam prawie od dziecka. - Zaskoczony byłem, że po zorganizowaniu Agencji Informacyjnej „Solidarności”, pan Wojtek Maziarski przeszedł do „Gazety Wyborczej”. Wiem, że wcześniej pracował jako korespondent bodajże BBC. Tak już jednak musi być, że dzieci często działają w opozycji wobec rodziców. Swojego czasu KOR-owcy organizowali się także przeciwko swoim ojcom. Teraz niejedno stare „zasłużone” politycznie nazwisko można spotkać z młodszym imieniem zarówno w „Res Publice”, jak wśród elity władzy. Lepsze to, niż nagłe metamorfozy, jak chociażby w wypadku redaktora Wojciecha Giełżyńskiego. A cóż Pan ma przeciwko Wojtkowi Giełżyńskiemu? Bardzo sympatyczny, inteligentny i wysoce utalentowany dziennikarz.

Urban robi z niego dziwkarza - nic na ten temat nie mogę powiedzieć. Był okres, kiedy się z nim przyjaźnił, Giełżyński zresztą bywał z żoną u nas na Żoliborzu. - Niestworzone opowieści o seksualnym bziku Giełżyńskiego słyszałem od połowy lat sześćdziesiątych, jeszcze od jego kolegów z „Dookoła Świata”. Podobno był pierwszym, który do Polski z Indii przywiózł po wojnie miniatury z frontonu świątyni miłości. To i „świerszczyki” - wtedy nie było jeszcze video pokazywał kolegom dziennikarzom podczas spotkań towarzyskich i wyjazdów żony. W 1968 roku Giełżyński bardzo mnie zbulwersował broszurą, jaką wtedy napisał na temat syjonizmu. Znałem także niektórych wielbicieli jego reportaży z budów socjalizmu w ZSRR. Dlatego kiedy w 1980 roku znalazłem się wspólnie z nim w Stowarzyszeniu Dziennikarzy w komisji skrutacyjnej liczącej glosy podczas wyborów delegatów na Nadzwyczajny Walny Zjazd SDP, byłem trochę zdziwiony jego prosolidamościowym nastawieniem. Jeżeli wierzyć Urbanowi, istotnie naglą przemianę przeszedł podczas pierwszego wyjazdu w sierpniu 1980 roku do Gdańska. W tym akurat wypadku można Urbanowi wierzyć. Było to chyba nagłe olśnienie u Giełżyńskiego, który to zresztą przypłacił utratą pracy w „Polityce”. A gdy Urban pisze o innych... Początkowo wydawało mi się, że ma rację w wypadku Aleksandra Małachowskiego. Nie lubiłam jego „Telewizji nocą”, namaszczenia i emfazy, z jaką mówił. Uważałam, że ludzie potrzebujący nie potrzebują przede wszystkim właśnie takiego patosu. Natomiast obecnie wystąpienia posła Małachowskiego budzą moje duże zainteresowanie. Słucham ich, najchętniej jego wyważonych wystąpień sejmowych. Bardzo zmieniła mi się optyka, jeżeli chodzi o pana Małachowskiego. Kiedyś był egzaltowany, teraz ma wyważone sądy. Urban dziwi się, że pan Małachowski po licznych niewybrednych atakach Urbana na niego, nadal mu się odkłania. Ja też się dziwię, bo Urban na pewno zachowywałby się inaczej, chociaż niby - jak twierdzi -pozwala także kpić z siebie. W wypadku Aleksandra Małachowskiego to jednak normalna kindersztuba, której Urban nie ma. Podobnie było także z Aleksandrem Paszyńskim, o którym Urban wspomina tylko gdzieniegdzie. Przedtem znałam go mało. Raczej nie udzielali się z żoną towarzysko. Nigdy u nas nie bywali. Zaprzyjaźniłam się z obojgiem - Aleksandrem i jego żoną Gałką dopiero później, po moim rozwodzie. Są to bardzo życzliwi, mądrzy ludzie i bardzo wysoko sobie cenię ich przyjaźń. Dobrze, że Urban nic na ich temat nie usiłował napisać. Bo - jak go przecież znamy - nic uczciwego by nie napisał. Nie znając ich dobrze, musiałby zmyślać wszystko od a do z. Przykro by mi było szczególnie, zwłaszcza ze względu na Gałkę, która jest bardzo wrażliwa. A dobroć czy wrażliwość innych rozbudzała w Urbanie najniższe instynkty. Nie zawsze tak oczywiście było. Jak go poznałam, był zupełnie innym człowiekiem. Przez wiele lat był zupełnie inny. - I uważa Pani, że nagle, po wpływem jakiegoś impulsu się zmienił się? To raczej niemożliwe. Musiał w sobie to wszystko nosić, tylko nie uzewnętrzniał. Albo ktoś na niego wpływał, „uszlachetniał” go... Może. Sądzę jednak, że jeżeli tak, to na zmianę jego charakteru wpłynęło kilka czynników. Trzeba by je dokładnie prześledzić. Od wielu lat patrzyłam na niego i nie poznawałam go. Nie mogłam uwierzyć, że związana jestem z takim potworem.

Tajemnice alkowy
Poznałam go z karykatury
- Urban twierdzi, że poznał Panią u Michała Komara, obecnie wiceszefa Nowej Telewizji Warszawa i zwrócił na siebie uwagę wyrzucając budzik za okno. Okoliczności naszego poznania, z grubsza rzecz biorąc, Urban opisuje prawdziwie. Nie był to jednak przypadek. Sprawa została ukartowana przez moją szwagierkę i Komara. Ja nie byłam bowiem tą znajomością zainteresowana, a później długo nie byłam także zachwycona jego zalotami. Pierwszy raz zobaczyłam Urbana u filmowców, na Trembackiej. Spotkałam się tam na kawie późnym popołudniem z Kaziem Żórawskim. Było zupełnie pusto. W jakimś momencie wszedł Urban z Basią, moją znajomą, która podobno się w nim kochała i siedli przy barze. Urban ciągle oglądał się i zerkał na nasz stolik. Zapytałam więc Żórawskiego, czy to ten Urban, który na mnie poluje. Tak mi się wydawało, że to on, sądząc po jego karykaturze przy felietonach w „Szpilkach”. Żórawski potwierdził. Urban ciągnięty przez Basię zaraz wyszedł, więc nawet nie zdołałam mu się przyjrzeć. Nie dziwię się, że chciała stamtąd wyjść. Nie jest przyjemne, gdy przychodzi się z facetem, do którego w dodatku coś się czuje, a on co chwila ogląda się na inną i traci wątek. - Czy wówczas Pani się rum zainteresowała? Ani trochę. Nie byłam wielbicielką jego felietonów w „Szpilkach”, które zresztą rzadko wpadały mi do ręki. Już prędzej czytałam jakieś jego teksty w „Polityce”. Było to wiosną 1971 roku i często tam wtedy pisywał. Wcześniej, nim go zobaczyłam, docierały do mnie różne informacje i pogłoski, głównie poprzez moją szwagierkę Agnieszkę, która znała Urbana, że on koniecznie chce mnie poznać. Nie wiem, co ona mu o mnie mogła opowiadać, że zachęciła go do tak wielu inicjatyw w stosunku do mnie. Mówiła, że Urban prosi o mój telefon, że mu go dała, że on dzwoni, ale nie może się dodzwonić. Mnie to wszystko guzik obchodziło. Potem także Komar zaczął molestować. Zaproponował, żebym z mężem przyszła do niego na prywatkę, którą urządza w związku z wyjazdem żony. Pretekst był żaden i odpowiedziałam, że wątpię, abyśmy z drugiego końca Warszawy jechali na taką imprezę. Komar mieszkał na Sadybie, przy ulicy Bonifacego, a my koło dworca Warszawa-Marymont na Żoliborzu. Ale lubiłam spędzać czas w towarzystwie Michała. Należy on do niewielu ambitnych osób w Polsce. Ambitnych nie w takim sensie, aby zdobywać wysokie stanowiska, tylko w sensie zdobywania wiedzy. Gotów poświęcić wiele, by ją zdobyć. Myślę, że jego charakter, podobno nie najlepszy, został ukształtowany przez stresy, których doświadczał, aby zdobyć to, co zdobył. W sferze intelektualnej. Jest to człowiek, który zawsze będzie cierpiał dlatego, że coś go ominęło, że na przykład był za młody żeby znać Hłaskę czy Tyrmanda. Z całego jego postępowania wyziera chciwość na wiedzę, pazerność na poznanie wszystkiego i wszystkich, którzy go interesują. Podporządkował temu całe swoje życie. - W końcu jednak pojechaliście wtedy do Michała Komara?

Tak. Z Urbanem przyszła Agnieszka i, jak się okazało, wyczerpywało to listę gości. Mimo że byłam z mężem, Urban starał się być niezwykłe uwodzicielski. Był wtedy jeszcze człowiekiem stosunkowo młodym - trzydzieści siedem, trzydzieści osiem lat. Naturalnie był sporo ode mnie starszy. Natomiast to, że Ewa Łapka, żona Michała Komara, prześladowała Urbana, żeby odkupił budzik - jak on sugeruje z przyczyn materialnych, to zupełna bzdura. Była to osoba, jak na owe czasy i nasze środowisko, bardzo majętna, córka prywaciarza, producenta olejków spożywczych. Jeżeli więc nawet zażądała odkupienia tego budzika, to dla zasady. Szlag może przecież człowieka trafić, gdy zjawiają się goście i któryś z nich, bez pytania, nie swoją rzecz wyrzuca z mieszkania przez okno. - Czy skończyło się, jak pisze Urban, że „wyjął” Panią z tej prywatki i zawiózł do siebie? Bzdura. Później Urban dzwonił, pisał listy. Teraz się orientuję, że miał w jakimś sensie opracowaną technikę podrywania. Dostałam wiele listów. Dosłownie zasypywał mnie nimi. Ostatnio ktoś zwrócił mi uwagę, że listy pisał także do obecnej swojej żony, będąc jeszcze moim mężem. Podobno publikuje je w odcinkach, w jakimś nowym redagowanym przez nią tygodniku czy dwutygodniku. Zrobił mi też numer, który mnie strasznie zażenował. Pracowałam wtedy przy komputerach w Komisji Planowania, w pracowni Jurka Eysymontta - ostatnio był wicepremierem w rządzie Jana Olszewskiego. Nie można było u nas przyjmować odwiedzin w pracy. Dlatego Urban przez portiera przysłał mi ogromny bukiet gladioli. Było to objętościowo coś tak dużego, że nie mogłam nawet objąć rękami i zabrać do domu. Pamiętam, że mnie to bardzo wówczas zawstydziło wobec kolegów z pracy. Nie bacząc na jego podchody, listy, spotkania w kawiarni, wyznania miłości, wyjechałam później na wakacje do Bułgarii z kimś innym. Wysłałam mu stamtąd kartkę, że , jest cudownie”. Doszła zresztą do niego dopiero po moim powrocie. I gdy wróciłam, nie spieszyłam się z telefonem. Znowu inicjatywa należała do niego. W jakiś czas potem byłam na zwolnieniu lekarskim. Złapałam grypę. I Urban namówił mnie, żebym pojechała chorować do Kazimierza nad Wisłą. No i tam właśnie jakoś rozpoczął się nasz romans. Głównie w wyniku jego wielkiej, niewyobrażalnej wręcz troskliwości. Wkrótce po wakacjach, gdy mój mąż wrócił z Paryża, odbyłam z nim konkretną rozmowę. Powiedziałam, że nasze mieszkanie razem, do czego sprowadzało się to małżeństwo, jak i samo małżeństwo nie ma sensu i że się wyprowadzam. Miałam zabrać swoje rzeczy i pójść sobie, ale nie było to takie łatwe. Nagle okazało się, że mu na mnie zależy, że absolutnie nie chce się na to zgodzić. Nie wypuszczał mnie, pod drzwiami rozrywał na sobie szaty. - Było więc coś, co Panią urzekło w Urbanie? Niełatwo to określić z dzisiejszej perspektywy, odcedzić dobro od zła, jego zalety, które przeważnie później okazywały się wadami. Zakochany Urban to zupełnie inny człowiek. Nadskakujący, starający się, ujmujący, zgadujący myśli. Imponował mi wieloma różnymi rzeczami, ale przede wszystkim tą swoją wielką miłością, demonstrowaną w taki sposób, że żadna chyba kobieta nie mogłaby się oprzeć. Adoracja w każdym miejscu, zabieganie o każdy uśmiech, o każde słowo - po prostu ideał zakochanego mężczyzny.

Imponował mi także inteligencją, dowcipem, błyskotliwością. Nareszcie jakaś odmiana w moim życiu. W poprzednim małżeństwie była tylko jedna wielka nuda. Swojego pierwszego męża znałam od szkoły. Bywałam często w domu jego rodziców. O małżeństwie przesądziło właściwie mieszkanie. Warunkiem otrzymania przydziału na mieszkanie było zawarcie małżeństwa. Mój pierwszy mąż, poza tym, że był synem wielkiego pisarza, niewiele sobą reprezentował intelektualnie. To jeszcze przed ślubem była pomyłka. A tu zjawił się człowiek, który sam był ciekawy i gwarantował ciekawe życie, miał dużo wdzięku, pomysłowości, potrafił być sympatyczny. Gdy chciał, był ujmujący w towarzystwie, łubiany przez wszystkich znajomych. Zawsze lubił życie towarzyskie. Jeszcze dzisiaj spotykam ludzi, którzy nie mogą zrozumieć, co się z nim porobiło, i wciąż deklarują, że go lubią. A z drugiej strony, potrafił być też arogancki, opryskliwy, wręcz brutalny wobec innych. U znajomych zabiegał, żeby go lubiano, zależało mu na tym, żeby go akceptowano towarzysko. Później, gdy go lepiej poznałam, zrozumiałam, że to fałsz. Bo tym samym przyjaciołom potrafił robić największe świństwa. O ludziach, z którymi rozstawał się serdecznie, pięć minut później gadał najgorsze rzeczy. To mnie od początku drażniło, niepokoiło. Nie był człowiekiem etycznym. Nie był nawet człowiekiem eleganckim w tym względzie. Strasznie raził mnie także jego brak dyskrecji. Uważałam, że nawet żonie, najbliższej osobie, nie wypada mówić pewnych rzeczy. Nie opowiada się o sprawach innych ludzi, przyjaciół, kto z kim sypia, kto kogo zdradza i kiedy, z którymi żonami swoich kolegów się spało. Opowiadał mi to niemal ze szczegółami, chociaż słuchać nie chciałam. Nie dlatego mówił, żeby się chwalić, lecz z plotkarstwa i dlatego, że wszędzie węszył sensację. A zarazem był na każde moje skinienie. Gotów do różnych poświęceń. Zmienił nawet całkowicie charakter swojej pracy. Gdy go poznałam, zatrudniony był w „Polityce” na etacie reportera czy publicysty, nie pamiętam dokładnie, dość, że wiązało się to z wyjazdami w teren. Ponieważ nie chciał jeździć sam i zostawiać mnie w Warszawie, a ja ani nie miałam ochoty z nim jeździć, ani nie mogłam ze względu na pracę, Urban zgodził się być dziennikarzem funkcyjnym. Bronił się przed tym wcześniej przez dłuższy czas. Został kierownikiem działu krajowego, co istotnie krępowało go i zmuszało do przesiadywania przynajmniej czterech godzin dziennie w redakcji, czytania i poprawiania cudzych tekstów - czego serdecznie nie znosił. Cenił sobie zalety wolnego zawodu dziennikarskiego. Z czasem jednak nauczył się z kierowania działem czerpać satysfakcję. Wyżywał się w dyrygowaniu ludźmi. Cieszył się, że decyduje o tym, kogo drukuje i co drukuje. I z... uczestniczenia w kolegiach redakcyjnych. - Kiedy dowiedziała się Pani, że Urban jest Żydem? Może się to komuś wydawać dziwne, ale początkowo nie zdawałam sobie nawet z tego sprawy. Nie przyszło mi do głowy zastanawiać się nad tym. Klasyfikowanie ludzi według ich pochodzenia, antysemityzm i filosemityzm, zawsze uważałam za wyjątkowo hańbiące. - Ani antysemityzm, ani filosemityzm – jak mówiono w marcu 1968 roku. Ósmego marca 1968 roku wyrwałam się z pracy, żeby wraz z kolegami uczestniczyć w wiecu na Uniwersytecie. Pracowałam wówczas w Komisji Planowania. Kiedy wróciłam, okazało się, że ominął

mnie kwiatek i pączek z okazji Dnia Kobiet, ale nie ominęła mnie reprymenda ze strony kierownika. Domyślał się, gdzie byłam i wrzeszczał, że nie należy brać udziału w takich imprezach. Parę dni później spędzono wszystkich pracowników Komisji Planowania do holu na masówkę. Odczytano nam rezolucję potępiającą „wichrzycieli marcowych” i kazano podnosić ręce, kto jest za. Oczywiście wszyscy podnieśli poza mną i jedną z koleżanek. Kiedy dopytywano się, dlaczego nie aprobuję rezolucji odpowiedziałam, że sama jestem Żydówką i niech ze mną na ten temat nie rozmawiają. Sprawa stała się głośna. Wybuchł skandal. Moja matka, pracująca w sąsiednim budynku w Ministerstwie, zadzwoniła od razu, żebyśmy spotkały się na dole. Powiedziała, że minister wezwał ją i zagroził wyrzuceniem z pracy za moje wybryki. Prowadzono nawet dochodzenie, czy nie jesteśmy Żydówkami. Natomiast mój bezpośredni kierownik, ile razy później była jakaś taka hańbiąca impreza, zamykał mnie w pokoju na klucz, abym - jak twierdził - nie kompromitowała naszej pracowni. Nazywał się Dąbrowski. Był jakimś grupowym w podstawowej organizacji PZPR i bał się o swoją funkcję. Nigdy nie miałam żadnych skłonności ani anty-, ani filosemickich. Po prostu nie zastanawiałam się nad tym. Tak samo w wypadku Urbana. Zwróciła mi na to uwagę dopiero jedna z moich koleżanek, kiedy postanowiłam go pokazać znajomym. Po spotkaniu zadzwoniła i w pełnej histerii oświadczyła, że zrywa ze mną wszelkie stosunki, ponieważ związałam się z Żydem. Dopiero wtedy ten problem po raz pierwszy do mnie dotarł. - Domyślam się, że nie cierpiała Pani z powodu utraty tej koleżanki. Urban nie afiszował się swoim żydostwem. Jak pisał niejednokrotnie - był bardzo daleko od obyczajów, nie mówiąc już o religijności żydowskiej. Nie ukrywał jednak chyba przed Panią, że jest Żydem? Nie. Nie ukrywał, ale wyszło to dopiero po jakimś czasie, w sposób naturalny, gdy opowiadał mi różne historie ze swego dzieciństwa. Jest jednak faktem, że najpierw dowiedziałam się o tym od mojej znajomej i bardzo mnie to zdziwiło, a nawet zaskoczyło. Chociaż zarazem nie miało żadnego znaczenia. - Urbana można uważać prędzej za katolika. Był ochrzczony, uczono go religii, przystępował do pierwszej komunii świętej. Wreszcie nie jest obrzezany, jak sam się do tego publicznie przyznaje. W dzieciństwie przebierał się za księdza i odprawiał nabożeństwa. Jeszcze teraz, gdy się zamyśli, składa ręce jak do modlitwy, przyjmując pozycję oranta... Jest to ostatnia rzecz, o którą można go posądzać. Został wychowany w atmosferze areligijnej, konsekwentnie ateistycznej, a nawet antyreligijnej. Zawsze był agresywnie antyklerykalny. I nie wynikało to z jego żydostwa, bo było mu ono całkowicie obce, Można powiedzieć, że chwilami był także antyżydowski. Miał jednak chyba coś ze skłonności do rządzenia duszami. - Byłaby to więc zawiść, postawa nienawistna, insynuacyjna wobec stanu kapłańskiego. Daje tego dowód bardzo często także teraz, chociażby w tygodniku „Nie”. Postawa agresywnej, zajadłej nietolerancji. Lubił narzucać swoje zdanie, przekonywać, że ma rację. Kiedy kogoś nie udawało mu się przekonać i ten ktoś wychodził z odmiennym zdaniem, Urban mówił: „To jest kretyn po prostu, wiadomo, że nie

ma racji”. Chociaż według mnie to bardzo często Urban nie miał racji. Ale nie kłóciliśmy się, z nim nie warto było się kłócić, nie odnosiło to żadnego skutku. Przekonać go, że ktoś inny ma rację, a nie on, było zadaniem praktycznie niewykonalnym. Niewątpliwie zawsze lubił otaczać się ludźmi, którzy mu pochlebiali, skupiać dookoła siebie zauszników, klakierów. Jego typową cechą była też pewna wyniosłość. Pogardzał innymi. Poza tym nie znosił, jak go ktoś dotykał rękami. Czasami niektórzy mają takie przyzwyczajenie, że przekonując, czy relacjonując coś, dotykają rozmówcy palcami, łapią za rękę, za guzik, klepią po ramieniu. On wpadał wtedy w szał. Może to dziecięcy uraz wywołany napastowaniem przez homoseksualistę. Miał potrzebę życia w luksusie, skłonność do elegancji, wygody, dobrego jedzenia. Zawsze najważniejsze dla niego były pieniądze, zaszczyty. Właściwie można stwierdzić, że jeżeli wpadał w konflikt z władzą, to przypadkiem i tylko wtedy, gdy mu nie pozwolono się wycofać. - Mówiło się swego czasu, że był bliski kręgom opozycyjnym. Urban? Nigdy! Pisząc w „Polityce” znajdował się oczywiście w nurcie często krytycznym wobec władzy, jakichś decyzji czy sytuacji, ale tylko w takich ramach, w jakich to pismo było krytyczne. Zawsze brzydził się opozycją i był gotów na każde skinienie zrobić wszystko, co mu kazano „z góry”. Dlatego Mietek Rakowski przez długi czas nie miał do niego zaufania. Mówił: „Jak można mieć zaufanie do kogoś, kto napisze wszystko, co mu się każe napisać”. Niejednokrotnie zarzucał mu, że był dyspozycyjny wobec każdego partyjnego urzędnika, który go wezwał. Okresowe zakazy uprawiania zawodu dziennikarskiego, jakie otrzymywał w okresie rządów Gomułki, to zwyczajne wypadki przy pracy, zarówno jeśli chodzi o „Po prostu” i zorganizowanie biura pseudomatrymonialnego, jak też niejakiego Marcinkowskiego, działacza antyalkoholowego. Tak samo inne konflikty, chociażby w związku z felietonami w „Szpilkach”, z powodu których był wzywany do Wydziału Prasy KC. Później Urban dorabiał do tego eleganckie wytłumaczenie, że konsekwentnie zwalczał opozycję przekonany, iż skuteczne reformy może przeprowadzić jedynie obóz władzy. Śmiać mi się chciało, gdy to czytałam. Obracanie się w dobrym towarzystwie, dostanie się do wszelkich elit, wspomniane już wyżej zamiłowanie do życia w luksusie, pieniądze, zaszczyty - to były motory jego działania. Tym bardziej śmiać mi się chciało, gdy mówił czy pisał, że jest komunistą. U komunistów akceptował jedynie to, że mieli władzę. Wszystko inne mu nie odpowiadało i egalitaryzm, i sprawiedliwość społeczna, i hasła robotniczo-chłopskie. Gardził nimi. Na szczęście dla niego były to tylko hasła i zawołania pozorne. Dlatego mógł się jakoś między nimi poruszać i deklarować akceptowanie władzy dla niej samej. Teraz Urban zabrnął w ślepą uliczkę, z której nie ma odwrotu. Nie może w żaden sposób stać się ulubieńcem władzy. Dlatego robi pieniądze. To jest jedyny motyw jego działania. - W tym wszystkim jednak zorientowała się Pani dopiero później, w ciągu wieloletniego małżeńskiego pożycia, poznawania...

W alejach u pana Wrzoska

- Powróćmy do pierwszych miesięcy znajomości Gdzie udała się Pani ze swojego małżeńskiego mieszkania przy ulicy Lampego koło dworca PKS Warszawa-Marymont? Przeprowadziłam się do Urbana, który mieszkał wówczas w Alejach Jerozolimskich nad „Pewexem” w wynajętym mieszkaniu. Dwa pokoje z widną kuchnią. Było to u pana Wrzoska, który figurował na liście lokatorów, a jeździł gdzieś w świecie jako kierowca polskiej ambasady. Goście, którzy nas odwiedzali, lubili robić różne żarty, na przykład krzycząc z dołu: „Panie Wrzosek, otworzysz nam pan do jasnej cholery, czy nie!” Pan Wrzosek chodził jako hasło także przy wszelkich nieporozumieniach sąsiedzkich o ciszę nocną. Prowadziliśmy bardzo intensywne życie towarzyskie, często głośno grała muzyka o różnych porach. Przeważnie interweniował pewien typ w nieznośnie brudnym podkoszulku z sąsiedniej klatki schodowej. Ktoś, kto otwierał drzwi, mówił mu wtedy: „Ma pan rację, zaraz uspokoimy tego cholernego pana Wrzoska, który tutaj baluje”. Kiedy sąsiad odgrażał się, bo muzyka nie cichła, do otwierania drzwi delegowaliśmy któregoś ze znanych dzięki telewizji aktorów lub spikerów. Facet widząc kogoś takiego zwykle pokornie już się wycofywał i mieliśmy spokój. Wszyscy sąsiedzi znali tylko pana Wrzoska. W całym budynku nikt nie słyszał o tym, że jest jakiś Urban. Pan Wrzosek i koniec. I wszyscy brali go za Wrzoska. - Musiało być tam u was wesoło... Pory bankietów rzeczywiście były różne. Zdarzało się, że Basia Wrzesińska dzwoniła z STS-u, żebyśmy koniecznie przyjeżdżali, bo jest wspaniała zabawa. A była pierwsza czy druga w nocy. Często korzystaliśmy z zaproszenia, a później wszyscy razem przyjeżdżali do nas, gdzie zabawa toczyła się dalej. O tym mieszkaniu w związku z tym krążyły straszne historie. Sam Urban niejednokrotnie pisał, że odbywała się tam publiczna rozpusta, co jednak wynikało z pewnego snobizmu i było grubą przesadą. W każdym razie, gdy ja tam mieszkałam, rozpusty żadnej nie było. - Kto bywał? Wiele znanych wówczas osób, aktorzy, dziennikarze, dzisiaj często już zupełnie zapomniani. Bywali wszyscy, którzy wtedy towarzysko byli związani z STS-em. W STS-ie siedział zwykle Mietek Rakowski, który bardzo lubił artystów. Bywał nawet znany aktor-opozycjonista Maciek Rayzacher. Joanna Żółkowska, z którą Urban był zaprzyjaźniony od czasu, gdy mieszkał w domu jej wuja na Saskiej Kępie. Żółkowska jeszcze chodziła do szkoły teatralnej, wpadała, żeby pochwalić się Urbanowi, że dostała piątkę, lub poskarżyć za dwóję. Później przychodziła z Witoldem Holcem. Bywali Komarowie, baron Schoen-Wolski, starzy koledzy dziennikarze, Fikusowie, Garliccy, Radgowscy, a zwłaszcza nowi z „Polityki” - Maziarscy. Bywał Danek Passent. Miał zwyczaj telefonować i mówić do mnie: „Zejdź do «Pewexu» i kup Agatce mleko w proszku, symbol., numer...”. Było to bardzo skomplikowane. Danek już wówczas rozszedł się ze swoją pierwszą żoną Wiśką, chyba Zambrowską, piękną i szalenie sympatyczną kobietą. Wyszła później za mąż za pana Chroboczka i razem wyjechali zagranicę. Oboje

naukowcy mikrobiolodzy. Chroboczek - miły, uczynny, sympatyczny blondyn, życzliwy ludziom przeciwieństwo Passenta. A Danek mieszkał wówczas z Osiecką w jej segmencie w Falenicy, zanim nie wybudowali sobie domu na Żoliborzu i miał właśnie z nią córkę Agatkę, w którą ładował wszystko, co najlepsze, wychodząc z założenia, że w ten sposób ma gwarancję, iż ona jak produkt, też będzie najlepsza. Teraz wyjechał do Stanów, też głównie po to, aby zapewnić jej studia na prestiżowym uniwersytecie i odpowiednią partię z jakimś Amerykaninem. - Spotkania towarzyskie były waszym głównym zajęciem? Urban potrafił się znakomicie bawić. Życie dla niego, poza pracą, to była zabawa. Zawsze jasno podzielone. Jest czas pracy i jest czas zabawy, spotkań towarzyskich, rozrywki. Pracy nie lubił. Był strasznie leniwy. I w związku z tym starał się ją jak najszybciej wykonać, odbębnić. Stwarzał sobie odpowiednie, korzystne warunki pracy. Chodziło o to, żeby zarobić, wziąć jakąś chałturę, coś szybko napisać, dostać pieniądze i żeby mieć wreszcie czas wolny. Lubił chyba tylko pisanie felietonów dla „Szpilek”. Oczywiście była to też chałtura, ale było czasami także wyżywanie się, kiedy mógł komuś dołożyć, napisać coś złośliwego. I lubił ówczesne zebrania redakcyjne w „Szpilkach”, na których zgłaszało się najdowcipniejsze pomysły tematów, haseł, skeczów. To go autentycznie bawiło i nie było przykrym obowiązkiem, jak wszystko inne. - Był dość płodnym felietonistą, dziennikarzem. Nawet gdy podchodził do tego, jak do chałtury, to musiał poświęcić na to trochę czasu... Wstawał bardzo wcześnie, o szóstej rano. Nie wiem dokładnie. Ja spałam. Robił sobie chyba śniadanie, coś pisał. Ja wstawałam później, nie jadałam śniadania i około ósmej jechałam do pracy. Kiedy wracałam, on spał. Zdążył już wcześniej coś kupić na obiad, przyrządzić sobie, zjeść. Z tym że początkowo, w Alejach Jerozolimskich, czekał na mnie z przyrządzonym przez siebie obiadem. Przeważnie befsztyki, wino, sałata. - On gotował? Od razu na wstępie wspólnego życia oświadczyłam, że nie lubię kręcić się w kuchni i nie potrafię. Do sprzątania miał pomoc domową, która jednak zjawiała się, jak miała humor. Nigdy nie było wiadomo, czy przyjdzie i w końcu ją zwolnił. Wtedy zaangażowałam panią Stasię, która pracowała u mnie jeszcze wcześniej na Żoliborzu. Cudowna kobieta, niezwykłej uczciwości, świadek Jehowy. Przychodziła sprzątać, czasami coś ugotować. Ja nie zajmowałam się takimi rzeczami. Miałam swoją pracę. Wracając z niej, zjadałam coś i kładłam się spać. Do jedzenia nie przywiązywałam większej wagi. Przeważnie kiedy kładłam się na drzemkę popołudniową, on wstawał i siadał do pracy. Gdy budziłam się, był już wieczór i pora na gości lub zastanowienie się, gdzie idziemy na kolację. Raz dziennie trzeba było w końcu coś zjeść. Raz w tygodniu, w niedzielę, jeździł do rodziców. - Nie w sobotę, w szabas?

W tej rodzinie od pokoleń nie przestrzegano żadnych żydowskich obyczajów. Zapewne ich nawet nie znano, chyba że ze słyszenia. Urban mógł coś na temat rytuałów żydowskich wiedzieć jedynie z ciekawości. W tej rodzinie nie przestrzegano żadnej obrzędowości, także oczywiście chrześcijańskiej. Nie asymilowali się w ten sposób. Nie było więc także żadnej choinki, prezentów, zajączków wielkanocnych itp. Były obchodzone wyłącznie urodziny, a w moim wypadku jeszcze czasami imieniny. Do rodziców Urban jeździł przeważnie sam i niezbyt chętnie. Ja jeździłam, kiedy teściowa urządzała jakiś specjalny obiad. Rozmawiałam z nimi głównie przez telefon. Niechęć wynikała też z tego, że teściowa gotowała bez szczególnej staranności, a Urban nie lubił jeść byle czego. Do matki był zresztą nastawiony niechętnie. Potrafił o niej wygadywać różne rzeczy. Bardzo przywiązany był natomiast do ojca. Miał dla niego dużo ciepłych uczuć. Nigdy się z niego nie wyśmiewał, chociaż mówił niejednokrotnie, że ojciec ma słaby charakter, boi się życia, często ustępuje wszystkim niepotrzebnie. Ale o ojcu zawsze się wyrażał dobrze. Dwa razy tylko widziałam, jak Urban autentycznie płakał. Raz, gdy mu powiedziano, że może mieć raka jelita grubego, co później okazało się nieprawdą. Było to po prostu zapalenie wyrostka robaczkowego. I drugi raz, gdy ojciec zachorował. Niegroźnie zresztą, ale był już w podeszłym wieku osiemdziesiąt parę lat - i Urban przekonały był, że ojciec nie wyjdzie ze szpitala Musiał zapewne również płakać po śmierci ojca. Ja tego jednak już nie widziałam Ojciec Urbana zmarł bowiem pod koniec lat osiemdziesiątych. Jego matka natomiast żyje, ma dziewięćdziesiąt parę lat. Jest już bardzo niedołężna i Urban mówi o niej z obrzydzeniem. Nie jest jej w stanie już nawet odwiedzać. - Kiedy dostaliście własne mieszkanie? W Alejach Jerozolimskich nie mieszkaliśmy długo. Wszystkiego rok z kawałkiem. Wprowadziłam się w drugiej połowie października 1971 roku, a w 1973 roku mieszkaliśmy już na Żoliborzu. Wiosną 1972 roku odbyliśmy jeszcze dwumiesięczną podróż statkiem handlowym po Morzu Śródziemnym. - Podwójny miesiąc miodowy? Można i tak nazwać. Ale bez ślubu. Kupiłam dla siebie w „Orbisie” miejsce za trzynaście tysięcy złotych - sześćdziesięciodniowy rejs po 200 złotych za dobę. Nie było to wówczas znowu tak mało, jak pisze Urban. On miał wyjazd w formie delegacji służbowej z dietami i jego rzeczywiście mogło to prawie nic nie kosztować. Ja musiałam wziąć ze swojej Komisji Planowania dodatkowy urlop bezpłatny. Na statku handlowym „Orłowo” znajdowały się raptem cztery kajuty pasażerskie. Poza nami płynęli państwo prezesostwo jakiejś spółdzielni, jakaś pani doktor i urzędniczka bankowa. Obie w celach handlowych. Prezesostwo zresztą też. Jakiś emerytowany kontradmirał, dosyć młody jeszcze jak na emeryta, z zapaleńcem morskim - jedyne nazwisko, jakie pamiętam dla jego oryginalności - panem Czartołomnym. Na rejs można się było dostać tylko mając duże znajomości w „Orbisie” i załatwił mi to któryś z kolegów redakcyjnych Urbana, znanych pieczeniarzy. Jechał z nami jeszcze dziennikarz Bohdan Rudnicki z miesięcznika „Morze”. On jednak był nadprogramowy, po morskiej protekcji, nie jako pasażer i mieszkał w szpitalu, który był dość obszerny, a na szczęście nikt nie chorował.

Rejs trwał prawie dwa i pół miesiąca i na ogół nie było wiadomo, do jakiego portu się popłynie. Oczywiście główne porty były wyznaczone. Mnie rejs bardzo się podobał, nawet gdy w drodze powrotnej, przez dwa tygodnie nie zawijaliśmy do żadnego portu. Podróż wcale nie była nudna. A to delfiny skakały, a to opalałam się, był bal kapitański dla pasażerów. Byliśmy w Holandii, w Antwerpii, Dunkierce, Lizbonie, na Malcie, w Grecji, Turcji, Libanie i Syrii nawet. Pod koniec rejsu marynarze dostawali świra, któryś tam nawet poważnie zwariował. Tradycyjnie była to obsesja, że żona go zdradza - oni zdaje się głównie na tym jednym punkcie dostają fioła. Można powiedzieć, że było bardzo zabawnie. Urban przy większej fali zapadał na morską chorobę leżał i jęczał, nie chodził nawet na posiłki, pomagała mu tylko whisky. Ale nie w takim stopniu, żeby mógł coś zjeść. Głodował, odchudzał się i pracował. Stukał na maszynie korespondencje, które nadawał pocztą z kolejnych portów. Nie zaprzestał chyba nawet pisania jako Kibic. Poza Syrią i Turcją zawijaliśmy przecież do cywilizowanych krajów. Podróż kończyliśmy w krajach skandynawskich. To znaczy statek zawinął do Danii, a stamtąd miał płynąć do Sztokholmu i później dopiero do Gdańska czy Gdyni. - Urban pisze, że wpadł na pomysł, żeby odwiedzić swojego przyjaciela Berkowicza, który w charakterze banity mieszkał w Sztokholmie. Z politycznego punktu widzenia była to zupełnie nieodpowiedzialna decyzja. Mogła kosztować Urbana wiele kłopotów w pracy i nieprzyjemności. Kto wie, czy nie nowy zakaz publikacji, gdyby nas złapali. Zwłaszcza że zostawiliśmy paszporty na statku i pojechaliśmy z Berkowiczem, który zjawił się, aby nas zabrać z Danii samochodem do Szwecji. Byliśmy bez żadnych dokumentów. Może dlatego Urban się teraz do tego nie przyznaje pisząc, że podczas tej podróży nic szczególnego się nie działo. To, co zrobił i do czego mnie wówczas namówił, wystawia mu świadectwo człowieka nieodpowiedzialnego. Ktoś zresztą ze statku doniósł na niego do MSW i anulowano mu później paszport. Dodatkowo denerwuje mnie to, co Urban teraz pisze o Berkowiczu. Napastliwie, wyszydzając. A byli przecież wielkimi, nierozłącznymi przyjaciółmi. Wtedy, w czasie rejsu, gdy tylko dowiedzieliśmy się, że statek będzie w Sztokholmie, a wcześniej w Danii, Urban od razu do niego napisał. Berkowicz natychmiast odtelegrafował, że będzie nas oczekiwał. I rzeczywiście czekał z jakimś kolegą, który przywiózł go samochodem. Rzadko kiedy Urban był tak wzruszony, jak wtedy. W Danii za pożyczone pieniądze Berkowicz umieścił nas w hotelu, a sam z kolegą nocował w samochodzie. Potem w Sztokholmie odstąpił nam swój pokój w akademiku, a sam poszedł do znajomego, u którego spał na podłodze. Był bardzo serdeczny. Niezbyt elegancko Urban naśmiewa się teraz z tej uczynności. Berkowicz na pewno długo spłacał pożyczki zaciągnięte na goszczenie nas. Był wtedy jeszcze bardzo rozrywkowym człowiekiem, ale nie powodziło mu się najlepiej. Miał okresy, gdy musiał korzystać ze szwedzkiej pomocy społecznej. Z żoną Haliną Paczesną rozwiódł się niemal od razu po przyjeździe do Szwecji. Akademik, w którym mieszkał był w rzeczywistości meliną drobnych złodziejaszków, głównie Polaków, którzy udawali, że studiują. W gruncie rzeczy mało się tym zajmowali, raczej gdzieś się zatrudniali, coś kradli.

Paliło się tam haszysz. Było dosyć zabawnie. Też musiałam spróbować. Urban bał się, bo miał już wcześniej w Polsce negatywne doświadczenia z paleniem haszu. Sensacje sercowe, zawroty głowy, czy coś w tym rodzaju. Przez jakiś czas w Szwecji Berkowicz pracował w sex-shopie jako sprzedawca czy pilnujący jedynie, żeby nie kradli. Zaprowadził nas tam. Opowiadał ciekawe rzeczy. Ponieważ sklep był w śródmieściu, w dość uczęszczanym przez turystów rejonie, wielokrotnie zdarzyło mu się obserwować polskich dygnitarzy, którzy przychodzili tam na dyskretne zakupy. Berkowicz pracował w Polsce w „Życiu Warszawy”, w „Dookoła świata”, w „Forum”, znał więc wielu z nich. Opowiadał bardzo zabawnie, jak wchodzili ówcześni polscy partyjni dygnitarze odwiedzający Sztokholm, jak rozglądali się, czy przypadkiem kogoś znajomego nie ma w pobliżu. Berkowicza z twarzy nie znali, bo nie mieli powodu znać. I cichcem oglądali - zwłaszcza pisemka pornograficzne, kupowali. Berkowicz nie przyznawał się, że zna polski. Bardzo uprzejmie ich po szwedzku obsługiwał. A potem Berkowicza zobaczyłam dopiero po latach w Warszawie, kiedy już wolno było mu tutaj przyjeżdżać. Wcześniej próbował przyjechać do Polski wielokrotnie. Nawet wigilię i święta spędzał przez to gdzieś przy granicy, ale był na liście emigrantów - szkodników PRL i zawracano go, zarówno z lotniska, jak z promu, z pociągu, gdy starał się wjechać przez Niemcy. Przez wiele lat mu się to nie udawało. Przyjechał do Warszawy ze swoją ostatnią bodajże żoną. W Szwecji szukając zarobku założył biuro matrymonialne. Posłużyło mu ono zdaje się głównie do tego, żeby się samemu ożenić. Biuro wkrótce splajtowało. Chyba nikogo innego nie wyswatał. Natomiast do niego przyjechała pielęgniarka z Łodzi i z nią się ożenił. - Nielojalny stosunek Urbana do przyjaciół, nawet serdecznych, to chyba jakaś jego charakteropatia? W okresie Alej Jerozolimskich poznałam również innego, niegdyś serdecznego przyjaciela Urbana, o którym też nie najlepiej pisze, a wówczas już wyrażał się o nim jak najgorzej. Pewnego razu Urban powiedział: „Wiesz, spotkałem dawnego kolegę, a właściwie nawet przyjaciela, ale nie mam ochoty się z nim widywać, bo to malwersant i niepewna osoba. Strasznie jednak nalegał i użył argumentu, że nie chcę się z nim widywać, bo siedział w więzieniu. Trzeba więc będzie chyba do niego wpaść” tłumaczył się. Chodziło o Mietka Górskiego. Mieszkał gdzieś blisko, przy ulicy Żelaznej chyba lub w okolicy. Miecio miał tam kawalerkę - maleńki pokój z symboliczną kuchenką. Ale mieszkanie zrobiło na mnie ogromne wrażenie. Coś podobnego wcześniej widziałam tylko w filmach. Była to typowa garsoniera. Światła zapalały się automatycznie. Gdy ktoś kładł się na tapczanie, przygasały. Włączała się muzyka. Wszystkie typowe bajery z filmu, żęby panienki wprawić w zadziwienie i zachwyt. Górski szalenie zajmująco opowiadał o więzieniu, a także o swoich wizytach na polskich budowach w Związku Radzieckim, gdzie jeździł i pisywał reportaże dla „Fundamentów”. Później wyjechał na Zachód i pracował w Radiu Wolna Europa. I wtedy Urban wywlókł mu różne sprawy, o których wiedział prywatnie, jako jego dawny kumpel. Mówił o nich publicznie, żeby go zdyskredytować. Było to nie tylko nieeleganckie ze strony Urbana, ale po prostu chamskie. - Jak Pani mogła zdecydować się na ślub z takim człowiekiem? Z tego, co Pani mówi wynika, że zdawała sobie sprawę, jaki on ma charakter.

