Alicja Baluch, Dziecko i świat przedstawiony, czyli tajemnice literatury dziecięcej, Warszawa 1987.

Świat przedstawiony pomaga najmłodszym czytelnikom w uwalnianiu się od dominującego we wczesnym dzieciństwie poznania zmysłowego i umożliwia przeniesienie się w świat pojęć oraz myślenia symbolicznego, niezbędnego w zetknięciu się ze sztuką. • proces dojrzewania przez literaturę • dziecko – jednostka pełna aktywności twórczej, istota twórcza zarówno w tworzeniu wszelkiego rodzaju tekstów, jak i w odbieraniu świata i dzieł sztuki DZIECKO I JEGO ŚWIATY Każde dziecko żyje na pograniczu dwóch światów: realnego i iluzji (dziecięce zabawy, fantastyczne opowiadania dorosłych, własne konfabulacje, sny, marzenia, niezwykłe pomysły). Dla dziecka granica między nimi jest bardzo słabo wyczuwalna. Dzieci tworzą specyficzny świat przedstawiony1: • swobodne rysunki dziecka, • uzupełnianie rysunków wypowiedziami słownymi  jednym z podstawowych elementów świata przedstawionego są zdarzenia Akcja (związki postaci i zdarzeń) rozpoczyna się w wyraźnie zaznaczonych układach przestrzennych. Dziecięce emocje również odgrywają ważną rolę. Skłonności lingwistyczne dziecka  ekikiki (wiersze motoryczne) – powstają od 2 do 7 roku życia. • twórczość słowna = fizjologia, związana z rozwojem psychofizycznym Zainteresowanie praktyczne językiem – od 8 do 10 roku życia – po zapoznaniu się z dostępną tradycyjną literaturą dziecko stara się naśladować poznane wzory. • teksty „mimetyczne”, opisowe W okresie dojrzewania powraca spontaniczna wypowiedź, która najczęściej przybiera kształt monologu literackiego – wyznania (na ogół są to wiersze o charakterze solilogium, tj. utwory pisane o sobie dla siebie). Czasem pojawiają się monologi wewnętrzne o typie strumienia świadomości, notowane zazwyczaj w młodzieńczych pamiętnikach. • konstruowanie własnego systemu wartości • podkreślanie „ja” mówiącego • duży ładunek liryzmu • mocne związki z rzeczywistym „ja” twórcy tekstu • świat przedstawiony – podporządkowany silnym uczuciom i mocnym przeżyciom podmiotu lirycznego
1

Ta spontaniczna twórczość słowna (i nie tylko) wygasa wraz z dorastaniem dziecka.

statyczne zdarzenie rozwija się później w bardziej złożony szereg – akcję o utwory pisane dla najmłodszych mają prostą. dlaczego tak mówi?. charakterystycznych dla języka poetyckiego (w znaczeniu języka literatury). autonomiczny świat wyobraźni. w jaki sposób?. uproszczony. ale wyrazistą akcję • (2) wyodrębniony bohater literacki prezentuje się najpierw w sposób uproszczony. Na tym etapie pojmowania dziecko słuchając baśni lub opowiadania. nadanych wartości symbolicznych.ODKRYWANIE ŚWIATA PRZEDSTAWIONEGO W LITERATURZE Dziecko w pierwszym. elementarną jednostkę fabuły. słowa budującego odrębny. funkcjonującymi analogicznie do „widzenia” i „świadomości wzrokowej” są (wg Strzemińskiego): • pełne rozumienie sensu wypowiedzi językowej. „konturowy” odbiór rzeczywistości przedstawionej. istnieje pierwszy. relacje przestrzenne) o pytania: gdzie?. To jest zwrócenie uwagi odbiorcy głównie na zdarzenie. w związku z czym? • odbiór wątków pierwszo. skąd o tym wie?) ZDARZENIE (1) POSTAĆ (2) PRZESTRZEŃ UTWORU (3) .i drugoplanowych oraz epizodycznych • uzmysłowienie sobie relacji przestrzennych w utworze. Podstawowymi elementami warunkującymi pełne zrozumienie i odbiór estetyczny dzieła literackiego. wchodzi w sam środek świata przedstawionego. tło. Tok rozumowania (modelowy): • (1) na terenie literatury. przez znaczący rekwizyt o Czerwony Kapturek  dziewczynka w czerwonej czapeczce o Kot – w wysokich butach z cholewami itd. o to pojedyncze. • przypisywanie jej znaczeń wtórnych. odbiór znaczeń metaforycznych • (4) odkrycie narratora (kto mówi?. W miarę dorastania i zdobywania estetycznych doświadczeń pojawia się i rośnie w dziecku świadomość specyficznej funkcji słowa w literaturze. czuje się uczestnikiem prezentowanych zdarzeń. • z czasem w świadomości czytelnika-dziecka do skonkretyzowanego wyglądu postaci dołączają się jej cechy charakterystyczne o w pytaniu skierowanym do dzieła najważniejszy staje się zaimek pytający kto? • (3) kolejny etap – odbiór dalszych elementów świata przedstawionego – szczegółów dotyczących akcji (miejsce. naturalnym kontakcie traktuje książkę jako przedmiot-zabawkę. którą ma objąć w całości narastająca etapami świadomość literacka czytelnika.

