P. 1
Spawalnictwo Halamus Politechnika Radomska Skrypt by Zywel

Spawalnictwo Halamus Politechnika Radomska Skrypt by Zywel

|Views: 1,060|Likes:
Wydawca: mietek_zul2

More info:

Published by: mietek_zul2 on Jun 16, 2012
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/18/2012

pdf

text

original

SPI§ TREseI

Str. PRZEDMOW A 11 13 13 13 15 16 17 18

1. SPAWANIE GAZOWE METALI 1.1. Wiadomosci podstawowe 1.1.1. Gazy spawalnieze ,............................................. 1.1.2. W ytwornice acetylenu 1.1.3. Butle do gaz6w sprezonych ,............................. 1.1.4. Zawory butli tLenowych i innych gaz6w 1.1.5. Reduktory tlenowe i acetylenowe.....................

1.l.6. Palniki spawalnicze
1.l. 7. Przygotowanie elementow do spawania l.1.8. Charakterystyka spawania gazowego 1.1.9. Metody spawania gazowego 1.l.10. Warunki spawania gazowego l.2. Cwiczenie: Spawanie gazowe metali Literatura

19
20

21
24 25 26 29

2. SPAWANIE LUKOWE METALI ELEKTRODl\,

'fOPLnV 1\ ,....... 30 2.1. Wiadomosci podstawowe 30 2.1.1. Charakterystyka spawania lukowego 30 2.1.2. Metody spawania elektrodami topliwyrni 32 2.1.3. Urzadzenia do spawania elektrodami topliwynn 35 2.1.4. Wlasnosci zrodel pradu 36 2.1.5. Elektrody 39 2.2. Cwiczenie: Spawanie lukowe elektroda topliwa ..,...... 41 Literatura 45

6

7

3. SPAW ANiE METAL! W OSLONIE GAZOW OCHRONNYCH 3.l. Wiadomosci podstawowe
3.l.1. Metody spawania 3.1.2. Gazy ochronne 3.1.3. Przebicg procesu spawania metoda MxG 3.1.4. Parametry spawania 3.1.5. Charakterystyka statyczna zrodla pradu 3, 1.6. Urzadzenia spawalnicze 3.2. Cwiczenie: Spawanie lukowe metoda MAG Literatura ".....................................................................

6. ZGRZEW ANIE ELEKl'RYCZNE 47 47 47
51 52 53 54 55 56 58 METAL! 6.1. Wiadomosci'podstawowe

OPOlROWE
83 83

6.1. 1.. Charakterystyka

zgrz~;;;~~i~ '~i'~i~~;~~~~~"""'"
83 88 90 92

~.i.4

oporowego 6.1.2. Parametry zgrzewania doczolowego zwarciowego 6.1.3. Ocena jakosci zlaczy doczolowych · POarametryzgrzewania punktowego . " 5 cena jakosci zlqczy zgrzewanych punkto-

4. SPAWANiE WODOROWO-TLENOWE

METALI

4.1. Wiadomosci podstawowe 4.1.1. Proces spawania wodorowo - tlenowego 4.1.2. Charakterystyka aparat6w spawalniczych wodorowo ~ tlenowych 4.1.3. Spawanie stopow zelaza 4.1.4. Spawanie metali niezelaznych 4.1.5. Lutowanie wodorowo ~tlenowe 4.2. Cwiczenie: Spawanie wodorowo - tlenowe wybranych probek Literatura

59 59 59
63 64 65 66 67

6.2. Cwicze:~: na wytrzymalosc zlq_cza Literatura ,
••••••••• w, •••••••••••••••• ~

B~d~~~ ~'~~:~~~'~~~:6~;'~~'~~~ '~i~ 94
' .
..

96
100

, •• '~

~~

,

, .~

69 70
70 70 71

5. LUTO'WANIE I LUTO§PAWANIE

lVlliTALK 5.1. Wiadomosci podstawowe 5.l.1. Proces lutowania detali 5.1.2. Fizyczne podstawy lutowania 5.1.3. Procesy dyfuzyjne 5.1.4. Budowa i wlasnosci zracza lutowanego .. 5.1.5. Charakterystyka lutow 5.1.6. Topniki do lutowania 5. 1.7 . Charakterystyka metod lutowania 5.2. Cwiczenie: Technologia lutowania detali rnetalowych 5.3. Cwiczenie: Badanie wlasciwosci lutu i lutowanych materialow Literatura

7. KLJE:JEN1lE METALI 101 7.1. Wiadomosci podsta~~;~···:::::::::::::::::::::::::::·············· 101 7.1.l. Proces Ide' enia . J ,.......................................... 101 7.1.2. Kleje do laezenia metali i niemetali :::::~:: 104 7.l.3. Przygotowame elenrentow i probek do kiejema 106 7.1.4. Zalety i wad y polaczen kiej owych 106 7.1.5. :r~yklady zastosowania technologii kle• Jel1la 108 7.2. Cwiczenie; Klejenie metali i niemetali 108 Literatura 8. CIF,;CIE TERMICZNE METALI 8.1. Wiadomosci podstawowe 8.1.1. 8.1.2. 8.1.3. 8.1.4. 8.1.5.
......................

:::::::::::::::::::::::: 110
_ ~ ~ I ••••••

74 75
75

111
III

76
77 79 80 82

Proces ciecia termic~;·~~~ .... :::::::::::::::::::::::::::::::: Metody ciecia termicznego .. Urzadzenia do ciecia . Ciecie tlenowe (chcnllcznc) . Ciecie plazmowe .. ~:1.. . J~kosc _P0:vierzchni ciecia 6 :::::::::::::::::::::: 8.2. ~wlczeme: Ciecie plazrnowe przy pomocy urzadze, ma PLAZMIGSTER Literatura . ........................................ .
,

III
L11 113
114

123 126 129 133

8

9 9. NAPA W AN IE METALI 9.1. Wiadomosci podstawowe 9. 1.1. Proces napawania 9. 1.2. Metody napawania 9. 1.3. Elektrody, dmty elektrodowe i proszki metalowe do napawania 9.2. Cwiczenie: Napawanie elementow metalowych metodami MAGIM1G Literatura 134 134 134 135 ] 45 150 153 11.2. Cwiczenie: wanyeh Li teratura Kontrola jakosci wybranych zlaczy spa189 191

12. OCENA SPA\VALNOSCI STALl KONSTRUKCYJNYC.H 12.1. Wiadornosci podstawowe 12.1.1. Pojecie i charakterystyka spawalnosci 12.1.2. Wplyw skladnikow stopowych na spawalnose stali , 12.1.3. Metody okreslania spawalnosci 12.2. Cwiczenie: Ocena spawalnosci wybranych gatunkow stali konstrukcyjnych Literatura 192 192 192 194 196 205 208

10. ROROTY PRZEMYSLO\VE W SPAWALNICTWIE

STOSOWANE 154 ] 54
1<:4 J 156 156 158 159 160

10.1. Wiadomosci podstawowe 10.1.1 . Ogolna charakterystyka robotow przemyslowyeh 10.1.2. Napedy robotow przemyslowych 10.1.3. Urzadzenia chwytajace (chwytaki) 10.104. Programowanie robotow przemyslowych 10.1.5. Roboty spawalnicze 10.1.6. Wybrane typy robot6w

13. PROJEKTOW ANIE KONSTRUKCJI SPAWANYCH 13.1. Wiadomosci podstawowe 13.1.1. Zlacza spawane 13.1.2. Charakterystyka spoin ze wzgledu na ich wytrzymalosc 13.1.3. Dober materialow na konstrukcje spawane 13.1A. Wymagania i zalecenia w ksztattowaniu wezlow spawanych konstrukcji 13.1.5. Wymiary obliczeniowe i wymagania konstrukcyjne dIa spoin czolowych 13.1.6. Wymiary obliczeniowe i wymagania konstmkcyjne dIa spoin pachwinowych 13.1.7. Zasady obliczen wytrzymalosciowyoh spoin obciazonych statycznie 13.1.8. Obliczenia wytrzymalosciowe typowych pol:tczen spawanych 13.2. Cwiczenie: Projektowanie konstrukeji spawanych Literatura 209 209 209 209 211 211 212 213 215 218

10.1.7. Zrobotyzowane

stanowisko spawalnicze

164
166 166 168 169 169 169 169 172 175 181 186

10.1.8. Przyklady stanowisk zautomatyzowanych i zrobotyzowanych 10.2 .• Cwiczenie: Budowa i dzialanie robotow przemyslo- ; wych Literatura

11. KONTROLA

JAKOSCI ZlLl\CZY §PAWANYCH

11.1. Wiadornosci podstawowe I 1. 1.1. Wprowadzenie 11.1.2. Klasyfikacja konstrukcji spawanych 11.1.3. Wym agania stawiane zlaczorn spawanym 11. I A. Metody kontroli jakosci zlaczy spawanych 11.1.5. Koszty kontroli jakosci zlaczy i ich racjonalizacja 11.1.6. Nowe metody kontroli jakosci zlaczy spawanyeh

225
226

10 14. KOMPUTERO\VE PROJEKTOW ANIE TECl3l:N"OLOGII SPAWANIA 14.1. Wiadomosci podstawowe 14.1.1. Ksztalt i elementy spoin 14.1.2. Rodzaje spoin i zlaczy 14.1.3. Oznaczenie i wymiarowanie spoin 14.1.4. Pozycje spawania 14.2. Cwiczenie: Projektowanie technologii spawania dla wybranego wyrobu (mctoda kornputerowa) Literatura 15 .. KOMPUlf'lEROWE PROJEKl'OW ANIE Cn;CIA TERMICZNEGO BLACH 15.1. Wiadomosci podstawowe 15.1.1. Mechanizacja procesu ciecia termicznego metali 15.1.2. Charakterystyka systemu wspomagania komputerowego 15.1.3. Uruchomienie systemu PROFIL 15.1.4. Przy klad pro gramowania postaci gcamctrycznej elernentu 15.1.5. Programowanie ciecia na przecinarkach tle-

227 227 227 228 232 235 236 248

PRZlEDMOWA
249 249 249 254 261 265 Rozw6j nowoczesnych technologii wytwarzania, stosowanyeh

w budowie maszyn, a takze rozwoj informatyki kornputerowej powinny miec odpowicdnie odzwierciedlenie w procesie dydaktycznym, Stad tez podjeto probe wprowadzenia tyeh zagadnien do niniejszcgo skryptu, oprocz tradycyjnych metod i procesow technologicznycb. W praey ujeto takze tematyke cwiczen 0 charakterze projektowoobliczeniowym. W przyszlosci bye moze cwiczenia te zostana przeniesione do oddzielnego skryptu, Przedstawiona publikacja przeznaczona jest dIa studentow kierunk6w technicznych na wydzialach mechanicznyeh. Jej zakrcs obejmuje podstawowe cwiczenia laboratoryjne, realizowane z przedmiotuspawalnictwo, Skrypt maze bye takze przydatny w studiowaniu przedrniotow ogolnotechnicznych na innych wydzialach uczelni technicznych.

nowych
15.2. Cwiczenie: blach Literatura Kornputerowe programowanie ciecia , ~ ~ .~ ~

271 272
274 275 . 276 286 296 310 311 335 337

ANE_[(§ 1. Bezpieczenstwo i higiena pracy podczas zajcc laboratoryjnych 2. Slownik poj~6 spawalniezych 3. Legalne jednostki miar i ich przeliczenia 4. Uklad okresowy pierwiastk6w chemicznych 5. Normy europejskie i polskie w zakresie spawalnictwa 6. Zasady opracowywania i zaliczania sprawozdan z zaj~6 Streszczenie i abstract

,,,01racetonie " przy cisnie-

-,wywania acctyle-

1

D

SPAWANIE GAZOWE METALI 1.1. Wiadomosci podstawowe
1.1.1. Gazy spawalnieze
W spawalnictwie maja zastosowanie rozne gazy zy rnozna podzielic na palue i niepalne, Do gaz6w tylen, wod6r, propan i butan (rnieszanina) oraz gaz palnych uzywanych przy spawaniu gazowym nalezy oraz ich mieszanki, Gapalnych zalicza sie aceziemny. Do gaz6w nieden.

Acetylen C}lf2 otrzyrnuje sie z karbidu (weglika wapuia) w wyniku rozlcladu go w wcdzie wedlug reakcji:

Karbid CaC}otrzymuje sie przez stopienie koksu (antracytu) niegaszonym w speejalnych piecach, wedlug reakcji: CaO + 3C
--1-

z wapnern

Cae2 + CO

T

(1.2)

Acetylen wyrwarzany jest w urz<i.dzeniach nszywanych wyrwornicarni, a nastepnie sprezany i przechowywany w butlach. Nalezy on do bardzo niebezpiecznych gazow, Wybucha, gdy jego objetosc w tlenie wynosi powyzej 2,8 \}~.Wybuch acetylenu rnozliwy jest takze podczas przechowywania karbidu w wil~otnym pomieszcze~iu. Acetylen latwo ro;puszcza sie w ace.t;01~ie (ok. 20 dm acetylenu w 1 dm acetonu w temp. 20 C (293 K), przy crsnieniu O,! MPa). Zjawisko to wykorzystano podczas przechowywania acetyle-

14
LlU

Spawaluictwo.

Laboratorium

1. Spawanie gazowe metali

15

w butlach. Butle stalowe wypelnia sie najpierw pOfmvat<\.masa (g,ranulowany wegiel aktywowany), a nastepnie acetonem. Acetylen rozpuszczony w acetonie wypelniaiacym naczynia wloskowate wypelniacza nie jest wrazliwy na podwyiswnc cisnienie, nawet do 2,5 MPa. Praktycznie butle napetniane s~acetylene\TI do 1,8 MPa. Wod.6r If} otrzymuje sie z wody w wyniku elektrolizy. Przechowuje

1.1.2. Wytwornice acetylenu
"~~t~cirni~a s-!U.:i~do wytwarzania acetylenu (w wyniku dzialania wody na I~~bid) ,01 az do ~ego magazynowania. Podczas reakcj i karbidu z wodq wy~zlela Sly.duzo ciepla, Cieplo to jest niebezpicczne, ponicwaz powoduje polirneryzacje ~cetylenu, gdy temperatura wzrosnie powyzej 300°C (5,73 K). p.owsta.l~ ::1edy zwiazki, takie jak benzyna, benzol, naftalina. Zjawlsko. polm:cryza~JI mo.ze spowodowac wybuch wytwornicy. Wybuchowi ~pobl~ga sie, zwiekszajac ~~artOs6 wody do 10 1 na 1 kg karbidu, tak aby temperatura wody chlodzacej me przekroczyla 60°C (333 K). Zanieczyszezony acetylen maze polimeryzowac jut w temperaturze 115 + 120°C (388 ~ 393 K), stad nalezy kontrolowae temperature gazu w wytwornicy aby me wzrosla powyzej IOQ°c (373 K). " Wytwornice acetylenu dzieli sie ze wzgledu na: It ,,:ysokosc cisnienia (niskiego cisnienia - do 10 kPa i wysokiego . ,. 111a - 10+ 150 kPa); . ctsnre
o

sie

go w butlaeh stalowych pod cisnicniem 1,5 MFa (w temp. 15°C (288 K)). Temperatura plomienia przy spalaniu wodoru w atmosferze tlenu wynosi okolo 2520 -c (2793 K). Wodoru uzywa sie do ciecia i spawriniu cynku oraz olowiu. Moze bye stosowany takze do ciecia na duzych gl~bokosciach. Do spawania stosuje sie gatunek I wodoru 0 zawartosci 99,5 % H2, natomiast do ciecia rowniez gatunek II, zawieraj<\.cy 98 % H2· JrrO[Hll1 C3H8 i butan C4HW sa produktarni ubccznymi przy rafinacji ropy naftowej. Gazy te Iatwo skraplaja sie pod wplywem niskiego ciSnienia. St"d przechowuje si~ je w butlach w stanie cieklyrn. Mieszanina gazow propan-blltan jest stosowana do ciecia stall, zwlaszcza przeznaczonej na zlom, Temperatura piomienia przy spalaniu tych gaz6w z tlenem wynosi okolo 2 800°C (3 073 K). Mieszaniny tej nie stosuje sie do spawania ze wzgledu na jcj duze :l.anieczyszczenia (siarkowodor, amoniak) oraz nizsza temperature nit. uzyskiwana w painikach acetylenowo-tlenowych. Gaz ziemuy wystepuje w pokladach lub w poblizu poldad6w ropy naftowej, Jest mieszanina metanu (CH4J. propanu, butanu i azotu. Metan stanowi 90 -;' 98 %. Temperatura plomienia przy spa\aniu gazu ziemuego z tlencm wynosi okolo 1 900°C (2 173 K). W spawalnictwie gaz ziemny stosowany jest do ciecia tlenem j padgrzewania przy spawaniu. Gaz ziemny dostarczany jest w butlach pod cisuieniem 15 MPa lub ruroci~ami pod cisnieniem 0,2 -;' 0,3 MPa. Tlcn 02 jest gazem niepalnym, ale podtrzymuja._cym palenie, Otrzymuje sie go z wody metoda elektrolizy lub z atmosfery przez chlodzenie w specjalnych urzadzeniacb do okoto -183°C (90 K). Tlen przechowuje sie butlach 0 pojernnosci 40 d1ll3, pod cisnieniem 15 MPa. Stosuje sie go do spawania gazowego i do ciecia termicznego. Do cel6w &pawalniczych stosuje sie dwa gatunki tlenu: _ gatunek 1, zawierajacy 99,00 % czystego 01. _ gatllnek II, zawierajacy 98,00 % czystego 02·

spo;>?b ustawienia
karbidu);

(przenosne - do 10 kg karbidu, stale - powyzej 10 I (g

.. spos?b dzialania (wsypowe - karbid do wody; doplywowe - woda do karbidu; wy_porowe - wzrastajace cisnienie gazu wypiera wode, przerywaJ<l.creakcje wytwarzania acetylenu).

Rys, 1.1. Sch~mat wytworulcy wsypowej: 1 - zasobnik karbidu 2 - zbiornik
karbl.du, 3 - slimakowy podajnik karbidu, 4 - reaktor: 5 - woda re-

ak~y~na; R - regulator
dajnika, M - manometr, wskaz, T - termometr

ilosci wsypywanego karbidu, S - silnik poZb - zawor bezpieczenstwa, W - wodo-

16

Spawalnictwo.

Laboratorium

1. Spawanie gazowe metali
I ..

17

Wytwornica acetylenu sklada sit:: z nastepujacych glownych czesci skladowych: zbiornik karbidu, zbiornik wody, zbiornik gazu, Czesciami dodatkowymi wytwornicy sa: bezpiecznik acety!enowy, zawor bezpieczenstwa, manometry, termornetry, oczyszczacz gazu, reduktor, Nie wszystkie z tych elernentow wystepuja przy wszystkich typach wytwornic. Przy wytwornieach przenosnych nie ma oczyszczaczy gazu. Przywytwornicaeh wysokiego cisnienia wystepuje dodarkowo regulator doplywu wody i zapasowy zbiornik wody, Przy wytwornicach przcnosnych nie rna oczyszczaczy gnzu. Schemat wytwornicy wsypowej przedstawiono na rysunku \.1.

Na glowicy kazdej butli znajdujq sieoznaczenla, nazywane danymi technicznymi. Obejmuja One nastepujace informacje: cisnienie probne butli, cisnien ie napeln ienia, pojemnosc wodna, dare ostatniej kontroJi butli, znak wytworni, rnase butli pustej, rok produkcji butli, numer kolejny butli, Butle rnalowane sa farba na odpowiednie kolory, przyporzadkowane poszczeg61nym gazom, Butle tlenowe malowane sa na kolor blekitny; acetylenowe - na kolor zolty; argonu, dwutlenku wegla, powietrza - na kolor Slaty; butle wodoru, propanu, butanu, gazu ziemnego - czerwony. Na kazdej b\.ltHpodana jest nazwa gazu oraz jego wz6r chemiczny.

1.1.3. Butle do gaznw spreznnych
Tlen, acetylen, wodor i inne gazy przechowywane sa w cylindrycznych butlach, wykonanych ze stali a podwyzszonej wytrzymalosci. Butla sklada si~ z xcrpusu, stopy, glowicy, kolpaka i zaworu. Zall1ykanie i otwieranie zaworu butli cdbywa sie przy pcmocy kolka, Zawar chroniony jest kolpakiem, nakrecanyrn na pierscien butli, zabezpieczajacym go przed uszkodzeniem. Przekroj butli (tlenowej) przedstawiono na rysunku 1.2.

1.1.4. Zawory hutli tlcnowych i innycb gaz6w
Zawory butli dzieli sift na wrzecionowe i przeponowe, Zawory wrzecionowe stosuje sit;! do butli tlenowych, acetylenowych, wodorowych, argonowych, dwutlenku wcgla, azotu i sprezonego powietrz.a. Zawory przeponowe stosuje sie do butli z propanem-butanem. Zawory wkrecane 5'1. w szyjke butli. Obracajac pokretlem wrzeciona dokonuje sie otwarcia lub zamkniecia zawonr, Do krocca zaworu przylacza sie sam reduktor Iub podgrzewacz i reduktor. Przekr6j zaworu butli acetylenowej przedstawiono na rysunku 1.3.

Rys. 1.2. Przekr6j butli tlenowej: 1- korpus butli, 2 - stopa, 3 - glowica butli, 4 - pierscien, 5 - kolpak, 6 - zawar, 7 - gwintstozkowy zaworu, g - szyj\m butli, 9 - \<:olka zawom

Rys. 1.3. Przekroj zaworu butli acetylenowej: 1 - wkladka fi lcowa, 2 - wrzeciono gorne, 3· wrzeciono dolne, 4 - korek ebonitowy, 5 - uszczelka guntowa, 6 - dlawik, 7 - nakretka dlawika

18

Spawalnictwo.

Laboratorium

1, Spawanie gazowe metali

19

1.1.5. Reduktory tlenowe i acetylenowe
Reduktor rna na cell! obnizenie cisnienia gazu, dopJywajllcego z but!i do palnika i utrzymanie tego cisnienia (roboczego) na stalym poziomie w ciagu calego okresu pracy (spawania), Rozroznia sie reduktory jedno- i dwustop-

1.1.6. Palniki spawalnicze Zadaniem palnika jest wymieszanie azu I wstala mieszanka a okreslonym kl d ' g _ pa l:ego z tlenem, tak aby po., __ s a zle zapewmajq_ca utw ' bil go P l 'ormerua oodpowiednio _I '. ' orzenie sta I ne.. trzonu (kor ). _ ~,?,so (Ie] te_mperaturze. Palnik sklada si~ Z: OIpUSU z_ zaworami reguluj id 1 oraz h!.~Z11ikado wezy gurnowych; J'l_cynu op yw gazu palnego i tlenu
Ii

niowe.

Schernat reduktora jednostopniowego przedstawiono na rysunku 1.4. Cisnienie robocze ustala sie za pomoca sruby stawidlowej (1). Dokrecenie tej sruby powoduje ugiecie mernbrany (3), uniesienie popychacza (4) i otwarcic zaworu (5), a tym samyrn polaczeuie komory W z komora N. W pewnym momencie ustali sie r6wnowaga pomiedzy cisnieniern wywieranym na membrane, a silarni sprezyn (2) oraz (6). Reduktor dwustopniowy laczy we wsp6!nej obudowie dwa szeregowo usytuowane reduktory jednostopniowe. Reduktory riwustopniowe znacznie dok-ladniej reguluja i utrzyrnuja cisnienie, stad tez 5'1. stosowane czescie] nit,

o
III

j ednostopn iowe,

~leZnosci ad c isn ien ia gazu paine . ,_",. ..,. clsnlema(czft:sciej stosowanej or I 'J ,go IOZl,OZllla 51Q palniki niskicgo B' . _OI<IZ pa HI ~I wysokiego cisnienia 10IltC pod uwage sposob dzialania '0 .'.," . ,'. (srnoczkowe _ rys. 1.5 a) . b . , I I z~ozma SH~ palniki inzektorowe I ezmze ctorowe (rowno-prezne - rys, 1.5 b).

., v.:

~la~adkl WY~li.ennej) zakonczonej dysza plomieniowq (dziobe 1)' 1Il:Z~~dora (1.1~I~ktora, smoczka), sluzacego do zas sania n, o mzszyrn cisnicniu przez gaz (tlen) 0 wyzs m ci ~ " gazu palnego komory mieszania. zy rsrueruu;

Rys, 1.5. Schernaty palnik6w spawalniczych: b) palnik bezinzektorowy

a)

1 pa nik inzektorowy,

Najczescie] do ' bosci d020 nun t spawalll~ r~czne~o wszelkich rnetali i ich stop6w 0 grus osowany Jest palnik typu PU - 241A (tab. 1. I).
Rys. 104. Schemat reduktora jednostopniowego: 1 - sruba z pokretlem, 2 - sprezyna, 3 - membrana, 4 - popychacz, 5 - grzybek zaworu, 6 - sprezyua, 7 - filtr, 8 - zaworek bezpieczenstwa, 9 - zaworek odcinajacy; W - komora wysokiego cisnienia (np. 15 MPa), N - kornora niskiego cisnienia (rip. 0,5 MPa)

20

Spawalnictwo,

Laboratorinm

I. Spawanie gazowe metali

21

1.1.7. Przygotowanie elernentow do spawanla
Elernenty do spawania
nos.ci przygotowawcze
e
<I>

powinny bye odpowiednio

przygotowane.

Czyn-

a)

b)

obejmuj\\.:

ukosowanie; czyszczenie brzeg6w;

a
C'}

01
-l-

5
3

e
Q

skladanie zlaczy;
szczepianie brzeg6w blach.
III

0

~

1
lI-

2

4

90

.o

5:
o
.

.

-~:CL _.
N

Rys. 1.7. Szczepianie brzegow blach przed spawaniem: a) zachowanle krawedzi blach podczas spawania bez spain sczepnych, b) prawidlowe szczepianie blach przed spawaniem; 1,2,3,4,5 - kolejnosc wykonywania spain, go - grubosc blach spawanych

Szezepianle

brzeg6w

blach polega

na fltczeniu

wstepnyrni

spoinarni

punktowymi

dlugich krawedzi spawanych,

dzieki czemu przy nakladaniu

spoiny wlasciwej krawedzie nie zachodza na siebie pod wplywem odksztalcen spawalniczych (rys, 1.7).
N

......

-l-

+ o

2+3

0

1N
......

1.1.8. Charakterystyka spawania gazowego
Zr6dh:m ciepla przy spawaniu gazowym jest reakeja spalania acetylenu z tlenem, Uzyskanie wlasciwej mieszanki gazow, zapalenie.jej oraz kierowanie powstalym plomieniem odbywa sieza POlTIoc<\. spawalniczego palnika gazowego. W czasie spawania na ogol stosuje sil(:spoiwo, tzn. drut 0 odpowiednim skladzie chemicznym. Ulega on stapianiu w plornieniu palnika, rownoczesnie z brzegami Iaczonego rnaterialu, tworzac jeziorko cieklego metalu. Jeziorko to po zakrzepnieciu przeksztalca sil(: W spoine, W zaleznosci ad stosunku objetosciowego tlenu do acetylenu powstaja trzy rodzaje plomieni: o plomieii norrnalny, dla ktorego stosunek ten wynosi J : 1,2; O!I plornien naw~glaj<lcy, 0 stosunku mniejszyrn od 1; e plomien utlen iajacy, z nadmiarern tlenu, 0 stosunku wiekszym ad 1,2.
Ksztalt poszczegolnych plornieni przedstawiano na rysunku 1.8.

Rys, 1.6. Przyklady ukosowania

krawedzi blach

Ukosowanie

ma na celu takie uksztaltowanie aby otrzymac

brzegow materialu spawapole przekroju Ksztalt

nego.raby uzyskac przetopienie na calej grnbosci. Jednoczesnie ukosowanie
nalezy tak przeprowadzic, jak najrnniejsze

rowka spoiny. Wtedy objetosc jeziorka stopionego metalu nie bedzie zbyt
duza, co zrnniejszy odksztalcenia spawalnicze po jego zakrzepnieciu.

ukosowania zalezy od grubosci spawanych blach (rys, 1.6).
Czyszczenie brzegow blaeh rna na celu usuniecie z powierzc1mi materialu zgorzeliny, rdzy, farby, smarow i innyeh zanieczyszczeii, gdyz mega one pogorszyc jakosc spoiny poprzez tworzenie pecherzy Jub wtracen nie-

metalicznych.
Sldadanie zlaezy rna na celu uzyskanie odpowiedniego, wzajemnego polozenia czesci spawanych, poprawnego pod wzgledern technologicznym i konstrukcyjnyrn.

22 a)

Spawalnictwo.

Laboratorium

I. Spawanie gazowe metal!

23

Produktarni tej reakcji sit dwutlenek wegla i para wodna - zwi ki t .. hi" ''1:2 I a.snos~l~c ut enlaJ<\.cyc~, dlatego. te~ nalezy unikac przetrzymywania jeziorka cieklego metalu w kicje plomienia. Rozklad ternperatury w plornleI1IU acetylenowotlenowym normalnym przedstawiono na rysunku 1.9.

?~

S2"
us

1=3373 'iil2773

Rys. 1.8. Plornien acetylenowo-llenowy:a)

normalny,

b) naweglajacy,

1
~
~

2273

cjutleuiajacy;

1 - kita, 2 - jadro, 3 - strefa redukcyjna,

f§ 1273
773

~ 1773

_I
/

I: I:
: :
I

./.i"-

<;

<, ....._

:
i
20 30 40,

4 - stozek naweglajaey

:
,
50

-

r--_
70 80

60

rodzajem plornienia jest plomieu uormalny. Mozna rozroznic w nim trzy strefy. Picrwsza strefa, zwana jadrem, znajduje sie najblizej palnika i ma ksztalt swiecacego stozka, W jadrze znajduje sl" mieszanka acetylenu i tlenu, ktora przechodzac do granicy jadra stopniowo nagrzewa sie, Za jadrem znajduje sie druga strefa, bezbarwna i slabo zauwazalna, zwana strefa redukcyjna, Przechodzac do tej strefy mieszanina gazu osiaga temperatnre 'l 000 °c (l 273 K). Nastepuje tu rozpad acetylenu na wegiel i wodor, Wegiel, ktorego powinowactwo do tlenu jest wieksze niz wodoru, hlCZY si~ z tlenem, tworzac tlenek wegla, Jest to pierwsza faza spalania acetylcnu, ktora przebiega nastepujaco: (1.3) 2C
-I-

Podstawowym

Dlugos6 pldmienia

I[mm]

,

i

Rys. 1.9. R~zktad

plomieniu acetylenowo-tlenowyrn 2 - strefa redukcyjua (I strefa spalamal, 3 " kita (II strefa spalania), 4 - przedm lot spawany

tempel:atury

w

D?lm~lnym: I - jadro,

02 ~ 2CO + Q

(1.4) do oketo 3 100°C na wodor atomowy (1.5)

Wydziclone cieplo podnosi temperature gazow (3 373 K). Powoduje to rozpad wodoru czastkowego wedlug reakcji: H2 ~ 2H

SI«

. W taki dwufazowy sposob (spalanie czesciowe i spalanie zupelnc) spala tylko acetylen: Inne gazy paine, np. propan, butan, spalaja sie jednofa-

Produkty pierwszej fazy spaiania tworza strefe a wybitnych wlasnosciach redukcyjuycn. Strefa ta chroni stopiony meta! przed utlcnianiem. Dlatego przy spa!aniu nalezy tak trzyrnac palnik, aby jeziorkc cieklego mctalu znajdowalo sie w tej strefie promienia. Za strefa redukcyjna wystepuje trzecia strefa plomienia, zwana kita, Zachodzi w niej druga faza spalania przy

udziale tlenu z otaczajacego
pelncgo, zachodzacy

plomien powietrza, Jest to proces spalania zu(1.6)

wedlug reakcji:

rowe, tzn, w.WYIlJ!m ich spalania powstaja od razu C02 i H20, ktore to produkty s~alaLUa. dZlalaj~ utleniajqcn na ciekly metal. Dlatego tez inne gazy paine me ~OWllU1! bye stosowane do spawania gazowego. Przy spawaniu gazOV..'Y1l_llslotne Jest wystepowanie w plomieniu strefy redukcyjnej, ktora chroni ;I:kly met~1 przed utlenieniem, a tyrn samym przcd pogorszeniern wiasuosci mechanicznych zlacza spawanego. . W. ptomi.eniu naweglajacym wys:((puje niezwiazany w wysokiej tempeI~ttllze ~yglel, po:nod2!\.cy z nadmiaru acetylenu, Wegiel ten przy spawanl~ st~I.J prz~chodzl do sp~iny, co wywoluje wzrost twardosci i spadek ciagh":OS~l spomy. Jest. to wiec plornieri nieodpowiedni do spawania stali, ale znajduje ~as~osowanlc przy spawaniu aluminium i olowiu, gdyz mctale te odznaczaja Sll( szczegolna podatnoscia na utlenianie,

Spawa lnicrwo, Laboratorium W przypadku plom ien ia utlen iaj acego nad III iar tlen 11 powod uje utl en iani e metalu, Jest to zjawisko niepozadane, gdyz powstale tlenki tworzq w spoinie mikrokarby, a powstajace przy utlenianiu gazy tworza w spoinie p~cherze,'r co w sumie obniza wlasnosci mechaniczne zlacza. Plornien utleniajacy jest stosowany tylko przy spawaniu mosiqdzu, w celu ograniczenia parowania~r cynku, oraz dopodgrzewania w procesie ciecia gazowego.

L'Spawaniegazowe

metali

25

Metoda

spawania

"w prawo'

polega na prowadzeniu

palnika ad reki

lewej leu prawej. Kita plomienia 11
,.

skierowanajest

na tworzaca sie spoine,

1.1.9.· