Alicja Baluch, Dziecko i świat przedstawiony, czyli tajemnice literatury dziecięcej, Warszawa 1987.

Świat przedstawiony pomaga najmłodszym czytelnikom w uwalnianiu się od dominującego we wczesnym dzieciństwie poznania zmysłowego i umożliwia przeniesienie się w świat pojęć oraz myślenia symbolicznego, niezbędnego w zetknięciu się ze sztuką. • proces dojrzewania przez literaturę • dziecko – jednostka pełna aktywności twórczej, istota twórcza zarówno w tworzeniu wszelkiego rodzaju tekstów, jak i w odbieraniu świata i dzieł sztuki DZIECKO I JEGO ŚWIATY Każde dziecko żyje na pograniczu dwóch światów: realnego i iluzji (dziecięce zabawy, fantastyczne opowiadania dorosłych, własne konfabulacje, sny, marzenia, niezwykłe pomysły). Dla dziecka granica między nimi jest bardzo słabo wyczuwalna. Dzieci tworzą specyficzny świat przedstawiony1: • swobodne rysunki dziecka, • uzupełnianie rysunków wypowiedziami słownymi  jednym z podstawowych elementów świata przedstawionego są zdarzenia Akcja (związki postaci i zdarzeń) rozpoczyna się w wyraźnie zaznaczonych układach przestrzennych. Dziecięce emocje również odgrywają ważną rolę. Skłonności lingwistyczne dziecka  ekikiki (wiersze motoryczne) – powstają od 2 do 7 roku życia. • twórczość słowna = fizjologia, związana z rozwojem psychofizycznym Zainteresowanie praktyczne językiem – od 8 do 10 roku życia – po zapoznaniu się z dostępną tradycyjną literaturą dziecko stara się naśladować poznane wzory. • teksty „mimetyczne”, opisowe W okresie dojrzewania powraca spontaniczna wypowiedź, która najczęściej przybiera kształt monologu literackiego – wyznania (na ogół są to wiersze o charakterze solilogium, tj. utwory pisane o sobie dla siebie). Czasem pojawiają się monologi wewnętrzne o typie strumienia świadomości, notowane zazwyczaj w młodzieńczych pamiętnikach. • konstruowanie własnego systemu wartości • podkreślanie „ja” mówiącego • duży ładunek liryzmu • mocne związki z rzeczywistym „ja” twórcy tekstu • świat przedstawiony – podporządkowany silnym uczuciom i mocnym przeżyciom podmiotu lirycznego
1

Ta spontaniczna twórczość słowna (i nie tylko) wygasa wraz z dorastaniem dziecka.

To jest zwrócenie uwagi odbiorcy głównie na zdarzenie. dlaczego tak mówi?. „konturowy” odbiór rzeczywistości przedstawionej. relacje przestrzenne) o pytania: gdzie?. odbiór znaczeń metaforycznych • (4) odkrycie narratora (kto mówi?. skąd o tym wie?) ZDARZENIE (1) POSTAĆ (2) PRZESTRZEŃ UTWORU (3) .ODKRYWANIE ŚWIATA PRZEDSTAWIONEGO W LITERATURZE Dziecko w pierwszym. w związku z czym? • odbiór wątków pierwszo. Tok rozumowania (modelowy): • (1) na terenie literatury. W miarę dorastania i zdobywania estetycznych doświadczeń pojawia się i rośnie w dziecku świadomość specyficznej funkcji słowa w literaturze. istnieje pierwszy. statyczne zdarzenie rozwija się później w bardziej złożony szereg – akcję o utwory pisane dla najmłodszych mają prostą. naturalnym kontakcie traktuje książkę jako przedmiot-zabawkę. o to pojedyncze. Na tym etapie pojmowania dziecko słuchając baśni lub opowiadania. autonomiczny świat wyobraźni.i drugoplanowych oraz epizodycznych • uzmysłowienie sobie relacji przestrzennych w utworze. funkcjonującymi analogicznie do „widzenia” i „świadomości wzrokowej” są (wg Strzemińskiego): • pełne rozumienie sensu wypowiedzi językowej. czuje się uczestnikiem prezentowanych zdarzeń. przez znaczący rekwizyt o Czerwony Kapturek  dziewczynka w czerwonej czapeczce o Kot – w wysokich butach z cholewami itd. nadanych wartości symbolicznych. charakterystycznych dla języka poetyckiego (w znaczeniu języka literatury). ale wyrazistą akcję • (2) wyodrębniony bohater literacki prezentuje się najpierw w sposób uproszczony. • z czasem w świadomości czytelnika-dziecka do skonkretyzowanego wyglądu postaci dołączają się jej cechy charakterystyczne o w pytaniu skierowanym do dzieła najważniejszy staje się zaimek pytający kto? • (3) kolejny etap – odbiór dalszych elementów świata przedstawionego – szczegółów dotyczących akcji (miejsce. którą ma objąć w całości narastająca etapami świadomość literacka czytelnika. • przypisywanie jej znaczeń wtórnych. tło. w jaki sposób?. wchodzi w sam środek świata przedstawionego. Podstawowymi elementami warunkującymi pełne zrozumienie i odbiór estetyczny dzieła literackiego. uproszczony. elementarną jednostkę fabuły. słowa budującego odrębny.

bujanki – usypianki. POETYCKA EDUKACJA • • • • • poznawanie funkcji poetyckiej języka na drodze działania zabawy z tekstem (klasy I-IV) wyróżnianie leksykalnych środków stylistycznych. on tworzy pierwszy wzorzec nawyków związanych z lekturą. określenie ich funkcji (klasa V) analiza porównawcza (gimnazjum) interpretacje NAUKA LEKTURY Pierwszy kontakt z lekturą nie jest bezpośredni – ważna jest tu rola pośrednika. Dziecko styka się z mową ekstatyczną już w okresie niemowlęctwa. • wywracanki słowne. • specyficzne nazewnictwo przedmiotów i czynności. • śpiewanki. • Funkcje: o artystyczna o uwiarygodnienie tekstu o wysunięcie na pierwszy plan narratora PERCEPCJA DZIEŁA MALARSKIEGO (wg Strzemińskiego) KONTUR SYLWETKA BRYŁA ŚWIATŁOCIEŃ WIDZENIE RUCHOME LITERACKIEGO ZDARZENIE POSTAĆ PRZESTRZEŃ NARRACJA GRY Z TRADYCJĄ LITERACKĄ Powyższy model jest ściśle laboratoryjny.Dzieci w utworach przeznaczonych dl siebie. Poetycki obszar. • dziecięca dźwiękomowa. zwłaszcza w baśniach (najłatwiej) spostrzegają ramy tekstu: formuły początku i końca o bardzo typowej stylistyce. . w którym żyje małe dziecko: • wiersze i recitativo matki.

Czytelnicza potrzeba kombinowania. mimiki. ZWANE KODAMI Kod działań narracyjnych RODZAJ I GATUNEK PODPORZĄDKOWANE KIERUNKOM LEKTURY Baśń Opowiadanie Powieść przygodowo-podróżnicza Od groteski do melodramatu Epopeja Powieść historyczna Powieść obyczajowa Zagadki-łańcuszki Powieść sensacyjna Utwory liryczne Powieść science fiction Kod semantyczny Kod kulturowy Kod hermeneutyczny Kod symboliczny . najpierw – ucząc się mowy – powtarza w swoim języku nazwy przedstawionych na rysunku przedmiotów i łączy je z wykonywanymi czynnościami.Małe dziecko. Potem domaga się od osób dorosłych ujęcia całości obrazka w formę pojedynczego zdarzenia: • układ egocentryczny – głównym bohaterem jest samo dziecko. hermeneutyczny. Drugi kierunek lektury uwzględnia potrzebę emocjonalnych przeżyć czytelnika (płacz. który powinien przerodzić się w rozmowę o lekturze. PROCES CZYTANIA POTRZEBY CZYTELNIKA ZWIĄZANE Z LEKTURĄ Potrzeba przyjemności czytania Potrzeba emocji Potrzeba wiedzy Potrzeba kombinowania Potrzeba marzenia POLA SEMANTYCZNE LEKTURY. odpowiedniej modulacji głosu. Podstawową potrzebą czytelniczą jest potrzeba słuchania dla przyjemności. oglądając przy współudziale dorosłego obrazki w książce. własnego komentarza słownego. Pełne doświadczenie czytelnika. śmiech) – kod semantyczny. o próby włączenia tekstu pisanego do tych głośnych komentarzy. zwiększenie ich ilości. pewnego wysiłku umysłowego – kod Potrzeba marzenia – kod symboliczny  w zbiorze dziecięcych pytań znaczy ten kod ciekawość. włączanie się do nich znaków słownych jest kilkuetapowe: o opowiadanie pośrednika lektury związane jedynie z treścią obrazka. o poszerzanie rozmiaru tych wstawek. który tworzy atmosferę dzieła i charakterystykę postaci (Roland Barthes). Trzeci kierunek to potrzeba czytelniczej wiedzy – kod kulturowy (dziecięce pytania). Włączanie do komunikatu gestu. • obrazki – początkowo tylko znaki ikoniczne. o dziecko jest w stanie ich wysłuchać cały czytany tekst.

w których zaznacza się świadomy wybór oraz określone. W jego oczach otrzymuje znamię realności. ponieważ koncentruje się na „odcyfrowywaniu” literek o uzasadniona psychologicznie chęć naśladowania – dziecko własne „ja” umieszcza w obrębie świata przedstawionego. Świat opowiadany (czytany) przez pośrednika staje się własnością dziecka. umiejących sobie poradzić ze słowem drukowanym o dziecko w wieku od 7 do 10 lat nie może jeszcze w sposób właściwy uchwycić całości znaczeniowej utworu literackiego. SAMODZIELNA LEKTURA 3 podstawowe modele kontaktu dziecka z książką: 1) „POCZYTAJ MI. który tworzy własny obraz świata . a ono samo czuje się jego bezpośrednim uczestnikiem. MAMO” o umiejętność czytania leży w oczach dziecka w granicach magicznej umiejętności świata ludzi dorosłych o obecność „głośnego” promotora – pośrednika w przekazie lektury – jest konieczna o zasada psychologicznej identyfikacji dziecka z opiekunem-pośrednikiem 2) „JUŻ CZYTAM” o dotyczy dzieci starszych. rzutując własne emocje na wybranego bohatera lub narratora 3) „SAMODZIELNA LEKTURA” o rozpoczyna się w wieku 11-12 lat o lektura odpowiedzialna i świadoma o dziecko wkracza w okres swobody i niezależności intelektualnej.Kierować lekturą  zachować u dziecka postawę czytelniczą wobec tekstu. indywidualne upodobania estetyczne  lektura staje się jednym z podstawowych składników życia psychicznego.

którego sens kryje „drugie dno” utworu • przekaz osobowości autora • wartość autonomiczna (lektura koncentruje się na samym dziele. ilustracje. próby dokonania adaptacji książki). Bliższe poznanie wzmaga jego sympatię dla nich. kaczka-dziwaczka) . Świat przedstawiony odbierany jako: • obraz świata realnego • wzór do naśladowania • sacrum • świat. powołanie się na autorytet książki. czy zostawia nie doczytaną? • Ile razy sięga po tę samą książkę? • Kiedy i gdzie ją czyta? • Jakie miejsce zajmuje ta książka na jego półce? Jaki jest jej wygląd zewnętrzny? • Czy poleca ją do czytania rówieśnikom? • Czy mówi i do kogo na temat przeczytanej książki? • Co mówi o książce? (Cytaty.Kryteria oceny relacji czytelnik (nastolatek)  książka: • Jaką książkę wybrał czytelnik? • Jak długo czyta (w odcinkach czy jednym tchem)? • Czy czyta do końca. krytyka). może mieć charakter zabawowy) BOHATER LITERACKI W FUNKCJI POŚREDNIKA Dziecko poznając kolejnych bohaterów literackich łączy się z nimi uczuciowo. Bohaterowie pojawiający się w doświadczeniach literackich dziecka: • zwierzęta z książeczek obrazkowych o dziecko ogranicza się do ich rozpoznawania i uczenia się ich nazw • odnajdywanie antropomorfizacji (np. • Czy próbuje użyć jej w działaniu? (Uczenie się fragmentów na pamięć. mocne emocjonalne zaangażowanie wyznacza wartości i kieruje wyborem moralnym.

maskotki. Pinokio) zabawki – lalki. misie. wózki.) o zwierzęta jako najbliższe otoczenie człowieka ludzie – mali i duzi – których zabawne przygody i komiczne cechy charakteru budzą zaciekawienie.) o bohater literacki = pośrednik w dziecięcym poznawaniu świata i ludzi o dziecko próbuje na razie na płaszczyźnie literatury dziecięcej zrozumieć siebie w kontakcie z innymi PRZESTRZEŃ MIĘDZYOSOBOWA A WYCHOWANIE Układ relacji osobowych i rozwijająca się wraz z nimi sytuacja komunikacyjna: • ty (ja)  kształtowanie (Jachowicz) • ja i ja  utożsamianie (Konopnicka) • ja (my) i wy  wyodrębnienie (Porazińska) • ja i ty  kontakt (Przyboś) • ja  odosobnienie (Wawiłow) • ja a ty  porozumienie (?) . drewniaczków. samochody. a czasem śmiech dzieci (bajeczki Brzechwy i Tuwima) postaci baśniowe z dłuższych utworów fabularnych. plastusiów (Muminki. Guliwer itd. ale wciąż do wzorów ludzkich (koziołek-Matołek) zwierzęta pozostające zwierzętami i ta ich sytuacja egzystencjalna jest tematem opowiadania (powieści Curwooda. Księga dżungli Kiplinga itp. Mały Książę) fantastyczne postacie ludzików – krasnoludków. Robinson Cruzoe. pociągi. chłopcy i dorośli – którzy są mimetycznym obrazem postaci realnych albo pojawiają się w uproszczeniu czy deformacji w charakterze kukiełek lub lalek (dziewczynka z zapałkami. żyjące gdzieś daleko (Śnieżka. klocki – własność przedmiotowa dziecka (Kubuś Puchatek) ludzie – dziewczynki.• • • • • • • bohaterowie-zwierzęta w bardziej rozbudowanych układach fabularnych.