Problem polega właśnie na tym, że nie zdawałam sobie sprawy. Te spostrzeżenia, w sensie wniosków, są o wiele późniejsze. Chociaż już wtedy były pewne sygnały, dające mi wiele do myślenia. Proszę nie zapominać, że w pierwszym okresie, przez pierwsze parę lat, Urban był człowiekiem nadskakującym, bardzo starannie ukrywającym prawdę o sobie, przedstawiającym się z jak najlepszej strony. A poza tym tak z dnia na dzień tego się nie zauważało - były różne sprawy życiowe, które trzeba było rozwiązywać.

Mieszkanie za ślub
- Podobno, aby skłonić Panią do małżeństwa musi zaistnieć przymus mieszkaniowy, czyli potrzeba otrzymania przydziału na mieszkanie, zgodnie z zasadami istniejącymi w PRL-u... Po raz drugi istotnym czynnikiem, skłaniającym mnie do zawarcia małżeństwa były sprawy mieszkaniowe. Jak długo można było siedzieć w wynajmowanym mieszkaniu? Odczuwając potrzebę unormowania sytuacji, trzeba było przede wszystkim rozejrzeć się za własnym mieszkaniem. Urban należał do jakiejś spółdzielni mieszkaniowej. Poza tym szefem od mieszkań był Kukuryka, przyjaciel „Polityki”. Istniała szansa jakiegoś przyspieszenia, lecz nie było mowy o przeskoczeniu „norm zaludnieniowych”. Urban sam mógł dostać najwyżej kawalerkę, bo jako samotnemu nawet dodatkowa powierzchnia, przyznawana dziennikarzom, mu nie przysługiwała. Urban z żoną mógł dostać M-2 i dodatkową powierzchnię, czyli M-3. Przymierzyliśmy się więc do tego M-3. Po rejsie w czerwcu 1972 roku udało mi się wreszcie rozejść z poprzednim mężem Ślub z Urbanem wyznaczyliśmy na 11 listopada, żeby było łatwiej zapamiętać datę. Braliśmy go w Pałacu Ślubów w Warszawie bez żadnego rozgłosu. Nikt nie wiedział. Ceremonia odbyła się tylko w obecności świadków, bez żadnych gości, nawet bez rodziców i fotografa. Odbyło się to tak: w sobotę wyszłam normalnie z pracy - pracowałam na Nowym Świecie - wsiadłam w autobus i pojechałam na Plac Zamkowy. Urban też jechał wprost z redakcji „Polityki”, czyli z tego samego budynku, ale wychodziło się z innej strony. Wesela również nie było. Wieczorem poszliśmy tylko na przyjęcie do jakiegoś dyplomaty, nie pamiętam już z jakiego kraju. - Dlaczego taka konspiracja? Zależało mi na tym, żeby nikt z rodziny i znajomych nie wiedział o ślubie. Dlatego postawiłam warunek, że zgadzam się na małżeństwo, ale poza moją przyjaciółką i jej narzeczonym, którzy byli świadkami, nikt się nie dowie. I przez wiele lat wszyscy myśleli, że żyjemy sobie z Urbanem na kocią łapę. Dopiero po ślubie mogliśmy formalnie dostać to mieszkanie. Ówczesne M-3 to klitki, w których nie można się było obrócić - wtedy maksimum trzydzieści parę metrów. Mieszkanie było w Alejach Nowojerozolimskich sto trzydzieści ileś.

Ani dnia tam nie mieszkaliśmy. Nawet nasze książki by się tam nie zmieściły. Dwa pokoiki z kuchnią. Daliśmy od razu ogłoszenie do gazety o zamianę. Przychodziły różne śmieszne i ciekawe oferty. Mogliśmy to mieszkanie zamienić na przykład na gospodarstwo rolne pod Warszawą. Po długich namysłach i oglądaniu różnych lokali, niektórych bardzo interesujących, wybraliśmy mieszkanie w willi przy ulicy Śmiałej na Żoliborzu, przy placyku Generalskim. Musieliśmy oczywiście dopłacić, chociaż nasze było własnościowe, a to kwaterunkowe. No a potem generalny remont, bo było dosyć zrujnowane. I kraty w oknach, bo było na parterze. Mieliśmy w rezultacie dwa wielkie pokoje z widną kuchnią, w sumie ponad osiemdziesiąt metrów. I kawał ogródka przylegającego do domu księży z parafii Dzieciątka Jezus przy ulicy Mierosławskiego. Do całego ogródka było więcej pretendentów. Na parterze znajdowały się bowiem trzy inne mieszkania, a poza tym było jeszcze piętro. Na Żoliborzu nie prowadziliśmy już domu tak otwartego, jak w Alejach. Oczywiście wciąż wiele osób u nas bywało - mieliśmy o wiele lepsze warunki na przyjmowanie gości, kominek, duży salon, ale był to krąg bardziej zamknięty, wyselekcjonowany. Z innymi spotykaliśmy się poza domem, w modnych wówczas knajpach. - Kto należał wtedy do kręgu waszych najbliższych przyjaciół? Kto u was bywał i u kogo wy bywaliście? Nie było tutaj stałej reguły. Passent, Rakowski, Wróblewscy, Radgowscy, Skalscy, Fikusowie, Toeplitzowie - głównie środowisko z „Polityki”. - Były to więc stosunki koleżeńskie. Chodzi mi jednak o przyjaciół prawdziwych, z którymi - jak to się mówi - konie można kraść. Mieliśmy kilka zaprzyjaźnionych małżeństw, ale mówiąc najogólniej takich przyjaźni Urban nie zawierał. W stosunku do każdej osoby zachowywał pewną rezerwę. Patrzył na ręce i gotów był sprzedać. Nawet wobec Rakowskiego, albo Fikusa, z którym, jak mi się początkowo zdawało, łączyła go największa zażyłość. A później przecież się procesowali. Z obu stron jakaś wielka agresja, nienawiść. Zwłaszcza po odejściu Darka z „Polityki”. Urban w stosunku do nikogo nie był lojalny. Sądzę, że nie rozumie nawet, co to słowo znaczy. Każdego był gotów oczernić, nawet zupełnie bezinteresownie. Nie liczył się z żadnymi względami przyzwoitości, zasadami, nawet przyjętą konwencją towarzyską, potrafił się zachowywać jak świnia. Wystarczyło, że mógł komuś zrobić głupi kawał, albo jakiś numer, czy nawet przyszło mu coś zabawnego w związku z kimś do głowy. Potrafił człowieka zeszmacić. Byliśmy na przykład u znajomych i Janek Englert opowiadał zabawne dowcipy polityczne. Po powrocie Urban usiadł do maszyny i napisał felieton do „Szpilek”. Nie pamiętam czy Englert pełnił wtedy jakąś funkcję, w każdym razie mogło mu to bardzo zaszkodzić. Felieton Urbana relacjonował wszystko podkreślając właśnie, jak to osoba publiczna naśmiewa się z polityki, z ludzi władzy, w gronie przyjaciół opowiadając dowcipy. Wielu znajomych po tym felietonie zerwało stosunki towarzyskie z Urbanem. - Może Englerta nie traktował jak bliskiego przyjaciela? Nie było ważne, czy to jest bliższy, czy dalszy znajomy. Z Garlickimi byliśmy bardziej zaprzyjaźnieni. Najwspanialsze kolacje, jakie jadłam w życiu, to przygotowywane przez żonę Andrzeja Garlickiego,

która prowadziła prawdziwą księgę gości. Notowała kiedy kogo zaprosiła i co podała, żeby po raz drugi tego samego dania gościom nie przygotować. Urban się zawsze z niej naśmiewał, że kręci sos do sałaty przez trzy godziny. Garlicki z podróży zagranicznych, zamiast jak inni ciuchy, przywoził przyprawy i regionalne dodatki. Z Grecji oliwki, z Chin grzyby mun i pędy bambusa, które wówczas w Polsce były nieznane i niedostępne, z Francji kozie sery, a z Niemiec wina reńskie, z Włoch makarony... Pamiętam jak Garlicki był w jakiejś podróży i ktoś nam powiedział w tajemnicy, że w najbliższym czasie dostanie podobno tytuł profesora. No a Urban tę informację naturalnie od razu wepchnął do felietonu dla „Szpilek”. Wygadał się też przedtem Oli Garlickiej, która błagała, żeby nie pisał, bo jest to na razie poufna wiadomość. Nawet sam zainteresowany nie może o niej wiedzieć, bo w każdej chwili mogą tę nominację odwołać. Także z takiego powodu. Urban wcale się tym nie przejął, chociaż przecież byliśmy zaprzyjaźnieni, i puścił wiadomość w felietonie. Niewątpliwie Garlicki miał potem jakieś przykrości z tego powodu. - I ludzie po takim czymś chcieli się z nim jeszcze zadawać? Jedni go później omijali, a innym było wszystko jedno. - Mówiła już Pani, że wobec rodziców także nie był lojalny. A wobec córki? Nie warto o tym mówić. Nie chcę opowiadać szczegółowo, co Urban mówił o swojej córce. Nie znosił dzieci. Wyjaśniał to często właśnie na przykładzie swojej córki. Twierdził, że gdy ona się urodziła, to musiał się wyprowadzić, bo nie mógł siedzieć przy stole z dzieckiem, które ślini się, glamie, ciamka. To go brzydziło, i dopiero gdy córka dorosła, zaczął dostrzegać w niej osobę, człowieka. Przedtem starał się tylko zademonstrować swoje obrzydzenie. Jego stosunek do dzieci można określić na przykładzie jednego z felietonów. Był w nim naprawdę szczery. Dlatego może nie umieścił go w drukowanym później zbiorze. Za dużo przyszło listów z protestami od czytelników, którzy mieli normalne ludzkie odczucia. „Dzieci stanowią najbardziej groźne zanieczyszczenie środowiska naturalnego człowieka” pisał Urban. „Są one gorsze od spalin i wyziewów przemysłowych, które zatruwają powietrze oraz od wycieku chemikaliów, które zatruwają wody. Dzieci przenoszą śmieci i wydzielają dużo hałasu, co jednak gorsze, one zatruwają wartość wyższą niż ziemia, powietrze, i niebo, gdyż one zatruwają życie... Przypuszczam, że upodobanie do dzieci, istot głupich przecież i przykrych, wynika z tego po prostu, że rodzicielstwo, że miłość wobec dziecka stanowi najprostszą realizację części panowania nad drugim człowiekiem. Skłonności prodziecięce nieodmiennie wiążą się z infantylizmem dorosłych, którzy je objawiają”. Z córką Urban nie utrzymywał w zasadzie żadnych kontaktów. Zaprosiłam ją kiedyś na Żoliborz, z okazji otwarcia mieszkania. Zaprzyjaźniła się wtedy z moją młodszą siostrą, która była w jej wieku i wydawało się, że będziemy w bliskim kontakcie. Ale jej matka zabroniła wtedy bywać w naszym domu. Szkoda. Była to sympatyczna, inteligentna panienka. Później parę razy przychodziła do naszego kolejnego już mieszkania, na Czerniaków. Było to w latach osiemdziesiątych. Miała narzeczonego, który siedział w więzieniu i chodziło jej o to, czy ojciec może w czymś pomóc. Podpytywała, czy nie będzie jakiejś amnestii.

- Chyba w czymś pomógł, bo odbył się ten ślub. Ależ skąd. Urban także wtedy zbywał ją ze zniecierpliwieniem. Zainteresował się tylko jej ślubem, bo chciał z tej okazji zrobić hecę polityczną. Dlatego zdecydował się być na tej uroczystości. Uważał, że to pikantne, iż jego córka wychodzi za mąż za chłopaka z nielegalnego wydawnictwa Nowa, który siedział parę lat w więzieniu. Na tym ślubie była doborowa obsada z opozycji, kilka zachodnich stacji telewizyjnych. Dzień później z Waszyngtonu przyszło do MSZ dalekopisem nr 810 cl nr 226: „J. Knifer w korespondencji z Warszawy dla NYT z 3.04.84 pisze, że córka Urbana wyszła za mąż za byłego, więzionego działacza «Solidarności», a zaproszenia na ślub drukowane były w oficynie Nowa. Ludwiczak”. Ot, taki mały donosik na wypadek, gdyby w kraju władze to wydarzenie przeoczyły. A Radio Wolna Europa w dniu ślubu o godz. 21.10 w „Panoramie Dnia” ustami Wacława Pomorskiego poinformowało: „Pewnego rodzaju curiosum były zaproszenia na ślub córki rzecznika prasowego rządu PRL Jerzego Urbana, drukowane w podziemiu. Córka Urbana brała ślub z jednym z byłych internowanych. Zaproszenia drukowała oficyna wydawnicza Nowa. Zaopatrzono je nadrukiem: «wydrukowano bez wiedzy zainteresowanych stron»„. Urban, po odegraniu swojej roli, szybko się zniechęcił do tego środowiska. Zarządził wyjście z przyjęcia weselnego mówiąc, że go brzydzi, jak ktoś wychodzi za mąż za faceta, który ma niezbyt arystokratyczne nazwisko i trzeba się liczyć z tym, jaką ten ktoś ma rodzinę. - A Urban niby z jakiej wielkiej rodziny pochodzi? Żadna szlachta to nawet przecież nie jest... Uważam ten jego komentarz i ostentację za chamskie zagranie. Całkiem niedawno, gdy spytałam o jego wnuki, krzywiąc się odpowiedział, że chyba powinnam się domyśleć, że one go nie interesują. Słyszałam za to, że podobno przepada za pasierbicą. - Znała Pani jego pierwszą żonę, Wiesławę Grocholę? Nie było żadnego powodu, żebyśmy się miały kontaktować. Zobaczyłam ją dopiero na weselu córki. Wszyscy znajomi Urbana znali ją bardzo dobrze, bo z nimi pracowała i raczej bardzo pozytywnie się o niej wypowiadali. W przeciwieństwie do tego, co on o niej wygadywał. Wtedy powinnam była się zastanowić, czy z takim człowiekiem można się wiązać. Bo jak takie rzeczy mówił o poprzedniej żonie, to powinnam się spodziewać, że po pewnym czasie zacznie mówić podobnie i o mnie. - Czy Urban miał jakieś fobie? Tak. Bał się panicznie ptaków. Czasami to nawet śmiesznie wyglądało, bo gdy były gdzieś na podwórku kury nawet, nie mówiąc o gęsiach czy indykach, to nie wysiadł z samochodu. Trzeba było je odpędzać. Gęsi trzeba było nawet zamykać, bo obawiał się, że przepędzone wrócą. Bał się nawet małych ptaków, wróbli, gołębi, z tym że było to już połączone także z obrzydzeniem. - Brzydził się zwierząt? Jego obrzydzenie wiązało się chyba z pierzem, piórami. Inne zwierzęta nie tylko tolerował, ale potrafił się nimi pasjonować. Kiedyś byliśmy w ogrodzie zoologicznym w Płocku u państwa Taworskich. Gdy przechodziliśmy przez wolierę, gdzie były indyki amerykańskie i łabędzie, Urban nie przeszedł, dopóki

Taworski ich nie przegonił. Natomiast później zafascynowany patrzył, jak dyrektor ogrodu drapał po brzuchu czarną panterę. Zachowywała się jak mały kot. Była w klatce, lecz on wkładał tam rękę i było to w sumie przecież niebezpieczne. Niesamowite było spotkanie Urbana z szympansem Jimmy’m. Chociaż dyrektor nas uprzedzał, że nie należy się bać - krzywdy nie zrobi, Urban początkowo nie chciał małpie podać ręki. Ja podałam. Szympans to duża, silna małpa, z wielkimi zębami, kłami. Można się jej obawiać. Wreszcie Urban podał rękę, ale był cały spięty, przygotowany, żeby w razie czego odskoczyć. A małpa wyraźnie się nim zainteresowała. Najpierw była zdziwiona jego łysiną. Zaczęła go dotykać palcem, potem całą łapą macała i klepała go po głowie. Wreszcie zaczęła mu rozpinać guziki u koszuli. Najpierw nieporadnie jeden, następnie coraz sprawniej dalsze. Niezwykłe było obserwować, jak małpa szybko uczy się to robić. Urban stał jak zahipnotyzowany. Potem się już jej nie bał. Obydwoje byli sobą zafascynowani. Fotografa przy tym nie było. Szkoda. Niestety, gdy następnym razem przyjechaliśmy do Płocka z Rakowskimi, szympans już nie żył. Był bardzo stary. - Więc Urban lubił zwierzęta? Chyba tak. Kiedyś podobno miał psa. Teraz też. W moim domu rodzinnym zawsze było jakieś zwierzę. Pies lub kot. A u Urbana nie potrafiłam jednak przeforsować tego, aby kupić psa. Zawsze moje zachcianki kwitował jednym zdaniem: „A co będzie gdy zachorujesz, ja go nie wyprowadzę, będzie ci s..ł na głowę”. Moja siostra miała wówczas kota. Gdy obie z mamą wyjeżdżały, brałam go do nas. Zachowywał się jak złośliwa małpa. Jego najmniejszym przewinieniem było uniemożliwianie Urbanowi pracy. Ciągle przeganiany, bez przerwy wchodził mu na maszynę do pisania, nie bacząc, że to najmniej wygodne miejsce, zwłaszcza gdy jest ona w użyciu. Nie wiem, co chciał zademonstrować takim zachowaniem Ale miałam też swoje własne zwierzątko. Jeża. Pan redaktor Urban z „Polityki” go załatwił. Przez Ministerstwo Leśnictwa... Po telefonie, że jeż czeka w pociągu na Warszawie Zachodniej, wsiadłam w taksówkę i pognałam na dworzec. Wyprawa ta zajęła mi kilka godzin, bo pociąg z Suwałk czy Białegostoku, nie pamiętam dokładnie, był już na bocznicy, a w nim jeż u konduktora. Siedział w klatce z drobnych deszczułek. Piękny. Wieczorem odbyły się oględziny i ustaliliśmy, że to Rudolf, a nie Franciszka. Jeż miał kilka wad. Brudził, a w nocy wchodził do łóżka i kładł się w „nogach”. Któregoś dnia pani Stasia, która u nas sprzątała, oświadczyła, że po jeżu nie będzie pastować podłogi i postawiła sprawę jasno: „Albo on albo ja”. Jeszcze tego samego dnia Urban zadzwonił do mnie do pracy: „Twój Rudolf rodzi dzieci, co mam robić?”. „Odbieraj poród” - cóż innego mogłam powiedzieć. Niestety Franciszka już nie Rudolf - nie chciała w niewoli chować potomstwa. Pani Stasia odetchnęła z ulgą, gdy Franciszka przeniosła się do Puszczy Kampinoskiej. - Czy Urban lubił jakieś rozrywki poza knajpami? Chodziliśmy razem do teatru, ale zwykle wytrzymywaliśmy do pierwszej przerwy. Były to w większości przedstawienia „na zaproszenie”, nie z wyboru. Częściej bywaliśmy w kinie, ale potem stało się to udręką, gdy ludzie zamiast na ekran gapili się na niego i robili złośliwe uwagi. Przestałam z nim chodzić. Ale kiedyś dałam się namówić naszemu znajomemu i we trójkę pojechaliśmy na jakiś

głośny wówczas film. Po powrocie do domu - telefon. Dzwoni żona tego znajomego i mówi: „Stasiek wrócił wstrząśnięty, nie może dojść do siebie. Nie bardzo ci wierzyliśmy, że pokazać się z Urbanem na ulicy czy w kinie to koszmar”. - A inne rozrywki? Czy grał na przykład w brydża? Nie, tylko w pokera. Ale nie było wielu okazji do gry. Raczej w czasie wolnym od wszelkich zajęć czytał książki. Lubił też oglądać pisemka porno. Gdzieś je pożyczał. W ogóle chyba lubił porno. Gdy się do niego przeprowadziłam, okazało się, że miał wiele płyt pornofonicznych. Kiedy się na to skrzywiłam, wyrzucił je wszystkie. Kin porno u nas nie było, ale pamiętam wizytę u Józka Oleksego, gdy był jeszcze dyrektorem Biura Prasowego u Urbana w URM-ie. Mieszkał wówczas przy Rakowieckiej w jednym pokoju bez kuchni. Mimo to kolacja była, a później Józek powiedział: „No to wyświetlamy filmy”. Gdy okazało się, że mają to być filmy porno, wstałam i powiedziałam: „Żegnam”. Urban był wściekły. On ma coś chyba nie po kolei w głowie na tym punkcie. Przyniósł kiedyś do domu plik odbitek zdjęć. Lubił fotografować i być fotografowany. Wśród tych zdjęć jedno było dość dziwne. Trochę niewyraźne, jakby muszla klozetowa sfotografowana z góry, ale nie tylko. Zapytałam, co to? Okazało się, że gdy kiedyś poszedł do toalety, miał na szyi zawieszony aparat fotograficzny. No i sfotografował tę czynność fizjologiczną. Byłam wstrząśnięta tym faktem, ale również tym, że bez skrępowania dał kliszę do wywołania i zrobienia odbitek. - Czy uprawiał jakiś sport? Tak. Bieg do taksówki. To jedyna sytuacja, w której potrafił się zmobilizować i przebiec kilkanaście metrów. Na wakacjach pływał. Bardzo powoli, ale za to jak maszyna, która funkcjonuje bez awarii dopóki ma paliwo. - A miał jakieś hobby? Tak, politykowanie oraz zarabianie i wydawanie pieniędzy. Zwłaszcza wydawanie. Często bez sensu. Kupował mi na przykład ciuchy, których nigdy nie włożyłam. Czasem bywało tak, że przychodził do domu - już gdy był rzecznikiem, wyciągał z torby jakąś szmatę (to jego określenie) i mówił: „Załóż to, musimy jechać do ambasady...” jakiejś tam. Nie zawsze był to dobry zakup. Na przykład przezroczysta bluzka, czy spódnica z koronek. Lubił robić takie gesty. Pewnie niejedna kobieta by mi zazdrościła. Ale ja nie lubiłam dostawać takich rzeczy. Mam też taką wadę, że nie znoszę łazić po sklepach. A jeżeli już, to prawdziwym nieszczęściem jest dla mnie przymierzanie czegokolwiek. - Czy lubił się stroić? Kiedyś ubrania były mu dość obojętne. Chodził bez przerwy w wojłokowej kurteczce w kratę. Na jej widok Rakowski dostawał szału. Fakt, że wyglądał w niej okropnie. W końcu poszła w odstawkę, a Urban zaczął się stroić. Jeszcze na długo przedtem, nim został rzecznikiem, opanowała go mania szycia sobie garniturów. Dobierania krawatów od pani Nowakowskiej i skarpetek, które nosił na podwiązkach zapinanych pod kolanami. - Dlaczego nie mieliście Państwo dzieci? To chyba oczywiste. Urban nie znosił dzieci i nawet na początku postawił warunek, że w naszym związku dzieci nie będzie. Przystałam na to. Trudy wychowawcze miałam już za sobą. Jako

dziewczynka jeszcze, od niemowlęctwa pielęgnowałam, a potem wychowywałam młodszą siostrę. Rodzice nie mieli na to czasu. Mój pierwszy mąż też nie chciał mieć dzieci. Co prawda we wróżbach wychodziło, że on będzie miał syna, a ja żadnego dziecka, no więc wszystko jeszcze przed nim. Z tymi wróżbami były związane różne historie. Kiedy Jerzy Andrzejewski zobaczył jak wróżę, bardzo się tym zainteresował. Nie jest to trudne. Wystarczy nitka i igła lub obrączka. Zaczął sam wróżyć. Doszło do tego, że nie rozstawał się z nitką i igłą. Molestował każdego znajomego. Ruch igły nad otwartą dłonią wskazuje nie tylko przyszłość, ale również potomstwo już będące na świecie. Jerzy doprowadził tymi wróżbami do skandalu towarzyskiego. Okazało się, że jeden z jego znajomych ma dziecko pozamałżeńskie... Ja też miałam jedną „wpadkę”. Przyjaciółka, będąca już w bardzo zaawansowanej ciąży, poprosiła o wywróżenie jej płci tego dziecka. Igła wskazała dwóch urodzonych wcześniej synów i... stop. Nic więcej. Gdy tuż przed datą porodu dziecko zmarło w łonie matki, czułam się fatalnie. Jakbym to ja zawiniła. Przez wiele lat nie wróżyłam nikomu. - Czy z racji tego, że Urban w latach siedemdziesiątych był krytykiem władzy, mieliście Państwo jakieś przykrości? Myśli Pan o ubecji? Nie, nigdzie go nie wzywali, poza Wydziałem Prasy w KC. A ja z ubecją w ogóle zetknęłam się tylko raz w życiu. Mówię o świadomym kontakcie, kiedy się wie, że rozmawia się z ubekiem. Było to dawno, ale opowiem, bo wydaje mi się dość zabawne. W czasie jakiejś zimowej przerwy semestralnej wyjechałam z Marcinem Andrzejewskim do Augustowa do domu PTTK. Zajęliśmy sąsiadujące ze sobą pokoje. Gdy zasypiałam, usłyszałam, że ktoś puka do jego drzwi. Potem jakieś podniesione głosy. Dopiero rano dowiedziałam się, że to miejscowa milicja przesłuchiwała go, co robi zimą w Augustowie. Dziwne i śmieszne. Na dobrą sprawę wszystko wyjaśniło się po powrocie. Ale też nie od razu. Chyba po miesiącu. Dzwonek do drzwi. Było południe, siedziałam sama w domu, przy Grójeckiej. Otworzyłam. Facet w cywilu pomachał ubecką legitymacją. Byłam spięta i zdenerwowana. Wpuściłam go, ale nie zaproponowałam, aby zdjął jesionkę. W pokoju usiadł na wersalce, obok siebie położył kapelusz. Moja suka bokserka wyczuła, że nie jest to zaproszony gość. Zwykle serdeczna dla wszystkich, siusiająca z radości na widok gości, zaczęła warczeć. Wskoczyła na wersalkę i położyła się na ubeckim kapeluszu. Z pełną premedytacją. Nie zareagowałam. Facet też nic nie powiedział na ten temat, ani nie próbował odzyskać kapelusza. Zaczął mnie wypytywać, skąd znam Marcina Andrzejewskiego, dlaczego zimą pojechaliśmy do Augustowa, skąd mieliśmy, my, studenci, pieniądze na wyjazd. Wściekłam się, bo ten wyjazd do Augustowa był naszym pierwszym wspólnym zimowym wyjazdem, ponieważ po raz pierwszy się zdarzyło, że Marcin nie miał egzaminów poprawkowych. Zaczęłam wrzeszczeć na ubeka z nie udawaną złością. Suka warczała. I wtedy ubek zapytał, kim jest i co robi, gdzie właściwie pracuje ojciec tego Marcina Andrzejewskiego, Jerzy. Roześmiałam się i poradziłam mu, żeby w drodze powrotnej wstąpił do księgarni i kupił sobie jakąś jego książkę. Gdy popatrzył na mnie zdziwiony, zapytałam czy on w ogóle umie czytać i pisać i czy chodził do szkoły. Poszedł jak zmyty. A w całej sprawie chodziło o to, że Marcin odpowiadał rysopisowi jednego z napastników na bank przy ulicy Jasnej. - Jak Urban przyjmował porażki?

Na ogół miał wtedy jedną reakcję: idziemy się napić. Alkohol leczył jego rany. Nie lubił pić sam, musiał mieć towarzystwo. Dopiero gdy został rzecznikiem, to się zmieniło. Jako minister zaczął dostawać prezenty z ambasad. Na święta narodowe różnych państw, na święta Bożego Narodzenia. Zawsze był to alkohol. Zaczął wtedy prowadzić w domu „prywatny barek”. Przeznaczył na to sekretarzyk w wyszkowskim segmencie w swojej sypialni. Klucz od niego gdzieś chował i w nocy popijał bez lustra. Czasem sprawdzałam, ile wypił. Przecież do takiego zamka pasuje każdy klucz. Wcześniej zwykle pilnował, żeby nie przekroczyć ćwiartki. Gdy wypił więcej, miał nazajutrz kaca. Jednak odkąd woził go rano kierowca, przestawał na to zwracać uwagę. Pewnie od świtu leczył się „klinem”. Nie tylko w domu. W URM-ie w swoim gabinecie kazał w jednej z szaf zamontować kasę pancerną. Trzymał w niej alkohol i papierosy, twierdził bowiem, że sprzątaczki mu je kradną. O tej szafie pancernej wiedział Rakowski i rano wpadał na drinka, co Urban potem bardzo nieżyczliwie komentował w domu. - Jak reagował, gdy ktoś go krytykował? To zależy. Jeżeli mógł złośliwie zripostować, to wszystko było OK. Ale gdy krytyka dotyczyła poważnej sprawy i nie można było jej zbyć żartem, to dostawał „wścieku”. „Wściek” - to jego określenie. Zaciskał wtedy zęby i gotów był mordować. Nie potrafił tego przyjąć. No, chyba że robił to Rakowski w redakcji czy potem inny „prawdziwy” zwierzchnik. Wtedy kładł uszy po sobie - no nie dosłownie, ale robił się malutki i milczał. Ewentualnie nawet bąkał: „Tak, masz rację”. Ustępował przed silniejszym, a nie przed racjami. - Był tchórzem? O tak! To znaczy miał jakąś odwagę głoszenia swoich poglądów. A właściwie wygłaszania prowokacyjnych poglądów. Jeżeli jednak ktoś mu zagroził, krzyknął na niego, była ewentualność, że dojdzie do rękoczynów, to Urban czym prędzej się wycofywał. Kobieta w żadnym wypadku w razie jakiegoś napadu nie mogła z jego strony liczyć na pomoc. Nie mówię tego gołosłownie. Znaleźliśmy się raz w sytuacji bardzo krytycznej. Było to zimą w Zakopanem, byliśmy na kolacji w „Obrochtówce”. I ja byłam właściwie na jednej nodze, bo drugą miałam zwichniętą, nie stawałam na niej nawet. Przed nami wyszło dwóch górali, na co nawet nie zwróciliśmy uwagi. I zaczaili się. Nie chodziło o Urbana, to było w latach siedemdziesiątych, nie mogli go znać, nawet z telewizji, nie mówiąc o gazetach. Gdy znaleźliśmy się na zewnątrz, jeden z górali podskoczył do mnie z tyłu, dwoma rękami zacisnął mi na gardle piłkę do cięcia metalu i krzyknął: „Zarżnę ją”. Urban się nie odezwał. Zresztą może gdyby coś powiedział czy zareagował, byłoby już po mnie. Ale on stał i tylko trząsł się ze strachu. Będąc w sytuacji dość przymusowej zaczęłam się rzucać i przyszły mi do głowy wszystkie najgorsze przekleństwa, jakie kiedykolwiek słyszałam Tak bluznęłam na tych górali, że oni zgłupieli. Uznali zapewne, że przestaje to być zabawne, bo puścili mnie i poszli sobie. A Urbanowi tak się wszystko pomieszało ze strachu, że pojechał samochodem za nimi, pod prąd, chociaż była to wąska, jednokierunkowa uliczka. Kiedy koło nich przejeżdżaliśmy, jeszcze nam tą piłką porysowali samochód. Po tej przygodzie Urban poczuł się zagrożony i wystąpił o broń do Bejgera, komendanta głównego milicji. Dostał wtedy od niego dwa pojemniki z gazem, duży i mały - dla mnie. Mnie natomiast długo

się to śniło później po nocach. Nigdy na szczęście do użycia tych pojemników nie doszło, zresztą nie dają one zbyt wielu szans broniącym się przed o wiele silniejszym napastnikiem

Boeuf Bourgignon z szuflady
- Mówiła Pani, że na Żoliborzu nie prowadziliście już domu otwartego, tak jak w Alejach, że bywał u was krąg osób bardziej wyselekcjonowany. Na czym to polegało? Przynajmniej raz w tygodniu zapraszaliśmy gości. Raczej małą liczbę osób. Przy stole, normalne kolacje. - Co jadało się u państwa Urbanów? Wszystko, co dało się zrobić z książki kucharskiej. Łącznie ze ślimakami winniczkami. Często raki. Preferowaliśmy książki kucharskie z różnych stron świata. Ale także rzodkiewki z ulicy Polnej, przy kominku. Mieliśmy duży reprezentacyjny kominek, czynny, do którego Urban u jakiegoś kowala zamówił długie rożna. Inwestycja okazała się całkiem do niczego. Lepiej piekło się w popiele, w folii. Doskonałe zwłaszcza były sole, nie wiem skąd w tym okresie tak dużo tych ryb pojawiło się na rynku. - Mówiła Pani, że tylko parę dań potrafiliście gotować. To na początku, gdy gotował Urban i na niego spadał ciężar przyrządzenia kolacji. Robił befsztyki. Miał poza tym przepis wycięty z gazety i przyklejony w szufladzie w biurku na ten właśnie boeuf Bourgignon - gulasz wołowy w czerwonym winie. Gotując go chodził zaglądać ciągle do szuflady, albo przynosił szufladę do kuchni. Potrafił przysmażyć kaszankę. Brał różne przepisy od znajomych ponieważ powiedziałam na początku, że nie umiem gotować, aby mieć święty spokój. Robił też kaczkę nadziewaną jabłkami z sokiem z cytryny, pieprzem i cynamonem - miał i taki przepis. Właśnie od jednej z kaczek zaczęło się moje gotowanie. Kupił kiedyś na ulicy Polnej ptaka jeszcze z dużą ilością piór i z wnętrznościami. Jak zobaczył co przyniósł, to mało nie zwymiotował. Brzydził się piór. Ja też o mało nie dostałam torsji. To była upiorna sprawa, zwłaszcza te śmierdzące wnętrzności. Goście zostali jednak zaproszeni. Trzeba było coś podać. I przy tej kaczce zdemaskowałam się, że umiem gotować. Musiałam naprędce przygotować jakieś danie i Urban zobaczył, że mam kulinarne zdolności. Ale obiadów nigdy nie gotowałam. W kuchni i przy sprzątaniu mam poczucie zmarnowanego czasu. Tyle zawsze jest do przeczytania lub napisania, a zajęcia domowe są bez sensu. - Gdzie się więc stołowaliście? Kiedy nie mieliśmy gości i akurat nie było w domu nic do jedzenia na kolację, to jeździliśmy do restauracji. Przeważnie Urban dawał mi listę znajomych z telefonami, żebym zadzwoniła i spytała, czy nie mają ochoty pójść za nami na kolację. Najczęściej szliśmy do SPATiF-u. Ale także do „Balatonu” i „Kosmosu” na Żoliborzu, do innych knajp akurat wtedy modnych. W lecie do Domu Dziennikarza, zwłaszcza do ogródka. Do Architektów. Także na przykład do „Trojki”. Kiedyś w „Trojce” wyprawiłam swoje imieniny dla kilkudziesięciu osób. Najbardziej ulubiony był jednak SPATiF. - Jakie menu?

Urban najpierw brał śledzia w śmietanie z kartoflem, żurek, potem golonkę z grochem. W SPATiF-ie często jeszcze gicz cielęcą - bardzo dobra. Były poza tym różne dania, które się pojawiały, stawały się modne i takie się zamawiało, na przykład kaczkę w sosie różanym. Ja, ponieważ uwielbiam sosy chrzanowy i koperkowy, brałam często sztukę mięsa z potrójnym sosem. Niestety, zawsze tego sosu było mi za mało. Nigdy nie był potrójny. I do tego czysta. Innej nie piliśmy. Czasami wino do kolacji. W domu natomiast najczęściej robiłam schab nadziewany jałowcem i czosnkiem. Kurczaków nigdy nie podawałam. Jeżeli drób, to kaczkę lakierowaną po chińsku. Kiedyś, gdy do Urbanów przyjechały ciotki z Izraela, musiałam dla teściowej piec dwie takie kaczki. Często robiliśmy dania z kominka szaszłyki, kiełbasę. Napoje dobierało się pod gusta gości. Nigdy ludziom siłą nie wlewałam tego, co myśmy lubili pić. Jak Urban zaprosił na kolację Cyrankiewicza, to wiedział, że on lubi piwo i chociaż sam piwa nie znosił, latał po całym mieście i nakupił jakiegoś specjalnego. A jak zaprosił do domu tego, bynajmniej nie świętej pamięci, Brunona Rajcę, to oczywiście musiała być wyłącznie czysta, bo Rajca tylko taką się upijał. Nie wiem, co Urbana łączyło z tym potwornym facetem. - Rajca znany był z tego, że, delikatnie mówiąc, nie znosił Żydów i wszędzie węszył żydowskie spiski To był wyjątkowy drań, antysemita... Pamiętam, przyjechał kiedyś do nas zimą. Mróz kilkanaście stopni. Gdzieś po dwóch godzinach picia Rajca sobie przypomniał, że nie przyjechał sam, tylko z kierowcą, który tam na niego przez cały czas czeka na mrozie. I może nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie to, że Rajca przyjechał nie przypadkiem, ale zaproszony na kolację i wiedział z góry, że parę godzin tu spędzi. Przynajmniej raz w tygodniu bywali u nas Agnieszka Osiecka, Passent, albo Wróblewscy, którzy w tym okresie mieszkali blisko i wizyta nie stanowiła problemu. Poza tym w różnych okresach różni ludzie. Oczywiście chodziliśmy również nierzadko z rewizytami. Pamiętam, że jedno z bardziej wystawnych przyjęć, na jakich bywaliśmy, wydawał parę razy Szymon Szurmiej u swojej poprzedniej żony Ewy na Saskiej Kępie. - Byty koszerne? Jakie koszerne? Z początkiem lat siedemdziesiątych on się chyba jeszcze zapierał, że jest Żydem. Urban mi mówił, że on zawsze wypierał się swojego żydostwa. Dopiero jak został dyrektorem Teatru Żydowskiego, nie mógł już tego robić. Często u nas bywał Mietek Rakowski, sam, czasem z Elką Kępińską. Fikusy przychodzili, Giełżyńscy też, Radgowscy. - Skoro tak często bywali, nie mogła ich Pani podejmować ciągle tymi samymi, wymienianymi już potrawami... Poza schabem podawałam też polędwicę, nierzadko marynowaną, dla gości robiłam również szaszłyki i udziec barani - tego sama nie jadłam, bo nie lubię baraniny. Tak samo zresztą nie znoszę dziczyzny. Urban za to zażerał się dziczyzną w restauracjach - zamawiał kotlety z sarny, pieczeń z dzika, łapy niedźwiedzie nawet. Wszystkie obrzydliwości, jak zając w śmietanie z buraczkami. Tak samo podroby, móżdżki - to mu przynosiła pani Stasia, bo ja nawet nie byłam w stanie tego przyrządzić. Z ryb robiłam - jak już wspominałam - często solę na różne sposoby, z rusztu, w białym winie. Faszerowanych czy po

żydowsku nie umiałam. Ale robiłam karpia w płaszczu z boczku lub według przepisu jugosłowiańskiego - pijany karp z jeziora Skandar, pieczony w białym winie z czosnkiem - bardzo dobra potrawa. Urban bardzo lubił też, żeby robić proste kolacje - śledzie w śmietanie z kartoflami pieczonymi w popiele lub gotowanymi, a na drugie befsztyki i sałata. Lubił też zupę cebulową. Nigdy nie podawaliśmy natomiast gościom kaszanki. Sami owszem, często jedliśmy na obiad. Potem słyszałam jednak, że teraz Urban częstuje swoich gości głównie kaszanką. Dziwne. - Czego Urban nie lubił? Właściwie jadł wszystko. Może najmniej chętnie ryż, kluski, makaron. Jadł z czosnkiem, cebulą, różnymi ostrymi przyprawami. Lubił lody. Wolał ser i śledzia aniżeli tort, ale jak był dobry tort, to także mu nie przepuścił. Z serów przepadał za śmierdzącymi - camembertem, gorgonzolą, roquefortem. Ja nie mogłam przebywać w jednym pomieszczeniu, gdy on to jadł. Lubił melona z szynką westfalską. Kiedyś Basi Wrzesińskiej zjadł nawet klej do tapet. Basia zapomniała od nas zabrać koszyk, a w nim słoik z czymś białym, zawiesistym. Urban, który lubił innym wyjadać i podkradać jedzenie, zaraz się za to zabrał. Zjadł pół słoika i mówi: „Wiesz, ta śmietana Basi jest niesmaczna”. A za chwilę dzwoni Wrzesińska z pytaniem o koszyk, bo ma w nim bardzo cenny klej do tapet. Ostatnio u znajomych na kolacji ktoś mi przypomniał: „Czy pamiętasz, jaki obrzydliwy zwyczaj miał Urban?”. Na widelec nabijał kawał mięsa, na to ziemniaki, surówki i wszystkie inne dodatki, jakie były na talerzu. Potem taką wielocentymetrową piramidę usiłował wpakować w szeroko rozdziawione usta. Okropne. Apetyt odbierało siedzącym obok. Ale pamiętam też, wiele osób uważało, że te piramidy na widelcu świadczą o tym, iż Urban jest prawdziwym smakoszem. Mimo że tłuszcz ściekał mu po brodzie. - Ten styl jedzenia to taka przedwojenna, drobnomieszczańsko-przedmieściowa elegancja. Jak odstawianie małego palca przy podnoszeniu kieliszka, podstawianie dłoni wierzchem pod kieliszek w momencie wlewania jego zawartości do gardła. Nic nigdy nie spadło Urbanowi z tego widelca? Owszem, spadało często. Dlatego zakładał sobie serwetkę, jak śliniaczek. Wtykał ją pod brodę, za kołnierzyk, a na kolana kładł zwisający ze stołu obrus. Gdy tego nie robił, to niestety po jedzeniu zostawały na ubraniu plamy. Krawaty bez przerwy trzeba było czyścić. Pił surowe mleko, którego ja w ogóle nie biorę do ust. Natomiast bary mleczne obchodził z daleka. Naśmiewał się z Passenta, który często jadł w tanim barze przy ulicy Czarnieckiego na Żoliborzu. Ale mleko lubił. W okresie, gdy mleko było reglamentowane i tłuste z żółtym kapslem sprzedawano tylko dla dzieci, Urban podkradał je sąsiadom na klatce schodowej, albo wymieniał na nasze mleko, ze srebrnym kapslem, bo mu mniej smakowało. Albo zamieniał kapsle. - Pan minister kradł mleko dzieciom sąsiadki? Odbywało się to w ramach żartów towarzyskich przecież. Czasami przywoziliśmy coś z sobą z wakacji. Po wyjazdach do Bułgarii przychodziło się do nas na szopską sałatkę. Po powrocie z Węgier na leczo. Kiedyś będąc na urlopie w Sopocie w domu ZAiKS-u, zauważyliśmy na ulicy Bohaterów Monte Cassino

w sklepie rybnym wspaniałego wędzonego łososia w dzwonkach. Kupiliśmy dzień przed wyjazdem sześć wielkich porcji i jeszcze tego wieczoru zadzwoniliśmy do Passentów i Wróblewskich, zapraszając ich na kolację na następny dzień. Porcje wędzonego łososia na gorąco okazały się za wielkie, zwłaszcza iż były wcześniej jeszcze jakieś przekąski. Dwie panie Agnieszki, Osiecka i Wróblewska nie mogły ich zjeść. Ale zażądały zapakowania reszty i zabrały ze sobą - tak im smakowało. - Właśnie, skąd Państwo czerpaliście produkty żywnościowe w czasach realnego, a właściwie nierealnego socjalizmu? Częściowo ze sklepu. Schab zamawiałam stale w dziale zamówień supersamu. Wtedy bez problemu każdy mógł to zrobić. Polędwicę Urban przynosił od jakiejś zaprzyjaźnionej ekspedientki za czekoladki, albo kupowałam na ulicy Polnej. Cielęcinę oraz wszystkie obrzydliwe podroby, nerki, móżdżki, przynosiły od domokrążnej baby pani Stasia, która przychodziła do nas trzy razy w tygodniu sprzątać. Ryby poza okresami świątecznymi można było dostać przecież bez szczególnych trudności. Trzeba było tylko brać to, co było, a nie to, co by się chciało. Gdy miałam zapotrzebowanie ekstra, zawsze jeździłam na bazar przy ulicy Polnej. Była tam znajoma baba, która swoim klientom spod skrzyń ze starą marchewką lub zgnitymi kartoflami wyjmowała znakomicie przechowaną w lodzie polędwicę, świeże wędzone węgorze, łososia. Dużo drożej to nie kosztowało, ale ona miała wspaniałe produkty, najwyższej jakości. W supersamie też płaciłam trochę więcej, lecz bez żadnych kolejek, goniec przynosił mi do domu wszystkie produkty, po jakie zatelefonowałam. Czy pamięta Pan, że pod koniec lat sześćdziesiątych nawet bilety kolejowe można było telefonicznie zamówić do domu. Kupowało się też wspaniałe przepiórki w puszkach, doskonałe szparagi. Natomiast raki nosił na Żoliborzu facet, który krzyczał przed domem: raki, raki sprzedaję. A jak dwa czy trzy razy Urban wziął, to facet najpierw przychodził do pana redaktora spytać, czy nie potrzebuje raków, zamiast lecieć do belgijskiej misji wojskowej czy jakiegoś cudzoziemca, któremu zazwyczaj wcześniej je dostarczał. Raki były oczywiście żywe i ja musiałam się z tym uporać, bo Urban bał się do ręki wziąć. Bardzo mi było żal tych skorupiaków, gdy musiałam je myć i płukać, a potem żywcem wrzucać do wrzątku. - W okresie ministerialnym nie korzystaliście Państwo z tak zwanej bazy? Ja nigdy nie korzystałam, ani nawet nie wiedziałam o istnieniu takiego sklepu. Dopiero w 1982 roku Urban nieśmiało powiedział, że gdyby poprosił kogo trzeba, to moglibyśmy zamawiać w bazie. Ale się na to nie zgodziłam, byłoby to nadużycie. Fakt istnienia takiego sklepu, przy ówczesnej sytuacji rynkowej, uważam za niemoralny, a tym bardziej załatwienie sobie korzystania z niego bez żadnych uprawnień, po kumotersku. Wiem, że po rozwodzie Urban nie miał już żadnych oporów w załatwieniu sobie bazy i korzystał z tych sklepów obficie. Towary w sklepach bazy, spożywczym i przemysłowym, sprzedawano po cenach powszechnych, lecz w przeciwieństwie do sklepów ogólnodostępnych, tam był towar. Urban jako wiceminister nie miał żadnych uprawnień do korzystania z bazy. Prawa mieli - premier, wicepremierzy, sekretarze KC. Tam rzeczywiście były znakomite towary i produkty , zdarzało mi się czasami, już po rozwodzie zresztą, jeść u znajomych - URM miał własne zaopatrzenie i zapewne nadal ma dla dygnitarzy gospodarstwa, masarnię, piekarnię, własne mleko i sery. Doskonałe były zwłaszcza kaszanki

i salcesony - gdzie indziej przecież wówczas niejadalne, a i teraz mało smaczne. Z bazy korzystało się na zasadzie telefonicznych zamówień, które dostarczane były do domów. Ja to znam jednak albo z gazety, albo od znajomych, nie z autopsji. - Z tego, co Pani mówiła, mimo iż nie korzystaliście z bazy, ani wy ani wasi goście nie narzekali na brak jedzenia. Wystarczył zresztą widok Urbana. Jeżeli nawet nie cały rząd, to Urban samym sobą demonstrował, że jest w stanie się wyżywić. Wciąż się odchudzał. Ubrania ciągle były noszone do krawca. Jak się odchudził parę kilo, to zaraz potem przytył znowu. Stosował wszelkie możliwe metody odchudzania. Najpierw liczył kalorie. Miał specjalną książkę, gdzie każda potrawa była opisana i określona kalorycznie. Ważył każdy posiłek. Liczył kalorie, zapisywał. Kiedy „Szpilki” opublikowały listę diety punktowej, liczył punkty. Potem dostał od kogoś dietę Majo. Nawet jak schudł pięć kilogramów, to na krótko, bo zaraz potem szedł do SPATiF-u i fundował sobie największą golonkę. Ale w dietach był dosyć wytrwały, odchudzał się w kółko. - A co państwo Urbanowie pili? Jeśli chodzi o drinki, to przede wszystkim whisky. Natomiast jako trunek do kolacji, to oczywiście w zależności od potrawy. Do śledzia czystą. Do befsztyków - czerwone wino. Mieliśmy także swój ulubiony trunek - rum Havana Club, biały. Wtedy było to w każdym sklepie, tańsze od wódki chyba. Natomiast z win - Niedźwiedzia Krew lub Bycza Krew, popularne czerwone bułgarskie lub węgierskie. Bardzo dobre zresztą. - Na Żoliborzu sąsiedzi na was nie narzekali? Nie mieli podstaw narzekać. Natomiast pokarani zostaliśmy jakby w rewanżu za Aleje Jerozolimskie sąsiadami przez ścianę, szczególnie dokuczliwymi. Im przeszkadzało wszystko, nawet to, że swój samochód stawiałam pod oknami ich kuchni. Kiedyś wydrapali mi na dachu i drzwiach lakier tak, że musiałam auto na nowo malować. Strasznie także hałasowały ich dorosłe prawie dzieci podczas nieobecności rodziców. Ściana działowa między ich mieszkaniem a naszym miała grubość tektury. Urban mścił się na nich w obrzydliwy sposób. Robiłam mu wyrzuty, starałam się przeszkodzić, lecz zawsze wykorzystał moment mojej nieuwagi. Sąsiedzi, państwo Krasowscy hodowali pod oknami w ogródku czarne porzeczki na sok czy na wino nie wiem. W każdym razie trzęśli się nad nimi i pielęgnowali. Podlewali wiosną jakimś nawozem naturalnym, że nie można było okna otworzyć. Spryskiwali czymś równie śmierdzącym. Urban wpadł na pomysł, który realizował zwłaszcza w stanie rozweselenia po wyjściu gości, lub gdy wracaliśmy z jakiejś knajpy. Otwierał okno, wyłaził przez nie do ogródka i obsikiwał im systematycznie te porzeczki. Myślałam, że liczy na to, iż one zwiędną. Był to z jego strony jakiś specyficzny sposób zemsty. - Nigdy go nie złapali? Nie. Nie domyślali się na pewno nawet, że coś takiego może komuś przyjść do głowy. Zresztą myśmy zwykle bardzo późno chodzili spać. Z knajpy, najczęściej ze SPATiF-u, w sobotę wychodziło się o drugiej nad ranem. O taksówce o tej porze nie było co marzyć. Na Placu Trzech Krzyży stały jednak

zawsze, czekając na SPATiF-owskich gości, polewaczki Miejskiego Przedsiębiorstwa Oczyszczania. Za stówę elegancko, w szoferce podwoziły nas na Żoliborz pod sam dom. A gdy nie szliśmy do restauracji, ja lubiłam przed snem jeszcze poczytać w łóżku. On także pracował do późna w nocy lub coś czytał. Do knajpy chodziliśmy raz w tygodniu, góra dwa razy. Zdarzało się oczywiście czasami, że i trzy razy, dzień po dniu. Ale nie było żadnej reguły. Czasem i przez miesiąc nie chodziliśmy. - No i jeszcze kolacja dla zaproszonych gości w domu i rewizyty u nich. Tak słucham i zastanawiam się znowu: kiedy mieliście czas na pracę, a jeżeli nie mieliście dużo czasu, to skąd pieniądze? Ja jako główny specjalista miałam pensję o wiele wyższą niż Urban jako dziennikarz. Z tym że on zarabiał więcej pieniędzy. Dochodziły honoraria autorskie, książki wydawał. Powodziło nam się średnio. Trochę gorzej niż innym jego kolegom. Oni potrafili sobie załatwić różne intratne wyjazdy albo jakieś lewizny. Wbrew pozorom ówczesne życie knajpiano-przyjęciowe tak dużo znowu nie kosztowało. Programowo nie posiadaliśmy przez całe lata telewizora. Nie było więc obecnie największego złodzieja czasu. Pierwszy odbiornik TV kupiliśmy, jak pokazały się małe japońskie, chyba w połowie lat siedemdziesiątych w salonie przy ulicy Marszałkowskiej w Warszawie. W tym samym czasie, a może parę lat później kupiliśmy pierwszy samochód - malucha, kolor „kość słoniowa”. Jak spłaciliśmy długi zaciągnięte na malucha, za pożyczone pieniądze kupiliśmy dużego fiata. Dopiero w latach osiemdziesiątych była łada. Nie kupowaliśmy żadnych działek, parceli. Nie budowaliśmy daczy, jak większość naszych znajomych, nie remontowaliśmy wiejskich chałup. Nie odbywaliśmy żadnych egzotycznych podróży. Dlatego mieliśmy nie tylko środki na spędzanie czasu, jak to nam odpowiadało, ale nie zajmując się tym wszystkim, czym zajmowali się inni, mieliśmy także czas na pracę i na rozrywkę.

Strażnik daczy
- Nie odbywaliście egzotycznych podróży, lecz gdzieś wyjeżdżaliście przecież Państwo na wakacje, weekendy... Raczej nie jeździliśmy na wczasy FWP. Przedtem nie było weekendów, tylko niedziele. Wtedy Urban pisał, a ja odsypiałam. Chociaż... Raz byliśmy na wczasach FWP w Szklarskiej Porębie, zimą, chodziliśmy na długie spacery. Poza tym jeździliśmy raczej do domów dziennikarskich. W 1973 czy 1974 roku byliśmy na przykład w Gibach. Znalazł się tam również baron Schoen-Wolski, kiedyś nieodłączny kompan Urbana, który przyjechał z nieżyjącym już Mirkiem Azembskim. Panowie zjawili się na wczasach i natychmiast rzucili w wir alkoholizmu. I ten wieczór zapamiętałam na całe życie. Bardzo mnie zbulwersowały ich wyczyny. To był pierwszy dzień ich urlopu. Zamieszkali wspólnie w domku kempingowym i od razu po obiedzie napili się, a potem jeszcze poszli do kawiarni wczasowej. W pewnym momencie zrobili zakład, który z nich pierwszy przepłynie jezioro i wróci. Może nie byłoby to tak frapujące, gdyby chcieli jezioro

przepłynąć normalnie. Ale zakład był taki, że panowie wskoczą do wody w kaloszach rybackich. A byli już mocno wstawieni. Byłam pewna, że nie wrócą. Nie będę opowiadać o niepokojach i o pomysłach, kogo należy wezwać czy zaalarmować. Udało im się na szczęście wrócić. Nie pamiętam jednak, który wygrał. - Z baronem spędziłem wiele turnusów w Złotych Piaskach. Zawsze mieliśmy mieszkać razem w jednym pokoju. Ale zawsze mieszkaliśmy osobno. Albo będąc kierownikiem polskiego turnusu otrzymywałem od Bułgarów osobny pokój, albo - gdy nie byłem kierownikiem - on dzięki swoim tam znajomościom otrzymywał osobny pokój od bułgarskich przyjaciół. Do ostatniego turnusu nie zdawałem sobie sprawy, że baron ma zwyczaj spędzać pijackie wakacje. Może to źle świadczyć o mojej spostrzegawczości, ale na usprawiedliwienie mam to, że wiele osób, które nie znały go prywatnie, także się w tym nie orientowało. Baron zachowywał się niezwykle dyskretnie. Aż do ostatniego zdarzenia, kiedy to przynieśli go Bułgarzy z plaży nieprzytomnego, położyli na ławce pod restauracją i zaczęli się zakładać - dostał zawału czy jest w trupa pijany. Na interwencję litościwych pań oburzających się, że nie wołają lekarza, odpowiedzieli, że trzeba trochę poczekać, bo ta druga ewentualność jest bardziej prawdopodobna i po co przyjaciela kompromitować. Nie pamiętam już, ale chyba jednak był pijany. Alkoholikiem - jak mi się wydaje - baron nigdy nie był. Ostatnio spotkałam go w szpitalu pogotowia przy ulicy Hożej w Warszawie, gdzie pielęgnowałam Ewę Maziarską. Leżał tam po kolejnym zawale. O ile wiem, baron pił tylko na wakacjach. Trudno to nazwać alkoholizmem. - Urban przedstawia barona jako „odkrywcę” czarnej Carmen z Wenezueli, żony Grzegorza Lasoty. Tak się tym ekscytował i podniecał opowieściami o niej, w jakiej pozycji i z kim oglądał ją w pisemkach pornograficznych, że niechcący zachowałam się trochę kompromitująco swojego czasu. Siedzieliśmy raz z Grzegorzem Lasotą w SPATiF-ie i nagle w drzwiach pojawiła się Murzynka. Nie była zresztą czarna, była Mulatką. Ale ją już domyśliłam się, kto to jest. Miałam do niej tak szalenie negatywne nastawienie w związku z opowieściami Urbana, że nie byłam w stanie podać ręki. Moja niechęć nie wynikała bynajmniej z rasizmu, lecz z jakiejś mojej ówczesnej wielkiej pruderii. Oczywiście nie zachowałam się niegrzecznie. Po prostu wstałam, przeprosiłam i odeszłam od stolika. Nie przepadałam również za Grzegorzem Lasotą. Od początku (poznałam go przez Urbana w restauracji w SPATiF-ie) mi się nie podobał. Robił wrażenie strasznie niechlujnego. Może się mylę, może to tylko wrażenie. Wiele osób mówiło, że to bardzo inteligentny i zdolny człowiek. Robił dobre audycje i filmy w telewizji. - Czy znała Pani Eligiusza Lasotę, tego z „Po prostu”? Tak. Ale poznałam go dopiero z początkiem lat osiemdziesiątych w domu pewnego japońskiego dyplomaty, który raz w miesiącu wydawał party dla bardzo różnych i dziwnych ludzi z kręgów zarówno dziennikarskich, jak i politycznych. - Wiemy więc, czym się ten Japończyk zajmował. Wywiadem. Wątpię. Ale pan ten był bardzo sympatycznym Japończykiem, mówił po polsku, podobnie jak jego córeczka Maja i żona. Potem już nie uczestniczyłam w party u Japończyka i więcej Lilka Lasoty nie

spotkałam. Tylko na pogrzebie Hanki Bratkowskiej. Był cichy, spokojny. Parę razy go tylko tam widziałam, na tych przyjęciach. - A wakacje zagraniczne? Na wakacje zagraniczne jeździliśmy do Domu Dziennikarza w Złotych Piaskach. Byliśmy tam chyba dwa razy. I z wycieczkami „Orbisu” do Picundy, do Soczi, gdzie mieszkaliśmy w domu Żemczużina. Byliśmy także na Makarskiej Riwierze, w JugosławiiW Makarskiej i w Soczi poznaliśmy bardzo sympatycznych ludzi, z którymi wspólnie spędzaliśmy czas, a później kontynuowaliśmy znajomość w kraju. Przez lata utrzymywaliśmy takie kontakty, a z niektórymi ja utrzymuję do tej pory. Ale głównie spędzaliśmy wakacje w kraju. Raz był to domek na Mazurach, oddany nam przez przyjaciół, raz parodniowa gościna u kogoś. Nasi znajomi posiadali w tym zakresie poważne zasoby, w różnych rejonach Mazur. Były dwa główne skupiska - jedno, mniejsze, w Nataci Małej koło Nidzicy, gdzie mieszkali Wróblewscy i Górniccy, drugie w okolicach słynnej leśniczówki Gałczyńskiego Pranie, a właściwie we wsi Krzyże. - Czy to była ta wieś mazurska, gdzie doszło do skandalu, bo panowie prominenci „ułatwiali” miejscowym wyjazd do Niemiec, żeby zawładnąć ich obejściami i chałupami? Nie wiem. Do Krzyży pierwszy zaczął chyba jeździć Putrament. Opisuje je we wszystkich książkach. Później zapanowała moda, że każdy uznawał za punkt honoru, żeby mieć własną chałupę w Krzyżach. Janek Pietrzak jakiś stary dom kupił, Jareccy, Wrzesińska, Olga Lipińska, Markuszewski pobudowali sobie nowe. Jeżeli to mają być ci prominenci, to czy rzeczywiście byli w stanie załatwić komuś zezwolenie na emigrację do RFN? - Tam gdzieś miał swoją daczę także Rakowski Rakowski ma daczę w Praniu, obok leśniczówki. Podobno nie chciano mu sprzedać działki w Krzyżach i zaproponowano właśnie w Praniu, na terenie ścisłego rezerwatu w Puszczy Piskiej. - Kto opowiada takie bajki, że nagle jemu nie chciano sprzedać? On sam? Mówi się tak. Może z jego inicjatywy. Nie wiem. Dość, że dostał działkę i możliwość budowania się obok leśniczówki, gdzie mieszka Kira Gałczyńska z mężem Jankiem Kiliańskim. Były tam jakieś przetargi, lecz nie znam sprawy. Jest to duży teren ogrodzony drewnianym płotem z drewnianym domem piętrowym i drewutnią. Później Mietek dobudował z desek aneks jadalny z łazienką i klozetem, bo wcześniej chodziło się do sławojki, a myło - w jeziorze. W dużym pokoju na parterze jest kominek w formie tak zwanej wiejskiej białej baby. Obok zwykła wiejska kuchnia. Pokój ten pełni funkcję sypialni i pracowni. Stoi tam tapczan, biurko, fotele. Stamtąd wychodzi się na werandę, teraz zadaszoną, z balustradką. Sto metrów dalej jest leśniczówka. I Kira Gałczyńska po sąsiedzku pilnuje daczy, gdy Rakowskich nie ma. Właściwie domu - jak pamiętam - pilnowały dwa psy Kiry. Jeden, wyżeł, nazywał się Blin, a drugi, jazgotliwy terier, został przez Kirę nazwany Urbanem. Można więc powiedzieć, że Urban strzegł daczy

Rakowskiego. Był wiekowy i zapewne już zdechł. Przez to psie imię Urban nie znosił Gałczyńskiej, chociaż to niezwykle sympatyczna osoba. W drewutni Mietek trzymał żaglówkę i motorówkę. Po co mu one były, kiedy na żaglówce nikt go na Jeziorze Nidzkim nie widział, a jest to strefa ciszy i nie można jeździć z motorem. Rakowski potrafił jednak ten przepis ominąć i jeździł. Zapisał się do wodnego ORMO. Dzięki temu dostał uprawnienia na używanie motoru. Niby miał pomagać w ratowaniu tonących. Nie wiem, czy kogoś wyratował. Żaglówkę natomiast kiedyś, w roku 1981, wypożyczył na dwa tygodnie młodym, zupełnie nie znanym sobie żeglarzom. Chciał być dobrym wujaszkiem, popularnym premierem, tłumaczył, że sam już nie może pływać, bo jest chory na serce. Był tam również obchodzony w latach siedemdziesiątych jubileusz „Polityki”. Mietek zaprosił całą redakcję. Goście spali w którymś z ośrodków wczasowych w Krzyżach, w domkach kempingowych. Wojsko przyjechało z kuchnią połową i przywiozło grochówkę. Na stole w wielkim pokoju stały różne wędliny. Uwagę przyciągały zwłaszcza wielkie wiejskie szynki. Wtedy nie były one ogólnie dostępne w sklepach i stanowiły wyjątkowy rarytas. Dlatego kiedy Mietek zaczął kroić te szynki i dzielić po plastrze na głowę, umówieni wcześniej reporterzy robili zdjęcia Później zrobiono jeszcze jedno pamiątkowe zdjęcie wszystkim obecnym przed daczą. W zamieszaniu, jakie przy tym powstało, nie zwrócono uwagi, że na pierwszych zdjęciach zabrakło najważniejszej osoby, Elki Kępińskiej. O Kępińskiej zapomniano, bo ktoś, po pijanemu chyba, wdepnął w kuchni w kubeł z resztą grochówki zostawioną przez żołnierzy. Rakowski jako człowiek niezwykle oszczędny i skrupulatny, kazał im przed odjazdem grochówkę przelać w kubły i zostawić. Grochówka zalała całą podłogę i Kępińska musiała ją zbierać szmatami. Strasznie wtedy było mi jej żal. - Wokół Rakowskiego musieli tam chyba wszyscy skakać, w całej okolicy. Na tamtym terenie Mietek znał wszystkich notabli. Sam też był znany. Zapraszał ich do siebie, a notablami w takiej dziurze, zwłaszcza gdy brakowało benzyny, byli również kierownicy stacji benzynowych. Dzięki temu nie miał nigdy kłopotów z benzyną. Jadąc do Rucianego czy Pisza zostawiał puste kanistry, a wracając zabierał pełne. Trzeba przyznać, że ludzie, którzy tam stali w obłędnych kolejkach, nawet nie protestowali w związku z tymi kanistrami. - Gdzie państwo Urbanowie odpoczywali zimą? Zimą często jeździliśmy do Zakopanego. Albo do ZAIKS-u, albo do hotelu „Gazda”. Nie chodziło oczywiście o żadne narty, czy nawet sanki. Słabo jeżdżę na nartach, a Urban chyba nawet na sankach nie potrafił jeździć. - Może na bobslejach? Prędzej już na łyżwach. Jeździliśmy, bo lubiliśmy Zakopane i spacery. Nie mieliśmy tam jakichś ulubionych miejsc, może poza „Obrochtówką”, gdzie była przyjemna sala, kominek i gdzie spotykaliśmy się z różnymi znajomymi. Gdy mieszkaliśmy w „Warszawiance”, to chodziliśmy do restauracji „Pstrąg”, bo tam taka była. Jak w „Gaździe”, to do restauracji „Gazda”. Innych knajp z częstszego w nich bywania w Zakopanem raczej

nie znam. Nigdy na przykład nie byłam w osławionym „Jędrusiu”, w „Morskim Oku”, na Gubałówce, w jakichś „Wierchach” czy innych. W „Watrze” byliśmy ze dwa razy. „U Zbója” raz byłam z Urbanem. Przeważnie szliśmy jednak do znajomych. Raz, gdy mieszkaliśmy w hotelu „Gazda”, przyjechała do nas Maryla Rodowicz z Krzysztofem Jasińskim prosić na premierę do Teatru Stu w Krakowie. I pojechaliśmy z nimi. Spóźniliśmy się trochę, przez co i spektakl się opóźnił. A po spektaklu, po premierze był wielki bal w teatrze. Byłam w botkach na wysokim obcasie. Gdy schodziłam ze schodów, złamał mi się obcas i zwichnęłam poważnie nogę. Nocowaliśmy w pokojach gościnnych teatru, a nazajutrz okazało się, że nie mam butów, ani czym wrócić do Zakopanego. Jasiński przyniósł mi więc jakieś buty z teatralnej rekwizytorni. Noga trochę bolała, ale dało się chodzić. W tych butach teatralnych poszłam ze wszystkimi na śniadanie do „Wierzynka”, a potem na dworzec PKS, żeby kupić bilety. Okazało się, że mamy godzinę do odjazdu, więc wstąpiliśmy do pobliskiej kawiarni. Ponieważ noga bolała coraz bardziej, zdjęłam but i później nie mogłam już go włożyć, tak mi noga spuchła. Nie mogłam nawet stanąć na niej. Wtedy Jasiński na plecach zaniósł mnie i umieścił w autobusie. Przez całą drogę wyłam z bólu. W Zakopanem Urban sprowadził taksówkę i jakoś na jednej nodze dotarłam do pokoju hotelowego. Trzeba było jednak wzywać lekarza, pogotowie. I noc spędziłam na pogotowiu. A potem byłam uwięziona wiele dni w pokoju hotelowym. Dopiero po dwóch tygodniach mogłam na jednej nodze zejść i jeździć samochodem. I wtedy właśnie w „Obrochtówce” chcieli mnie zabić. - Czy to wyczerpuje Państwa inwencję wczasową? Może były jakieś wyjazdy lecznicze, do wód? Raz byliśmy również w sanatorium „Bałtyk” w Kołobrzegu. Nawet było zabawnie, bo ledwie zajechaliśmy, jeszcze nie zdążyliśmy się rozpakować, kiedy ktoś zastukał do drzwi. Okazało się, że redaktor Święch z Krakowa. Najbardziej znana postać w Krakowie, a nazwisko mówi samo za siebie. Dowiedział się, że przyjechaliśmy i przyszedł złożyć swoje uszanowanie. Albo on albo Urban - już nie pamiętam - wyciągnął butelkę łąckiej śliwowicy i postawił na stole. W związku z tym mieliśmy z głowy wszelkie zabiegi sanatoryjne. W tym momencie bowiem weszła pielęgniarka robiąca zapisy na zabiegi. Jak zobaczyła, co się święci, powiedziała tylko: „przepraszam” i wyszła. Później okazało się, że w żaden ludzki sposób nie można się już zapisać. Przyjazd do sanatorium stracił sens.

Łajdak z wyboru
- Z tego, co sobie dotychczas powiedzieliśmy wynika, że alkohol w życiu Państwa odgrywał istotną rolę. Niestety tak. Ja lubię wypić jednego, dwa drinki w towarzystwie. Urban nie uznawał zabawy bez alkoholu. Nie uznawał posiłku w restauracji bez alkoholu. Nie uznawał święta bez alkoholu, żadnej okoliczności. A przecież jeżeli się szuka, to można znaleźć sobie tysiące okazji w każdej chwili. Urban najchętniej pił wódkę czystą, nie znosił żadnych nalewek, a tym bardziej likierów. Jeżeli wino, to do określonej potrawy. Piwa, jak już wspomniałam, nie znosił. Z konieczności również przywykłam do tej czystej, chociaż lubię trunki bardziej urozmaicone. I zabawę też bardziej urozmaiconą.

- Jak należy to rozumieć? Kiedyś przez dłuższy okres bywaliśmy często w dyskotekach. Zaczynały być wtedy modne. Zaprzyjaźnieni byliśmy - ja zresztą przyjaźnię się do tej pory - ze Staszkiem Bukowskim, który organizował te imprezy. Rozmawiałam z nim ostatnio i chętnie wspomina tamte czasy, połowę lat siedemdziesiątych. „Nie zapomnę, jak wy przychodziliście do «Stolicy». Kilkaset osób stojących przed bramką. Żulia wytatuowana, cięli żyletkami. Wyrwali nam kiedyś kaloryfer. Bo łańcuch zamykający drzwi mocowany był do kaloryfera. Siknęła wrząca woda po wszystkich. Później przekuliśmy się przez ściany i zahaczaliśmy tam łańcuch. Stojący na bramce Bogdan Burzyński, jak tylko was widział, krzyczał: «Panie Jurku, pan wchodzi». Żulia podawała was Jurka i ciebie - górą. Płynęliście nad tłumem. Nie wiem, czy pamiętasz? Pamiętam, jak tańczyłyście boso na parkiecie, ty i Maryla Rodowicz. Wtedy z pięciu naszych bramkarzy tylko dwóch stało na bramce, reszta przy parkiecie pilnowała, żeby was ktoś nie podeptał. Przychodziły najgorsze zakapiory, k...y, cinkciarze. Kto mógł codziennie bywać i wydawać takie pieniądze, jakie tam szły? Kiedyś w «Stolicy», pamiętam, zjawiła się córka Breżniewa. Z niezłą obstawą przyszła. Miała wspaniałe futro, które oczywiście zrzuciła do tańca. Stale w tańcu towarzyszyli jej dwaj, trzej z obstawy, a pozostali pilnowali futra. Przed «Stolicą» gromadziły się nieprzeliczone tłumy. Najpierw była dyskoteka, tak zwana młodzieżowa. Od siedemnastej do dziewiętnastej. Później godzina przerwy i zaczynała się prawdziwa dyskoteka, która trwała do drugiej albo trzeciej w nocy. Wyście bywali tam codziennie, no, prawie codziennie. Później w «Maximie». Przez cztery lata od ósmej do trzeciej w nocy. W «Maximie» były już jednak mniej szaleńcze zabawy. Tam się jadło. To były uczty Lukullusa. Częstował szef lokalu. Czysta, zimna wódka. Kawior w salaterkach kryształowych, z łyżką. Grzanki świeże, pod serwetką, masło roztarte z pietruszką. W życiu tyle kawioru i łososia się nie najadłem. Nigdy nie wszedł mi do dyskoteki żaden Arab. Jak Arab podchodził, to chłopcy na bramce mówili jedyne słowo obce, które znali - «reserve». Ktoś kiedyś z ambasady przyjechał. Później były noty dyplomatyczne, wzywali mnie gdzieś. Bramkarze w «Maximie» nosili specjalne garnitury, z emblematem knajpy. Jeden z nich, Burzyński, zwany Burza z Czerniakowa był kiedyś bokserem, z kadry olimpijskiej. Był jeszcze taki Wiesio Bocheński. Inni, jak się później dowiedziałem, byli z milicji. Dziwiłem się wtedy, dlaczego nigdy nie było żadnej większej awantury i interwencji. Czasami nawet pobili przecież jakiegoś milicjanta. Przyszedł kiedyś taki i psiknął im gazem. Więc moi sprowadzili go na dół do ubikacji, wypsikali mu ten gaz do końca prosto w twarz, zabrali mu legitymację służbową, pistolet. I zawieźli na komisariat przy ulicy Wilczej. Byłem kierownikiem tych dyskotek od 1975 roku do roku 1978. Po «Stolicy» (obecnie «Sofii») i «Maximie», w «Variete» Szymochy, w «Victorii», a w końcu w «Kamieniołomach». W latach siedemdziesiątych spotykaliśmy się również w SPATiF-ie przeniesionym na czas remontu na róg ulic Mokotowskiej i Pięknej. Była tam końska restauracja, a teraz jest Infragrance. Ajentem był

wówczas Gruby, Kazio Sidorowicz. I oczywiście Franek i Adam w szatni. Babcia klozetowa siedziała na sali. Powiedziała, że się stamtąd nie ruszy, że za czasów «Społem», które wcześniej miało tę knajpę, takie jej miejsce przydzielili. I nie zmieni obyczajów. W SPATiF-ie wcześniej nikt nie brał opłat za klozet. A tu babcia siedziała obok stolików i goniła niekiedy nawet do drzwi za klientem, który zapomniał zapłacić. Babcia zaszczepiła te swoje obyczaje. Później, po remoncie w Alejach Ujazdowskich, także się już płaciło za WC”. - Ciekawe są te wspomnienia. Pani nic z tego okresu nie pamięta? Na otwarcie „Maxima” Ewka Grzymałowa - wnuczka Piłsudskiego uszyła mi z zamszowych skórek spódnicę i kasak. Wojtek Grzymała, jej mąż jest z nią teraz w Nowej Zelandii. Oboje byli z ATK, on pracował czasem jako redaktor graficzny w różnych pismach. Mieszkali przy ulicy Odyńca. Byliśmy z nimi zaprzyjaźnieni. Byliśmy zaprzyjaźnieni także z Ewą i Leszkiem Szymochami. Po jego nagłej śmierci do dzisiaj utrzymuję serdeczne kontakty z Ewą. Urban pisał chyba w „Alfabecie”, jak ich poznaliśmy. Dostał zamówienie na książkę o Prutkowskim i Szymosze. Był między nimi jakiś konflikt. Zamawiający chciał, żeby z Prutkowskiego w książce zrobić anioła. Po wielu rozmowach z obu panami i zebraniu materiałów okazało się, że tym aniołem jest Szymocha, a Prutkowski przeciwnie... Książki więc nie wydano. Ale zawiązała się znajomość z Szymochami. Okazali się niezwykle uczynnymi i sympatycznymi ludźmi. Można było liczyć na nich w każdej sytuacji. Wiele osób to wykorzystywało. I wielu nie mogło darować Leszkowi przesadnej może uczciwości. Z pomówienia jednego z nich nawet go uwięziono. Potem oczywiście oczyszczono z wszelkich zarzutów, ale Leszek przypłacił to zdrowiem. Więzienny zawał serca często potem dawał znać o sobie. Mimo to, w domu Szymochów zawsze bywało sporo osób: artystów estradowych, aktorów, piosenkarzy i piosenkarek. Każdy oczywiście liczył na pomoc Leszka w różnych sprawach. Ja również spędzałam w tym życzliwym dla wszystkich domu wiele czasu. I nagle telefon: Leszek nie żyje. Umarł na zawał w pięć minut Ewa została sama, z małą córeczką. Pojechałam tam zaraz podtrzymać je na duchu. Przypomnieć też, że Leszek miał wielu dłużników, od których trzeba było w tej sytuacji wyegzekwować pieniądze. Niebagatelne kwoty, bo Leszek akurat sprzedał luksusowy samochód i zaroiło się wokół niego od „potrzebujących”. Większość to znane nazwiska ze świata artystycznego, estradowego, i nie tylko. No i minęło prawie dziesięć lat, a Ewa pieniędzy nie dostała. A ja nazwisk tych jakoś nie mogę zapomnieć. Czasem ją pytam, dlaczego się nie upomni. Odpowiada, że wierzy w uczciwość i czeka. Rzadko kto wykazuje taką cierpliwość. Leszek też był taki. Gdy prowadził nocny klub w „Victorii” czy w „Europejskim”, nieraz widziałam, jak jego „przyjaciele” unikali zapłacenia rachunku i on je musiał regulować. Robił to bez słowa. - Czy Urban tańczył w dyskotekach? Czasami. Najczęściej tańczyłam sama, a on pił i obżerał się przy stoliku. Stasiek Bukowski oczywiście przesadza, że myśmy chodzili na dyskoteki codziennie, przez kilka lat On tam pracował codziennie. Owszem bywało, że przychodziliśmy i parę dni pod rząd, ale - jak już mówiłam - także całe tygodnie w ogóle nie bywaliśmy. Pod koniec lat siedemdziesiątych Urban zaczął miewać różne dolegliwości, sądzę, że związane z alkoholem. Często w nocy budził się z krzykiem. Po większych pijaństwach miał bardzo ciężkie, parodniowe nawet kace. Bał się wówczas jeździć samochodem. Mówił, że po zahamowaniu odnosi

wrażenie, jakby samochód nadal jechał. Albo, gdy stoi pod światłami, zdaje mu się, że samochód rusza. On naciska hamulec, a samochód nadal jedzie. Raz przyznał mi się, że ma często również takie właśnie sny. I budzi się w ostatniej chwili, tuż przed przeszkodą. Nie lubił o tym opowiadać, ani nie zwierzał się nikomu innemu, traktując bardzo wstydliwie swoje majaczenia. Nie chciał pójść do żadnego lekarza. Orientowałam się, że na coś cierpi, głównie po jego zaskakujących nieraz pytaniach. Przychodził i mówił: „Słuchaj, czy zdarzyło ci się kiedyś...?”, albo „Czy miałaś kiedyś taki sen...?” I opowiadał później jakieś niestworzone rzeczy. - Maże był przeczulony na swoim punkcie? Jest, jak każdy mężczyzna chyba, hipochondrykiem Jeżeli, nie daj Boże, temperatura skoczyła mu o dwie kreski powyżej 37°, to zaczynało się umieranie. Naprawdę chorował tylko na owrzodzenie dwunastnicy. Dziennie ssał tony alugastrinów, compensanów, alusali. Później, gdy miał już lecznicę rządową, nie musiałam mu kupować compensanu w aptece leków zagranicznych przy ulicy Pięknej. Choć też nie zawsze. Trzeba stwierdzić, że w tej lecznicy także byli równi i równiejsi. Nie dla wszystkich compensan był. Urbanowi nie zawsze dawano. Z choroby tej Urban robił sobie czasem cyrki. Wtedy, gdy jemu coś nie pasowało, było nie na rękę, nie chciało mu się czegoś zrobić, gdzieś pójść, czy czegoś wykonać, demonstrował tak straszne cierpienia, że to wprawiało otoczenie w przerażenie. Łapał się za brzuch, zwijał się, jęczał, robił takie miny, jakby go miało za chwilę skręcić z bólu. Podam jeden przykład. Mieszkaliśmy swego czasu miesiąc, czy dwa w Zaborowie w Domu Dziennikarza. On tam siedział na miejscu, a ja dojeżdżałam codziennie do pracy do Warszawy. Kiedyś na weekend, na dwa dni, przywiozłam do Zaborowa jego rodziców, dla których zamówiliśmy pokój w pawilonie obok. I kiedy trzeba było ich odwieźć do Warszawy, a lał akurat straszny deszcz, po kolacji Urban zademonstrował takie boleści, że rodzice skuleni siedzieli nie wiedząc, co robić. Mieli nazajutrz jakieś spotkania - trzeba powiedzieć, że prowadzili dość intensywne i regularne życie towarzyskie. Niemal każdego dnia byli na dwunastą umówieni w kawiarni ze znajomymi czy przyjaciółmi. Poza tym należało zwolnić ich pokój, który miał już zająć ktoś inny. Nie pamiętam dokładnie szczegółów, dość, że trzeba było ich odwieźć do Warszawy i tylko ja mogłam to zrobić. Chcąc nie chcąc, odwiozłam, mimo że bardzo źle widzę po ciemku, zwłaszcza w deszczu. Kiedy wróciłam, pamiętam, że Urban już zapomniał o swojej chorobie i udzielał się towarzysko. I jestem przekonana, że z większością jego demonstracji chorobowych tak było. A już nie daj Boże, kiedy pojawiało się naprawdę coś złego w jego organizmie, wtedy popadał w histerię. - A co się pojawiało na przykład? Pojawiły mu się kiedyś bóle prawdziwe, inne niż te, jakie znał z choroby wrzodowej. No i trafił na obserwację do szpitala sióstr elżbietanek przy ulicy Goszczyńskiego w Warszawie. Tam się wnikliwie i troskliwie nim zajęto - był wtedy znanym publicystą, felietonistą. Nie sądzę, by zajęto się nim tak w czasach, kiedy był rzecznikiem prasowym. Ale wówczas był osobą sympatycznie popularną. No i wtedy, gdy wzięto go na badania to, jak już wspomniałam przy innej okazji, płakał jak dziecko bojąc się, że ma raka. Tak mu się w każdym razie wydawało po tym, jakie przeprowadzono analizy.

Zwłaszcza wieczorami dzwonił płacząc, że to jest na pewno nowotwór jelita grubego. I lekarze nie chcą mu powiedzieć prawdy. Kiedy się te jego obawy nie potwierdziły, nadal był w złym nastroju i na stół operacyjny poszedł w pełnej histerii. Po operacji okazało się, że zoperowano mu wyrostek robaczkowy. Parę lat później miał też jakąś historię z przetoką jelita grubego. Wracaliśmy wtedy z Budapesztu, gdy dopadły go bóle. Natychmiast zgłosił się do lekarza. Ale i to nie było groźne. Z operowano go i w ciągu trzech dni wrócił do domu. Potem tylko lekarz dyżurny przyjeżdżał go doglądać i robić opatrunki. - Nie miał nigdy żadnej tak zwanej wstydliwej choroby? Nie wiem. Jak go poznałam, w jego pokoju zauważyłam nad łóżkiem bardzo dziwne zaświadczenie lekarskie. Świadectwo to głosiło, że nie jest chory na syfilis. Bardzo mnie ono zdeprymowało i poruszyło w sensie negatywnym. Nie obracałam się nigdy w towarzystwie, które posługiwało się takimi zaświadczeniami. A on się nim bardzo chwalił. - Słyszałem, że swojego czasu brał tak zwane małpie zastrzyki. Nie rozumiem, o co chodzi. - Edgar Allan Poe bodajże opisuje w jednej ze swoich nowel fantastycznych człowieka, który celem odmłodzenia się brał zastrzyki z małpich hormonów. Chodziło o pobudzenie działania grasicy. Teraz to się nazywa bodajże TFX. Urban brał oprócz polskiego TFX również niemiecki odpowiednik tego lekarstwa. Nazwy nie pamiętam. Chodziło istotnie o oddziaływanie na grasicę, jej pobudzenie za pomocą hormonów grasicy, branych od cieląt. Ma to rzeczywiście własności odmładzające organizm, ożywiające i wzmacniające jego układ immunologiczny, odpornościowy. Zaczęło się to od moich kontaktów dziennikarskich. Byłam kiedyś w Jeleniej Górze, robiąc materiał w „Polfie” o nowym preparacie TFX. Wróciłam i powiedziałam Urbanowi, że w ten sposób, w najlepszych prognozach, można nawet łysinę zlikwidować. Szalenie go to zachęciło. No i gdy od lekarza, który się tym zajmował w Warszawie, dostałam kilkadziesiąt zastrzyków próbnego leku, to nie sobie zrobiłam te zastrzyki, tylko dałam jemu. Potem się wszyscy śmiali ze mnie, że tak go odmłodziłam, iż zrobiłam się w tym momencie za stara dla niego i poszukał sobie młodszej żony. - Wspomniała Pani, że pod koniec lat siedemdziesiątych Urban zaczął się zmieniać i że jedną z przyczyn był zapewne jego pogłębiający się alkoholizm. Czy była to choroba alkoholowa? Nie wiem. Ja w każdym razie patrzyłam na niego i czasami go nie poznawałam. Jakieś zaburzenia charakterologiczne. Ci, którzy nie znali go wcześniej, lub bliżej, nie zauważali żadnych zmian. Stasiek Bukowski twierdzi: „Jurek zawsze lubił, jak go nie lubiano. Nie starał się nigdy nikomu przypochlebić, ale przeciwnie, lubił dopieprzać. To była jego dewiza. Pamiętam jaki był szczęśliwy, gdy mu kiedyś opowiedziałem, że gdzieś na murze widziałem obelżywy napis: «Ubran to ch...», czy «s...syn». Pamiętam jak Jurek autentycznie się cieszył i pytał: «Gdzie? Gdzie? Powiedz, pojadę zobaczyć. Ja w każdym razie nie

byłbym zachwycony, gdyby ktoś napisał tak o mnie. I właśnie na tym polega jego nadzwyczajność od początku do końca. Myślę, że Jurek zdaje sobie sprawę z własnej wartości, własnej inteligencji, i takie napaści na siebie traktuje z humorem. Nie ma takiego przechyłu, jak Danek Passent, który uważa się za najinteligentniejszego człowieka na świecie, więc każdego innego traktuje jak idiotę. Czy Mietek Rakowski, który z kolei uważa się za najmądrzejszego i każdego, kto się z nim nie zgadza, uważa za durnia. Jurek podchodzi do innych z pobłażaniem”. Pamiętam czasy, kiedy Urbanowi zależało na opinii innych, na popularności pozytywnej. Wtedy nie byłby zachwycony, gdyby mu ktoś ubliżał. Później jednak się zmienił. Zachowywał się w sposób prowokacyjny, agresywny. Na zasadzie: jestem łajdakiem z wyboru. Nie jakąś małą szują, ale wielkim łajdakiem Jak już, to być nie byle kim - wyznawał taką maksymalistyczną zasadę. U Urbana chodziło nie tylko o to, żeby komuś dołożyć, ale o to, że jak dołożyć, to tak, żeby zadziwić świat - Czyli robił to wszystko głównie na pokaz? Nie zawsze. Robił również łajdactwa po cichu. Dla zasady czy przyjemności świnienia komuś, nawet osobom wydawałoby się najbliższym. Często chwalił się przede mną takimi łajdactwami, nie wytrzymywał, żeby się komuś nie pochwalić. Ale były też i takie sprawy, które nawet przede mną ukrywał. Nigdy nie przeglądałam jego papierów, jak to robią niektóre żony, ale przypadkowo, przy sprzątaniu kosza przy biurku znalazłam kiedyś kawałki pisma i zwróciłam na nie uwagę tylko dlatego, że powtarzały się tam nazwiska Passenta i Toeplitza - dwóch jego serdecznych przyjaciół. Z przyjaźnią i serdecznością do nich to on się wręcz afiszował. Dlatego zdziwiło mnie, co o nich pisze, bo nie był to żaden artykuł. Myślałam, że wyrzucił to przypadkiem i położyłam papier z powrotem na biurku. Przeczytałam i doszłam do wniosku, że muszę z nim porozmawiać. Był to brudnopis formalnego donosu, nie wiem gdzie adresowanego. Donosił, że Passent i Toeplitz wykorzystują swoje legitymacje dziennikarskie dla uzyskania protekcji przy dostawach materiałów budowlanych. Obaj wtedy coś budowali. Danek na Żoliborzu, a Krzysztof w Łomiankach. Urban pisał, gdzie się zwracali, do kogo, do jakich fabryk czy przedsiębiorstw i skąd otrzymywali blachę, cement, żelazo zbrojeniowe i tym podobne materiały, ściśle wtedy reglamentowane. Pisał również, co za to obiecywali. Nie był to pierwszy taki przypadek Parę miesięcy wcześniej zauważyłam u niego na biurku donos, chyba do Wydziału Prasy KC, na A. K. Wróblewskiego. Wtedy chodziło o jakieś zupełne bzdury - nie pamiętam już jakie. Kiedy spytałam go, co to ma znaczyć, czym prędzej schował pismo, twierdząc, że mi się przywidziało i nic takiego nie pisał, widocznie to ktoś z czytelników przysłał taki list do redakcji. Tak samo tłumaczył się w wypadku Passenta i Toeplitza. Niestety, nie były to listy od czytelników. Później długo nie mogłam tym ludziom spojrzeć w oczy, chociaż przecież nie ja to pisałam. Ale z drugiej strony, nie mogłam też męża demaskować. Zagroziłam Urbanowi, że jeżeli jeszcze raz na kogoś będzie pisał donosy, to po prostu powiadomię tego kogoś o tym, bez żadnych oporów. - Poskutkowało? Nie wiem. Raczej chyba nie. Pilnował się tylko bardziej. Czasami widziałam, że coś po kryjomu przede mną pisze, ale nie chciałam w to wnikać.

Miał także inne, narastające od końca lat siedemdziesiątych objawy chorobowe. Nie wiem, czy należy wiązać je z alkoholizmem, czy było to coś innego. Chodzi mi o specyficzną kleptomanię. Zwróciłam na to uwagę przypadkowo. Kiedyś czyściłam jego ubranie po jakimś przyjęciu i coś w kieszeni zadźwięczało. Myślałam, że to zapalniczka, której od dawna szukał. W kieszeni były jednak dwie łyżeczki od herbaty. Gdy go spytałam, skąd się tam znalazły, stwierdził, że nie ma pojęcia. Ale po jakimś kolejnym przyjęciu znowu znalazłam u niego w garniturze łyżeczkę. Innym razem zauważyłam, że całą kieszeń ma czymś wytłuszczoną i tłuszcz zaczyna nawet przebijać na zewnątrz. Kiedy robiłam mu wymówki, wściekł się i zaczął krzyczeć jakieś idiotyzmy, że to ja coś mu widocznie wsadziłam. - Może kradł podświadomie? Zaczęłam go więc obserwować podczas przyjęć i od tego czasu stały się one dla mnie koszmarem. Poza łyżeczkami ładował do kieszeni co popadło. Popielniczki, papierosy, cygara, a nawet fistaszki wyjaśniła się tajemnica zatłuszczonej kieszeni. Szłam za nim początkowo i starałam się powstrzymywać, lecz to nic nie pomagało. Przeciwnie, bałam się, że swoimi ruchami zwrócę na nas uwagę. Wtedy zaczęłam uciekać od niego jak najdalej. Gdy przychodziliśmy gdzieś, zwłaszcza na przyjęcia dyplomatyczne, szłam na drugi koniec sali, byleby mnie z nim nikt nie widział. Ciągle bałam się, że wreszcie go zdemaskują i wtedy najem się wstydu. Kiedyś u znajomych w Jazdowie załadował do kieszeni zabytkowy, piękny kieliszek, który stłukł mu się na domiar, gdy wsiadał do taksówki. U pewnego dyplomaty ściągnął srebrną popielniczkę. Odniosłam ją i podrzuciłam dyskretnie, gdy byliśmy tam następnym razem. Któregoś dnia, w mieszkaniu, za szufladą jego biurka robiąc większe sprzątanie znalazłam kilkadziesiąt srebrnych czy posrebrzanych, a także zupełnie zwyczajnych, małych łyżeczek ze znakami „Orbisu”, „Victorii”, „Europejskiego” i innych restauracji hotelowych. Także srebrne z jakimiś prywatnymi inicjałami. Musiał to gromadzić od dłuższego czasu, także przy okazji różnych naszych wyjazdów, nie bacząc na to, że za te łyżeczki będą płacić kelnerki czy kelnerzy. Może robił to specjalnie, żeby się na nich odegrać. Zawsze powtarzał, że nie ma co sprawdzać rachunków, bo kelnerzy i tak oszukają w taki sposób, że nikt się nie zorientuje. - Motywacja rewanżu wydaje mi się bardzo prawdopodobna. Kiedyś w Zakopanem ktoś wyciągnął nam w samochodzie piórka gumowe z wycieraczek. Urban nie wiedząc o tym porysował bardzo szyby. Wtedy wysiadł i wściekły, nie zważając nawet, że ktoś może go zauważyć, powyrywał piórka z wycieraczek kilku zaparkowanych obok samochodów. Kiedy zwróciłam mu uwagę, że na pewno zrobił nam to ktoś inny, kto nie miał sprawnych wycieraczek, odpowiedział: „Nie szkodzi, niech inni także mają porysowane szyby”. Poraziła mnie ta logika.

Żółte firanki
- W jaki sposób zmieniło się życie Państwa z chwilą, gdy Urban został ministrem? Musieliśmy zmienić mieszkanie. Przeważnie w takiej sytuacji świeżo mianowani prominenci zmieniają mieszkanie, aby je sobie polepszyć. My musieliśmy zmienić nawet na gorsze, bo na Żoliborzu nie

można było już mieszkać. Specyficzna popularność Urbana powodowała dwojakie reakcje. Z jednej strofy były to wtykane za wycieraczkę w samochodzie albo w drzwi listy z różnymi prośbami osobistymi lub żądaniami interwencji w sprawach bardziej publicznych, z drugiej - listy z pogróżkami, obelżywe napisy, łomotanie w okna, wrzaski o różnych porach dnia i nocy. Nie było to przyjemne. Raz nawet ktoś narobił nam pod drzwiami. Nie za bardzo jednak orientował się, które nasze, lub działał w nerwach, bo zanieczyścił także wycieraczkę sąsiadom. Z czasem takich negatywnych reakcji przybywało. Grożono nam, że nas spalą, wybiją szyby mieszkaliśmy przecież na niskim parterze - i wrzucą koktajl Mołotowa, albo po prostu podpalone szmaty. Bałam się, mimo że mieliśmy kraty w oknach. Zażądałam od Urbana, żeby poczynił starania o zamianę. Na Żoliborzu mieszkaliśmy aż do 1982 roku. Właściwie trudno powiedzieć, że mieszkaliśmy, bo gdy Urban poszedł na rządową posadę, głównie ja tam mieszkałam. On wracał na noc. Miał ważne zajęcia państwowe. W stosunku do mnie nikt tam żadnej agresji nie wykazywał. Ale to chyba oczywiste, że agresja była skierowana przeciwko niemu i to w ostrych formach, zwłaszcza po wprowadzeniu stanu wojennego. Naprawdę trudno było na tym parterze wytrzymać. Nie doszło wprawdzie do wybijania szyb, ale ja powiedziałam kategorycznie, że nie będę tam mieszkać. Zamieniliśmy mieszkanie przez URM. Dostaliśmy wysokie drugie piętro. Budynek z domofonem. Obok jednostki wojskowej. Także szybko wszyscy wiedzieli, że on tam mieszka. Zajeżdżał z kierowcą. Demonstrował swoją obecność. Ja jednak już się tak nie bałam. - Urban się nie bał? Mówiła Paru, że bywał dość bojaźliwy. Nie, w takich sytuacjach się nie bał. Nie miał zwyczaju się kryć, przebierać. Chyba że dla żartu. Kiedyś, gdy byliśmy u państwa Radgowskich, dla żartu założył perukę. Radgowski dał mu przymierzyć hippisowską blond perukę z grzywką i Urban się sobą zachwycił. Nie chciał jej zdjąć, chciał się zaprezentować innym. Pojechaliśmy stamtąd autobusem do SPATiF-u. Bramkarz, pan Franio, gdy nas zobaczył, stwierdził, że mnie puści, ale Urbana nie, bo go nie zna. Rzeczywiście trudno go było poznać. Wiele osób na sali podchodziło, żeby przyjrzeć się, z kim ja siedzę. Wszyscy tam wszystkich znali, a tu ktoś wydawał się zupełnie nowy. Już nie pamiętam, jak się ta zabawa zakończyła, ale Urban na co dzień nie miał ochoty nosić peruki. Zawsze mówił, że ma poczucie bezpieczeństwa, a w Polsce nie ma terroru. Jeździł bez kierowcy na pochody pierwszomajowe, gdzie mu podobno walili w dach i maskę samochodu, gdy starał się zaparkować. - Mówiło się jednak, że Urban szpanuje bronią, nosi przy sobie pistolet... Kiedy zamordowano księdza Jerzego Popiełuszkę, ktoś z opozycji wysunął hipotezę, że Urban jest temu winien, ponieważ pisał napastliwe felietony przeciwko księdzu. Wtedy Urban dostał ochronę. Przedtem jeździł tylko ze zwyczajnym kierowcą, a najczęściej sam. Dostał ochroniarza i broń osobistą. Wątpię, czy by mu się udało kogoś z niej postrzelić. Ale broń nosił uparcie.

Nie widziałam natomiast, jak wyglądało jego szpanowanie bronią. Myśmy się zaraz potem rozstali. Opowiadano mi jednak, że lubił się pokazywać z bronią. Kazał sobie podobno od razu dać specjalne szelki i nosił ją pod marynarką w taki sposób, żeby była widoczna. Jak mówili znajomi, tak starał się siadać w towarzystwie, żeby chociaż kawałek pistoletu pokazać. Bardzo mu to imponowało. - Są ludzie, którzy uważają, że broń przydaje im ważności. Ale żeby Urban miał upodobania typowe dla ochroniarza? Do tego się to w końcu sprowadza. Jego ochroniarz powiedział mi, że gdy jeździł z nim na strzelnicę, Urban ani razu nawet w tarczę nie trafił. Ochroniarz lubił chwalić się swoim pistoletem - wielką armatą. Twierdził, że gdyby trzy osoby postawić jedna za drugą, to kula zatrzymałaby się w głowie trzeciego. Strasznie dziwni ludzie ci ochroniarze. Normalni chyba takiego zawodu nie wybierają. Poznałam paru. Także ochroniarza Mietka Rakowskiego. Uchodził za ponuraka. Mówili, że naczytał się książek kryminalnych i zachowywał jak killer z sensacyjnej powieści. Sztywny, twarz Indianina, bez uśmiechu, ruchy powolne, automatyczne. Ochroniarze mieli zakodowaną jakąś straszliwą bezkarność. Kiedyś zdarzyło mi się jechać wieczorem na dyplomatyczne przyjęcie z kierowcą - ochroniarzem Urbana. Nie mogłam nadziwić się, jak ten facet, mimo iż nigdzie nie spieszyliśmy się przecież, nie było takiej konieczności, łamał wszystkie przepisy ruchu. Przejeżdżał na czerwonym świetle, skręcał, gdzie był zakaz skrętu, wjeżdżał w ulice jednokierunkowe pod prąd. Zapytałam go nawet, dlaczego tak jedzie? Tylko wzruszył ramionami. Słyszałam, w jaki sposób pierwszy ochroniarz Urbana wyleciał z pracy. Jadąc kiedyś z Urbanem, w jakiejś miejscowości pod Warszawą potrącił dziecko na pasach. Odbywały się tam sceny, z których Urban ledwo z życiem uszedł, mimo że nie on prowadził. Był proces sądowy i ochroniarza zwolniono ze służby. Ale słyszałam też, że w ostatecznym efekcie bardzo to sobie chwalił. Twierdził, że w prywatnym biznesie, gdzie się zatrudnił, zaczął nareszcie dobrze zarabiać. - Nigdy nikt nie zaatakował was na Czerniakowie? Nie próbowano nawet? Pamiętam jedno takie zdarzenie, zanim jeszcze Urban miał ochronę. Było to w stanie wojennym. Wracaliśmy skądś wieczorem. Po Czerniakowie włóczyły się bandy wyrostków, demonstrujące przeciwko ograniczeniom stanu wojennego. Nie chodziło o polityczne sprawy, ale o to, żeby móc chodzić po nocy. I taka banda zaczęła iść w naszym kierunku z dwóch stron. Zdecydowaliśmy, że nie wchodzimy do domu, tylko wracamy na ulicę, rozmawiamy i udajemy, że powinien tam czekać na nas ktoś z ochrony. Urban spytał, czy mam gaz. Miałam, już odkryty, bo kobieta chyba szybciej reaguje na takie sytuacje. Na szczęście obyło się bez incydentu, bo gaz niewiele by pomógł. Już wtedy jednak Urban zaczynał odczuwać zagrożenie. - Za cenę strachu opływaliście za to w dygnitarskie udogodnienia, luksusy, ułatwienia życia... Ten opływał, kto wykorzystywał sytuację i wymuszał przywileje. Stanowisko wiceministra bezpośrednio, samo z siebie, niewiele dawało. O bazie, czyli słynnych sklepach za żółtymi firankami już wspominałam, że nie korzystaliśmy z nich, bo nie mieliśmy uprawnień. A udogodnienia? Na pewno udogodnieniem można było nazwać to, że na czas remontu „nowego” mieszkania i przeprowadzki Urban przez dwa miesiące mógł mieszkać w hotelu rządowym przy ulicy Parkowej.

Znajomym opowiadał, że nie może patrzeć, jak ja się męczę przy odkurzaniu książek, pakowaniu. Przy remoncie nie skorzystałam z ekipy URM. Może byłoby szybciej, ale na pewno nie taniej. Wystawiali rachunki z dużymi narzutami. Podobno można było skorzystać z darmowych usług wojska przy przeprowadzce, ale wolałam „Węgiełka”. Osobiście byłam przeciwko takiemu wykorzystywaniu sytuacji i powstrzymywałam niejednokrotnie Urbana. Po prostu uważałam to za obrzydliwe. Kiedy byliśmy już po rozwodzie, Urban pewnego dnia spotkał się ze mną i zapytał wręcz, czy uważam, że może wziąć asygnatę na samochód, chociaż nie skończyła się jeszcze iluśletnia karencja poprzedniej asygnaty. Mówił, że inni biorą. Powiedziałam mu tylko: „Po co chcesz się w taki głupi sposób kompromitować?”. Wiem od znajomych, że wówczas nie wziął tej asygnaty. Potem go te skrupuły zupełnie opuściły i korzystał z wszelkich możliwych udogodnień. - Ale wakacje i weekendy zaczęliście Państwo spędzać w sposób bardziej prominentny? Najczęściej jeździliśmy do Łańska, kilkanaście kilometrów pod Olsztynem. Duży ogrodzony teren. Brama wjazdowa pilnowana przez żołnierza, który gdy ktoś wjeżdżał, jeszcze na wszelki wypadek telefonował gdzieś i sprawdzał, u kierownika czy w biurze przepustek. Później salutował i wpuszczał. Mieli tam prawo przyjeżdżać dygnitarze od wiceministra w górę, plus od kierownika wydziału KC w górę. Pewnie i dyrektorzy generalni z URM-u. Składało się zapotrzebowanie w wydziale URM-u i otrzymywało pobyt. Bez turnusów oczywiście. Jechało się na weekend czy dowolnie długi czas. Ale kiedy w sezonie najwyżsi prominenci spędzali tam wakacje łącznie z rodzinami, to wiceministrowie czy kierownicy wydziału mieli mniejsze szanse otrzymania miejsca. Kierował ośrodkiem wówczas chyba pułkownik Jagielski. Jego żona natomiast zarządzała magazynem. Obsługa głównie wojskowa, ale były też pokojówki, które rano sprzątały pokoje. Żołnierze pracowali jako kelnerzy, pilnowali, żeby było drewno przy kominkach, stanowili obsługę basenu, byli ratownikami, pracowali w miejscowym gospodarstwie rolnym, sadzili jarzyny, doili krowy. Chyba oddelegowywano ich z nadwiślańskiej jednostki MSW. Uważam, że to było nieprzyzwoite wykorzystywanie darmowej siły roboczej. Nie po to przecież idzie się do wojska, żeby być służącym. W budynku głównym - piętrowym baraku, poza apartamentami i pokojami gościnnymi znajdowały się jadalnia, sala kinowa, pokój myśliwski z trofeami. Obok był kryty basen. Nie było zwyczaju kąpania się w jeziorze. Chociaż był też basen jeziorny, zaniedbany, zarośnięty zielskiem. Poza tym było pięć drewnianych domków fińskich i tak zwane rybaczówki, czyli większe murowane wille - na półwyspach wchodzących w jezioro. Wszystko to mieściło się w ramach ogrodzenia - ścisłego ośrodka. Natomiast poza ośrodkiem znajdowały się trochę dalej jeszcze dwa pensjonaty „Lalka” i „Półwysep”. Jeździli tam niżsi rangą urzędnicy. Były to bardzo ładnie urządzone domy typu wczasowego; też z basenami, z telewizorami w pokojach. Mieszkałam raz w jednym z nich, gdy wybrałam się bez męża ministra na parę dni popracować. Jedzenie tam przywożono w termosach z głównej stołówki, która znajdowała się w zamkniętym ośrodku. W domkach fińskich było kilka sypialni, duże łazienki, kuchnia, salon - living room. Podobnie w bardziej luksusowych rybaczówkach też kilka sypialni, łazienek, ubikacji, salon z kominkiem, wielka kuchnia z lodówkami, a nawet służbówka dla kierowcy. I w jednych, i w drugich domach zawsze

mieszkała tylko jedna rodzina. Domy miały jednolite, pełne wyposażenie: zastawę na dwadzieścia cztery osoby, serwis z pięknej ćmielowskiej porcelany, sztućce, kieliszki wszelkich możliwych kształtów, do wszelkich możliwych trunków. - Z tego wynika, że wyprawiało się tam huczne przyjęcia w licznym gronie... Chodziło niby o to, żeby każdy miał możność przyjmowania gości. Ale raczej teoretycznie. Przyjeżdżać można było tylko z najbliższą rodziną. Pamiętam, że pani Gorywodowa przyjeżdżała z siostrzenicą i siostrą, lecz był to wyjątek. Każdego innego gościa z zewnątrz należało zgłosić i uzyskać pozwolenie, żeby go przyjąć. Na wyższych szczeblach prominenctwa na pewno miało się większą swobodę, ale z tych najwyższych mało kto tam wtedy przyjeżdżał. Pomniejsi natomiast, którzy tam przyjeżdżali, nie mieli ochoty się z sobą spotykać i zbytnio się nie przyjaźnili. Zycie towarzyskie tam nie kwitło. Łański ośrodek nie był urządzony funkcjonalnie, a raczej na pokaz, według wyobrażeń jakiegoś sierżanta sztabowego o wielkim świecie, czerpanych z filmów. Wszystkie te rybaczówki, salony, pokoje myśliwskie taki miały charakter. Pokój myśliwski właściwie stanowił wystawę. Nawet nie było gdzie przysiąść. Ciekawa ekspozycja brewerii wielko-robotniczo-chłopskich, bo nie wielkopańskich. Wypchane biedne zwierzęta, poroża każdy okaz z plakietką informującą przez kogo i kiedy został zamordowany. Był nawet niedźwiedź upolowany chyba przez Breżniewa. Odnosiłam wrażenie, że wszystko to są reminiscencje tego, co wiejski pastuch mógł zobaczyć, zaglądając przez okno dworu. - Pasowało do ludzi, dla których zostało to urządzone... W Łańsku mieszkało się zwykle według ustalonej hierarchii. W budynku głównym apartamenty zajmowali wysocy dygnitarze i goście zagraniczni. Umieszczano ich zwykle na piętrze. Byli to głównie NRD-owcy, Czesi lub Węgrzy przebywający na wymianie. W lipcu największy apartament na parterze zajmował zawsze Cyrankiewicz. W budynku głównym był też mały pokój z łazienką, w którym zwykle na początku nas lokowano. Kiedy pojechaliśmy tam pierwszy raz na weekend, strasznie się zbłaźniłam. Wzięłam z domu butelkę kartkowej wódki, licząc się z tym, że może wypada. Spotkaliśmy wówczas dyrektora Łabędzkiego ze stoczni i paru innych ludzi. I kiedy po kolacji zaczęli mówić, że chcieliby się spotkać z nami towarzysko, powiedziałam, że przywiozłam butelkę wódki i zapraszam. Patrzyli na mnie jak na wariatkę. Nikt w okresie reglamentacji alkoholu nie przywoził tam wódki. Raczej stamtąd się ją wywoziło. W czasie kartkowym zarówno alkohol, kawa, czekolada i inne wielkie specjały były tam bez ograniczeń. Wyjeżdżając można było zaopatrzyć się we wszystko i zabrać do domu. Jednak pułkownik Jagielski i w tym wypadku realizował swoją politykę hierarchii, mniej prominentnym wydzielał po parę paczek czy butelek. Ceny były sklepowe, bez marży. Jeżeli ktoś chciał się napić czegoś - mógł zamówić i kelner przynosił. Można było też złożyć większe zamówienie, przynoszono wtedy wszystko do domku czy apartamentu. Nazywało się to „wstawki”: alkohole, woda mineralna, słone paluszki. Jeżeli jakieś zakąski, to chyba trzeba było odpowiednio wcześniej uprzedzić i zamówić. Na koniec pobytu wystawiano rachunek - opłaty zryczałtowane za pobyt, wyżywienie, „wstawki”, a nadto kwity

magazynowe, jeżeli ktoś coś zamawiał do stolika, nawet wodę mineralną lub na przykład śniadaniową kawę. W ramach ryczałtu podawano tylko herbatę i mleko. - Ile kosztował dzienny pobyt w takim ośrodku? Nie pamiętam już. Były to ceny początkowo umiarkowane, później jednak coraz wyższe, zmieniały się co sezon, aż w 1983 roku stało się to bardzo drogie, nawet w porównaniu z innymi wczasami. Takie porządki wprowadził dopiero generał Jaruzelski. Podobno za Gierka wszystko było za darmo. - Czy wszyscy podlegali reżimowi płacenia? Nie było wyjątków? Nie. Ale były też bankiety, za które uczestnicy nie płacili. Gorywoda raz gościł jakiegoś rosyjskiego dostojnika. Po kolacji, późnym wieczorem, na pomoście wychodzącym daleko w jezioro urządzono przyjęcie - wódka, piwo, wino, zakąski. To odbywało się na koszt państwa. - Za te pieniądze dawano wam chyba więcej, niż otrzymalibyście w ośrodkach powszechnie dostępnych? Żywiono bez żadnych wymyślności i wyboru. Normalna kuchnia wczasowa, nie jakieś ekstra potrawy. Na śniadanie biały ser, plus kawałek wędliny, jajecznica, parówki. Na obiad zwykle przekąska, zupa w filiżance, jakieś drugie danie i zawsze deser. Już lepiej obsługiwano na przykład w niektórych pensjonatach „Orbisu”, gdzie zupę podawano w wazie, a drugie dania na półmiskach. Nie jadam deserów, ale podobno były dobre. Przez pewien czas zatrudniali tam kogoś specjalnie do robienia deserów. Były to jakieś wielkie kawały tortu, ociekające kremem. Były oczywiście i owoce, które jadłam. Kolacje też były normalne, jak w tuzinkowym domu wczasowym. No, może trochę lepszym. Czasami ciepłe, czasami coś na zimno. Jeżeli komuś zachciało się jeść między posiłkami, nie mógł niczego dostać. Mógł sobie jechać kilkanaście kilometrów do Olsztyna do knajpy. Największy rarytas, jaki tam kiedyś za mojej bytności podano, to kotlet z sarny. Były bodajże święta, Boże Narodzenie, czy inne i w ten sposób chciano je uczcić. Miało być wykwintnie. Dla mnie nie było, bo nie jadam dziczyzny. W odróżnieniu od domu wczasowego, sadzano gości przy osobnych stolikach, stałych od początku pobytu. Chyba że był tłok, wtedy „zagęszczano” mniej prominentnych, każąc im siedzieć wspólnie. Odnosiliśmy wrażenie, że jesteśmy jak szaraczkowie na dworze wielkiego magnata, któremu trzeba ustępować z drogi. Magnatem był każdorazowo najwyższy w hierarchii, obecny akurat na wczasach, prominent. - Nigdy nie udało się wam wystąpić w takiej roli? Raz mieliśmy przedsmak magnackich przywilejów, gdy na całe wakacje zakwaterowano nas w rybaczówce. Dwie osoby na olbrzymią willę. W jednej sypialni Urban urządził sobie gabinet do pracy. Kierowca przyjeżdżał co drugi dzień, przywoził mu jakieś papiery i on tam pracował. Ja natomiast chodziłam na basen, opalałam się na pomoście, wypływałam rowerem wodnym na jezioro. Mieszkając w tej rybaczówce bałam się potwornie dzików, które łaziły po lesie. Upodobała nas sobie zwłaszcza locha z trzema warchlakami. Gdy buszowała pod domem, nie mogłam nawet wyjść do

stołówki. Urban jakoś się ich nie bał. Rzucał warchlakom cukierki, pomidory, wszystko, co było pod ręką. - Co się robiło na tych wczasach? Panowała zwyczajna wakacyjna nuda, w nieciekawym środowisku. Za naszej tam bytności głównie przyjeżdżali wojskowi, generałowie Hupałowski, Siwicki. Nad ranem dość głośno wyruszali na ryby i wracali w porze śniadania. Odbywało się chwalenie, licytowanie, ważenie, mierzenie, później czyszczenie ryb. Przeważnie zajmowali się tym sami. Wtedy zorientowałam się ku mojemu zdziwieniu, że są to czynności łubiane przez wędkarzy. Ryby oddawali do kuchni albo komuś w prezencie. Często kazali je sobie smażyć lub sami smażyli po kolacji. Oddawali też na przechowanie do chłodni i zabierali ze sobą do Warszawy zamrożone. Poza łowieniem ryb nic innego tam nie robiono. Grzybów w okolicy nie było. Polowań już nie urządzano. Opowieści krążyły tylko o dawnych polowaniach. Typowa nuda wczasowa, jak w każdym ośrodku. Było kino. Najpierw za darmo, później kazali płacić i doliczali do zbiorczego rachunku. Nie wiem, w jaki sposób to ewidencjonowano, bo nie było biletów. Musieli jednak jakoś notować sobie, kto był na filmie. - To dowód, że dobrze was śledzili Jak notowali naszą obecność, nie wiem. Może pytali, kto się wybiera. W każdym razie na pewno mieli na to jakiś sposób. Jeżeli chodzi o inne rozrywki, to raz kierownik ośrodka zaproponował nam przejażdżkę motorówką po jeziorze. Czy zależało to od jego humoru, czy też było w programie, nie wiem. Kiedyś przyjechał Rakowski i też chciał obejrzeć jezioro. Wtedy Urban poprosił kierownika o motorówkę. Pojechaliśmy w objazd i gdy przepływaliśmy obok ośrodka „otwartego” „Na Półwyspie”, zobaczyliśmy na kajaczku Mieczysława Moczara. Rakowski z typową dla siebie delikatnością skomentował: „Jak ktoś spada niżej, kończy na kajaczku i na półwyspie”. Moczar był już wtedy chyba tylko szefem NIK-u. Było to niesmaczne, chamskie odezwanie. I tak to odebrałam, chociaż nie znosiłam Moczara. - Czy tylko w Łańsku uczestniczyła Pani w odpoczynku ówczesnego high life’u? Poza Łańskiem byłam także w paru innych ośrodkach. Raz w Arłamowie. Pojechaliśmy tam samochodem, chociaż to kawał drogi. Ogromny teren, niewyobrażalny. Poza głównym budynkiem, gdzie przetrzymywano Lecha Wałęsę, były tam jeszcze inne domy, oddalone od siebie o kilometry. Myśliwskie, z kominkami. Piękne, i każdy odmienny. Gdy zwiedzaliśmy je, stały puste. Pilnowali je żołnierze. Stada saren, jeleni, mnóstwo zwierzyny wokoło. Jadąc samochodem i zwiedzając ten teren często przystawaliśmy i czekaliśmy, aż stado spokojnie zejdzie z drogi. W głównym budynku znajdowała się słynna sala pingpongowa, gdzie Wałęsa grał ze strażnikami w ping-ponga. Wszędzie mnóstwo pięknych skór na ścianach, na podłogach. Mieszkaliśmy przez parę dni w głównym domu. W innych, tylko chyba generalicja mieszkała. Z nami przebywał tam jedynie wiceminister zdrowia, nie pamiętam jak się nazywał, oraz parę osób, bliżej nie

znanych. Może nie trafiliśmy na sezon, będąc w okresie Wielkanocy. Jeżeli chodzi o kuchnię, to normalna stołówka. Niczego nadzwyczajnego nie pamiętam. Byliśmy też w pałacyku w Otwocku, tam gdzie Wałęsa najpierw został internowany. Spędziliśmy tam jakiś weekend. Nie mieszkało się w pałacu, gdzie urządzono coś w rodzaju muzeum, ale w oficynie. Znajdowały się tam normalne hotelowe pokoje z łazienkami, dość wygodne. W pałacu chyba nikt nie mieszkał. Może jakaś rządowa oficjalna delegacja. Jest to zabytek z pięknym, ogromnym parkiem. Też ogrodzony i strzeżony przez wojsko, wstęp tylko po wcześniejszym załatwieniu pobytu, jak w Natolinie, Klarysewie czy innych tego typu ośrodkach. Normalne wczasy rodzinne dla pracowników URM-u prowadzi ośrodek w Jadwisinie. Byłam tam dwa razy. Raz mieszkaliśmy w domkach kempingowych - nędznych, a raz w pałacu. Wielką atrakcją jest tam ogromny, piękny park. Również było pustawo. Gdy pojechaliśmy na weekend, przebywali tam tylko państwo Ozdowscy, celebrujący swoją obecność. Poza nimi nikogo nie było. Do żadnego z tych ośrodków nie jeździli bonzowie partyjni. KC miał swoje domy, na przykład w Ryni. Nigdy w żadnym z nich nie byłam. Z opowiadań wiem, że panował tam luksus. Wyżywienie na zamówienie. Pytano, co sobie jaśnie pan czy pani życzy na obiad, na kolację? A może podgrzać, może przysmażyć, ugotować. Ale tam, nawet gdy dama szła opalać się na pomost, żołnierz czuwał, żeby przypadkiem do wody nie wpadła. Nie było to na pewno miłe. Raz byliśmy też w domu URM-owskim „Pan Tadeusz” czy „Telimena” w Zakopanem. Nie pamiętam już. Zwykły, obskurny dom wczasowy. Nędzna stołówka. Podawali makaron z serem, niejadalny zresztą. Na śniadanie zupę mleczną, dla mnie, jak wszystko, co z mlekiem, też niejadalną. Ale był za to pięknie położony w Dolinie Białego. Bywali tam jacyś pracownicy URM-u i urzędów centralnych. Pojechaliśmy tam kiedyś zimą na turnus i traktowano nas szczególnie, bo dostaliśmy nawet apartament, a nie pokój wczasowy. Składał się z salonu, sypialni i łazienki. W Zgorzelisku pod Zakopanem nie wczasowałam. Pojechałam tam raz czy dwa razy w odwiedziny do Bożeny Toeplitzowej. Jeździła tam z dzieckiem. Urban im to załatwiał. Toeplitz tylko czasami tam dojeżdżał. Chodziło podobno o dobry klimat dla dziecka. Był to ładnie urządzony ośrodek na drodze do Łysej Polany. W Zakopanem byliśmy też w innym zamkniętym dla normalnych śmiertelników domu. W styczniu 1982 roku generał Jaruzelski uznał, że Urban po ciężkich pracach związanych z wprowadzeniem stanu wojennego powinien odpocząć, i wysłał go na wczasy do domu wojskowego „Salamandra” na Gubałówce. Otrzymaliśmy wspaniały pokój - apartament z tarasem. Obok nas, w podobnym apartamencie, mieszkały stewardesy. Loty wtedy zawieszono - początek stanu wojenne go, pilotów i stewardesy przywieziono na zajęcia kondycyjne: na basenie, w sali treningowej. Był to nawet bardzo zabawny pobyt, bo piloci i służba lotnisk opowiadali ciekawe historie ze swoich przygód zawodowych. - Czy bywaliście Państwo w rządowych zagranicznych, międzynarodowych ośrodkach wczasowych? Tylko w Bułgarii, w Drużbie. Ale tam mógł jechać każdy. Zwłaszcza dziennikarze - to na pewno. Składało się podanie w biurze URM-u na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie. Kiedyś, już po rozwodzie, pojechałam tam w charakterze zwykłego dziennikarza. Wielu moich znajomych dziennikarzy także tam jeździło. Nie tylko do dziennikarskiego domu w Złotych Piaskach.

W miesiącach wakacyjnych, zwłaszcza w sierpniu mieli oczywiście pewnie pierwszeństwo pracownicy nomenklatury. Z plaży w Drużbie pamiętam różne zabawne momenty. Akurat wtedy byli generałowie Kuropieska i Skibiński. Jest tam kawałek plaży odgrodzony sznurem, gdzie są ponumerowane parasole i każdy wczasowicz domu URM-owskiego ma wyznaczone dokładnie miejsce. Bez jakiejś rangi, tylko na logikę. Matki z dziećmi plażują na ogół bliżej morza, żeby mogły obserwować, czy im się dzieciaki już topią, czy dopiero za chwilę. Ale morze czasami zabiera kawałek plaży, jest wyższa fala, lub gdzie indziej jest większy tłok. Dość, że wtedy z tej plaży korzystali także Bułgarzy. No i kiedyś doszło do zabawnej awantury. Gdy przyszliśmy nad morze, zobaczyliśmy generała Kuropieskę, który krzyczał: „Bułgar won!, Bułgar won! To nasze, to nasze”. A Bułgarzy mu odkrzykiwali: „Wy «Solidarność», wy chamy”. Było to dość zabawne, bo wtedy, w 1982 roku, na tej URM-owskiej plaży nie było na pewno prominentów „Solidarności”, wręcz przeciwnie, jak myślę. - Jak odnosili się do Państwa znajomi, gdy tak nagle awansowaliście w 1981 roku? Starzy znajomi raczej nie zmieniali do nas stosunku. Zwłaszcza do mnie, bo z Urbanem już było różnie. Wielu jego dawnych, nawet najbliższych kolegów czy przyjaciół, znalazło się po przeciwnej stronie i byli przez Urbana w sposób niewybredny, często niedżentelmeński, atakowani. Trudno, żeby odpowiadali mu na to nadstawianiem drugiego policzka. Poznawaliśmy natomiast wielu nowych ludzi, którzy nagle szczególnie pragnęli z nami się zaprzyjaźnić. Z nimi, ja z kolei, raczej unikałam bardziej zażyłych kontaktów. Zresztą były to i tak znajomości krótkotrwałe, koniunkturalne. Zostaliśmy kiedyś zaproszeni przez państwa Halików na ich jacht w 1981 roku. Przypłynęli nim do Prania i chcieli się koniecznie pochwalić, a zapewne nawiązać również pożyteczne kontakty. Zaprosili Rakowskiego. Była również Kira z mężem, Stasiek Bukowski i kilka innych osób. Nic ciekawego się nie działo na tym jachcie. Częstowano nas wszystkimi możliwymi trunkami, ale nie można było nawet wygodnie usiąść i raz po raz waliło się w coś głową. Porażona byłam, zresztą podobnie jak Stasiek Bukowski, jakąś niebotyczną nudą tam panującą. Ale zapamiętałam dwa epizody z tego pobytu u Halika i Dzikowskiej. Pierwszy, jak Halik niósł Urbana na rękach czy na plecach przez wodę do jachtu, „żeby pan minister się nie zamoczył”. I drugi, jak następnego dnia rano Halik kołatał do furtki Rakowskiego z ogromną puszką neski i ogromną butelką koniaku, „dla pana premiera”. Tak jakby pan premier nie mógł sobie tego sam kupić. - Czego oni chcieli od pana premiera? Niczego. Były to tylko takie dowody sympatii Karesy i umizgi.

Fryzury Rakowskiego

- Urban już w latach siedemdziesiątych był związany dość mocno z Rakowskim. Później ich związek jeszcze się umocnił. Jak Pani widziała tę specyficzną przyjaźń czy współpracę? Powiedzieliśmy już co nieco o Rakowskim... To rzeczywiście była i jest specyficzna współpraca. Bo z tego, co jeden pan mówił o drugim trudno nazywać ją przyjaźnią. Przede wszystkim nawzajem nie mieli nigdy do siebie zaufania. Urban traktował Rakowskiego, który jest od niego o dziesięć lat starszy, jak tarczę, a później szczebel w swojej karierze. Trzeba sobie jednak zdawać sprawę, że Urban początkowo o wielkich awansach nie marzył. Szczytem jego ambicji przed 1980 rokiem było stanowisko redaktora naczelnego „Szpilek”. Na czymś podobnym zresztą teraz wylądował. Ale oczywiście pchał się do władzy, do polityki, gdy tylko otwierała się jakaś szansa, furtka, możliwość. Natomiast Rakowski był według mnie typowym partyjnym karierowiczem, któremu jednak kariera szła niesporo, bo stawiał na zbyt wyimaginowane sojusze, dalekosiężne plany, był niepokorny, krnąbrny, wierzgał i nie chciał służyć, czego nade wszystko wymagano w partii. Rakowski chciał osiągnąć wszystko idąc po linii teoretycznej, a nie praktycznej. Wyobrażał sobie, że karierę robi się tak: jest przywódcą grupy, ma środowisko, wypracowuje program, program jest słuszny i zbiera poklask, a on jako przywódca środowiska i twórca programu, awansuje. Tak istotnie w normalnym systemie robi się karierę. Ale w praktyce partyjnej awansowało się zupełnie inaczej. Rakowski tego albo nie rozumiał, albo nie chciał zrozumieć. Służyło się najpierw długo i wiernie swojemu bossowi, który gdy awansował przez taką samą służbę innemu, to ciągnął za sobą swoich ludzi. I znowu mu się służyło na wyższym szczeblu, aż nadchodził moment, kiedy można było swojemu przywódcy nogę podstawić i zająć jego miejsce. (A tak na marginesie: Rakowski na początku kariery miał zapędy służalcze. Pierwszego syna nazwał po Leninie - Włodzimierz; drugiego po Starewiczu - Artur. Urban często się z tego publicznie wyśmiewał). - Rakowski tego nie potrafił, czy nie chciał? Był zbyt pyszny, ambitny, zarozumiały - on, który wszystkie rozumy zjadł. Swojego czasu Tyrmand opisał zmienność opinii, zdań i sądów u Rakowskiego, jego kameleonizm w „Fryzurach Rakowskiego”. Mogę jedynie potwierdzić. Mogę też dodać, że Rakowski fryzury zmieniał także później przez cały czas, w sensie zmiany opinii o ludziach i sprawach, tak jak było mu w danej chwili najwygodniej. I właśnie owa koniunkturalność jego poglądów dowodzi, że był przede wszystkim karierowiczem. - Zarzucano Rakowskiemu wiele. Ten zarzut warto chyba uargumentować... Żeby się nie powtarzać, sięgnę chociażby do relacji dobrego znajomego, który ostatnio przypomniał mi parę swoich rozmów, jakie odbył z Rakowskim, stanowiących dobrą tego ilustrację. „Jeździłem czasami z Mietkiem na ryby. Nigdy żadnych ryb nie złapaliśmy, bo on hałasował. Miał paskudny zwyczaj sikania z łódki do wody i robił to strasznie głośno. Ruszał się w łódce. Wystarczy nogą stuknąć, żeby ryby wypłoszyć. Zawsze natomiast po drodze tłumaczył mi, co to jest władza. Dlaczego ludzie najgorsze zbrodnie popełniają: nie dla pieniędzy, ani dla kobiety, lecz dla władzy, która jest komasacją wszystkich namiętności. Akurat wszystkie najciekawsze rozmowy odbywały się, gdy przejeżdżaliśmy przez Mostek Maskuliński.

Kiedyś, chyba w 1978 czy 1979 spytałem go: «Słuchaj Mietek, jaki jest ten Jaruzelski?». A on mówi: «Stary, Jaruzelski to psychopata. On może, bracie, na plenum siedzieć, łazi mu mucha po nosie, a on nawet ręką nie machnie, nie zgoni jej. Ta mucha może mu chodzić przez pół godziny, a on nic. Siedzi przez cały czas nieruchomo, sztywno, jakby kij połknął. To musi być psychopata. My wszyscy nie wytrzymujemy już, ględzą i ględzą, gramy w kartofla - w okręty nie można grać, bo trzeba głośno typować numery - w kartofla się tylko kreski stawia, najprostsza szkolna gra. A Jaruzelski nic. Nauczyłem się na plenum spać z otwartymi oczami» - mówi Mietek. Może Jaruzelski też spał? Druga rozmowa również odbyła się gdzieś w okolicach Mostku Maskulińskiegc, jak Mietek już został wicepremierem. Pytam go: «No, jak Jaruzelski?». «Stary, co ci będę mówił - odpowiada Mietek - to jest wielki humanista, wspaniały człowiek». Później, kiedy Rakowski został wicemarszałkiem, znowu rozmawiamy. Na mostku, pod mostkiem czy gdzie indziej - już nie pamiętam. Może po jakiejś wódeczce. I pytam: «Co z Jaruzelskim, zmieniłeś swój pogląd o nim?». (Nie przypominam poprzednich, bo by się wyparł, że kiedyś coś podobnego mówił). A on odpowiada: «Nie, to jest wspaniały facet, tylko strasznie wpływowy. A poza tym nie zna się na ludziach. Weź chociażby to posunięcie ze mną. Przecież ja byłem przeznaczony na inne stanowisko. Barcikowski je zajął dlatego, że zaskoczyli Jaruzelskiego. A poza tym robi błędy». Barcikowski został chyba wtedy członkiem Biura Politycznego. Mietek był pewien, że to on nim zostanie. A został zwekslowany. Był to zwyczajny kopniak. U takiego Malinowskiego być wicemarszałkiem, to była pełna degradacja ze stanowiska wicepremiera. Inną taką sprawą, którą omawialiśmy na Mostku Maskulińskim - wszystko jakoś działo się na tym mostku - to była sprawa możliwości, jakie daje władza. Jechaliśmy kiedyś z Warszawy samochodem i Mietek powiedział do mnie: «Wiesz, trochę było mi przykro, że nie gratulowałeś mi tego wicepremierowania» (pierwsze gratulacje przysłał mu Górnicki, słynną epistołę). Odpowiedziałem: «Nie wiem czy mam ci gratulować, czy składać kondolencje. Może pobądź trochę tym wicepremierem». «Tu ci mówię - odpowiedział Rakowski - że możesz mnie opluć, jeżeli ja zmienię się choć trochę». Strasznie się jednak zmienił. Naprawdę mógłbym go opluć. Od razu przestał myśleć kategoriami normalnego człowieka. Nie można było mu już powiedzieć - stary, może ty nie masz racji. Przedtem zdarzało się, że nie miał racji i można go było do czegoś przekonać. Później już on wszystko wiedział najlepiej. Nie wiem, może się to wyzwala wraz ze zdobywaniem władzy. Ciągle nas stopował: «Ja nie mam racji? Co wy wiecie, barany». Rozmawiałem z nim później, jak był już miesiąc, czy parę tygodni tym wicepremierem i pytam: «No jak, stary?». «W tej chwili widzę, kto tu rządzi - odpowiada Mietek - Ty wiesz, k...a, że ja nie mogę podjąć żadnej decyzji jako wicepremier, nawet zmienić dyrektora jakiejś fabryki guzików bez zgody gubernatora, czyli ambasadora radzieckiego. Stary, tu jest strasznie. Ja nic nie mogę. Ja tu dłużej nie zostanę». Ale to był jedyny moment, gdy coś takiego powiedział. Jak mu niewiele później to przypomniałem, krzyknął: «Ty idiota jesteś. Głupi, ja decyduję o wszystkim i koniec. Nic podobnego nie mówiłem. Zmyśliłeś sobie».

Przysięgam, nie wymyśliłem tego. Zapewnie zadziałały u niego mechanizmy, które pozwalają człowiekowi przetrwać po stracie najbliższej osoby. Zapomina się, wymazuje z pamięci, żeby móc dalej normalnie egzystować. - Nie miał łatwej sytuacji. Niezależnie od tego, jak krytycznie teraz można oceniać tamtych polityków, nie byli oni samodzielni. Nie oni podejmowali kluczowe decyzje. Rakowski panicznie bał się Rosjan. Mówił o nich Radzianie. Oni go również skreślali. Poza tym również znienawidzony był przez aktyw partyjny. Stąd miewał ciągłe frustracje, że na tych partyjnych zjazdach nie zostanie wybrany. Szczególnie jako tak zwanego liberała nienawidził go beton partyjny. Nienawidzony był także w Rosji, gdzie jako jeden z nielicznych ani nie jeździł, ani go nie zapraszano. Mietek często powtarzał: „Jak dywizja tamańska przyjdzie, to ja idę pod ścianę pierwszy. Ja, Jaruzelski idziemy pierwsi. Wy sobie, barany, możecie mówić do chcecie, ale ja?”. Nie zapomnę również, jak gdzieś na przełomie lat 1980 i 1981 Mietek powiedział: „Jeszcze temu Gierkowi pomnik się postawi”. Rakowski odetchnął dopiero po 1985 roku, jak przyszedł Gorbaczow. I zapałał do niego entuzjastyczną miłością. Nie wiem, czy była to miłość odwzajemniona, ale ze strony Mietka szalona. - Nawet jeżeli chodziło o uczucie jednostronne, musiała zaistnieć, jeśli chciał zrobić karierę. Innego oparcia przecież nie mieli Nawet kiedy łudzili się, że ktoś poza własnym aparatem partyjnym ich popiera. Rakowski miał dość szerokie kontakty terenowe. Jeździł na spotkania do fabryk. Ciągle się na nie powoływał. Zwróciła mi na to uwagę osoba, która go dobrze znała, blisko z nim związana i może dlatego pragnąca zachować anonimowość. Jedną z bardziej charakterystycznych cech Mietka było to, że uwielbiał otrzymywać listy. Zresztą najlepszym tego dowodem była wydana w dwóch tomach książka «Listy do mnie», chyba ewenement w skali światowej. Kiedy mu się mówiło: «Mietek, przecież ciebie nienawidzą» (często mu to powtarzałem sądząc, że przyjaźń powinna na tym polegać, iż mówi się prawdę), on energicznie protestował. «Co ty, baranie, wiesz? Wy p…ni inteligenci nie umiecie po pierwsze myśleć politycznie. Spójrz - i tu wyciągał z lewej kieszeni list - pisze do mnie trzydziestodwuletni inżynier z Krakowa, bezpartyjny. Patrz: Panie Mieczysławie, w pełni zgadzam się z pana posunięciami. No, przecież jest bezpartyjny. A kobieta z Katowic - i tu wyciągał drugi list z tylnej kieszeni spodni - pisze: Panie Mieczysławie, kiedy pana zobaczyłam w telewizji... itd. Bracie, jedź ze mną na spotkanie do zakładu pracy, zobaczysz, co ludzie mówią, co mówi klasa robotnicza»„. Nigdy nie byłam z Rakowskim w żadnym zakładzie pracy. Ale kiedyś był Urban i nagrał to spotkanie na taśmę. Chodziło o jakąś fabrykę w Bydgoszczy, wiosną 1981 roku. Później przesłuchiwał tę taśmę w domu i pokładał się ze śmiechu. Rakowski po przypomnieniu, że pochodzi z miejscowych chłopów, po wygłoszeniu komunałów w formie modnych wówczas haseł, że nie można dać się prowokatorom, jako ostatecznego

argumentu użył płaczu. „Płakał jak bóbr - mówił Urban - łzy mu ciekły po policzkach. Gdybym nie widział na własne oczy, to bym nie uwierzył”. Nie wiem już, czy płacz ten odniósł jakiś skutek. Urban często później powtarzał, że płaczem nie zmusi się robotników do zaprzestania strajku. Nawiązywał do sceny z Rakowskim, w czym mało kto się orientował. Chciał nawet napisać felieton na ten temat, lecz rozmyślił się obawiając, że Mietek się obrazi. Twierdził też, że działacze terenowi, chcąc się Mietkowi przypodobać, aranżują te listy, a on głupi wierzy, że piszą do niego autentyczni ludzie. Zresztą podziały przebiegały już wówczas w innych kierunkach. Nie chodziło o podział: partyjny-bezpartyjny. Także poza partią było niemało ludzi starej daty, którzy myśleli kategoriami betonu. Mógł więc Rakowski otrzymywać listy autentyczne. - Rakowski nigdy nie sprawiał sympatycznego wrażenia. Takie jest moje zdanie. O przyziemnych cechach charakteru Rakowskiego ma wiele do powiedzenia zwłaszcza Stasiek Bukowski. Razem z ówczesną żoną miał chałupę w Karwicy, pięć kilometrów od Prania, i często zabierał się samochodem z Rakowskim, kiedy był zmuszony coś załatwić w Warszawie. „Miałem renault-5, ciągle zepsute, dlatego gdy Mietek jechał do Warszawy na parę godzin, chętnie się z nim zabierałem jego służbowym peugeotem, który sam prowadził. W Warszawie umawialiśmy się, że podjedzie pod mój dom po południu o określonej godzinie. Był zawsze bardzo punktualny. Wrzeszczał: «Baranie, kto ma więcej czasu, ty czy ja». Wtedy też przyjechał punktualnie, ale zanim wyjechaliśmy z miasta, mówi do mnie: «Nie pamiętam czy zamknąłem drzwi mieszkania - mieszkał wtedy jeszcze na ulicy Sulkiewicza - mam do ciebie prośbę. Jestem starszy, mieszkam na siódmym piętrze i dzisiaj winda nie działa. Czy mógłbyś pójść na górę i sprawdzić drzwi? Jak nie jadłeś obiadu, to zapraszam cię w rewanżu na obiad do “Złotego Lina”». Poszedłbym sprawdzić oczywiście i bez zaproszenia, ale obiadu nie jadłem i chętnie skorzystałem. Zajechaliśmy pod knajpę w Serocku, właściciel wypadł na zewnątrz, przywitał. Tytułował go premierem, mimo że Mietek był już wówczas tylko wicemarszałkiem. Posadził nas przy ścianie w pierwszej sali. Mietek nie przepadał za wydawaniem pieniędzy, więc mówi: «Ja się w zasadzie odchudzam, a ty? Jesteś głodny? Na co masz ochotę. Kiedy jechaliśmy z Elą w tamtą stronę, to jedliśmy bardzo dobrego lina w śmietanie». Był jednak łosoś z rusztu i Mietek odżałował, machnął ręką na wydatki i stwierdził, że też zje, lecz z sałatkami tylko. Ja zamówiłem kieliszek białego wina, a Mietek wodę mineralną. Lecz gdy zobaczył, że przyniesiono całą butelkę wina z prywatnych zapasów właściciela, stwierdził, że też się napije. Jemy, pijemy, a właściciel siedzi i co spojrzę w jego stronę, to unosi się i pyta szeptem: «Smakuje?». Ja oczywiście potwierdzam. Kończymy. Jeszcze jakąś kawę i Mietek mówi: «Jak jechałem z Elą, to zapłaciliśmy 420 złotych. Ciekawe ile teraz będzie kosztowało?. Przychodzi kelner, rachunek pod serwetką. Pytam: ile? Okazuje się, że zapłacił tyle samo - 420 złotych. «Przyjedziemy tu więc w kilkanaście osób» - mówię. Wracałem już sam po tygodniu do Warszawy, nie miałem w domu nic do jedzenia, postanowiłem więc wstąpić i kupić rybę w galarecie. Nie chodziło mi oczywiście o żadne fory. Zresztą na szczęście nie było o tym mowy. Ceny widoczne z daleka. Można samemu obliczyć. Właściciel łapie mnie i znowu pyta, czy premier był zadowolony? «Przyjedźcie panowie kiedyś - mówi ja się przysiądę, jeżeli pozwolicie, pogadam. Bo wie pan, nigdy nie zapomnę premierowi tego, co dla mnie zrobił».

Nie wiem, co Mietek mu zrobił czy załatwił. Myślę jednak, że w wielu wypadkach nasi premierowie mieli takie ryczałty rachunkowe. Chociaż może były i odwrotne wypadki, że ktoś specjalnie, złośliwie im coś doliczał, lub sumował datę w rachunku. Mietkowi trudno było doliczyć. Raczej zawsze sprawdzał rachunki. Był oszczędny jak każdy poznaniak”. - Wykorzystywanie takich sytuacji słusznie uchodzi za szczególnie niegodne. Zwłaszcza że robi to niby inteligent, figura państwowa, człowiek należący do elity. Przecież orientował się dobrze, że podano mu tam rachunek pro forma. Nie autentyczny. Łaszczenie się na takie „oszczędności” jest obrzydliwe. U Rakowskich i w Warszawie, i na Mazurach w kuchni wisiały wędzone kiełbasy, wielkie szynki. Mówiło się, że Mietek dostaje je od jakiejś wielbicielki z Krakowa czy Koszalina. Miał zawsze parę pań, które się w nim kochały i pisały do niego listy. Pamiętam kiedyś wielką szynkę z dzika, pasztety. Spytałam Elkę: „Skąd to masz?”. Kupić tego wówczas nie było można. Też odpowiedziała mi, że od jakichś wielbicielek znad morza. Zawsze również były u nich koniaki, winiaki, torciki wedlowskie, których normalnie nie można było dostać. Dziwiłam się, gdzie ona to wszystko kupuje. Dopiero po jakimś czasie moja znajoma, której mąż został dygnitarzem partyjnym mówi mi: „Ty wiesz, że ja w to wszystko wierzyłam, że oni dostają paczki od jakiejś baby, gdzieś znad morza czy z krakowskiego. Współczułam Elce, że musi wystawać w kolejkach po wołowinę dla kota. A oni to wszystko mieli z URM-owskięj bazy. Teraz o tym wiem, bo mam takie same uprawnienia”. Zastanawiałam się, dlaczego nas oraz innych znajomych stale okłamywali? I doszłam do wniosku, że może uważali, iż będziemy im zazdrościć. I chcieli nam zaoszczędzić tego niezbyt eleganckiego odczucia. Może obawiali się, że będziemy mieli do nich w związku z tym jakieś prośby o przysługi? Jeżeli tak, były to płonne obawy. Przynajmniej w moim wypadku. Rakowski nie lubił się z nikim niczym dzielić. Nawet krawcem, co było śmieszne. Mietek najpierw swoje ubrania szył u prywatnego krawca. Po jakimś czasie udało mu się załatwić krawca w „Modzie Polskiej”. Wtedy nagle polecił tego prywatnego Urbanowi. Ale w pewnym momencie Mietek powiedział do Urbana: „Stary, nie szyj tam, on długo robi, dużo bierze, mam dla ciebie coś lepszego”. I polecił mu wtedy „Modę Polską”. Sam jednak szył już gdzie indziej, na jeszcze bardziej dogodnych warunkach, w fabryce, gdzie zrobili mu manekina i nawet nie musiał dokonywać przymiarek. Były to więc takie spady po Rakowskim. Jeżeli otrzymywało się coś od niego, to na zasadzie spadu, gdy on już z tego nie korzystał. - Sympatyczne mieliście wzajemne stosunki Nie ma co mówić... Uważali poza tym, zwłaszcza Elka Kępińska - znakomicie opisana przez Kazimierza Brandysa w „Małpeczce” drukowanej przez paryską „Kulturę”, że powinniśmy wszyscy czuć się niezwykle zaszczyceni ich towarzystwem. Ostatni raz, kiedy korzystałam z ich zaproszenia do daczy w Praniu, dała mi to odczuć - o czym już wspomniałam - i dlatego był to ostatni mój tam pobyt. Podobne zdarzenie mieli Marylka i Staszek Bukowscy, może tylko bardziej ordynarne w formie. Mnie z Urbanem wtedy tam nie było.

„Wkrótce po stanie wojennym, czy po jego zawieszeniu Mietek postanowił wydać pojednawcze przyjęcie w Praniu” - wspomina Stasiek. „Chciał wyciągnąć rękę do towarzystwa w Krzyżach, z którym był przecież mniej lub bardziej zaprzyjaźniony - Markuszewscy, Wrzesińska z Janczarskim, Jareccy, jeszcze parę osób. I my też tam pojechaliśmy. Przyjęcie było takie sobie. Wszyscy się jakoś boczyli, zjedli, co było do zjedzenia, wypili, co Mietek postawił do wypicia - dużo nie postawił, i dosłownie po godzinie rozjechali się na jakieś konkurencyjne przyjęcie, chyba u Olgi Lipińskiej. Rakowscy chcieli, żeby wróciły dawne czasy, ale to nie mogło się już udać. Gdyby pojedynczo ich zapraszali, to może by się udało. Razem nie, bo każdy na każdego patrzył i utwierdzał się w niechęci. I była taka sytuacja, że gdy wszyscy już wychodzili, Elka zwróciła się do Marylki: «Zostańcie, bo Mietkowi będzie przykro, że wszyscy poszli». No więc zostaliśmy. Mietek zszedł do piwniczki, wyciągnął na tę okazję jakąś wspaniałą whisky i znowu zaczęliśmy sobie popijać. Miało się nie rozmawiać o polityce, ale spróbuj nie rozmawiać z Rakowskim o polityce. Wcześniej czy później musiało się zgadać. Mietek stał przy zlewozmywaku, zmywał talerze i któreś z nas, ja albo Marylka powiedziało coś krytycznego o stanie wojennym. I kiedy Mietek tłumaczył, że nikomu nic się nie stało, ja wyjechałem: «To ci górnicy z Wujka nie zginęli». I nagle ryk Elki: «Wyp….jcie z tego domu, jeśli tak uważacie. Co wy tu jeszcze robicie. Powinniście być szczęśliwi, że jesteście u wicepremiera w domu. Na Zachodzie nigdy w życiu byście takich progów nie przekroczyli»„. - Na cywilizowanym Zachodzie takie osoby jak pani Kępińska czy Rakowski, o talom poziomie kultury osobistej, z takim knajackim językiem nigdy w życiu by takiej funkcji państwowej nie pełnili. „Zatkało nas. «Elka, ty chyba żartujesz» - powiedziała Marylka. «Nie, nie żartuję» - stwierdziła Kępińska, a zwracając się do Rakowskiego zapytała: «Mietek, co ty na to?». On z łbem zwieszonym nad zlewem odpowiedział: «Ela ma rację». Trzasnęliśmy drzwiami i pojechaliśmy na konkurencyjne przyjęcie do Baśki czy do Olgi, gdzie było większe towarzystwo, a także Janek Pietrzak, który w ogóle już do Rakowskich nie chadzał. Później Wanda Sobczyńska mi mówiła, że Rakowscy chcieli następnego dnia jechać z kwiatami i nas przepraszać. Kiedy jednak dowiedzieli się, że byliśmy u Wrzesińskiej, zrezygnowali. Dopiero wtedy nie mogli nam darować. Ale z Marylką po jakimś czasie chyba się pogodzili”.

Rozwód po dygnitarsku
- W żadnej z dotychczasowych enuncjacji Urban nie opisywał, jak się ze swoimi żonami rozwodził. Dużo zazwyczaj pisał o początkach znajomości, ale o końcu najwyżej jakieś ogólniki Bo nie ma się czym chwalić. Mniemanie, że Urban szczerze odnosi się do faktów ze swego życia, jest godną współczucia naiwnością. Podobnie jak obraz Urbana jako człowieka, który negliżując innych jest skłonny roznegliżować też siebie. Nie wiem, jak było z jego pierwszym rozwodem, bo tego, co Urban opowiadał ani powtarzać, ani w to wierzyć, nie można. W naszym wypadku było to pasmo nieustannych uników, kłamstw, szczurzego kluczenia, wycofywania się chyłkiem.

Podobno jest to typowe dla wielu mężczyzn. Nie może być jednak typowe delegowanie kierowcy, żeby spakował i zabrał rzeczy. Po prostu nie każdy jest takim dygnitarzem, żeby mieć kierowcę i ochroniarza do załatwienia własnej przeprowadzki porozstaniowej. Nie jest również typowe, że przeprowadzki dokonuje się do rządowego hotelu, użyczonego delikwentowi za wstawiennictwem najwyższych autorytetów w państwie, bo biedaczysko nie ma się jakoby gdzie podziać. Nasze rozstanie na dobre zaczęło się ładne parę lat wcześniej. Od początku lat osiemdziesiątych coraz częściej łapałam się na tym, że mam do czynienia z coraz bardziej obcym mi człowiekiem. Nie będę oczywiście twierdziła, że poróżniła nas „Solidarność”, jak twierdzi wiele innych osób. Jestem głęboko tolerancyjna i to, że coraz bardziej różniliśmy się poglądami, nie odgrywało większej roli. Z Urbanem poróżnił mnie jego potworny cynizm, ujawniany bez żadnych osłonek, przeobrażanie się tego człowieka, popadanie w jakąś moralną nicość. Oczywiście różniła nas także „Solidarność”. Ja należałam do związku w swoim zakładzie pracy, on z nim walczył wszelkimi, najbardziej niewybrednymi sposobami. Jak można bowiem inaczej zakwalifikować chociażby felieton „Po ryju”, który zamieścił w noworocznym numerze „Szpilek” z 1981 roku? - Jakoś nie chwalił się zbytnio tym felietonem. Nie ma go w żadnym zbiorze. Bo nie było się czym chwalić. Urban pisał: „Moja żona dostała od organizacji plakietkę-miniaturkę z wiadomym napisem w kolorze rudym. Ilekroć próbuje to założyć w domu, zaraz dostaje ode mnie po ryju. Taka metoda politycznej perswazji jest bardzo dobra. Szanowna małżonka bardzo szybko odzwyczaiła się od przypinania tego. Doszliśmy też do ciekawego odkrycia naukowego. Otóż teraz, gdy pod moją nieobecność sobie to gdzieś chwilami przypina, zaraz pali ją twarz, chociaż w nią przecież wówczas nie obrywa. Nazwaliśmy ten fakt odruchem warunkowym. Sądzę też, że moja żona zdołała zrozumieć, iż bierze po buzi w imię ideału tolerancji. Po prostu pobiera lekcję tolerancji dla moich przekonań politycznych. W zamian zaś ja gwarantować będę tolerancję dla jej poglądów, kiedy będą one słuszne, co pomogę jej ocenić. [...] Na starość ludzie skłonni są zaszczepiać innym własny dorobek ideowy w drodze takiej właśnie łagodnej perswazji. Jeden w każdym razie zapewniam mojej żonie pożytek tym policzkowaniem. Wie ona, że kiedy przy mnie to sobie przypnie, zaraz dostanie w ryja, a kiedy nie przy mnie wepnie znaczek - twarz ją będzie piekła, bo taki ma już teraz odruch warunkowy. Dzięki temu może sobie ozdabiać biust tym emblematem tylko jako nonkonformistka. Inaczej zaś znak gołego oportunizmu i instynktu stada majdałby się jej nad lewą piersią. Ktoś mógłby powiedzieć, że lanie po obliczu za polityczną manifestację kłóci się z pryncypiami demokracji. Byłby to osąd błędny. Jako marksista uważam, że nie ma demokracji w postaci absolutu istniejącego poza miejscem i czasem. Nasza zaś polska demokracja 1980 roku ma oblicze represywne i stary dylemat «czy demokracja także dla wrogów demokracji» rozstrzyga bez wahań w sposób tradycyjny dla naszych stosunków, które skądinąd podobno chce odmienić. [...] Ułatwi mi to oswajanie się z naszą demokracją, bo przy bliższym poznaniu jawi mi się ona całkiem swojską. A poza tym w ogóle nie czuję strachu. Po pierwsze bowiem doświadczyłem tego, że moja żywotność - acz mizerna - zawsze jakoś okazuje się przecież większa, niż aktualnych prądów i osób, które nimi kręcą. Po drugie zaś w razie czego to asekuruje mnie żona, którą mozolnie wybijam na jedyną dziś w Polsce męczennicę «Solidarności»„.

- Mało to dowcipne i mało lotne. Jego typowy gniot felietonowy. Przed opublikowaniem Urban pokazał mi tekst. I jak zawsze, gdy bał się reakcji, uciekł do toalety. Musiałam go chyba rozczarować, bo nie uzewnętrzniłam swojej dezaprobaty. Powiedziałam mu tylko, że sam sobie wystawia świadectwo i to jego wyłącznie sprawa, a nie mojej opinii. Nie był tym zachwycony. Na co liczył? Wyrażając dezaprobatę, może sprawiłabym mu jakąś osobistą satysfakcję, zwłaszcza gdybym oponowała, sprzeciwiała się publikacji. Aprobując, rozgrzeszałabym go wewnętrznie - resztkami przyzwoitości odczuwał może niestosowność całej sprawy. Po opublikowaniu tekst nie przyniósł widocznie zamierzonych efektów. Reperkusje były raczej negatywne, także w jego środowisku. Felieton ten uznany został za niesmaczny i nieelegancki. Ale właściwie charakteryzuje ówczesne ewolucje Urbana, zarówno jeżeli chodzi o poglądy, jak i postępującą już swoistą charakteropatię. - Nigdy nie dochodziło u Państwa w domu do konfliktów na tle - jak to Urban określa - ideologicznym? Nie, nigdy. Po co? Jedyny raz, pamiętam, powiedziałam mu parę słów, gdy zobaczyłam nagle w telewizorze, jak rozmawia z Barańskim. Był to jakiś wywiad przeprowadzany przez Barańskiego. Trochę mnie wtedy nerwy poniosły. Bo to wydawało mi się już za dużo, żeby widzieć go z kimś takim na wizji. Była to jedyna chyba duża awantura w domu. W pierwszym jeszcze okresie, gdy nie przyzwyczaiłam się do tego. Później przecież sam wyprawiał gorsze rzeczy. Poza tym rozmowy toczyły się spokojnie, bez emocji. Zwracałam mu nierzadko uwagę, że są pewne granice, jak nie przyzwoitości, to przynajmniej każdy powinien mieć jakieś granice wyznaczające punkt, do którego może się posunąć. W tym okresie już właściwie we wszystkich sprawach się różniliśmy, chociaż nie powiem, żebyśmy dużo się kontaktowali. Kiedy on wracał, to ja już spałam i porozumiewaliśmy się głównie listownie. Nawet listownie złożył mi życzenia z okazji rocznicy ślubu. Pod drzwiami mojej sypialni położył bukiet róż i kartkę z życzeniami. - Urban pisze, że jak on pracował dla dobra państwa polskiego, to w domu trwał nieustanny bankiet... Zapewne chodzi mu o inny dom, do którego wówczas już uczęszczał. Po prostu myli domy. Do tego domu, w którym wspólnie mieszkaliśmy, nikt nie przychodził. Popołudnia i wieczory spędzałam pracując, albo u sąsiadów. Trudno to nazwać bankietami, bo sąsiadka była abstynentką. Potem szłam spać. Musi mu się coś mylić. Tym podwójnym życiem widocznie czuł się zmęczony. Prowadziliśmy już wówczas dwa różne życia. Jak Urban pisze, że ja mu przyprawiałam rogi, to wyraża pewnie swoje ukryte marzenia. Chciał wówczas mieć jakiś pretekst, o czym zresztą mówili mi wspólni znajomi. Każdy po prostu sądzi wedle siebie. Niedawno ktoś mi podsunął gazetę z listami Urbana z tamtego okresu, które pisał do swojej obecnej żony. Z tych listów dopiero dowiedziałam się, że on już wówczas miał ten romans, nie wiem jak to nazwać: z „narzeczoną Zbyszka Rykowskiego”, czy jak to on powiedział: „z Gośką, d...ą od Zbyszka”. Nawet jeżeli się domyślałam, że ma jakiś romans, nie pytałam z kim, po co i dlaczego? I tak już rzadko kontaktowaliśmy się ze sobą.

Czasami widywaliśmy się, gdy miałam być na jakimś przyjęciu dyplomatycznym. Przysyłał po mnie samochód i była to straszna udręka, odbębnienie tych przyjęć z powodów, o których już mówiłam. Albo wtedy, gdy zapraszał gości na kolacje do domu, które musiałam przygotowywać, a on zjawiał się w ostatniej chwili. - Czy można domniemywać, że jego romans, a i późniejszy trzeci związek, były jakoś wykalkulowane? Nie wiem. Nie sądzę. Nie zastanawiałam się nad tym. - Słyszałem, że trzecia żona Urbana z domu była bardzo majętna. Tatuś adwokat. Matka markietanka I Armii LWP, a więc ustosunkowana... To prawda. Mówił mi o tym Andrzej Werblan. Jej koledzy twierdzili nawet, że ona może być córką Werblana. Są to jednak stwierdzenia dość hipotetyczne. Żona Werblana skarżyła mi się niejednokrotnie, że „Gosia potrafi o drugiej, trzeciej w nocy dzwonić do Andrzeja i żądać od niego przyjazdu na jakiś bankiet”. Najdziwniejsze, że Werblan posłusznie spełniał takie żądania. - Chodzi mi o co innego. Urban pisze, że była ona związana mocno ze środowiskami opozycyjnymi. Czy Urban nigdy się nie zastanawiał, co się stanie, gdy wygra „Solidarność”, w najgorszym z możliwych dla niego scenariuszy? Z tymi jej powiązaniami to mity, jakie często opowiada się w towarzystwie. Znam to z różnych relacji, ale nie warto o tym mówić. Urban był przekonany, że wykiwa „Solidarność” i uda mu się omotać związkowców wokół palca. Jeżeli natomiast chodzi o najgorszy dla niego obrót - to każdy polityk zastanawia się nad tym. Wiedział, że wtedy nie byłoby dla niego przebaczenia, ani żadnej możliwości pracy w zawodzie. Mówił, że w takiej sytuacji jedyne wyjście to wygrać w toto-lotka i ukryć się gdzieś na prowincji. Własnych zasobów nie miał żadnych. I gdyby się tak w istocie stało, Urban zostałby na lodzie, bez żadnych środków utrzymania. Ja również nie mogłabym mu takich środków zapewnić, zwłaszcza że pracowałam już wówczas od lat jako dziennikarka, a oczywiste było, że zawód ten w pierwszym rzędzie podupadnie i dziennikarze znajdą się na bruku. To można było sobie łatwo wyobrazić. Zwłaszcza gdy, jak Urban, miało się doświadczenie wielu lat klepania biedy i niemożności wykonywania zawodu. Musiał rozpatrywać i taką wersję. Czasami się z tym zdradzał jakimś niespodziewanym zdaniem Chociaż oficjalnie, wobec wszystkich demonstrował pewność siebie i pewność wygranej. - Czy nigdy nie przyszło Pani na myśl, ze obecna żona miała być takim toto-lotkiem na wszelki wypadek? W toto-lotka nie wygrywa się na zawołanie, ani najwyższym nawet wysiłkiem woli? Nie. Nigdy nie pomyślałam o tym. Teraz dopiero uświadamiam sobie, przypominam, że podobnie jak Rakowski, czasami Urban także powtarzał niby żartem, że w razie czego powieszą go na najbliższej latarni. Z tym że Rakowski mówił to o Rosjanach, a Urban o swoich przeciwnikach z „Solidarności”. Kiedyś stwierdził wręcz: „Wiesz, nie mam złudzeń i dlatego muszę być wobec nich bezwzględny”. - Urban twierdzi, że rozwód go kosztował, że musiał zostawić coś byłej żonie, czyli Pani...

Coś zostawić? Zostawił mi tylko długi, które kazał mi wcześniej zaciągać na kolacje dla jego znajomych, jakie do końca musiałam wydawać. A zabrał nawet wspólne prezenty, które swojego czasu otrzymaliśmy. Uznał, że skoro wspólne, to zabiera. Nie miał nigdy zwyczaju zostawiać czegokolwiek. Zabrał także obraz Szuszczykiewicza „Wydry w szuwarach”, który dostał w prezencie od Jaruzelskiego na swoje pięćdziesiąte urodziny, chociaż szczerze go nie znosił. Nazwał go..., no, po wiedzmy „cipy w szuwarach”. Obraz miał złoconą plakietkę z dedykacją od generała. Ja dziennikarską pensję miałam dosyć niską, honoraria też nie były wysokie. Urban miał o wiele wyższe uposażenie jako rzecznik rządu. Poza tym często otrzymywał w URM-ie tak zwane kopertówki. Wiedziałam od wspólnych znajomych, którego dnia im dawali i jakie pieniądze. Raz z ciekawości zapytałam go o to. Odpowiedział, że nigdy nie słyszał nawet o czymś takim. Mówił mi to najbezczelniej w świecie w oczy. Więcej nie pytałam. Jak ktoś nie chce dobrowolnie zeznawać, to nie lubię nalegać. Musiał mieć już chyba większe wydatki związane z zalotami. Kiedy mówiłam, że nie mam za co kupić mięsa na kolację dla jego znajomych, odpowiadał: „Pożycz”. Chodziłam więc i pożyczałam, a potem, jak się rozstaliśmy, zostałam z takimi długami, że nie daj Boże. Był tak elegancki, że kiedyś na ostatnie chyba moje urodziny czy imieniny powiedział, że widział gdzieś prezent dla mnie, lecz nie ma czasu, więc żebym sobie poszła go kupić. Oczywiście także za pożyczone pieniądze. - Jak doszło w końcu do rozwodu? Parę dni po tym, gdy zostawił mi kwiaty pod drzwiami z okazji rocznicy ślubu, oznajmił mi, że czuje się zmęczony i na jakiś czas zamierza wyprowadzić się z domu. Zresztą mieliśmy to jeszcze omówić, ale już nie zdążyliśmy. Wróciłam któregoś dnia wcześniej z pracy, a on akurat kończył wynosić z domu niektóre rzeczy do samochodu. No i po prostu odjechał. Później, po jakimś czasie, zadzwonił do mnie człowiek podający się za jego adwokata, oświadczył, że prowadzi jego sprawę rozwodową i zaproponował, abym się z nim spotkała. Tak mnie, tym zaskoczył, że początkowo odpowiedziałam, że nie zamierzam się z nim spotykać, niech Urban sam mi o tym powie. Oczywiście oboje chcieliśmy rozwodu. W cywilizowanych kręgach rozwód powinno się załatwiać w sposób cywilizowany. Powiedzieć chociażby o tym. Natomiast Urban powiedział mi o tym dopiero, gdy nie chciałam spotkać się z jego adwokatem. Wcześniej, miesiąc po jego wyprowadzce, tuż przed wigilią Bożego Narodzenia przyszedł zakomunikować, że odchodzi. Zaczął bardzo uroczyście, że się zakochał i zamierza się żenić. Spytałam rozbawiona: „Z kim?” Wtedy ku mojemu zdziwieniu dowiedziałam się właśnie, że z ową „Gośką, d...ą od Zbyszka”. Roześmiałam się i mówię: „Przecież ona jest nie tylko ze Zbyszkiem, ale jeszcze z paroma innymi, czemu mówisz, że «od Zbyszka»„. I rzuciłam parę nazwisk. Urban się tym nie stropił. Widocznie nie pierwsza mu o tym mówiłam i stwierdził: „Zapomniałaś o Passencie”. Rzeczywiście, zapomniałam o Passencie. A tę historię akurat wszyscy moi koledzy, którzy wtedy z nią prowadzili wspólne życie, opowiadali mi w formie anegdoty. Miała zwyczaj sama ją relacjonować, szczególnie często podobno - jak to Passent przyjął ją u siebie w domu, i z detalami opisywała całą noc. Oni i ona widocznie uważali to za dosyć zabawne, chociaż ja

nie widziałam w tym nic zabawnego, a raczej uważałam ją za niesmaczną opowieść. Zabawne jednak było to, że jak w głuchym telefonie, później dowiedziałam się, że to ja Urbanowi powiedziałam o tej nocy u Passenta. - Jaka była reakcja środowiska na rozwód Państwa? Bardzo różna. Przeważnie usiłowano mi na siłę współczuć. Teściowa na przykład tak była zapatrzona w swego synka, że powiedziała mi: „Nawet jak on ma inną kobietę, to nie narzekaj. Miałaś ciekawe życie”. I nie mogła zrozumieć, że ja nie narzekam Jego znajomi często reagowali w ten sposób, że przede mną wieszali psy na Urbanie. Za moimi plecami natomiast podlizywali się nowej pani Urbanowej. Moi znajomi natomiast mówili: „Nareszcie się go pozbyłaś”. I ta reakcja była mi najbliższa. - W jaki sposób się go Pani pozbyła? Kiedy przyszło zawiadomienie o pierwszej rozprawie, pojechałam do sądu ze swoim adwokatem, którym był Janusz Eksner. Wtedy jeszcze nie piastował żadnych państwowych stanowisk. Adwokatem Urbana był jakiś mocno partyjny, znany facet, którego nazwiska już nie pamiętam. Zapytałam kiedyś Urbana, chyba już po rozwodzie, skąd wytrzasnął to indywiduum. Powiedział, że początkowo polecono mu jakąś kobietę adwokata, ale gdy poszedł do niej do Zespołu, ona z obrzydzenia nie mogła się otrząsnąć. I powiedziała, że takiej kanalii nie zamierza reprezentować w sądzie za żadne pieniądze. Wtedy prezes Izby Adwokackiej polecił mu właśnie tego, gwarantując, że nie będzie on uczulony na Urbana i zechce w jego imieniu występować. Gdy zjawiliśmy się z moim adwokatem w sądzie, okazało się, że mojej sprawy nie ma na wokandzie. Nie było też przed salą Urbana i jego adwokata. Dopiero po jakimś czasie zjawił się ktoś zawiadamiając, że sprawa odbędzie się w gabinecie prezesa sądu. No i rzeczywiście, w małym gabinecie, w fotelach, odbyła się pierwsza rozprawa, tak zwana pojednawcza. Pewnie chodziło o to, żeby na wokandzie nie figurowało nazwisko i żeby nie dopuścić do sensacji. Postawiłam wtedy warunek, że następna rozprawa ma się odbyć normalnie i być na wokandzie, bo inaczej nie stawię się do sądu. I druga sprawa odbyła się już na sali rozpraw. Nie wiem, jakich użyto sztuczek, żeby poza zainteresowanymi nikt się o tym nie dowiedział. Dość, że nie było żadnych sensacji.

Kulisy kulis
Zabawa w politykę
- Jak to się stało, że Urban został rzecznikiem prasowym rządu Jaruzelskiego?

Zapewne z protekcji Rakowskiego. Chociaż Urban pisze, że w wyniku różnych jego działań i zbliżeń z ówczesnym establishmentem partyjnym. Nie sądzę, żeby to była prawda. Po prostu dodaje sobie walorów. Trudno przecież przyznać się tak po prostu: Mietek mnie pociągnął za sobą. Urban od sierpnia 1980 roku uczestniczył w różnych politycznych zagrywkach Rakowskiego. Działał jak jego narzędzie. W rezultacie dał się poznać różnym ludziom w aparacie. A później twierdził, że skutkiem tego zaproponowano mu stanowisko rzecznika rządu. Zupełną natomiast niedorzecznością jest to, co napisał w „Alfabecie”, że „praprzyczyną powołania” był list wysłany do Stanisława Kani i rozmowa z nim w styczniu 1981 roku. List ten był wspólną inicjatywą Urbana i Rakowskiego. Pisany był wspólnie przez nich w grudniu 1980 roku. List miał przekonać ówczesnego I sekretarza KC PZPR, że istnieje środowisko, które ma jakąś receptę na rozwiązywanie ówczesnych problemów. List pisał Urban, bo była szansa, że jego memoriał, jako bezpartyjnego zostanie przeczytany. Gdyby pisał Rakowski, podobnie jak to bywało już wcześniej, wrzucono by tekst do kosza, albo w najlepszym razie dano do zrecenzowania jakiemuś towarzyszowi od tych spraw. Urban nie pokazał mi wówczas tego elaboratu. Tak jak przyleciał z felietonem „Po ryju” - oba teksty powstawały w tym samym czasie - tak w wypadku listu do Kani zachował pewną dyskrecję. - Dlaczego robił z tego tajemnicę? Bo to był nie jego, tylko wspólny list. Zazwyczaj Urban pokazywał mi, co pisze, nawet jeżeli były to polityczne opracowania. Nie pokazywał - jak już mówiłam - donosów i od czasu, gdy zorientował się, że jestem negatywnie nastawiona do jego kierunku działania, także tekstów politycznych. W rezultacie list Urbana do Kani poznałam w całości dopiero z przedruku w czasopiśmie drugiego obiegu „Most”, nr 18 z 1988 roku. Chociaż od czasu do czasu słyszałam wcześniej o jakimś liście do Kani. Panowie -Urban i Rakowski - nadmieniali o nim przy różnych okazjach. Ja się nie dopytywałam i oni nie mówili o nim nic więcej. I stało się wówczas dla mnie jasne, dlaczego Urban nie chwalił się nim przede mną. Takiego podlizywactwa, uniżoności, przewrotności, cynizmu najgorszego gatunku, a jednocześnie wymądrzania się - nie widziałam wcześniej. - Nie znam tego tekstu. Czy istotnie był aż tak obrzydliwy? Okazuje się, że Urban nie pisze listu, lecz pozwala sobie „na nieskromność, jaką jest pchanie się z radami na najwyższy szczebel władzy”. Deklaruje zaraz na wstępie, że nie wierzy w kompromis z „Solidarnością”. Stwierdza, że wszystko zmierza „do wyssania z partii i aparatu państwowego prawie całej władzy, bez jej formalnego przejęcia”. I „tym szybciej potoczy się rewolta, im więcej dostarczy się jej pretekstów do próby sił”. Zdaniem Urbana nie ma więc alternatywy „ustępować nie ustępować, miękko - twardo”. Jedynym wyjściem jest kompromis, czyli „generalne dogadanie się co do zatrzymania istniejącej próby sił”. Dziwny to jednak miał być kompromis. Zaraz parę zdań dalej Urban precyzował: „Dla nas kompromis by oznaczał przystanie na pewne żądania i definitywne unicestwienie w zamian innych żądań”. I żeby wszystko było jasne, pisze wprost: „Zasadnicze zobowiązanie obejmować musi okiełznanie przez stronę przeciwną sił, którym przewodzi”. - Czy on naprawdę sądził, że znajdzie głupiego, który pójdzie na współpracę za cenę unicestwienia własnej siły, własnego zaplecza politycznego?

Nie tylko on tak sądził. Tak sądzili również Rakowski i cała ich grupa. „Solidarność” miała ustąpić zastraszona radziecką interwencją. „Strach przed interwencją - pisał cynicznie Urban - to przecież rzecz, którą udaje się wzmagać, nawet gdyby żadne radzieckie ośrodki nie chciały pomóc w wytworzeniu takiego lęku”. Owocem takiego kompromisu miało być „stworzenie koalicyjnego rządu z minimalną większością PZPR-owców i to najbardziej strawnych dla społeczeństwa (czytaj: ludzi Rakowskiego - przyp. mój K.A.), a z udziałem reprezentatywnych katolików i umiarkowanych ludzi z kręgu «Solidarności»„. Aby, broń Boże, nikt nie posądził go o sympatie prokatolickie, Urban zastrzegał się jednocześnie: „Jestem człowiekiem skrajnie niechętnym katolikom, ich programowi, wyobrażeniom, mentalności”. Koalicyjny rząd, to było mało. Urban, a w jego cieniu Rakowski proponowali bezczelne „zagranie losem Polski” - jak stwierdzają w liście. Już za to stwierdzenie powinni być sądzeni przed Trybunałem Stanu. Proponowali inscenizację: „urządzić w Polsce przełom” bez zmiany kierownictwa partii (zrozumiałe, kiedy pisze się do I sekretarza - przyp. mój KA.), ale ze zmianami personalnymi w aparacie, z zorganizowaniem wyborów poprzez pójście rządowym blokiem do wyborów ze wspólną listą. W ten sposób osiągnięto by, że byłyby one „wolne i demokratyczne” - co sam Urban bez skrępowania pisze w cudzysłowie. Zaleca ewentualne rozpatrzenie nowej konstytucji, rozwiązanie Sejmu, głośne procesy niektórych członków dawnych władz. Radzi, aby tak inscenizując „przełom” wszystko to skumulować w czasie, dla większego wrażenia. Na wypadek, gdyby taki wariant był nie do przyjęcia i gdy ZSRR „będzie wolał ponieść polityczne konsekwencje zbrojnej interwencji, niż zainaugurować erozję systemu państw socjalistycznych [...], zostaje już tylko naszemu kierownictwu przyznać się wobec Kremla do bezradności i prosić Związek Radziecki o interwencję, ale tylko polityczną”. To ostatnie zastrzeżenie nie może zmienić oceny tej propozycji. Urban z Rakowskim proponują bez żadnego skrępowania „Kadarowski wariant rozegrania sprawy”. - Tych instrumentów - straszenia interwencją - panowie trzymają się jeszcze obecnie, gdy jest wreszcie czas, aby ponieśli konsekwencje za wprowadzenie stanu wojennego. List napisany jest jednoznacznie z pozycji wewnątrzpartyjnej. Najwyższym interesem jest tu interes partii komunistycznej ponad interesem narodu. Chodzi o ratowanie istniejącej elity władzy za wszelką cenę. List kończy się różnymi lizusowskimi sformułowaniami wobec Kani i zareklamowaniem swoich usług w manipulowaniu opinią publiczną. Kiedy czytałam ten list, był koniec 1988 roku i z zainteresowaniem zapoznałam się również z komentarzem. Niestety, zespół komentujący nie mógł wiedzieć, że list był wspólnym dziełem Urbana i Rakowskiego, bo chociaż mozolił się nad nim i stylizował głównie Urban, wynikał on z całej ich paromiesięcznej już wówczas współpracy politycznej przeciwko „Solidarności”, ogarniającej także macierzystą „Politykę”. W komentarzu odredakcyjnym „Mostu” bardzo trafnie wypunktowano, że Urban zaleca stosowanie podstępu, przemocy i obłudy w dążeniu do celu. Cechuje go, oprócz zręczności, cynizm, przewrotność, które polegają między innymi na całkowitym braku skrupułów. Człowiek dla niego to śmieć. Pogarda jest podstawowym jego uczuciem. Oczywiście zgadzam się z tą opinią.

Przywołano przykład zastosowania podobnej techniki propagandowej w sprawie dziennikarza TV Samitowskiego. Nie orientowano się zapewne, że to nikt inny, jak Urban właśnie dyrygował tą sprawą zza kulis. Podobnie jak paroma jeszcze innymi. Precyzyjnie zauważono, że między sierpniem 1980 a sierpniem 1981 roku Urban nie uprawiał publicystyki. Wyciągnięto z tego jednak nie do końca trafione wnioski sugerując, że poświęcił się sztuce epistolarnej do władz. Urban nie wykazywał żadnej własnej inicjatywy politycznej. On wnosił tylko pomysły i wykonawstwo. Inicjatorem był Rakowski. Potwierdzenie tego faktu znaleźć można także w samym liście do Kani. Urban pisze go jednoznacznie w imieniu określonej grupy. Nazywa ją „oddolnymi siłami odnowicielskimi w partii”. Utyskuje: „Nie odnowiciele systemu rządów i systemu stosunków są najlepiej widziani, nie ci, którzy potrafiliby i chcieliby wzmocnić panujący ustrój przez udoskonalenie go, ale ci, którzy się wycofują, ustępują, na wszystko się godzą”. I stwierdza, że niestety „zginęły te nadzieje na «odgórną» odnowę kierowaną, które zrazu istniały”. Chodzi w tym wypadku oczywiście o nadzieje, jakie z kolejnym tąpnięciem socjalizmu wiązała grupa tak zwanych „liberałów” z Rakowskim na czele rządu. Strajki w lecie 1980 roku w Lublinie, Kraśniku, na Wybrzeżu, wywołały początkowo wielkie zadowolenie zarówno Urbana, jak zwłaszcza Rakowskiego. Uważali, że właśnie nadchodzi coś, na co od dłuższego czasu oczekiwali. Od połowy lat siedemdziesiątych ciągle powtarzało się przecież: „Tak dłużej nie może być, coś musi się stać”. No i właśnie stawało się. Wspomniałam już, że jak odwołano Łukaszewicza, Urban padł na kolana i dziękował nieznanemu sobie wtedy Wałęsie. Taka sama euforia musiała panować u Rakowskiego po odprawieniu Gierka i jego ludzi. Przekonany był, że nadchodzi jego czas, że otwiera się szansa dla „liberałów partyjnych”. Liczono, że po okresie strajków sytuacja zostanie opanowana i oni dojdą do władzy. - Urban pisze, że jak tylko dowiedział się o strajkach, wrócił z Gruzji do Polski. Pisze oczywiste bzdury dodając sobie ważności: „Natychmiast samolotem wróciłem do Warszawy”. Byliśmy na normalnej wycieczce „Orbisu”. Ktoś, kto pamięta tamte realia w ZSRR wie, że za żadne pieniądze Urban nie mógł odłączyć się od wycieczki, ani dostać biletu na samolot Tak samo kłamie, kiedy pisze, że dowiedział się o strajkach od gruzińskiego prokuratora generalnego, w jakiejś zakonspirowanej bramie. Kłamie chyba tylko po to, żeby dodać sobie znaczenia, wywołać wrażenie. W rzeczywistości podczas wycieczki poznaliśmy ludzi, którzy mieli oddać paczkę z lekarstwami jakiemuś Gruzinowi, może właśnie przypadkiem prokuratorowi. Poszli na to spotkanie normalnie, do kawiarni. Gruzin powiedział im, że słyszał przez zagraniczne radio, iż w Polsce są strajki. I gdy ci znajomi wrócili do hotelu, opowiedzieli nam o tym. Wszystko. Nie spowodowało to i nie mogło spowodować żadnego przyspieszenia powrotu. Może miał wrócić specjalnym samolotem, który mu podstawiono? Szkoda, że na piechotę nie poleciał do Warszawy. „Stąd pojechałem na strajk do Lublina” - pisze Urban. Oczywiście po powrocie został wysłany na strajk i napisał potem jakiś parszywy artykuł, o który wszyscy znajomi mieli do niego pretensje. Po Lublinie, zanim wybuchły strajki w Gdańsku, pojechaliśmy sobie spokojnie jeszcze do Zakopanego na dalszą część urlopu. I tam rzeczywiście Rakowski codziennie dzwonił do Urbana i relacjonował mu, co się dzieje w kraju. I z Zakopanego Urban rzeczywiście parę dni wcześniej, pod koniec sierpnia, wrócił do Warszawy, bo tak był rozemocjonowany strajkiem w Stoczni Gdańskiej. Ja zostałam i wróciłam do Warszawy dopiero 30 sierpnia.

- Urban pisze, że w redakcji „Polityki„ wrzało, dochodziło do podziałów, konfliktów... Być może. Nie za bardzo miałam głowę i czas się tym zajmować. Zajęta wtedy byłam własnymi sprawami. Tam, gdzie pracowałam zastanawialiśmy się, jak utworzyć „Solidarność”. Tym bardziej, że ja nigdy nie należałam do żadnych związków zawodowych, nawet CRZZ-owskich. Miałam wówczas konflikt ze zwierzchnikami. W czerwcu 1980 roku, kiedy były podwyżki płac, mnie cofnięto awans i podwyżkę, ponieważ odkryto, że nie należę do związków zawodowych. Pracowałam w Ośrodku Komputerowym ZUS. Michał Krukowski, wiceprezes ZUS-u oświadczył wtedy, że nie mogę dostać ani awansu, ani podwyżki. Opanowała mnie wściekłość. Dlatego powołanie „Solidarności” było dla mnie sprawą dosyć żywą i istotną. I nie obchodziły mnie wtedy inne sprawy. - Czy to prawda, że A. K Wróblewski - jak pisze teraz Urban - naśmiewał się i parodiował Lecha Wałęsę? Wróblewski zawsze miał zwyczaj o wszystkim opowiadać żywo gestykulując. Nie sądzę, żeby specjalnie naśmiewał się z Lecha Wałęsy. Po prostu A. K. Wróblewski ma duże zdolności aktorskie. Wszystko, o czym opowiada, przedstawia w sposób bardzo obrazowy. Stara się zawsze oddać i gesty, i język, i ruchy, jakie wykonuje rozmówca. To mogło się niektórym wydać śmieszne. Wówczas jeszcze nie byliśmy przyzwyczajeni do publicznych wystąpień Wałęsy. Jak usłyszał i zobaczył - po prostu przedstawił; I nie sądzę, że - jak Urban pisze - Giełżyński czy Stefański komuś o tym zameldowali. To już zła fantazja Urbana. Oni przecież też znali dobrze Wróblewskiego. To, że Urban przedstawił Wróblewskiego jako złośliwego parodystę, a Giełżyńskiego i Stefańskiego jako donosicieli wynika stąd, że wszyscy oni odeszli z „Polityki”. A Urban chce ich opluć. Leszka Stefańskiego początkowo Urban nawet lubił. Dopiero później zaczął go systematycznie niszczyć, kiedy się okazało, że Leszek nie czuje się związany z tym środowiskiem. Narzekał, że Leszek w terminie nie przyniósł jakiegoś materiału albo że czegoś tam nie wykonał. Wtedy okrzyczał go nieudacznikiem i wyrzucił ze swego działu, gdzie Stefański pracował. Leszek nie mógł być jednak takim nieudacznikiem, skoro został prawdziwym menedżerem, zarządzającym kijami golfowymi w klubie dyplomatycznym w Jabłonnie. Tak samo raczej łgarstwem Urbana wydaje mi się sugestia, że Ernest Skalski nakłamał w Stowarzyszeniu Dziennikarzy, że redakcja „Polityki” jest za zwołaniem nadzwyczajnego zjazdu dziennikarskiego. Większość pracująca w „Polityce” tego chciała i uczestniczyła w przygotowaniach do zjazdu. Rakowski i Urban mieli wtedy doskonałe kontakty ze Stefanem Bratkowskim, nowym prezesem SDP. Pamiętam jakieś super ważne plenum KC i Stefana Bratkowskiego, który co chwilę przylatywał do naszego stolika i meldował co się dzieje, kto co powiedział. Siedzieliśmy wówczas w restauracji Domu Dziennikarza w Warszawie. Kiedyś Urban kazał mi koniecznie przyjść do „Polityki” na spotkanie, podczas którego Giełżyński i Stefański relacjonowali strajk w stoczni. Urban też się tym pasjonował. Rakowski niejednokrotnie u nas w domu powtarzał: „To, co jest teraz, musi się skończyć, przecież te barany, te Gierki niczego nie rozumieją”. - Czyli w swoich relacjach przedstawia swój obecny stosunek do faktów, a nie rzeczywiste, bezpośrednie reakcje...

To, co Urban pisze teraz w „Jajakobyły”, to jedna wielka bzdura. Wcześniej ekscytował się postulatami „Solidarności”, twierdził, że strajkujący mają rację. Nawzajem przekonywali się o tym z Rakowskim. Sprzeczali się o jakieś szczegóły w sprawie rozstrzygania sporów pracowniczych. To samo zresztą mówi Staszek Bukowski: „Pamiętam, że w 1979 roku chyba, Mietek dał mi w maszynopisie do przeczytania swoją pracę Rzeczpospolita u progu lat 80-tych. Taki bodajże miała tytuł. Później wydał ją, już za «Solidarności». Proponował on tam wszystkie te zmiany, których w sierpniu 1980 roku żądała «Solidarność». Wszystkie 21 punktów «Solidarności». Z tym, że oczywiście miała to być inicjatywa partii. I pamiętam, jak Mietek mówił mi, że dał ten maszynopis Babiuchowi czy Gierkowi. I któryś z nich powiedział: «Wiecie, gdybyście mi z tego konspekt zrobili na jedną stronę, to bym przeczytał, a tak to nie mam czasu». Rakowski był strasznie urażony, że on daje propozycje wagi ogólnopaństwowej, niezwykle rewolucyjne, a te durnie nie mają czasu nawet się tym zainteresować. Mam jeszcze gdzieś w domu tę wydaną później książkę Mietka, z odręczną dedykacją: «Człowiekowi, który nie zmienia swoich poglądów, mimo że innych, z przyjaźnią»„. - Urban pisze, że na znak protestu przeciwko lokalnej „Solidarności” chciał odejść z „Polityki”... Nic bliższego nie wiem o konfliktach Urbana z ludźmi z „Polityki”, o tym, żeby składał rezygnację z kierowania działem krajowym, a tym bardziej, że jego pracownicy składali protesty i życzyli sobie, aby wrócił na to stanowisko. Tak samo nic nie wiem, że Rakowski załatwiał mu jakąś pracę w telewizji. Jak już powiedziałam, mnie obchodziły wtedy zupełnie inne sprawy niż to, czy Urban składa dymisję czy nie. Tym bardziej, że to były jakieś jego gry i podchody, a nie rzeczywiste problemy. Potem, z końcem 1980 roku grupa dziennikarzy „Polityki” na czele z Rakowskim i Urbanem zaczęła odskakiwać od „Solidarności”, od pasjonowania się związkiem; zmienili zdanie. Nagle przyłączyli się do tych, którzy szerzyli propagandę, że to są rozruchy polityczne przez kogoś obcego inspirowane. Uznali, że to amerykańskie agentury i wtedy starali się wszystkim wmówić, że oni od początku byli przeciwni. Po prostu w pewnym momencie Rakowski i Urban zrozumieli, że angażowanie się w „Solidarność” nie może im służyć, a przeciwnie, może im bardzo zaszkodzić w kręgach ówczesnej władzy. Zrozumieli, że strajki na Wybrzeżu to nie powtórka poprzednich tąpnięć, tylko zupełnie coś nowego, co wymyka się ich kontroli, przerasta nie tylko ich, ale całe ówczesne kierownictwo partyjne czy państwowe. Przekonali się, że to ich nie tylko nie wyniesie, ale może ich przekreślić. I od tego momentu zaczęli zmieniać front, a także wywracać kota ogonem, wycofując się z wszelkich wcześniejszych gestów czy postaw. - Kiedy nastąpił ten moment przełomu? Trudno mi określić. Chyba nie było jakiejś konkretnej daty, jakiegoś jednego wydarzenia, od którego można by liczyć czas zmiany. Zapewne nie wiązało się to z niczym takim, lecz było wynikiem ich kalkulacji, analiz, dyskusji. W jakimś momencie zaczęli się wycofywać. Pewnie wtedy, gdy zrozumieli, że ta fala ich nie wyniesie.

W każdym razie w grudniu 1980 roku przestali siedzieć okrakiem na barykadzie i zeszli już zdecydowanie na jedną jej stronę. U Urbana agresja antysolidarnościowa pojawiła się trochę wcześniej niż u Rakowskiego, który grał rolę ważącego słowa polityka. Zaczęło się to na pewno wtedy, gdy „Solidarność” występowała przeciwko organizacjom partyjnym w zakładach pracy. Głosy takie pojawiały się w różnych miejscach, narastały nierównomiernie, powoli, zanim nie zostały zdecydowanie podjęte przez gdańską centralę. Jak się już pojawiły, Rakowski i Urban poczuli się zagrożeni. Rakowski wiązał przecież całą swoją karierę z PZPR, próbował rozgrywać wszystkie sprawy na jej gruncie. „Solidarność” miała robić odpowiednią atmosferę, żeby skłonić partię do zmian w pożądanym przez Rakowskiego kierunku. Później miało się ją spacyfikować, gdyby zaczęła przeszkadzać. Takie plany mieli panowie. - Dzisiaj nic o tym nie piszą, ani Urban, ani Rakowski Dlatego od początku próbowali kiwać „Solidarność”. Postulaty „Solidarności” były bowiem dobre tylko w takim wypadku, jeżeli byłyby to postulaty partyjne. Nie można więc było generalnie się im przeciwstawiać, zwalczać. Należało natomiast robić wszystko, żeby „Solidarność” tych postulatów pozbawiać, żeby przedstawiać związek jedynie jako mąciciela, a siebie jako rzeczywistego rzecznika zmian i porządku. Gdy tylko nastał Kania, zaczął się wolny, początkowo może niezauważalny, powrót do starego porządku, utrącanie wszystkich postulatów, utrącanie wszelkiego porozumienia. Środowisko Rakowskiego było za postulatami, a przeciwko porozumieniu. O niczym innym się wówczas nie rozmawiało. Wtedy już Rakowski i Urban zastanawiali się, jak przechytrzyć przeciwnika. Obaj jawnie zaangażowali się przeciwko „Solidarności”, zwłaszcza wtedy, gdy powstał projekt zwołania nadzwyczajnego zjazdu PZPR oraz w trakcie jego przygotowań. Rakowski zawsze miał wielkie ambicje, a wtedy wydawało mu się, że już wejdzie na szczyty partyjne. Urban żywo uczestniczył w jego karierze. A tymczasem wśród delegatów na nadzwyczajny zjazd partyjny zaczął przeważać beton. W momencie, kiedy aparatczykom usuwał się grunt spod nóg, kiedy w terenie zaczęły powstawać komórki „Solidarności”, poczuli się zagrożeni. Na ten zjazd wybrano tylko kilku partyjnych liberałów. - Bali się o swoje kariery? Mietek żył w ciągłym strachu, że nawet nie wybiorą go na członka KC. Pamiętam, że organizował spotkania, jakieś przekabacania delegatów, próbował wysondować, ilu będzie miał sojuszników, ilu będzie za nim głosowało. Żył w stałym napięciu, zapraszał niektórych do domu, aby ich zjednać. Jednemu z nich Urban pisał nawet przemówienie, lecz nie dopuścili go do głosu, i musiał złożyć je do protokołu. Tak więc przemówienie Urbana nie zostało na zjeździe wygłoszone. Do końca nie było wiadomo, czy Rakowski wejdzie do KC czy nie. Nie byli pewni. Wtedy jego optyka, podobnie jak Urbana, szalenie się zmieniła. Obaj bardzo się utwardzili. Kokietowali beton na wszystkie sposoby. Kiedy była sprawa Rulewskiego, w marcu, Rakowski jeździł do Bydgoszczy. Wszystko już szło na ostro. Rakowski jako wicepremier od lutego 1981 roku całkowicie już utożsamiał się z władzą. Był przekonany, że „Solidarność” chce tę władzę obalić. Uznawał zasadę: albo my, albo oni. I oczywiście

reagował w taki, a nie inny sposób na to wszystko. A Urban go w tym dzielnie podtrzymywał i pomagał mu.

Niedorzecznik
- Jak dowiedziała się Pani, że Urban ma być rzecznikiem? Była to śmieszna historia, charakteryzująca nieco obu panów - Rakowskiego i Urbana. Którejś soboty, w lipcu 1981 roku Urban wrócił do domu i zaczął się kręcić po kątach, jak zawsze, gdy miał mi coś do powiedzenia, a nie wiedział, jak ja to przyjmę. Wreszcie powiedział: „Mam do ciebie taką sprawę: Mietek przedstawił mi propozycję generała, żebym został rzecznikiem prasowym rządu. Co ty o tym myślisz?” Zadałam parę pytań, po co mu ta głupia funkcja, pamiętając jak naśmiewał się wcześniej z Bareckiego, że jest niedorzecznikiem prasowym. W końcu powiedziałam: „Twoja sprawa. Co mnie to I właściwie obchodzi?” Urban kręcił się dalej i w końcu wydusił z siebie: „Mietek prosił, żebym ci o tym nie mówił. Sam chce z tobą na ten temat porozmawiać. Jutro jest niedziela. Zaproponował, żebyś z nim pojechała nad jakąś rzekę. On chce tam odwiedzić naszych wspólnych znajomych, którzy będą piknikować, a ja mam udawać, że jestem zapracowany i muszę zostać w domu. I mam do ciebie prośbę, nie zdradzaj się z tym, że wiesz, o czym Mietek chce z tobą rozmawiać, bo obiecałem, że nie pisnę słowa na ten temat”. No, dosyć mnie to zdziwiło, rozśmieszyło, chociaż byłam już wcześniej przyzwyczajona, że panowie lubią takie zabawy. Mietek rzeczywiście przyjechał nazajutrz. Wcześniej odegrali jeszcze szopkę z telefonem - Mietek dzwonił z zaproszeniem na wyjazd, a Urban tłumaczył, że musi zostać w domu, natomiast ja chętnie się zabiorę. - Po co to wszystko? Bo to są kretyni. Pojechaliśmy początkowo ulicą Puławską, później w prawo 30-50 kilometrów od Warszawy. Ja cała rozbawiona udawałam, że jestem szczęśliwa, jadąc nad rzekę z Mietkiem, zamiast spędzać niedzielę w mieszkaniu. Lato, piękna pogoda, wszyscy wyjeżdżali za miasto. Rozmawialiśmy w drodze o wszystkim i o niczym. Nad rzeką ja zostałam z paniami, a Mietek z kimś poszedł na długą przechadzkę wzdłuż brzegu, omawiając jakieś sprawy wagi państwowej. Siedziałam z żoną tego pana, jego córką i jeszcze kimś, chyba szwagierką, na kocu i tak wyglądał nasz piknik. Potem, gdy panowie wrócili, trzeba już było wracać. No i cały czas w drodze powrotnej czekałam, aż Mietek zacznie wreszcie ze mną rozmawiać. Bo przecież po coś na tę wycieczkę pojechałam. W pewnym momencie, także po jakichś kręceniach, Rakowski zapytał: „Słuchaj, mówił ci coś Urban?”. Udaję głupią i pytam: „O czym”? O tym, że ma propozycję. „Jaką? - pytam - nic nie mówił”. Na co Mietek zaczął dłuższą pokrętną przemowę: „Jest taka sprawa, nie ma odpowiedniego człowieka właściwie, wynikło to ostatnio.., wydaje mi się, że Jurek byłby dobry”.

Kręcił i kręcił z pół godziny, zanim to z siebie wykrztusił. Odpowiedziałam: „Uważam, że to jest zupełnie nie moja sprawa. Ja nie mam tu nic do powiedzenia. Po prostu - on musi zadecydować, jego zapytaj”. Do końca udawałam, że nic nie wiem. Mietek pokiwał tylko głową. Spytałam jeszcze, kiedy to miałoby nastąpić? Okazało się, że z końcem lipca, początkiem sierpnia. „Nie powiem, że jestem szczęśliwa” - odpowiedziałam. Mamy załatwione wczasy nad morzem, chcemy wyjechać na urlop, to burzy całe plany, bo skoro on ma dostać jakąś nominację, to trudno, żeby w tym momencie wyjeżdżał na urlop. Wtedy Mietek zaproponował mi, żebym pojechała z nim na Mazury. Zgodziłam się, a Rakowski był tak szczęśliwy, że załatwił ze mną nominację Urbana, iż nie odwiózł mnie nawet do domu, tylko zostawił na ulicy Puławskiej przy postoju taksówek. Zatrzymał się swoim pięknym rządowym peugeotem i powiedział: „Jak chcesz, dam ci na taksówkę”. Odpowiedziałam: „Dziękuję, mam jeszcze na taksówkę”, i wróciłam do domu. - Dziwne obyczaje ma ten Rakowski Nie wiem, czego się obaj panowie spodziewali. Że jak ja powiem „nie”, to Urban nie zostanie rzecznikiem? Po prostu śmieszne. Byłam na poły rozbawiona, na poły zdziwiona, co to za jakaś głupia gierka. Oni zawsze lubili kręcić. Niczego wprost. - Po co ta cała udawanka, przedstawienie? Może chodziło o to, żebym jak każda żona nie miała później pretensji, że męża nie ma w domu. Nie wiem. Urbana i tak przecież nie było wówczas nigdy w domu. On, nie będąc jeszcze rzecznikiem, już od kwietnia uczestniczył w jakichś nasiadówkach, posiadówkach, w Natolinach czy gdzieś tam. Było mi zupełnie wszystko jedno, czy robi to jako rzecznik, czy w ramach innych funkcji. - No i pojechała Pani z Rakowskim na Mazury? Oczywiście. Były to bardzo spokojne wakacje. On ustawicznie coś pisał. Ja opalałam się, chodziłam do lasu. Czasami jeździliśmy na bankiety, czasami zapraszaliśmy gości. Bardzo spokojnie upłynął cały ten czas. Jeszcze raz mogłam przekonać się o dyskrecji obu panów. Jeden drugiemu nie zawsze mówił, co komu powiedział i co ma być wielką tajemnicą. Rakowski przestrzegł mnie, bym nikomu nie mówiła o tej nominacji Urbana, dopóki nie zostanie mianowany. Odpowiedziałam, że to akurat jest ostatnia rzecz, jaką chciałabym światu oznajmić i rozgłaszać. A na tych Mazurach, jak tylko przyjechaliśmy, ktoś znajomy zawołał do mnie przez płot: Cześć ministrowa! Taka była dyskrecja tych panów. To było robienie wariata z człowieka, który dotrzymuje tajemnicy. Chcieli zresztą zrobić ze mnie kretynkę także w związku z wyjazdem na Mazury. Elka Kępińska była w tym czasie akurat w Paryżu. I kiedy po tych dwóch tygodniach wróciliśmy do Warszawy, Urban znowu zaczął kręcić się po kątach. Stwierdził, jak w telewizyjnym serialu, że musi ze mną porozmawiać: „Słuchaj, - mówi - Mietek ma do ciebie wielką prośbę (i znowu śmieszne, dlaczego mi tego sam nie powiedział, tylko przez Urbana jako wysłannika): Czy ty możesz zachować dyskrecję, że byłaś na Mazurach, bo Ela wraca za kilka dni z Paryża i pod żadnym pozorem nie powinnaś jej mówić, że byłaś z Mietkiem”.

Szlag mnie trafił. „Zwariowałeś! Przecież miliony ludzi nas tam widziało. Nie mam nic do ukrycia. Nie będę z siebie robiła wariatki”. „Mietek sam jej to powie w jakimś dogodnym momencie - mówi Urban - wiesz przecież, jaka ona jest wrażliwa”. Nie wiem, na czym ma polegać ta wrażliwość. Jeżeli się nie ma zaufania do człowieka, z którym się żyje i mieszka, to co? Gdybym widziała, że Elka nic nie wie, nie pojechałabym. Mówię Urbanowi: „Przecież to nie była żadna tajemnica. Ja się nie ukrywałam na tych Mazurach. Przeciwnie. Przychodziło do nas mnóstwo ludzi, myśmy jeździli do wielu. Przecież wokół mamy wyłącznie wspólnych znajomych. Nie było nikogo, kogo bym nie znała i kto by mnie nie znał”. Nie wiem, jak w takiej sytuacji udało się Rakowskiemu ustrzec Elkę, żeby się nie dowiedziała wcześniej, niż jej to sam powiedział. Dość, że chronił ją przez dłuższy czas przed znajomymi, a także przede mną. Bo oświadczyłam kategorycznie Urbanowi, że nie myślę robić z tego tajemnicy, a nawet jak tylko Elkę zobaczę, od razu jej powiem. - Panowie zamiast zajmować się sprawami wagi państwowej, zajmowali się takim drobiazgami? Z Mazur wróciłam już do rzecznika, a nie do redaktora. Urban zaczął wygłupiać się co tydzień przed kamerami telewizyjnymi. I wtedy najmocniej odczułam ostracyzm środowiska. Chociaż nie bezpośrednio, wobec mnie on tak ostro nie występował. Od kwietnia przestałam należeć do „Solidarności”. Nie mogłam pogodzić się z panującymi w mojej zakładowej „Solidarności” stosunkami, nie mającymi nic wspólnego z solidarnością. Widocznie już tak jestem skonstruowana, że nie odpowiadają mi żadne ramy organizacyjne. W jedynej organizacji, do jakiej w życiu należałam, w „Solidarności”, wytrzymałam niespełna pół roku. Stosunek kolegów w pracy do mnie się nie zmienił. Zresztą rzadko bywałam w biurze. Mieliśmy wówczas nowego kierownika, pana Wiesia, który czuł z mojej strony zagrożenie fachowe. Dlatego kiedyś oświadczył mi wręcz, że mogę nie przychodzić do pracy, tylko mam raz na miesiąc podpisać listę i odebrać pensję. Skwapliwie skorzystałam z tego udogodnienia. Ostracyzm przejawiał się jednak w tym, że u wielu osób nie mogliśmy bywać razem. Albo kiedy spotykaliśmy kogoś, to ten ktoś ostentacyjnie kłaniał się mnie, ignorując Urbana. Mimo wszystko nie było to przyjemne, chociaż rozumiałam ludzi. Na szczęście rzadko się to zdarzało, bo coraz rzadziej gdzieś razem bywaliśmy. Towarzysko „kręciliśmy się” w starym kręgu przyjaciół z „Polityki”, tych, którzy zostali przy Rakowskim. Z tego też względu, bo przecież też nie dla wątpliwej jakości snobizmu, jeździliśmy na urlopy i weekendy do ośrodków rządowych, gdzie nie było taniej, a za to było potwornie nudno i żadnej nadziei na spotkanie jakichś interesujących ludzi. - Dzięki temu jednak obcowała Paru ze światem wielkiej polityki Znalazłam się nagle w jakichś kulisach kulis, co także wbrew pozorom nie było ciekawe. To znaczy Urban, jako rzecznik, działał w kulisach wielkiej polityki, uczestniczył w jakichś konwentyklach, spotkaniach, rozmowach, konsultacjach, sam podsuwał różne rozwiązania Natomiast ją w domu, kiedy czasami dochodziło do spotkania i rozmowy, musiałam wysłuchiwać relacji dotyczących drugiego dna tej polityki. A więc o tym, jak rzeczywiście przedstawiały się fakty, jak je przetwarzano,

jak nimi manipulowano, zanim Urban - jak sam to określał - nie zjawiał się na pierwszej linii frontu i nie relacjonował ich publicznie. To mogło być ciekawe tylko w jednostkowych przypadkach. Albo w sytuacjach istotnie bulwersujących opinię publiczną. Metoda kłamstwa była bowiem zazwyczaj jedna i ta sama. Panowie nie wysilali się z pomysłami. Urban głównie działał na odcinku walki z opozycją. Wiadomo więc było, że jeżeli związek coś zrobi, czy któryś z działaczy opozycji coś powie, to Urban będzie odwracał kota ogonem. A gdy wtedy zagraniczne rozgłośnie będą go demaskować, on przedstawi to jako dowody, że stamtąd pochodziła inspiracja. Jedno było dla mnie oczywiste od samego początku: panowie nie chcą i nigdy nie chcieli żadnego porozumienia, nigdy nie dążyli i nie dążą do porozumienia Każdego dnia i w każdym słowie Urbana wypowiedzianym w domu miałam dowody na to. Schemat był zawsze taki sam, powszechnie znany: zakulisowymi działaniami, podczas rozmów sprowokować „Solidarność”, żeby musiała protestować. Następnie napiąć sytuację do ostateczności i wtedy popuszczać aż do zelżenia związkowej reakcji. Natomiast publicznie przedstawiać, że to „Solidarność” jest winna napięcia, że tam siedzą ludzie nieodpowiedzialni i oszołomy. W ten sposób liczono, że zawsze się coś uszczknie i nie będzie trzeba wycofywać się do końca. A społeczeństwo, coraz bardziej zmęczone tą grą, będzie pragnęło przede wszystkim spokoju. - Normalny śmiertelnik mógł tylko podejrzewać, że prowokują. Pani widziała to bezpośrednio... Urban przeszedł wielką ewolucję od czasu, gdy w swoim liście do Kani postulował, aby nie ustępować. Teraz sam bawił się tym wszystkim Odnalazł liczne korzyści, jakie można ciągnąć z rzekomego ustępowania Przedtem był jednak na zewnątrz władzy i nie zdawał sobie sprawy z różnych rzeczy. Uczestnicząc w niej, nawet w tak skromnym zakresie, jak rzecznik rządowy, nie zamierzał sam dobrowolnie z niczego rezygnować, z nikim się dzielić. Bardzo szybko do tego doszedł. - Czy mogłaby Pani podać jakiś przykład tej manipulacji? Któregoś dnia, chyba 6 sierpnia, Urban zadzwonił, że ma ważne negocjacje z „Solidarnością” i późno wróci. Wrócił dopiero rano taki zadowolony, jakby Pan Bóg mu się pokazał. Wkroczył rozpromieniony z okrzykiem na ustach - wygraliśmy. Co wygrali? Rozmowy trwały długo, a w projekcie wspólnego oświadczenia strona rządowa ujęła sprawę tak mętnie, że było oczywiste, iż zrobili to celowo i strona związkowa go nie mogła podpisać. Dla wszystkich było jasne, że rząd zerwał rozmowy. No i kiedy „Solidarność” pojechała świętować do hotelu swoje zwycięstwo, oni siedzieli przygnębieni w gabinecie Rakowskiego. Zastanawiali się, co robić w sytuacji, gdy są ewidentnie przegraną stroną. „I wtedy - mówi Urban - przyszedł mi genialny pomysł do głowy, żeby napisać komunikat, że to «Solidarność» zerwała rozmowy. Szybko podać do PAP-u, szybko wysłać w świat, że to wina «Solidarności», a ich sprostowanie to już inna sprawa, zawsze to tylko sprostowanie. Wiadomo, że zwyciężony broni się, wydając głupie komunikaty, żeby odwrócić sytuację. Miałem przebłysk genialności i wpadłem na taki pomysł. I to my odwróciliśmy pierwsi. No i na cały świat poszło, że «Solidarność» zerwała rozmowy. Nie poleniliśmy się i wygraliśmy!” - tryumfował Urban. Patrzyłam na niego z mieszanymi uczuciami i zastanawiałam się, czy to ja jestem naiwna, czy on jest głupi? Gdzieś koło południa wyszłam do sklepu na Plac Inwalidów i wróciłam stamtąd z ulotką, którą

rozdawali pod sklepami, z komunikatem Onyszkiewicza, w którym udowadniał, że to rząd zerwał rozmowy. Iz taką pewną satysfakcją powiedziałam Urbanowi: „Jak myślisz? Komu uwierzą? W to wasze oświadczenie PAP-owskie? Jestem przekonana, że wszyscy uwierzą raczej w to, co twierdzi «Solidarność»„. - Czy to możliwe, że byli aż tak naiwni? Urban do końca był jednak przekonany, że jego będzie na wierzchu. Śmieszne, że oni do tej pory poczytują sobie ten manewr za ogromny sukces. Ktoś mi zwrócił uwagę, że Wiesław Górnicki, który także w tym uczestniczył, napisał, że jak było naprawdę - pozostanie na zawsze ich tajemnicą. Śmieszne i naiwne. Chodzi o fragment listu do Rakowskiego zamieszczony w listopadzie 1991 roku w „Nie”, który z okazji 65. rocznicy urodzin Rakowskiego miał być drukowany także później, w grudniu 1991 roku w miesięczniku „Dziś”. Górnicki pisał w urodzinowym liście do Rakowskiego: „Tylko my czterej - Ty, Stasio Ciosek, Jurek Urban i ja - wiemy naprawdę, co się zdarzyło w nocy z 6 na 7 sierpnia 1981 roku w gmachu Urzędu Rady Ministrów. Nam nikt wody z mózgu nie zrobi, albowiem spisane są (moją ręką) słowa i czyny oraz niektóre obserwacje i rozmowy. Nauczyłem się wtedy szanować kilku adwersarzy. Ale zrozumiałem, że z innymi po prostu nie ma o czym mówić. Godzina była, pamiętam, z rodzaju tych, które jankesi określają jako «małe godziny poranka»: dokładnie 1.25. Postawiłeś przed nami flaszkę podłej whisky («kupiłem za własne pieniądze we Włoszech, nie myślcie sobie») i uderzyłeś w ton taki: «To jest koniec, przyjaciele. To jest koniec moich złudzeń na temat porozumienia narodowego. W tym kraju żaden kompromis powieść się nie może. Trzeba wypić za Jaruzelskiego, bo też uwierzył w lojalność opozycji. Trzeba wypić, żeby nam było wygodniej wisieć nogami do góry»„. Urban także usiłuje teraz w „Jajakobyły” wmówić wszystkim, że „Solidarność” wówczas zerwała rozmowy, a nie kunktatorstwo drugiej strony. Pisze: „Wspólnie ułożony projekt został jednak odrzucony przez delegację związku [...] Moja historyczna rola polegała na tym, że to oświadczenie chciałem napisać natychmiast, tak żeby o szóstej rano nadać je przez radio, kiedy «Solidarność» będzie słodko spać”. Prawdę zna jednak o wiele więcej osób. Myli się Górnicki, że tylko oni czterej. Sam Urban mi to opowiadał z tryumfującą miną chyba pięć razy w ciągu tamtejszego dnia. A nie sądzę, żeby panowie, przy tej swojej osławionej „dyskrecji”, wytrzymali i chwalili się tym tylko przed swoimi żonami. Nawet dzisiaj Urban, podtrzymując tamtą oficjalną wersję, że „Solidarność” zerwała rozmowy, nie wytrzymuje. I parę akapitów dalej pisze: „Od tego momentu przeszliśmy do ataku. «Solidarność» została wyprzedzona i zepchnięta do defensywy”. Na czym ten atak i to zepchnięcie miało polegać? Na tym jedynie, że strona rządowa, nie czekając rana, przystąpiła od razu do smażenia komunikatu i nie uzgadniała go ze stroną związkową? Do innego efektu Urban się dzisiaj nie przyznaje.

Mieli ich w nosie

- Czy Urban uczestniczył w przygotowaniach do stanu wojennego? Oczywiście, że uczestniczył. Pod tym kątem pisał przecież cykl felietonów o Rewolucji Francuskiej. Uważał, że do stanu wojennego należy przygotowywać obie strony, także władzę, aby pozbyła się wreszcie wahań. Pisał o strzale oddanym we właściwym momencie, który może zmienić bieg dziejów. Teraz Urban wypiera się swojego uczestnictwa. Pisze, że było to dla niego zaskoczeniem Nieprawda. Przez cały czas mówiło się u nas w domu i on powtarzał, że musi się w końcu wziąć to wszystko za mordę, że tak dalej być nie może. To znaczy Urban może nie wiedział, w jaki sposób, kiedy, w jakim momencie dokona się przewrót. Nie znał szczegółów. Ale był pewien, że się dokona, że wszystko ku temu zmierza. I sam starał się wspomóc wszelkie działania w tym kierunku. - Jaka była reakcja Urbana na ogłoszenie stanu wojennego? Demonstrował swoje zadowolenie. Jedynym ich zmartwieniem - jego i Rakowskiego - było przewidywanie, że wraz ze stanem wojennym dojdzie do wzmocnienia sił konserwatywnych, betonu partyjnego i to odsunie ich pragnienia dorwania się do rządzenia. Tak się zresztą stało. Ale początkowo Urban był zachwycony. Przed obcymi demonstrował poważne, cierpiętnicze miny, lecz w domu zacierał ręce, podczas kiedy ja rozpaczałam, uważając, że definitywnie położono kres kolejnej już przeze mnie przeżywanej próbie likwidacji tego systemu. Sam moment zamachu, u nas w domu, wyglądał tak mniej więcej, jak Urban pisze. Po południu w sobotę zadzwonił jego znajomy z MSW. Urbana nie było. Tamten powiedział, że w takim razie musi się ze mną pilnie spotkać. Ale nie w domu, nie w kawiarni, tylko na ulicy. Była parszywa pogoda. Wsiadłam w samochód i pojechałam na Plac Unii. Powiedział mi, że nadchodząca noc może być niebezpieczna i żebyśmy nie nocowali u nas w domu na parterze. Gdy zadawałam mu pytania, o co chodzi, nie mógł mi dać żadnej sensownej odpowiedzi. Ciągle tylko straszył i przestrzegał. Sugerował, jakoby były informacje, że „Solidarność” może zaatakować znienawidzonego Urbana. Nie bardzo się tym jego straszeniem przejęłam. Nie miałam żadnego wyobrażenia na ten temat. Pojechałam do domu, i jak wrócił Urban, powtórzyłam mu rozmowę. Zresztą tamten zadzwonił jeszcze raz i znowu pojechałam na spotkanie z nim, tym razem wspólnie z Urbanem. Nic nowego nie powiedział - powtórzył to, co mówił mi wcześniej. Urban nie przestraszył się i nie zadenuncjował faceta Kiszczakowi, jak mu to kazał zrobić Rakowski, do którego zatelefonował po powrocie. Poszłam więc normalnie spać i nie pamiętam, co mi się śniło. Gdzieś koło drugiej czy trzeciej w nocy Urban został telefonicznie wezwany do URM-u. Słyszałam tylko telefon. Powiedział, że wychodzi, ponieważ go wezwali. A do mnie zadzwonił przed szóstą rano rządówką, bo przecież telefony już nie działały, i tryumfalnie powiedział: „Włącz telewizor i nie próbuj nigdzie telefonować, bo telefony są wyłączone”. Odłożył słuchawkę. - Zastanawiająca jest ta historia z ostrzeżeniem przez ubeka. Mówiło się, że w sobotę 12 grudnia działacze partyjni wysokiej rangi otrzymali polecenie zabrania najpotrzebniejszych rzeczy i udania się do kilku chronionych przez wojsko gmachów, aby spędzić tam noc. Może właśnie na podstawie tej informacji ostrzegał nas, chociaż wydaje mi się, że jako oficer MSW nie niskiej przecież rangi, musiał być poinformowany o stanie wojennym. Zwłaszcza że bezpośrednio uczestniczył w internowaniu wielu osób, czym się potem chwalił.

To była rzeczywiście z jego strony przysługa, bo o nas nie zadbano tak, jak o innych. Zastanawiające jest jednak co innego - strachliwy zazwyczaj Urban nie przestraszył się tego. Poza telefonem do Rakowskiego nic więcej wówczas nie zrobił. Musiał domyślać się dokładnie, o co chodzi. Więcej, w przeciwieństwie do wielu kolegów, którzy żywili obawy, jak się potoczy przejmowanie władzy przez wojsko, musiał być przekonany, że nie będzie żadnych kłopotów. Nie wiem, czemu teraz się do tego nie przyznaje. To, że mi nic nie mówił, jest oczywiste. Przekonany był, że nic nam nie grozi. A znając moje nastawienie, mógł obawiać się jakiegoś nierozważnego ruchu z mojej strony. A ja rzeczywiście zachowywałam się jak skończona idiotka. Wysłuchałam o szóstej rano przemówienia Jaruzelskiego płacząc jak bóbr, wykąpałam się, posłuchałam jeszcze raz przemówienia o siódmej rano. Wzięłam kożuch i maszynę do pisania, bo to był mój jedyny majątek, i pojechałam do matki do centrum. Obudziłam ją, gdyż jeszcze spała. Zdeponowałam u niej te moje drogocenności. Miałam tak ściśnięte gardło, że nie mogłam jej nic powiedzieć, tylko włączyłam telewizor, żeby sama posłuchała. I o dziewiątej rano jeszcze raz z nią wysłuchałam generała. Później wróciłam jednak do domu, bo dzięki rządówce miałam tam jedyny kontakt ze światem A w każdym razie świadomość takiego kontaktu. Siedziałam i czułam się strasznie zgnębiona. Urban wrócił późnym popołudniem. Mówił, kogo internowano. Zachwycał się generałem Jaruzelskim, organizacją zamachu stanu. Miał już rozeznanie, że nigdzie nie napotkano większego czynnego oporu. Ale opowieści Urbana koncentrowały się głównie na osobie generała Jaruzelskiego. Że, och, jaki miły, sympatyczny człowiek; że był bez munduru, w samej koszuli i w szelkach. Na nogach miał kapcie, a nie wojskowe buty... Jaruzelski najczęściej nocował w URM-ie. - Urban rzeczywiście nie miał się czego bać. Nasze życie w stanie wojennym niewiele się zmieniło. Ale były utrudnienia w poruszaniu się, nie działały telefony. - Godziła się Pani z sytuacją? Przeciwnie. Cóż jednak mogłam sama zrobić? Buntowałam się wobec najmniejszych nawet ograniczeń i niedogodności. I nie kryłam tego. Podobnie jak Elka Kępińska, która wtedy równie żywo negatywnie reagowała na stan wojenny. Urban opowiadał, że Mietek przeżywa w domu ciężkie chwile. W pierwszych dniach stanu wojennego wydelegowali więc do nas Werblana, który miał działać uspokajająco. Miał tłumaczyć, że nie było innego wyjścia. I pamiętam, że zabrał nas - mnie i Elkę - na obiad do restauracji sejmowej. Inne były chyba nieczynne. W moim wypadku niewiele to Werblanowe mediowanie dało. Widziałam, jak Urban wcześniej preparował nasłuchy z obrad Komisji Krajowej „Solidarności” w Radomiu. Mówili co mówili, lecz zupełnie w innym kontekście, niż to oficjalnie przedstawiano. Słyszałam, jak Urban mówił: „Dobrze byłoby mieć dowody na to, że oni organizują bojówkarzy”. I później dowiadywałam się, że znajdowano jakieś składy pałek, nunczako, kastetów czy innych przedmiotów. Jak na zamówienie. To, że były to przeważnie sprawy preparowane, wiedziałam zbyt dobrze, żeby uwierzyć, że „Solidarność” chciała doprowadzić do wojny domowej. Służba Bezpieczeństwa nierzadko działała według potrzeb propagandowych. Zresztą dowodem na to są również zapewnienia Urbana, że nie ma się czego bać. Wiedział, że istnienie solidarnościowych bojówek to jego własny wymysł. O interwenci radzieckiej jakoś wtedy zupełnie się nie mówiło.

- Naprawdę nie było żadnych planów „bratniej pomocy”? Otóż, wydaje mi się, że nie. Dużo mówiło się o tym wcześniej, a zwłaszcza później, nawet dzisiaj, gdy próbuje się tłumaczyć stan wojenny koniecznością uprzedzenia obcej interwencji. Przekonana jestem, że nie ma na to żadnych dowodów. Nawet generał Jaruzelski w ostatniej swojej książce nie był w stanie ich przedstawić. A przekonana jestem dlatego, że pamiętam, co Urban wtedy mówił. Wściekał się, że Rosjanie nie chcieli nawet stworzyć pozorów przygotowań do interwencji. Warto przypomnieć sobie, co Urban pisał w styczniu 1981 roku w liście do Kani na ten temat i jak wyobrażał sobie minimum interwencji, w formie politycznej: „Mogłoby to być coś w rodzaju połączenia otwartej radzieckiej demonstracji militarnej na granicach z ogłoszeniem przez ZSRR deklaracji opartej na doktrynie Breżniewa z 1968 roku, a zawierającej warunki polityczne wobec Polski. Precyzującej więc jakoś, na co się nasz sąsiad godzi, na co nie i w podtekście lub tekście zawierającej groźbę zbrojnej interwencji, jeśli umiarkowane (inaczej wywołają desperację) radzieckie warunki nie będą respektowane. W ten sposób Polacy uświadomiliby sobie, że to zagrożenie jest realne i bliskie, a przywódcy Zachodu i papież najpewniej wezwaliby Polaków - już teraz wyraźnie - do uspokojenia stosunków wewnętrznych i przyjęcia radzieckich warunków”. - Nawet tego minimum nie było. Urban w ostatnim okresie, poprzedzającym stan wojenny, narzekał nie tylko na to, że wielu obawia się, jak taki zamach zostanie przyjęty i że boją się konieczności większego rozlewu krwi, szerszego oporu. Narzekał także, że Związek Radziecki nie chce dla jakichś swoich politycznych względów przyjść z pomocą i stworzyć pozorów zagrożenia interwencją. Zapewniałam go, że nie tylko ja, ale i wszyscy, których znam, ruszylibyśmy na radzieckie czołgi z butelkami z benzyną. I na pewno tak byłoby. Nie była tajemnicą ogólna determinacja. Rosjanie musieli o tym wiedzieć. Były też inne względy. Wtedy, gdyby można było społeczeństwo trochę postraszyć, a już gdyby postraszyły zagraniczne rozgłośnie, nie byłoby żadnych obaw, że zamach stanu może się nie udać. Dzisiaj oczywiście tym panom także przydałby się taki argument Zwalanie wszystkiego na groźbę interwencji - jak to próbują robić - jest jednak zupełnie gołosłowne. Tak w każdym razie mam podstawy twierdzić, pamiętając o tym, czym Urban się wówczas martwił. Byty oczywiście jakieś ruchy radzieckie wcześniej, zwłaszcza pod koniec 1980 roku -i na wiosnę 1981 roku. Ale wówczas towarzysze radzieccy nie chcieli nawet palcem kiwnąć, stworzyć byle jaki pretekst. Ostatni raz oburzali się bodajże we wrześniu czy październiku, gdy „Solidarność” uchwaliła apel do narodów Europy Wschodniej. Lecz wtedy bardziej aktywni byli Niemcy Wschodni czy Czesi, a nie Rosjanie. - Potwierdza to w jakimś sensie słowa mojego znajomego, który przez cały ten czas był polskim konsulem generalnym w Moskwie. Pytany przeze mnie parę lat później, czy Rosjanie gotowi byli interweniować przeciwko „Solidarności” odpowiedział, że to było wówczas wykluczone. Twierdził, że miał stuprocentowo pewne informacje, iż pod koniec 1981 roku interwencja była wykluczona. Nawet gdyby się w Polsce stan wojenny nie udał. Potwierdzają to także znalezione podobno ostatnio w Moskwie dokumenty, że Rosjanie nie chcieli i nie mogli interweniować.

Może trudno to sobie wyobrazić, zwłaszcza że nie znamy jeszcze dokładnie przyczyn takiej powściągliwości Rosjan, a ta zapewne była. Jedno można stwierdzić z całą pewnością, że upowszechniane na ten temat opinie ludzi dawnej ekipy władzy są od „a” do „z” kłamliwe. Rakowski na przykład musiał wiedzieć o przygotowaniach do stanu wojennego od sierpnia 1981 roku, kiedy wysłano ekipy wojskowe w teren dla kontrolowania administracji. To mogło być niezauważalne lub nieczytelne dla normalnego zjadacza chleba. Teraz Rakowski w „Jak to się stało” pisze: „Każdy rząd, który dochodzi do wniosku, że powstaje stan zagrożenia państwa, przystępuje do opracowania skonkretyzowanego planu wprowadzenia stanu wyjątkowego. Istnieje jednak różnica pomiędzy planem a decyzją o wprowadzeniu go w życie. Stwierdzam z pełnym poczuciem odpowiedzialności, że nawet w najbardziej krytycznych momentach roku 1981, mam na myśli prowokację bydgoską, a także okupację ronda na Marszałkowskiej w pierwszych dniach sierpnia, ani Kania ani Jaruzelski nawet jednym słowem nie sugerowali wprowadzenia stanu wojennego”. Rakowski chce robić ludziom wodę z mózgu. Chce zasugerować, jakoby ten plan był tylko na papierze. Nie mówi o różnicy między takim papierowym planem operacji wojskowej a sytuacją, gdy wojsko obsadza już przyszłe stanowiska ogniowe czy robi okopy i wznosi umocnienia. Te ostatnie działania także można od biedy nazwać planem, podobnie jak Rakowski planem nazywa obsadzanie polskiej administracji wojskiem Tylko że Rakowski to nie intelektualista-dyletant w sprawach wojska, mający prawo bujać w obłokach, ale swojego czasu oficer i przez pięć lat zawodowy wojskowy. O tym jednak mało kto dzisiaj pamięta - Można z tego wyciągnąć wniosek, że Pani również, w jakimś zakresie, wcześniej wiedziała o przygotowaniach do zamachu. Rakowski i Urban - jak już powiedziałam - doskonale wiedzieli o przygotowaniach do stanu wojennego, popierali je obaj, właściwie od sierpnia 1981 roku. Oczywiście w domu nie zawsze potrafili dochować tajemnicy. Lekceważyli - i słusznie, jak się okazało - domyślność kobiet. Ale kiedy już się to stało, kiedy Jaruzelski ogłosił stan wojenny, miałam dużo czasu na myślenie, i wtedy dopiero zdałam sobie sprawę z wielu sygnałów, jakich od dawna, zarówno Urban jak i Rakowski, mi nie szczędzili. Sygnałów świadczących, że doskonale znają przewidywane wydarzenia. Najbłahszy przykład: gdy w sobotę a może w piątek 11 grudnia umawiałam się w obecności Rakowskiego z kimś na telefon na poniedziałek, przerwał mi i powiedział: „Umówcie się już dzisiaj na konkretną godzinę”. Na moje pytanie i zdziwienie, dlaczego, zreflektował się i tłumaczył, że przecież telefony teraz nie najlepiej działają. Ale wówczas nie miałam pojęcia, jak może wyglądać zamach wojskowy i co to jest stan wojenny. - Z tego, co Urban pisze wynika, że stan wojenny „wyborowali im w brzuchu” Rosjanie. Może i tak. Od niejednej osoby słyszałam, że Rosjanie męczyli ich bardzo, naciskali na zaprowadzenie porządku. Nie można jednak tego nazwać zagrożeniem interwencją czy potrzebą wyprzedzenia interwencji. Najbardziej niedoświadczony polityk jest w stanie pojąć to rozróżnienie. Trzeba jednak z drugiej strony przyznać, że Rosjanie zachowywali się obrzydliwie i bezczelnie. Chociażby ten Zubkow, o którym Urban wspomina, że się z nim spotykał. Miałam okazję poznać pana Zubkowa.

Kiedyś w niedzielę Urban oświadczył mi, że jest zaproszony na obiad przez pracownika ataszatu prasowego ambasady radzieckiej i pracownik ten nalega, żeby przyjść z żoną. Nawet byłam ciekawa, co on może mówić. Pamiętam, że spotkaliśmy się na placu Przy Rozdrożu, bo gdzieś tam w Alei Szucha mieszkał czy pracował. I pojechaliśmy na ulicę Jezuicką do dzisiejszego „Świętoszka”. Wtedy nazywało się to inaczej, jak - już nie pamiętam. I tam od razu Zubkow przystąpił do wściekłego ataku na Urbana i pouczania go, co ma mówić i robić. Już przy zupie zagotowało mi się w środku. A ponieważ Urban prosił mnie, żeby zachowywała się dyplomatycznie, wstałam, powiedziałam, że jestem umówiona i wyszłam. Nie byłam w stanie przełknąć ani jednego kęsa. Z czymś takim jeszcze nigdy nie zetknęłam się osobiście. Mogłam przekonać się, że Rosjanie wtrącali się nam dosłownie do wszystkiego. Zubkow po prostu dyktował Urbanowi, co ma pisać, co rząd polski powinien, co partia powinna, czego nie powinna. Dość, że ja po kilkunastu minutach słuchania takich rzeczy, gdy Urban położył uszy po sobie i nie potrafił w niczym zaprzeczyć, miałam dosyć. Szczególnie wtedy, gdy Zubkow kilka razy zwracał się do mnie z pytaniem, co ja o tym i o tamtym sądzę. Wzruszałam ramionami i „dyplomatycznie” milczałam. Urban musiał mieć już niejedno takie doświadczenie wcześniej, bo przed spotkaniem dosłownie błagał mnie, żebym się nie odzywała i nie wtrącała. Wiadomo było, że mogłam się wtrącić tylko w jeden sposób. Powiedzieć, żeby się Rosjanin zamknął i rządził u siebie, a nie u nas. Urban natomiast łykał pokornie obelgi, licząc na polityczny awans. Dlatego jeżeli teraz mówi, że cierpiał od Rosjan wymówki, to sam jest sobie winien i nie ma się prawa skarżyć. Nikt nikogo nie zmusza do zabawy w politykę. - Czyli kategorycznie, z całą pewnością można stwierdzić, że stan wojenny wprowadzali z własnej inicjatywy i na własny rachunek? Na pierwszych konferencjach prasowych w stanie wojennym Urban i Górnicki byli naciskani o wypowiedź na temat zbrojnej interwencji radzieckiej. Oczywiście można powiedzieć, że „biedacy” nie byli w stanie stwierdzić tego otwarcie, ponieważ nie wolno im było. Zamiast tego Górnicki plótł coś o tym, że „zły rozwój wydarzeń wewnętrznych w Polsce musiałby być ciosem wymierzonym w porządek jałtańsko-poczdamski”. Mogło to oczywiście oznaczać, że jest skrępowany i nie może tego powiedzieć wyraźniej. Ale mogło także oznaczać, że nie wolno mu powiedzieć wręcz o zagrożeniu interwencją, bo takiego zagrożenia nie ma. I tak właśnie było. Urban powiedział nawet coś tak bzdurnego, że później było mu chyba wstyd. Stwierdził, że „przedstawiciele żadnego rządu nie bawią się w przywidywania szczegółowe”. A w co mają oni obowiązek się bawić? Później po powrocie do domu Urban się wściekał: „Nawet gdybym mógł im powiedzieć wręcz o interwenci, nie mogłem, bo radzieccy mają nas w nosie”.

Kiwanie opozycji

- Skąd Urban czerpał inspirację do takiego, a nie innego działania w charakterze rzecznika rządu? Czy była to tylko jego inwencja, czy może polecenie szefa-premiera? Funkcja rzecznika rządu wyzwoliła u niego najgorsze cechy charakteru, przedtem często dla wielu nawet niewidoczne. Ja sama niejednokrotnie łapałam się na tym, że dopiero zaczynam od nowa poznawać tego człowieka. Jego intryganctwo, pyszałkowatość, bezwzględność, podstępność, małostkowość, brak jakichkolwiek moralnych hamulców. Teraz Urban w „Jajakobyły” usiłuje tłumaczyć się, że to MSW czy SB pakowały go w różne afery i użyteczne dla siebie interpretacje. Pisze na przykład: „Mój grzech polegał na tym, że nie przestałem gadać o sprawie Przemyka, polemizując z zachodnimi gazetami [...]. A przecież mogłem przywołać rzecznika MSW i niech by on mówił o tej sprawie”. Tak zresztą radził mu Rakowski. Sam Urban jednak niejednokrotnie chętnie korzystał z pomocy i współpracy MSW. Stamtąd czerpał materiały do najbardziej zjadliwych swoich komentarzy, które tak lubił. Zwracał się do MSW o sprawdzenie wielu danych, także osobowych, co w pierwszym wypadku można jeszcze jakoś wytłumaczyć, natomiast w drugim zasługuje na jednoznaczną ocenę moralną. Zwłaszcza gdy towarzyszyły temu naciski. Albo gdy poprzez funkcjonariuszy SB realizował swoje intrygi. - Można prosić o jakieś przykłady? Pamiętam, gdzieś pod koniec 1982 roku wrócił z konferencji do domu wściekły. Przyznał się, że go złapano na manipulacji. Pomstował zwłaszcza na dwie „baby” - Sylwię Odoriz z EFE i Ruth Gruber z UPI. Chodziło o odpowiedź Urbana na pytanie, dlaczego Telewizja Polska nie nadała przeprowadzonego w Arłamowie wywiadu z Lechem Wałęsą. Zapędził się wówczas powodowany żywiołową nienawiścią w tłumaczenie, że „kierownictwo Telewizji nie zdecydowało się wywiadu tego nadać, ponieważ nie chciało tworzyć dla Lecha Wałęsy sytuacji kłopotliwej. Wywiad był zrobiony w czasie, kiedy Wałęsa siedział w odosobnieniu przez dłuższy czas, nie miał dostępu do doradców, był więc intelektualnie osamotniony”. Jednym słowem Urban uzewnętrzniając swój prywatny, pogardliwy stosunek sugerował, że zanotowane odpowiedzi nie najlepiej świadczą o umysłowości Wałęsy. Na co spotkał się od razu z ripostą Sylwii Odoriz: „Czy to znaczy, że rząd polski, względnie telewizja chcą zachować wyobrażenie o Wałęsie, jakie istniało do tej pory”? Był to strzał niezwykle celny w sytuacji, gdy od wielu miesięcy Urban tłumaczył, że „pan Wałęsa jest osobą prywatną i nie odgrywa żadnej politycznej roli”, a także wszystkimi sposobami starał się go spostponować czy zdezawuować. - Zdemaskowano go, ale takie wypadki przy pracy nie należały chyba do rzadkości? Urban zaczął się wtedy zastanawiać, co robić, żeby odegrać się na dziennikarzach zagranicznych, zwłaszcza tych, którzy bardzo zjadliwie go atakowali, zadawali podchwytliwe pytania, a jednocześnie posiadali liczne kontakty i zaufanie ukrywających się osób. Uważał również, że koniecznie trzeba jakoś zadziałać, żeby przerwać, a przynajmniej utrudnić linie kontaktowe: podziemie-korespondenci zagraniczni. Nie wiem, czy to był wyłącznie jego pomysł, czy też sposób podsunięty mu przez kogoś z MSW. Któregoś dnia zaczął szaleć z radości. „Ale im dopie....liśmy” - powtarzał. Urban należy do osób, które gdy wpadły na coś, nie mogą się powstrzymać przed podzieleniem się z kimś swoim pomysłem.

Ponieważ me wykazywałam zainteresowania, sam mi to w końcu powiedział Zatelefonują z Gdańska do jakiegoś korespondenta, w pełnej konspiracji i tajemnicy, że są ciekawe materiały demaskujące władze. Zaproponują przekazanie przesyłki przez zaprzyjaźnionego konduktora. Który z korespondentów się na to nie nabierze? Nawet jeżeli nie będzie znał nadawcy. Jest wszakże konspiracja. Zresztą telefonicznie można się także pod kogoś podszyć. A w kopertę włoży się materiały jednoznacznie szpiegowskie. I gdy ktoś zgłosi się po nią na dworcu w Warszawie, to tam będą już na niego czekali. Następnie zrobi się dziennikarzowi wielki proces o szpiegostwo, z olbrzymim szumem wsadzi się do więzienia i inni będą już wtedy uważali. - Pomysł iście szatański... Tak był nim zachwycony, że w domu nie mógł sobie miejsca znaleźć. Na ofiarę wytypował Ruth Gruber z amerykańskiej agencji UPI, która niejednokrotnie protestowała, aby podczas konferencji prasowych nie pouczano korespondentów zagranicznych, jak mają postępować. Udało się wszystko zaaranżować zgodnie z planem Gruber wykazała jednak ostrożność i wysłała na dworzec swoją współpracownicę. Plan procesu spalił więc na panewce, czego Urban nie mógł przeboleć. Nie złapano korespondenta z filmami szpiegowskimi w ręku. Poprzestano z konieczności na, i tak trudnej do umotywowania, decyzji cofnięcia akredytacji i wydalenia Gruber z Polski w ciągu 48 godzin. Urban w bezsilnej wściekłości tłumaczył: „Władze śledcze nie uznały za konieczne, czy nie miały podstaw do tego, żeby panią Gruber aresztować lub przedstawić jej zarzuty o przestępstwo”. Prowadzone w Gdańsku poszukiwania nadawcy pakietu z rzekomego podziemia oczywiście spełzły na niczym. - Nie skończyło się chyba na jednym takim incydencie? Sprawa miała wydźwięk skandaliczny. W retorsji ze Stanów Zjednoczonych wydalono wtedy redaktora Stanisława Głąbińskiego. Przez dłuższy czas nie mieliśmy korespondenta w Waszyngtonie. I nie był to oczywiście wypadek odosobniony. Wcześniej cofnięto akredytację korespondentowi BBC w Warszawie Kevinowi Ruane’owi. Później to samo spotkało między innymi Bogusława Turka z UPI, Henryka Kurtę z AFP. W retorsji nastała fala szykan wobec polskiego personelu biur korespondenckich. Kolejna fala szykanowania korespondentów nastąpiła w połowie 1983 roku w związku z odmawianiem wiz i akredytacji podczas wizyty papieskiej. Urban nie krępował się wówczas zupełnie w ujawnieniu swoich intencji. Powiedział: „To zdarzenie wynika z pewnej tendencji politycznej znacznej części dziennikarzy silnie nieprzychylnych wobec władz polskich, co objawia się w kontaktach mnie znanych, kontaktach, o których ja dyszałem, w kontaktach z podziemiem politycznym działającym nielegalnie, w kontaktach zresztą na ogół utrzymywanych przez pośredników. MSZ relegując panią Gruber z Polski miało i tę intencję, aby przedstawić to jako sygnał ostrzegawczy dla innych państw”. - Czy poprzestano na tej jednej prowokacji „ku przestrodze”? Urban był pełen takich i podobnych pomysłów. Kiedyś, nie pamiętam już dokładnie, o jaką sprawę chodziło, usiłował nawet mnie namówić, żebym mu pomogła. Cały wieczór zastanawiał się, jak

podrzucić belgijskiej misji wojskowej, która mieściła się nie opodal naszego domu na Żoliborzu, jakieś materiały. Tym razem nie miała to być afera prowokacyjna, lecz próba przekonania Belgów do jakiejś fałszywej informacji. W końcu wpadł na idiotyczny pomysł, żebym w środku nocy podkradła się pod płot belgijskiej misji i przerzuciła papiery na ich teren. Posłałam go oczywiście do wszystkich diabłów. Na pytanie dlaczego sam tego nie zrobi, odpowiedział z bezczelną szczerością, że gdyby rzecznika rządu na tym złapali, byłby skandal. ,A gdyby złapali żonę rzecznika, to sądzisz, że skandal byłby mniejszy?” - spytałam. Tłumaczył, że mogłam grać rolę przeciwniczki władz. - Z tego, co Pani mówi wynika, że Urban był zakłamany. Albo przynajmniej miał takie skłonności... Nabrał wtedy skłonności do traktowania wszystkich jak idiotów, a także, co mnie szczególnie zdumiewało, wierzył niewzruszenie w to, co sam przed chwilą zmanipulował. Często mówił: „Obejrzyj sobie w telewizji, co ta twoja «Solidarność» robi”. „Przecież sam to spreparowałeś” - mówiłam. I tłumaczył mi, że tylko uwypuklił coś, a nie zakłamał. Dość szybko zauważyłam, że opowiadając o czymś, chciał, abym to innym powtórzyła, żeby się rozniosło. Nieraz wprost mówił, żeby coś porozpowiadać tu i ówdzie. Jednak niestety nie mógł tu liczyć na mnie. Ale raz podjęłam się „wypełnienia misji”. Nie wiem, jakimi kanałami dostał Urban z ubecji meldunek, raport, nie wiem, jak to nazwać. A chodziło o sprawozdanie współpracownika tych służb z jego rozmowy z Górnickim. Podpisane było: Jan. Urban powiedział mi, czyj to kryptonim. Znałam tego człowieka, dwa może trzy razy byliśmy u niego w domu. Po sąsiedzku. Było tam wówczas wiele wybitnych osób ze świata kultury, sztuki. Dyplomatów. Mróz przeszedł mi po plecach, gdy uświadomiłam sobie, że również treść rozmów z nimi pewnie przekazywał ubecji. Urban poprosił mnie, żebym w jakiś dyskretny sposób, nie zdradzając źródła i właściwie nie mówiąc o co chodzi, ostrzegła Górnickiego. Ci panowie znali się od lat. Było też jedno zabawne spotkanie z „Janem”. Wracaliśmy ze spaceru po uliczkach Żoliborza i zostaliśmy przez niego na siłę zaproszeni do ogródka na herbatę. „Jan” od razu „wessał” się w Urbana, mnie pani domu oprowadzała między grządkami. Potem Urban śmiał się, że „Jan” będzie musiał wiele czasu spędzić nad raportem z ich rozmowy, bo naopowiadał mu wiele głupstw. Urban wpadł kiedyś na pomysł, żeby zdyskredytować Lecha Wałęsę za pomocą plotki. Spreparowali jego rozmowę z bratem o pieniądzach. Była to głośna swojego czasu sprawa, audycja nadawana w telewizji. Akurat także znam jej kulisy. Urban przyszedł kiedyś do domu podekscytowany w najwyższym stopniu mówiąc, że ma spisaną taśmę, na której nagrana została rozmowa Wałęsy z bratem. Dał mi to do przeczytania. Przekonana byłam, że to fałszywka. Gdy mu o tym powiedziałam, najpierw oburzył się, ale później przyznał, że musieli trochę posklejać dla Jasności tekstu”. Następnie, gdy bywaliśmy gdzieś u znajomych, Urban z tajemniczą miną pokazywał ten tekst i mówił: „Patrzcie, co nam się udało złapać. Możecie to w tajemnicy przekazać znajomym”. Lecz nie sądzę, żeby ktoś z naszych znajomych dał się na to nabrać i zajął się rozgłaszaniem. Dlatego kiedy próby upowszechniania tego na zasadzie wielkiej tajemnicy zawiodły, spreparowano audycję telewizyjną.

Kiedy indziej znowu cieszył się jak dziecko, gdy SB wywąchała, że ksiądz Popiełuszko ma prywatne mieszkanie na mieście. Wiązał z tym mieszkaniem wiele nadziei, że uda się wrobić księdza w jakieś dziwki, narkotyki, diabli wiedzą co jeszcze. Co tam podrzucili, dokładnie nie pamiętam Lecz oczywiste jest dla mnie, że zdawał sobie sprawę z naciągania, prowokacji. Już gdy mówił mi o tym, zapowiadał, że wrobią księdza. Powiedział dosłownie: „Chyba nam się uda wrobić Popiełuszkę”. Wiedział, że mieszkanie nie było używane i nikt nie urządzał tam orgii czy czegoś w tym rodzaju. Ksiądz Jerzy Popiełuszko był człowiekiem, o którym wiadomo było, że nic takiego nie mógł robić. Chyba nikt nie uwierzył w tę ubecką prowokację. - Czy zamordowanie księdza nie otrzeźwiło go, nie wstrząsnęło nim? Trochę się opamiętał. Nie był dopuszczony do takich wyżyn politycznych, żeby maczać w tym palce. To się odbywało jednak poza nim i wydaje mi się, że autentycznie był przerażony, gdy się o tym dowiedział. Także w pierwszym etapie napływu wiadomości, że księdza gdzieś uprowadzono. Uważał wtedy, że to prowokacja przeciwko nim, „reformatorom i liberałom” u władzy. Nie wiem dlaczego teraz w „Jajakobyły” zmienił zdanie. Zwłaszcza że to, co twierdzi na ten temat, jest zupełnie idiotyczne. Trudno sobie wyobrazić, że nawet najbardziej mocarni kierownicy wydziałów MSW podejmują na własną rękę „próbę przeciwstawienia się ugodowej polityce kierownictwa wobec Kościoła katolickiego”. Trudno także zrozumieć, jak ktoś nie będący jednoznacznie półgłówkiem, podejmuje próbę zastraszenia, nie zadbawszy uprzednio o to, żeby nie być później poznanym. Takich idiotyzmów Urban już chyba nikomu nie wmówi, nawet gdy mamy uwierzyć, że było to komando partaczy, zostawiających wszędzie ślady, a nie grupa działająca na zlecenie kierownictwa, pewna swej bezkarności i dlatego nie pilnująca szczegółów. Nie wiem czemu ma służyć ten jawny idiotyzm Urbana, bo przecież aż takim idiotą nie jest. Mogę jedynie domniemywać, że jest w posiadaniu jakichś informacji, skłaniających go raczej do robienia z siebie idioty, niż do potwierdzenia którejś z oficjalnych nawet wówczas wersji motywów, jakimi się kierowano. - A co naprawdę wówczas o tym myślał, że kto to inspirował? Na jesieni 1984 roku Urban był przekonany, iż zabójstwo księdza inspirował beton partyjny. Dawał temu niedwuznacznie wyraz podczas konferencji prasowych i w innych wypowiedziach, także prywatnie. I nieprawdą jest, że po tej tragedii Urban bardziej krytycznie podchodził do informacji MSW. Było mu całkowicie obojętne, czy były to sprawy preparowane, czy prawdziwe. Zawsze powtarzał: ”Ja jestem tylko ustami władzy”. Chociaż nie było to prawdą. Nawet najbardziej bezsensowne produkty Służby Bezpieczeństwa gotów był przyjąć za prawdę, gdy służyło to pognębieniu przeciwnika. Jeszcze przed morderstwem księdza Popiełuszki przyleciał kiedyś do domu rozpromieniony: „Przyskrzyniliśmy wredną papugę” - powtarzał. Chodziło o mecenasa Macieja Bednarkiewicza. Zainteresowałam się tym, ponieważ nieczęsto adwokaci lądują w więzieniu. Gdy przedstawił mi szczegóły, od razu powiedziałam: Nie masz własnego rozumu, sprawa na milę pachnie prowokacją”. Nie chciał nawet dopuścić tego do świadomości. .Widzę, że opuściła cię wyobraźnia” - stwierdziłam Nie było z kim dyskutować.

Podobnie było ze śmiercią Piotra Bartoszcze. Krążyło tysiąc wersji. Urban szalał na konferencjach prasowych, nie przebierając w słowach wobec każdego, kto choć trochę próbował powątpiewać w spreparowaną w końcu wersję oficjalną. - Czyli po prostu wierzył w to, w co chciał wierzyć? Urban był przez cały czas tak sobą zachwycony, tak przekonany, że robi wszystkich w konia, że nie przyjmował żadnej krytycznej uwagi. Znajomi nierzadko mówili mu, że przeholował, że gdzieś przesolił- Ja mówiłam, że ustawicznie, co wtorek, kompromituje się przed całym światem Nie można przecież brać ludzi za idiotów. Może jacyś tępi generałowie, którzy - jak twierdził - wciąż go chwalili, nie potrafili odróżnić prawdy od manipulacji, często bezczelnej. Miał przecież do czynienia z grupą dziennikarzy, fachowców od propagandy, urabiania opinii publicznej. Im kitu nie powinien wciskać, a w każdym razie nie powinien tego robić tak bezkrytycznie. Kiedy rozpoczęły się regularne konferencje wtorkowe, od początku stanu wojennego Urban żył jednak jak w euforii. Nie dopuszczał żadnej krytyki. Można go było tylko chwalić. Coraz bardziej arogancko zachowywał się również wobec innych dziennikarzy. Wierzył też jak w wyrocznię w CBOS i OBOP. W szefa CBOS-u, Kwiatkowskiego, był zapatrzony. Prowadziło to czasami do śmiesznych sytuacji, gdy Urban zaperzał się na konferencjach, powołując się na badania opinii publicznej. Chociażby z początkiem 1984 roku, gdy przedstawił sondaż OBOP-u wykazujący, że tylko 24% Polaków słucha polskojęzycznych audycji zachodnich. Z samej natury przedmiotu odpowiedzi nie mogły być w pełni wiarygodne. Było to oczywiste dla dziecka. Przynajmniej część osób ankietowanych, z różnych względów nie mogła ujawnić lub musiała wyprzeć się, że słucha Radia Wolna Europa. Poza tym sposób sformułowania odpowiedzi ankietowej, że chodzi o procent ludności Polski, całej ludności, nie tylko osób dorosłych, świadczył, że coś tutaj jest manipulowane. A Urban z całą powagą przeciwstawiał to wynikom jakichś sondaży zagranicznych, gdzie podawano, że 85% dorosłych obywateli Polski zetknęło się z tymi audycjami, a 66% słucha Radia Wolna Europa przynajmniej raz w tygodniu. Może dane te były zawyżone, lecz przeciwstawianie im danych OBOP-u w transpozycji Urbana było śmieszne. Później dziwił się, że nie traktują go poważnie. Najbardziej bolały go negatywne opinie ze strony dziennikarzy. Kiedyś po obchodach 1 Maja w 1984 roku przyniósł do domu tłumaczenie jakiegoś zagranicznego artykułu, w którym napisano, że „poddenerwowany rzecznik rządu próbował usilnie zatuszować prawdę o wydarzeniu; w napuszonym tonie typowego aparatczyka ten klown nazwał obchody 1 Maja piękną uroczystością”. Chociaż przecież w prywatnej i oficjalnej korespondencji kierowanej do niego określano go o wiele gorszymi epitetami. - Czyli zależało mu na zdaniu przynajmniej niektórych osób czy środowisk? Starał sie o dobrą opinię dziennikarzy. Kiedyś, chyba w połowie 1984 roku przekazał im jakieś bzdury na temat napadu na dom korespondenta „The Los Angeles Times”, Dana Fishera. Jakieś dziecko jakoby próbowało włamać się do piwnicy, ale do mieszkania nie dotarło, bo spłoszył je alarm. Bzdury podrzucone mu przez MSW. Może liczył, że Fisher, który miał wracać do Stanów Zjednoczonych, już wyjechał. Tymczasem on sam pojawił się niespodzianie jeszcze w czasie tej konferencji prasowej Urbana i zdementował, że nie dziecko, tylko parę osób spenetrowało wszystkie pokoje, że grzebali

w dokumentach, zostawili odciski palców. „Nigdy nie widziałem dziecka, które by miało tak ogromne odciski paków” - kpił Fisher. Oczywiste było, że włamali się jacyś partacze ze Służby Bezpieczeństwa, pewni swojej bezkarności. Tydzień później Urban jak niepyszny musiał prostować i przepraszać publicznie Fishera. Ale i wtedy nie powiedział tego wprost. „Te okoliczności były bliższe tego, co on tutaj powiedział niż tego, co ja mówiłem - stwierdził Urban - po prostu miałem niepełne informacje”. Szczytem cynizmu był stosunek do wyborów w lecie 1985 roku. Pamiętam ciągłe jego utarczki z dziennikarzami zagranicznymi, zarówno przed, jak i po wyborach, na temat procentowego udziału w nich społeczeństwa. Korespondenci prasy zachodniej zarzucili, że ludzie szli pod takim czy innym przymusem do urn i że wyniki są zawyżone, z góry wiadome. Urban odcinał się im w słowach pełnych oburzenia, że śmią powątpiewać. Natomiast prywatnie kpili sobie z Rakowskim, że już zawczasu trzeba będzie trochę głosów lekką ręką dorzucić. I licytowali się, jaka maksymalna liczba byłaby na tyle prawdopodobna, żeby opinia publiczna to przełknęła jako prawdziwe. Wtedy już go nie widywałam, ale znajomi, który mi o tym opowiadali, są wiarygodni - Trudno uwierzyć w aż taki cynizm. Mietek opowiadał, że kiedyś, chyba w latach pięćdziesiątych, nadzorował z ramienia partii podobne cuda nad urną. Otwierali po prostu urny, wygarniali wszystko do teczek, a do środka wsypywali, co mieli przygotowane w worku. Później wypili sobie dla uczczenia zwycięstwa socjalizmu (przynajmniej w tamtych wyborach), a że nie chciało im się zawartości teczek zakopywać czy palić, pozostawili je po prostu w najbliższym śmietniku. Rano wiatr rozniósł kartki z głosowania po całej okolicy. Wtedy nie było jednak nawet cienia zorganizowanej opozycji, żeby to wykorzystała. A okoliczni mieszkańcy myśleli, że tak widocznie trzeba. I naturalne jest, że po obliczeniu głosów wyrzuca się je na śmietnik. - Istotnie. Mając takie doświadczenia można było nie mieć oporów. Szczytem ogłupienia Urbana, niczym nie uzasadnionego mniemania, że ma monopol na prawdę, była sprawa Czarnobyla. Nie wiem, kto mu sugerował wówczas, że nic się nie wydarzyło wielkiego, że nic nikomu nie zagraża. Leżałam wtedy w szpitalu w związku z problemami, jakie miałam z oczami. Było to już długo po naszym rozstaniu, ale Urban mnie tam odwiedził akurat wtedy, gdy podawali patentom lugol. Powiedział, żebym nie piła tego świństwa, że to bez sensu. Zalecono lugol, zdaniem Urbana, żeby ludzie mieli namiastkę jakiegoś lekarstwa i żeby się nie niepokoili. Chodziło tylko o uspokojenie opinii publicznej i lepiej tego paskudztwa nie pić, bo ono dopiero może zaszkodzić. Pienił się, że zachodnie radiostacje, opozycja wykorzystują ten wypadek dla szerzenia nastrojów antyradzieckich. Teraz w „Jajakobyły” pisze o tym wydarzeniu zupełnie co innego. Jakoby się przejmował, robił cuda, działał jak mógł najlepiej. Szkoda, że stenogramy jego ówczesnych konferencji prasowych nie zostały opublikowane, przynajmniej w takim kształcie, jak zrobiono to z konferencjami wcześniejszymi, z okresu 13 XII 1981-31VII1984. To, co Urban w tej chwili pisze o swoim stosunku do katastrofy w Czarnobylu, jest przecież oczywistą nieprawdą. Przedstawia siebie jako wrażliwego na ludzki los polityka. Wtedy patrzył na te sprawy

tylko pod kątem korzyści czy strat politycznych i gotów był wszystko zataić, we wszystko uwierzyć, byle było to zgodne z jego politycznymi interesami. - Mówiło się, że stenogramy były także preparowane. Warto jednak dziś sięgnąć ponownie po wspomniane „Stenogramy z konferencji prasowych w Centrum Prasowym Interpress” wydane w 1985 roku. Chociaż nie ma tam sprawy Czarnobyla, ani morderstwa księdza Popiełuszki, ale jest to lektura niezwykle pouczająca. I chociaż przed przystąpieniem do druku robiono pewne korekty, stenogramy czytane dzisiaj mają wartość demaskującego dokumentu. Ukazują bardzo jednoznacznie kłamstwa systemu i jego rzecznika, odsłaniają jego prymitywną demagogię, manipulowanie prawdą, wciskanie nieprawdy. Na tym tle znakomicie przedstawiają się korespondenci zagraniczni, celnie demaskujący i atakujący Urbana, domagający się prawdziwego opisu zdarzeń i konstruujący taki opis na podstawie informacji otrzymywanych poza salą prasową. Przekonana jestem, że wielu z tych, którym Urban nawet podobał się na konferencjach i którzy podziwiali jego błyskotliwość, umiejętność polemiki i riposty, po lekturze tych stenogramów będzie rozczarowanych. Zorientują się, na jaki blichtr dawali się nabierać. Kiedy odrzucimy bowiem magię ówczesnych tematów tabu, stereotypów myślowych związanych z minionym okresem, jego polityką i ideologią, Urban będzie demaskował się sam. Zdemaskuje go już choćby fakt obrony tamtych wartości, postaw, a nawet frazeologii, czyli to, co uległo samoistnemu zdeprecjonowaniu. I czemu nawet najwyżsi eksponenci tamtego reżimu nigdy nie dawali wiary. Okłamując innych sami żyli w zakłamaniu. - Ej, chyba jednak sami przed sobą nie musieli kłamać? Prosty przykład - zarówno Urban, jak i Rakowski wciąż obawiali się podsłuchu. Generalnie w Polsce ludzie obawiali się podsłuchu. W łatach pięćdziesiątych można było nieopatrznie wypowiedziane słowa przypłacić nawet życiem, a na pewno więzieniem. Później wiązało się to przeważnie ze stratami w awansie osobistym, z różnymi szykanami. Dlatego wzajemne przestrzeganie się: „Uważaj co mówisz, do kogo mówisz” - było zupełnie naturalne. Co jednak można powiedzieć, czy pomyśleć o ludziach, z których jeden był członkiem najwyższych władz partyjnych i państwowych, a drugi rzecznikiem rządu. Oni także obawiali się podsłuchu, ale jednocześnie oficjalnie głosili, że w Polsce nie ma systemu totalitarnego, jest wolność i demokracja. Kryjąc się z wymianą poglądów na jakiś temat dowodzili swoim zachowaniem, że wymiana poglądów w dowolnej sprawie jest niemożliwa w kraju, którym współrządzą. Rakowski i Urban, gdy chcieli o czymś porozmawiać to - jak sięgam pamięcią - zawsze albo wychodzili na daleki spacer, albo wsiadali do samochodu i jeździli po okolicznych ulicach, lub tylko stali w miejscu z włączonym silnikiem. Ktoś im zasugerował, że to skutecznie zagłusza podsłuch. Nie tylko zresztą oni tak się zachowywali. Kiedyś, pamiętam, odwiedził nas Bogdan Lewandowski, wówczas ambasador Polski przy ONZ. Pierwsze, co zrobił, zanim się odezwał, to powyłączał z gniazdek telefony. „Przez telefony was podsłuchują” - powiedział.

Czy Urban i Rakowski, a także Lewandowski i wiele innych osób obawiało się obcego wywiadu, osławionych agentów imperializmu? Nonsens. Oczywiste jest, że obawiali się własnych, polskich służb bezpieczeństwa. Obawiali się systemu policyjnego, jaki sami współtworzyli. Obawiali się swoich kolegów, towarzyszy. A jednocześnie przecież oburzali się, gdy ktoś śmiał nazwać ten system totalitarnym, gdy ktoś mówił, że nie ma wolności. Taką mieli wolność, jakiej sami byli warci. - Mamy więc do czynienia z zakłamanym obłudnikiem, który działając bez żadnych reguł i zasad moralnych, chciał podporządkować sobie ogół. A kiedy jego gra i innych mu podobnych została zdemaskowana, ma pretensje do wszystkich, a nie do siebie. Więcej, wciąż jeszcze chce robić na tym interes. Urban „rwie włosy” z głowy pisząc: „Czarnobyl wypadł dla nas niekorzystnie, niezależnie od tego, co w tej sprawie robiliśmy, ponieważ zaufanie do nas było poderwane”. I doszukuje się tego „poderwania” jeszcze w latach pięćdziesiątych, oraz w fobii na wszystko, co ze Wschodu. „Nawet nasze rodziny nam nie wierzyły i chciały prywatnie uzyskać prawdziwą informację, co naprawdę się dzieje” - czytamy w „Jajakobyły”. Charakterystyczne, że Urban nie bierze pod uwagę, że sam walnie się do tego przyczynił swoim wmawianiem, że czarne jest białe. Posługując się wciąż intrygą, demagogią, nieprawdą. Tego niestety, nie dostrzega. Swojego czasu, z początkiem stanu wojennego, także nie mógł zrozumieć, że społeczeństwo nie pała do Amerykanów nienawiścią, chociaż on ludziom codziennie powtarzał, że sankcje amerykańskiego rządu godzą nie w rząd, „który się sam wyżywi”, ale w ogół. Sformułowanie o wyżywiającym się rządzie wciąż wracało, bowiem słusznie odbierane było jako przejaw wyjątkowego tupetu. W powszechnym odczuciu rząd, partyjna oligarchia i tak żerowała przez całe dziesięciolecia na społeczeństwie. Nie ona produkowała, wytwarzała środki do życia. Była pasożytem. I mówienie tego jeszcze ludziom wprost w oczy stanowiło bezczelność trudną do wytrzymania. Wiadomo przecież było, że w sytuacji krytycznej będą cierpieć wszyscy, ale nie władza, w rękach której jest rozdział środków. - Urban się przejęzyczył? Nie, Urban się zdemaskował, mówiąc o wyżywieniu się; tak był zakłamany, że nie pomyślał o tym, iż stwierdzenie to może mieć szerszy podtekst. Później bardzo bolał, że nie może się z tego wyplątać, bo i Rakowski i Jaruzelski mieli o to pretensje. Kazali mu dorobić do tego jakąś ideologię, więc Urban wyszukiwał dziesiątki różnych interpretacji, które jeszcze bardziej wprawiały ludzi we wściekłość. Urban nie mógł zrozumieć także, że gdyby nie wiadomo jak jeszcze udowadniał winę Amerykanów, społeczeństwo będzie winić za wszystkie swoje niedole komunistów i jeszcze bardziej ich nienawidzić. W odbiorze społecznym bowiem nawet najbardziej dotkliwe sankcje amerykańskie były wywołane przez komunistów, stanowiły sposób ujęcia się za Polakami, obronę ich żywotnych interesów przed komunistami oraz przed Rosjanami. Myląc, a właściwie identyfikując „interes naszego kraju” z interesem komunistów i Związku Radzieckiego, Urban wzniecał zrozumiałą nienawiść, obrzydzenie przyzwoitych ludzi. Zwłaszcza gdy operował określeniem „racji stanu”. Oczywiste było, że nie chodziło tu już w latach osiemdziesiątych o polską rację stanu, ale o rację stanu całego walącego się w gruzy obozu.

- Zadziwiające, że Urban tego walenia się w gruzy nie zauważał. Im bardziej widoczne były symptomy degeneracji radzieckiej gerontokracji, tym bardziej Urban czołobitnie wyrażał się o „towarzyszu Andropowie”, „towarzyszu Czernience”. Oburzał się, gdy ktoś ośmielił się z nich kpić. I robił to już całkowicie z własnej inicjatywy. Zupełnie niepostrzeżenie dla wielu Urban na przestrzeni lat osiemdziesiątych zaczął przesuwać się coraz bardziej ku partyjnemu betonowi. „Moja publiczna rola, głównie polemiczna wobec opozycji była traktowana przez twardych - pisze w «Jajakobyły» - jako właściwa reprezentacja interesów władzy, a więc partii. Paradoksalna dwoistość: byłem dla nich obcy, ale odgrywałem bardzo aprobowaną rolę”. Urban chce udowodnić teraz, że był to jakiś automatyzm, jakoby niezależny od jego woli. Tymczasem z całym rozmysłem i kalkulacją kierował się w ich stronę. - Kiedy się to zaczęło, ta jego peregrynacja ku twardogłowym? O tym właśnie opowiadali mi ze zdziwieniem i niepokojem wspólni znajomi. Moment przełomowy nastąpił, gdy Rakowski w listopadzie 1985 roku wyleciał z rządu na boczny tor. Urban, chociaż zarzekał się wtedy, że nie pozostanie przy Messnerze i towarzysko robił różne gesty solidarności z Rakowskim oraz partyjnymi liberałami, w istocie skorzystał skwapliwie z okazji i zbliżył się do skrzydła najtwardszych. Po prostu był tak zakochany w swojej funkcji i roli, że zrobiłby wszystko, żeby się w niej utrzymać. Przypomina mi się taki drobny szczegół. Wprawdzie Waldemar Świrgoń nie należał do betonu, lecz jako sekretarz KC od października 1982 roku związany był z dość licznym gronem aparatczyków. Wepchnięty na to stanowisko przez Rakowskiego, dość szybko także wypiął się na niego i zaczął mościć sobie samodzielne miejsce. Wycięty został dopiero przez zjazd partii w lipcu 1986 roku. Otóż ten Świrgoń, gdy zawiodły pokładane w nim nadzieje, jako młodym przebojowym liberale partyjnym, znienawidzony został przez całe tamto środowisko „Polityki”. Uważano go za matoła, durnia, a głupców nazywano „świrgonami”. Ten Świrgoń nagle stał się wielkim przyjacielem Urbana, przeszli z sobą na ty, pili sobie z ust, dzwonili do siebie do domu, umawiali się jak najlepsi koledzy. Urban pilnował tylko, żeby Rakowski się o tym nie dowiedział. Niejednokrotnie byłam świadkiem zwierzęcej nienawiści Rakowskiego do Świrgonia. Obelgi, które słał pod jego adresem, są mało cenzuralne. Myślał, że Świrgoń będzie jego tubą i podnóżkiem. Ale on miał wielkie ambicje własne. Nie znałam Świrgonia, jednak z opowiadań jego „prywatnych” znajomych rysuje się jako dość miałka i nieciekawa postać. Przyjaźń z Urbanem skończyła się, gdy Świrgoń wyleciał z Sekretariatu KC. Nierzadko Urban podkładał świnie swoim przyjaciołom. Przypomina mi się na przykład sprawa z samorządami w zakładach pracy. Liberałowie partyjni byli za samorządami. Ustalili, że przeforsują odpowiednią uchwałę rządu. Samorządów bał się jednak beton rządowy i partyjny, jako niebezpieczeństwa przywrócenia wpływów „Solidarności”. Kiedy dyskutowano nad tym, a Jaruzelski swoim zwyczajem wyszedł z posiedzenia, aby obejrzeć dziennik TV, przekazując przewodnictwo Obodowskiemu, Urban podrzucił mu tekst, że sprawa samorządów jest już przesądzona, i dał już o tym komunikat. Jak było do przewidzenia, Obodowski się wściekł, a z nim inni twardzi ministrowie. Potraktowano to jako próbę tworzenia faktów dokonanych przez liberałów i wniosek upadł. Urban

opisuje tę sprawę w „Jąjakobyły”, inaczej jednak rozkładając akcenty. W każdym razie nie przyznaje się do roli, jaką w tym wszystkim spełnił. Szczytem idiotyzmu Urbana jako rzecznika rządu była oczywiście sprawa ze śpiworami i namiotami dla bezdomnych nowojorczyków. Inicjatywa bardzo w stylu twardogłowych, bardzo się im podobająca. Urban miał mnóstwo takich koncepcji. Lecz jeżeli konsultował je z przyjaciółmi, zawsze ktoś rozumny mu to wyperswadował albo wyjaśniał. W tym wypadku radził się jednak tylko nowych przyjaciół. Wątpliwości, kogo się ma trzymać, nachodziły Urbana już od początku jego rzecznikowania. Gdy tylko zorientował się, że jego popisy na konferencjach prasowych podobają się betonowi, podjął bardzo ścisłą współpracę z MSW. Po ogłoszeniu stanu wojennego, gdy związał się bardziej z juntą, nie miał już wątpliwości. Uważał, że liberałowie partyjni nie są autentyczni, nie mają mocnego oparcia, są chwiejni, stwarzają możliwości działania opozycji. „Na nich nie można się przecież oprzeć” - powtarzał w domu. Gardził nowymi przyjaciółmi, wyśmiewał się z nich poza oczami, ale uważał, że tylko z nimi „można konie kraść”. Dlatego sądzę, że im bardziej oczywiste się stawało, iż trzeba będzie iść na jakiś układ z opozycją, tym Urban bardziej przylegał do betonu. Z drugiej strony trzeba stwierdzić, że im bardziej liberałowie partyjni flirtowali z opozycją, tym mniej pasował do nich Urban. Oczywiste było, że pamiętający mu drwiny i cyniczne kłamstwa prominenci opozycji zgodzą się na współdziałanie z każdym, tylko nie z Urbanem. Jak wiem, dawano mu to wyraźnie do zrozumienia z każdej strony. Robili to także jego przyjaciele. Także w czasie „okrągłego stołu” i po nim. - Tym swoim kunktatorstwem Urban zapędził się w kozi róg. Przez jakiś czas stanowił „twardą kartę” liberałów partyjnych. W kwietniu 1989 roku wycofano go z rzecznikowania, zastępując Zbysławem Rykowskim, strawnym dla Kościoła. Ale zarazem w randze ministra dokooptowano do rządu i powierzono prezesowanie Radiokomitetem. Licząc na współrządzenie z opozycją, liberałowie partyjni słusznie uważali, że Urban jako prezes Radia i Telewizji może być cennym punktem oporu i ataku. Wbrew temu, co później czy teraz niektórzy starają się sugerować, wszyscy komuniści wierzyli w to, że uda się im po raz kolejny wykiwać opozycję. Przekonani byli, że lista krajowa w wyborach do Sejmu przejdzie gładko i że stworzą na najbliższe lata układ równowagi, zmuszając opozycję do współpracy. Wyniki wyborów były dla nich zupełną niespodzianką, szokiem, lodowatym prysznicem, stresem, zawaleniem świata. Urban próbuje zwalić winę za to na jakichś pomniejszych aparatczyków partyjnych. Wiem, że nawet Urban był święcie przekonany, że przejdzie w Warszawie i wygra z „marnym aktorzyną” - jak wyrażał się o Łapickim. O wygranej przekonany był Rakowski oraz inni członkowie politbiura. „Nie musieliśmy przecież iść na takie rozwiązanie - mówili - opozycja przyjęłaby przecież także inne propozycje, bardziej dla nas bezpieczne”. Urban wygrał tylko w okręgu wyborczym przy ambasadzie w Mongolii. - Czwartego czerwca 1989 roku ponosili konsekwencje swojego zadufania, wiary we własną propagandę.

Weryfikowali się jako bardzo marni politycy, istniejący dzięki grom personalnym, a nie wyczuciu woli społeczeństwa. I tutaj trzeba przyznać, że flirt Urbana z betonem przyniósł mu profity. Nie od razu oczywiście. Musiał to dopiero umiejętnie wykorzystać.

Urban, pieniądze i Anastazja
Już w 1987 i 1988 roku wraz z liberalizacją ustaw gospodarczych z osławionym „co nie zabronione, jest dozwolone” wielu prominentów zaczęło rozglądać się za jakimś interesem. Wykorzystując istniejące układy, przygotowywano pozycje wyjściowe dla przyszłych spółek i przedsiębiorstw. Urban nie miał wtedy jeszcze takiej wyobraźni, ale miał jej na tyle, że nawiązywał i podtrzymywał kontakty. - Czy może Pani podać jakieś fakty? Trudno mi operować nazwiskami. Znam te sprawy tylko z różnych relacji, bo nie uczestniczyłam przecież w jego kombinacjach. Od czasu do czasu, z różnych względów, musiałam się jednak z nim kontaktować. A Urban - jak już wspominałam - należy do ludzi, którzy ani nie dochowają nigdy tajemnicy, ani nie wytrzymają, żeby się nie pochwalić, gdy im się coś uda. Wiem więc, że gdy wszyscy przeżywali swoją klęskę w goryczy, Urban pełen nowych pomysłów ruszał do działania. W listopadzie 1989 roku mianowany został, dosłownie za pięć dwunasta, dyrektorem Krajowej Agencji Robotniczej. Wiadomo było, że mimo tak zwanej „grubej kreski” rząd Mazowieckiego poczyni jakieś działania w celu przejęcia majątku partyjnego, zwłaszcza w zakresie środków masowego przekazu. Urban zdążył jeszcze przekształcić KAR w agencję Unia-Press, liczył, że uda mu się tak dalej funkcjonować. Unia-Press była nastawiona na obsługę konkurencyjną wobec rządowego PAP-u. Ale okazało się, że idzie cios za ciosem. Rząd przejął również RSW „Prasa”. Dosłownie w ostatniej chwili Urbanowi udało się zawrzeć z ostatnim prezesem RSW spółkę, która miała wydawać nowe pismo. Nie w ramach Unia-Press - z tego zrezygnował. Ale wyłuskał lokal zajmowany wówczas przez Unia-Press przy ulicy Poznańskiej. Prezes RSW miał dać papier na nowe pismo. Urban chwali się, jak sprytnie to wszystko udało mu się załatwić. Na piśmie nie został żaden ślad. Wszystko było załatwione na „gębę”. Potem na lokal przy ulicy Poznańskiej Urban zawarł umowę z władzami dzielnicy Śródmieście, uniezależniając się całkowicie od RSW. Urząd Śródmieście, gdzie funkcjonował burmistrz Rutkiewicz, bardzo chętnie podpisał z nim umowę wieloletniej dzierżawy. Najpierw czynsze były niskie, ale gdy zaczęły rosnąć, Urbana zaczęło to złościć. Kupił więc po ambasadzie meksykańskiej pałacyk na tyłach kina „Moskwa” przy ulicy Słonecznej i tam przeniósł redakcję. Wiosną 1990 roku udało mu się jeszcze przejąć z RSW papier. Nie zamierzał go zwrócić, była to niejako „wieczna” pożyczka. Wtedy jeszcze nie było „Alfabetu”. Urban nie dysponował wielkimi funduszami. Ciekawa byłam, jak udało mu się je zdobyć. Otóż, jak mi powiedział, sprzedał część papieru i pieniądze zainwestował w handel piwem. Wśród pierwszych transportów piwa w puszkach z RFN do Polski, poważna część to piwo sprowadzone właśnie przez Urbana. Kupował w RFN puszkę po szesnaście czy osiemnaście fenigów, a sprzedawał w Polsce po pięć, sześć tysięcy złotych, czyli po ówczesnej cenie jednej marki. Transport kilkudziesięciu tysięcy puszek kosztował dwa, trzy tysiące

marek. Ułamek ogólnej wartości. Urban ironizował, że chociaż nigdy nie znosił piwa, teraz musi je lubić, ponieważ z niego czerpie pieniądze na rozruszanie tygodnika „Nie”. Oczywiście lubił je jako towar, na którym można było zarobić. Pieniądze na organizację redakcji „Nie” i pierwsze numery tego pisma pochodziły właśnie z handlu piwem. Zresztą wbrew temu, co pisze w „Jajakobyły” na ten temat, Urban na „Alfabecie” również nie zarobił tyle, ile wynikałoby z uczciwego rachunku. Nie przyznaje się do tego, żeby nie popsuć sobie sitwy z Romanem Górskim - prezesem BGW. Może nie chce też, aby śmiano się z niego, że dał się tak Górskiemu „orżnąć”. Ale mnie powiedział o tym, kiedy spotkaliśmy się w sierpniu 1992 roku na obiedzie w hotelu „Sobieski”. „Nigdy nie znałem większego oszusta niż Górski” - stwierdził Urban. I opowiedział, jak Górski oszukiwał go na fakturach. Dlatego gdy zawierał z nim umowę na następną książkę, na „Jajakobyły”, to dopilnował, aby skutecznie mógł kontrolować rozliczenie nakładu. Był z tego bardzo dumny i śmiejąc się na całą, przestronną restaurację hotelową przytoczył mi zabawną scenę. Przyszedł do BGW po pieniądze za „Jajakobyły”. Księgowa dała mu do podpisu dokument kasowy. On spojrzał i zaoponował, że przecież to tylko połowa. Księgowa wezwała Górskiego. Urban pokazał mu, co jest w umowie i zażądał zapłaty za cały nakład, czyli drugie tyle. „Co za idiota podpisał taką umowę?” „Ty sam” podpowiedział Urban. Ten krótki dialog przytoczył mi, aby zobrazować, na czym między innymi bogaci się BGW. Na łatwowierności autorów. Dziwię się, po co Urban kłamie, starając sie zasugerować, że środki na „Nie” czerpał wyłącznie z sukcesu swojej książki, skoro sam mi opowiadał o tym piwie, podśmiewując się z rządu, który pozwala na prowadzenie takiego importu bez odpowiedniego cła i podatków. - Te kombinacje to chyba nie wszystkie jeszcze jego ówczesne profity? Chwalił mi się również tamtej wiosny, że głupia nowa władza w ramach „szykan” każe im wszystkim wykupywać mieszkania za dość symboliczne kwoty, i że taką metodą „głupie rządy solidarnościowe” wzbogaciły jego i jemu podobnych jeszcze o mieszkania kupione za bezcen. Przydzielane dawniej dygnitarzom i prominentom mieszkania te miały specjalny standard, ponadnormatywny metraż. Takie mieszkanie w Wilanowie w połowie lat osiemdziesiątych dostał również Urban, dostali Miodowicz, Sekuła, Oleksy i wielu innych. W Alei Róż - Rakowski. On zresztą zmieniał w tych latach mieszkanie dwa razy. Swoje dawne mieszkanie przy ulicy Sulkiewicza zostawił „w spadku” Borowiczowi. Aby status tych mieszkań nie rzucał się w oczy, podlegały one administracji lokalnych rejonów mieszkalnych. Dopiero w 1991 roku, za rządów Jana Krzysztofa Bieleckiego, ukrócono ten wywołujący oburzenie proceder, wprowadzając status mieszkania służbowego z koniecznością opuszczenia go po odwołaniu ze stanowiska. W ten sposób „upośledzeni” są jednak tylko najnowsi prominenci. - Na czym polega aktualne urządzanie się Urbana? Czy ma ono perspektywę? Urban nie kryje, że koncepcję swojej dalszej egzystencji publicznej oraz osobistej, nie tylko jako dziennikarza, oparł na piśmie „adresowanym do osób rozczarowanych polityką «Solidarności» i efektami jej rządów”. Wątpię, czy mu się to udało. Stał się bowiem od razu bliski nie tyle ludziom

rozczarowanym, co sfrustrowanym. Każde pismo, niezależnie od rozmiarów wydawcy, podlega z czasem presji czytelnika. I tygodnik „Nie” jest tego klasycznym niemal przykładem. Nie wiem, jak Urban wyobrażał sobie wychodzenie naprzeciw rozczarowanym, od pierwszego numeru negując to wszystko, do czego mieli się rozczarowywać. Agresywna antysolidamościowość „Nie”, wulgarna demagogia, epatowanie chamską obsceną, mogło trafić jedynie do ludzi sfrustrowanych. Do tych, którzy poczuli się odtrąceni, zepchnięci, pominięci, wykiwani, skończeni. Tygodnik jest przepełniony kłamstwem, jak przelewające się szambo. Stosuje się w nim ograną już wielokrotnie technikę obudowywania jednego faktu wielką ilością różnych półprawd i ćwierćprawd, obiegowymi sądami na temat różnych spraw, z gruntu fałszywymi. Stosowane środki pochodzą ze starego reżimu i mogą się na nie nabierać tylko ci, którzy i przedtem ulegali takiej propagandzie. Nie trafiają do młodych, nie tylko z racji braku młodzieżowego języka nad czym Urban ubolewa, że nie może sobie tego zapewnić. Nie trafiają również do tych wszystkich, którzy tworzyli ducha „Solidarności”. Te pół i ćwierćprawdy były przez nich właśnie podważane. W rezultacie „Nie” egzystuje i kisi się w starym dobranym kręgu społecznym, który nagle z pierwszoplanowej pozycji znalazł się na marginesie. I tylko tych ludzi podtrzymuje na duchu, a właściwie wciąż na nich żeruje. Byłam kiedyś przypadkiem na jakimś regionalnym spotkaniu założycielskim ruchu „NIE” - tak zwanej Niezależnej Inicjatywy Europejskiej - parodii tak samo nieautentycznej, jak tygodnik „Nie”. I uważam, że mimo całej swojej hucpy, gdyby Urban był tam także wtedy, zapewne nie wytrzymałby i odciął się od tego. Myślałam, że spotkam stałych czytelników tego tygodnika. Spotkałam jednak jakieś najgorsze popłuczyny, miejscowe szumowiny, kompromitujące się intelektualnie. Trudno zresztą nawet używać tego słowa. Przyszło kilkanaście osób, w tym jeden dziennikarz - jak się sam przedstawił - jakiś zupełnie szmatławy, emerytowany wyrobnik tego zawodu, paru wymądrzających się i starających się wyrażać ozdobnie, też chyba emerytowanych urzędników, zapewne swojego czasu najniższego szczebla partyjnego, paru osobników wyglądających na zawodowych podoficerów, też chyba na rencie. Najmłodsi byli dwaj panowie koło czterdziestki, jacyś rzemieślnicy czy handlowcy, ale w najlepszym razie ci od szczęk bazarowych. Gdyby Urban zobaczył to towarzystwo, zapewne cierpiałby nad tym. Zawsze miał pewne ambicje docierania z tym, co pisze do ludzi na jakimś poziomie. Albo przynajmniej nie do ostatniego motłochu. Przekonana jednak jestem, że on chyba tego nigdy nie widział. Zapraszany jest na podobne spotkania dopiero wtedy, gdy znajdują się na wyższym stadium organizacji, gdy przychodzą nie tylko kandydaci na działaczy „NIE”, ale i normalni ludzie, jak na spotkania autorskie. - Czyli znowu samozakłamanie. A jego dawni przyjaciele? Na „Nie” jak jemioła pasożytuje miesięcznik „Dziś” redagowany przez Rakowskiego. To już zupełna pomyłka, także zdaniem Urbana, z którym musiałam ostatnio rozmawiać na parę tematów. Wprawdzie oficjalnie Urban robi różne dobre miny, czuje się zobowiązany wobec Rakowskiego, lecz najchętniej pozbyłby się tego ciężaru. Nie może tego zrobić z paru powodów. Nie tylko z prostej przyzwoitości. Zarówno tygodnik „Nie”, jak i spółki - „Kier”, „Urma” (od: Urban ma), spółki wydające „Firmę” czy „Listy” jego obecnej żony, zakotwiczone są w środowisku frustratów nie tylko w ten sposób, że oni przede wszystkim stanowią rynek czytelniczy. Zakorzenione są również finansowo przez całą sieć różnorodnych powiązań.

Urban cierpi nie tylko z tego powodu, że płaci za „Dziś” Rakowskiego. Podobno wspólnie z Wilczkiem płacili również za ostatnie leczenie Rakowskiego. Trzeba było zrobić mu Bay-pass, rutynowy zabieg chirurgiczny dla chorych na serce, polegający na wyłączeniu fragmentu jakiegoś przewodu w krwioobiegu. W Polsce robi się mnóstwo takich operacji, ale jak się okazało, że są możliwości w Berlinie, to uznano, że tam warunki są lepsze niż w klinice w Aninie pod Warszawą. Teraz Urban mówi, że uratował Mietkowi życie i on powinien mu być za to wdzięczny do śmierci. Rakowski pojechał bowiem do Berlina na tydzień, a leżał parę tygodni. Przez kilkanaście dni był nieprzytomny. Miał zapaść pooperacyjną, podłączony był do respiratorów jak roślina. Nie mogli go obudzić. Zdaniem Urbana, gdyby zdarzyło się to w Aninie, już byłoby po Rakowskim. - Z tego co Pani mówi wynika, że ani Urban, ani inni z tego kręgu niczego się nie nauczyli... Całe to środowisko, jego obecne roszczenia - są obrzydliwe. Wciąż dominują tam obłuda, dwulicowość, fałszywe przyjaźnie oraz prawa buszu. Dla mnie nie są to politycy, nie są to nawet politykierzy. Urban twierdzi teraz, że jest mu nawet lepiej niż dawniej, i na wszystkie sposoby korzysta z nowych możliwości ustrojowych. Korzysta z dobrodziejstw robienia biznesu i nie ma żadnych problemów finansowych, jak przedtem. Czuje się jednak zarazem wyzuty z dawnych możliwości uczestniczenia we władzy. Jego linia propagandowa jest przy tym zupełnie niekonsekwentna wobec dawnej. Gdyby Urban - rzecznik miał do czynienia z Urbanem - wydawcą „Nie”, zapewne zrobiłby wszystko i więcej niż to możliwe, żeby mu zamknąć usta. W warunkach, za jakimi optował i jakich bronił Urban-rzecznik, nie mógłby egzystować Urban-wydawca. Często w „Nie” powtarza się postulaty wygłaszane dawniej przez „Solidarność” i wykpiwa postulaty obecnie rządzących, łudząco podobne do tych, jakie eksponował rzecznik rządów komunistycznych. Urban czuje się upoważniony do takiej manipulacji, uważa to za rzecz naturalną. Chociaż stanowi to przecież intelektualne nadużycie. Jest cynicznym chwytem, poza jakimikolwiek zasadami. Urban nie widzi, nie jest w stanie pojąć różnicy między racjami, jakim służył przedtem jako rzecznik, a racjami dzisiejszymi. Zarzuca rządzącym, że domagają się tego samego, czego on domagał się przedtem. Ale sam teraz nie myśli wobec siebie stosować tej miary. Nie chce dostrzec, że ci, którzy przedtem domagali się zmiany, byli obywatelami drugiej kategorii, pozbawionymi wszelkich przywilejów. Teraz także osobiście korzystając z przywilejów nowego porządku jątrzy, jakby miał do tego prawo. Jego argumentacja trafiać może tylko do podobnych mu frustratów. Urban jest bowiem także sfrustrowany, bo pozbawiono go - jak ulubionej zabawki złudzenia, że uczestniczy w sprawowaniu władzy. Frustratów powoli będzie jednak coraz mniej. I to jest prawidłowe. „Nie” ma coraz więcej zwrotów. Musieli obniżyć nakład. Coraz więcej osób odrzuca to pismo ze względu na jego wulgarne słownictwo; coraz powszechniej słyszy się tę motywację wśród dawnych, wiernych czytelników. Wulgarność to objaw złości chama. Tamta, przemijająca formacja nobilitowanego chama, odchodzi w przeszłość. - Coś w tym jest. Podczas niedawnego (koniec stycznia 1993 roku) spotkania z Janem Pietrzakiem w telewizyjnej audycji „Bariery, kariery“ cytowano wypowiedź Urbana. Wywołała powszechną dezaprobatę, a zarazem zdziwienie, Także mnie wydała się jakaś drętwa, niedzisiejsza, staroprogramowa... Takie teksty wygłaszał już kilka lat wcześniej.

Urban zatrzymał się po prostu w rozwoju. Nie potrafi w ogóle myśleć po nowemu, wygłasza stare, wyświechtane komunały-. - Ale nie daje chyba za wygraną. Co Pani sądzi o „Erotycznych immunitetach” Marzeny Domaros? Mówią, że została nasłana przez Urbana. Przypuszczenia, że Anastazję P. zainspirował i nasłał, w pewnym sensie, Urban, wysuwano już w wielu publikacjach. Nie wykluczam, że to był jego pomysł. Robił już wiele takich mistyfikacji, jak chociażby dawny, opisywany przez niego incydent z zaangażowaniem panienki lekkich obyczajów dla firmowania napisanej przez siebie recenzji na konkurs. Zresztą język, jakim napisane są „Erotyczne immunitety” nie został pozbawiony charakterystycznych zwrotów używanych w „pisarstwie” Urbana. Na to zwróciło uwagę kilka osób. Szczerze mówiąc, czytając tę książkę, z trudem przebijałam się przez pierwsze rozdziały, które już na samym początku każdemu muszą wydawać się jakimś idiotycznym bajdurzeniem. Nawet prosty czytelnik nie powinien uwierzyć w takie opisy gwałtów, jakie są w tej książce przedstawione. Podobne idiotyzmy czytałam w jednej z nie wydanych książek Urbana - w pamiętniku prostytutki. Kiedyś na wakacjach w Bułgarii napisał takie bzdury. Chciał to wydać pod tytułem „Pamiętnik Eli Lejek”. Żadnego wydawcy wówczas, na początku lat osiemdziesiątych, wspomnienia wymyślonej przez niego prostytutki Eli Lejek nie zainteresowały. „Erotyczne immunitety” bardzo przypominają tamto „arcydziełko”. Tylko w miejsce jakichś zmyślonych postaci wstawione są nazwiska parlamentarzystów. Rękopis Eli Lejek” leży zresztą do tej pory u znanej mi osoby. - Słyszy się, że prawo do wydania „Erotycznych immunitetów” odkupiła podobno od BGW obecna żona Urbana...? Mówi się o tym. Słyszałam z kilku źródeł, w tym również całkiem wiarygodnego, że tak było. Nie mogę jednak nic pewnego powiedzieć od siebie na ten temat Teraz przecież często zawiązują się fikcyjne firmy na jeden dzień, aby dokonać jakichś transakcji. Być może to była taka efemeryda. Przecież w tej książce nie ma żadnych informacji o wydawcy, o tym, gdzie była drukowana. Nie ma nawet ISBN-u. Całkowita „lewizna”. - Poza urzędem skarbowym... Właśnie w tym kontekście wspomniana przeze mnie wiarygodna osoba opowiedziała mi o tej sprawie. Nie mogę jednak odpowiedzieć twierdząco na pytanie, czy wydała tę książkę obecna żona Urbana. Nie mam na to przekonywających dowodów. Zresztą najwłaściwszą instancją dla poszukiwania dowodów w takich sprawach jest urząd skarbowy. Natomiast jeśli chodzi o naszą książkę, to zdaje się, że obecna żona Urbana próbuje przez różne osoby dowiedzieć się, co napiszemy o niej. A może to raczej sam Urban poprosił żonę, żeby wydobyła „najciekawsze fragmenty”, a właściwie „najbardziej skandalizujące”. Redaktor z „Angory” na przykład, chcący zamieścić w swoim piśmie fragmenty, nie ukrywał, że obecna żona Urbana dzwoniła do niego z prośbą, aby jeszcze przed drukiem książki autorzy przekazali mu te fragmenty. I żeby wcześniej mogła to zobaczyć...

- Mam podstawy sądzić, że za pośrednictwem tego redaktora Urban próbował wydostać fragmenty, aby drukując je w „Nie”, niejako wyprzedzić książkę i pokazać, że Panią przechytrzył. Redaktor „Angory” zadzwonił przecież do Pani następnego dnia po zapoznaniu się z artykułem w „Kulisach”, w którym demaskowała Pani spisek między Urbanem i Górskim z BGW. Chcieli zawładnąć książką. Nie udały się im tamte machinacje, więc Urban wpadł na pomysł, żeby stworzyć pozory, że jednak książkę ma i ukazuje się ona niejako za jego aprobatą Jako jeszcze jedna „autazgrywa”. Wracając jednak do „Erotycznych immunitetów”, fakt pozostaje faktem, że książka została wydana przez anonimowego wydawcę... Nie jestem detektywem Niech urząd skarbowy się martwi, od kogo ściągnąć podatek. Od żony Urbana czy od kogoś innego. - Niewątpliwie, w przygotowaniu i wydaniu książki Anastazji P. maczał palce ktoś, komu zależało na skompromitowaniu polskiego parlamentu. Jednak sukces jest mocno wątpliwy. W najlepszym razie połowiczny. Trzeba rzeczywiście być dość naiwnym i prymitywnym, by się na to złapać. Zarówno książka, jak i wyczyny tej panienki są mocno przereklamowane, naciągnięte. Świadczyć mogą raczej o właściwej, moralnej postawie polskich parlamentarzystów. Marzena Domaros bez skrupułów, idąc z zamiarem zaliczenia jak największej liczby nowych mężów stanu, do czego przyznaje się we wstępie do książki, zdołała w czasie paru miesięcy upolować zaledwie dwie osoby. I to postkomuchów, znanych ze swego swobodnego stylu życia i braku moralnych oporów. Trzeci opisany przypadek gwałtu jest mało wiarygodny. Poza tym same ogólniki, pomówienia - w sumie więcej krzyku niż to warte. Nie wystarczy napisać, że rozwiązłość panuje w polskim parlamencie, jeżeli nie jest się w stanie poprzeć tego przykładami. Książka wskazuje raczej na to, że panuje tam cnota. Ma pan rację, niewiele ta panienka zdołała tam zdziałać. Chociaż niewielu czytelników spojrzy na to z tego punktu widzenia. Brak nowego spojrzenia na polskie sprawy, bo przecież w „Nie” ustawicznie powtarzany jest ten sam bełkot, Urban stara się nadrobić nowinkami technicznymi Wydaje kasety wideo. Nic jednak na ten temat nie mogę powiedzieć. Nie mam zamiaru tego kupować. Nie lekceważyłabym go jednak. Urban tkwi wciąż w dobrze funkcjonującym dzisiaj starym establishmencie, ma duże pieniądze, układy, znajomości. Może zrobić jeszcze wiele złego. A co się tyczy jego niedawnej wypowiedzi, że nie zamierza uczestniczyć w życiu politycznym, to nie dałabym za to złamanego grosza. Nie wierzę mu. Jeszcze raz kłamie. Ktoś, kto raz złapał politycznego wirusa, jest nieuleczalnie chory. I jeżeli tylko nadarzy mu się okazja, będzie dążył do ponownego wypłynięcia na polityczną arenę. Dlatego moje ostrzeżenie przed Urbanem-politykiem jest wciąż aktualne. - Wie Pani tyle interesujących rzeczy, zna różne fakty, lecz bardzo trudno coś ciekawego, a tym bardziej skandalizującego, od Pani „wyciągnąć”... Na wszystko może przyjdzie czas. W sprawach osobistych nie mam pretensji do mojego byłego męża, choć może nadal razi mnie sposób, w jaki formalnie i ostatecznie się rozstaliśmy. Sama tylko forma tego rozstania, bo, jak wcześniej wspominałam, właściwie nic nas już od lat nie łączyło. Nie lubię kompromitować ludzi, więc o wielu sprawach nie powiedziałam, a o wielu wspominałam niechętnie. - Czy można liczyć, że w przyszłości zdobędzie się Pani na większą otwartość?

Być może. Myślę, że gdyby Urban zdecydował się znów sięgnąć po udział we władzy, w jakiejkolwiek formie, to moim obowiązkiem byłoby napisać całą prawdę o nim. Ale mam nadzieję, że do tego nie dojdzie, wszak zadeklarował pełną apolityczność - w sensie pchania się na urzędy. Nawet w ruchu „NIE”. - Czy to przestroga...? … - A może jednak... Poprzestańmy na wyznaniu bardziej osobistym Jestem osobą spokojną, nie mam zwyczaju opowiadać o sprawach czysto prywatnych. A tym bardziej o sprawach osobistych innych osób. - Urban nie ma takich skrupułów. Nawet zapytałam go parę miesięcy temu, dlaczego powypisywał o mnie różne nieprawdziwe głupstwa. Odpowiedział z miną niewinnego idioty: „Bo takie plotki mi Gośka doniosła”. Dało mi to trochę do myślenia. Ale chyba nigdy nie namówi mnie Pan do opowiedzenia - nie plotek zresztą w jaki sposób przekonywał ktoś parkingowego, że ten i ten samochód powinien mieć szczególną opiekę. Już raczej opowiem o tym, jak Urban relacjonował mi swój udział w pewnych politycznych spotkaniach...

PHILOBIBLON GDAŃSK 1993 Okładka, strona przedtytulowa i tytułowa; Jarosław Kosiorek Redakcja: Zespół Redaktor techniczny; Ewa Krawczuk Skład tekstu: Piotr Machola Konsultacja: Waldemar Kurpiel Copyright © by Karyna Andrzejewska, Warszawa 1993 Radosław Piszczek, Warszawa 1993 Copyright © by Philobiblon, Wydawnictwo, Gdańsk 1993 For a cover illustration Copyright © by Jarosław Kosiorek & Philobiblon, Wydawnictwo, Gdańsk 1993 Ali rights reserved ISBN 83-900897-0-X

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->