POETYCKA EDUKACJA • • • • • poznawanie funkcji poetyckiej języka na drodze działania zabawy z tekstem (klasy I-IV) wyróżnianie leksykalnych środków stylistycznych. . on tworzy pierwszy wzorzec nawyków związanych z lekturą. bujanki – usypianki.Dzieci w utworach przeznaczonych dl siebie. • śpiewanki. określenie ich funkcji (klasa V) analiza porównawcza (gimnazjum) interpretacje NAUKA LEKTURY Pierwszy kontakt z lekturą nie jest bezpośredni – ważna jest tu rola pośrednika. Dziecko styka się z mową ekstatyczną już w okresie niemowlęctwa. zwłaszcza w baśniach (najłatwiej) spostrzegają ramy tekstu: formuły początku i końca o bardzo typowej stylistyce. w którym żyje małe dziecko: • wiersze i recitativo matki. • dziecięca dźwiękomowa. • Funkcje: o artystyczna o uwiarygodnienie tekstu o wysunięcie na pierwszy plan narratora PERCEPCJA DZIEŁA MALARSKIEGO (wg Strzemińskiego) KONTUR SYLWETKA BRYŁA ŚWIATŁOCIEŃ WIDZENIE RUCHOME LITERACKIEGO ZDARZENIE POSTAĆ PRZESTRZEŃ NARRACJA GRY Z TRADYCJĄ LITERACKĄ Powyższy model jest ściśle laboratoryjny. • specyficzne nazewnictwo przedmiotów i czynności. Poetycki obszar. • wywracanki słowne.

zwiększenie ich ilości.Małe dziecko. ZWANE KODAMI Kod działań narracyjnych RODZAJ I GATUNEK PODPORZĄDKOWANE KIERUNKOM LEKTURY Baśń Opowiadanie Powieść przygodowo-podróżnicza Od groteski do melodramatu Epopeja Powieść historyczna Powieść obyczajowa Zagadki-łańcuszki Powieść sensacyjna Utwory liryczne Powieść science fiction Kod semantyczny Kod kulturowy Kod hermeneutyczny Kod symboliczny . hermeneutyczny. Trzeci kierunek to potrzeba czytelniczej wiedzy – kod kulturowy (dziecięce pytania). Podstawową potrzebą czytelniczą jest potrzeba słuchania dla przyjemności. Pełne doświadczenie czytelnika. który powinien przerodzić się w rozmowę o lekturze. Włączanie do komunikatu gestu. mimiki. własnego komentarza słownego. włączanie się do nich znaków słownych jest kilkuetapowe: o opowiadanie pośrednika lektury związane jedynie z treścią obrazka. PROCES CZYTANIA POTRZEBY CZYTELNIKA ZWIĄZANE Z LEKTURĄ Potrzeba przyjemności czytania Potrzeba emocji Potrzeba wiedzy Potrzeba kombinowania Potrzeba marzenia POLA SEMANTYCZNE LEKTURY. o dziecko jest w stanie ich wysłuchać cały czytany tekst. najpierw – ucząc się mowy – powtarza w swoim języku nazwy przedstawionych na rysunku przedmiotów i łączy je z wykonywanymi czynnościami. Potem domaga się od osób dorosłych ujęcia całości obrazka w formę pojedynczego zdarzenia: • układ egocentryczny – głównym bohaterem jest samo dziecko. śmiech) – kod semantyczny. Drugi kierunek lektury uwzględnia potrzebę emocjonalnych przeżyć czytelnika (płacz. odpowiedniej modulacji głosu. o poszerzanie rozmiaru tych wstawek. pewnego wysiłku umysłowego – kod Potrzeba marzenia – kod symboliczny  w zbiorze dziecięcych pytań znaczy ten kod ciekawość. o próby włączenia tekstu pisanego do tych głośnych komentarzy. który tworzy atmosferę dzieła i charakterystykę postaci (Roland Barthes). • obrazki – początkowo tylko znaki ikoniczne. Czytelnicza potrzeba kombinowania. oglądając przy współudziale dorosłego obrazki w książce.

SAMODZIELNA LEKTURA 3 podstawowe modele kontaktu dziecka z książką: 1) „POCZYTAJ MI. W jego oczach otrzymuje znamię realności. a ono samo czuje się jego bezpośrednim uczestnikiem. który tworzy własny obraz świata .Kierować lekturą  zachować u dziecka postawę czytelniczą wobec tekstu. ponieważ koncentruje się na „odcyfrowywaniu” literek o uzasadniona psychologicznie chęć naśladowania – dziecko własne „ja” umieszcza w obrębie świata przedstawionego. rzutując własne emocje na wybranego bohatera lub narratora 3) „SAMODZIELNA LEKTURA” o rozpoczyna się w wieku 11-12 lat o lektura odpowiedzialna i świadoma o dziecko wkracza w okres swobody i niezależności intelektualnej. indywidualne upodobania estetyczne  lektura staje się jednym z podstawowych składników życia psychicznego. MAMO” o umiejętność czytania leży w oczach dziecka w granicach magicznej umiejętności świata ludzi dorosłych o obecność „głośnego” promotora – pośrednika w przekazie lektury – jest konieczna o zasada psychologicznej identyfikacji dziecka z opiekunem-pośrednikiem 2) „JUŻ CZYTAM” o dotyczy dzieci starszych. umiejących sobie poradzić ze słowem drukowanym o dziecko w wieku od 7 do 10 lat nie może jeszcze w sposób właściwy uchwycić całości znaczeniowej utworu literackiego. Świat opowiadany (czytany) przez pośrednika staje się własnością dziecka. w których zaznacza się świadomy wybór oraz określone.

powołanie się na autorytet książki. kaczka-dziwaczka) . może mieć charakter zabawowy) BOHATER LITERACKI W FUNKCJI POŚREDNIKA Dziecko poznając kolejnych bohaterów literackich łączy się z nimi uczuciowo. którego sens kryje „drugie dno” utworu • przekaz osobowości autora • wartość autonomiczna (lektura koncentruje się na samym dziele. krytyka). Bliższe poznanie wzmaga jego sympatię dla nich. czy zostawia nie doczytaną? • Ile razy sięga po tę samą książkę? • Kiedy i gdzie ją czyta? • Jakie miejsce zajmuje ta książka na jego półce? Jaki jest jej wygląd zewnętrzny? • Czy poleca ją do czytania rówieśnikom? • Czy mówi i do kogo na temat przeczytanej książki? • Co mówi o książce? (Cytaty.Kryteria oceny relacji czytelnik (nastolatek)  książka: • Jaką książkę wybrał czytelnik? • Jak długo czyta (w odcinkach czy jednym tchem)? • Czy czyta do końca. próby dokonania adaptacji książki). Świat przedstawiony odbierany jako: • obraz świata realnego • wzór do naśladowania • sacrum • świat. mocne emocjonalne zaangażowanie wyznacza wartości i kieruje wyborem moralnym. ilustracje. • Czy próbuje użyć jej w działaniu? (Uczenie się fragmentów na pamięć. Bohaterowie pojawiający się w doświadczeniach literackich dziecka: • zwierzęta z książeczek obrazkowych o dziecko ogranicza się do ich rozpoznawania i uczenia się ich nazw • odnajdywanie antropomorfizacji (np.

samochody. Guliwer itd.• • • • • • • bohaterowie-zwierzęta w bardziej rozbudowanych układach fabularnych. wózki.) o bohater literacki = pośrednik w dziecięcym poznawaniu świata i ludzi o dziecko próbuje na razie na płaszczyźnie literatury dziecięcej zrozumieć siebie w kontakcie z innymi PRZESTRZEŃ MIĘDZYOSOBOWA A WYCHOWANIE Układ relacji osobowych i rozwijająca się wraz z nimi sytuacja komunikacyjna: • ty (ja)  kształtowanie (Jachowicz) • ja i ja  utożsamianie (Konopnicka) • ja (my) i wy  wyodrębnienie (Porazińska) • ja i ty  kontakt (Przyboś) • ja  odosobnienie (Wawiłow) • ja a ty  porozumienie (?) . Mały Książę) fantastyczne postacie ludzików – krasnoludków. drewniaczków.) o zwierzęta jako najbliższe otoczenie człowieka ludzie – mali i duzi – których zabawne przygody i komiczne cechy charakteru budzą zaciekawienie. klocki – własność przedmiotowa dziecka (Kubuś Puchatek) ludzie – dziewczynki. ale wciąż do wzorów ludzkich (koziołek-Matołek) zwierzęta pozostające zwierzętami i ta ich sytuacja egzystencjalna jest tematem opowiadania (powieści Curwooda. Robinson Cruzoe. maskotki. Księga dżungli Kiplinga itp. pociągi. plastusiów (Muminki. Pinokio) zabawki – lalki. żyjące gdzieś daleko (Śnieżka. a czasem śmiech dzieci (bajeczki Brzechwy i Tuwima) postaci baśniowe z dłuższych utworów fabularnych. chłopcy i dorośli – którzy są mimetycznym obrazem postaci realnych albo pojawiają się w uproszczeniu czy deformacji w charakterze kukiełek lub lalek (dziewczynka z zapałkami. misie.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful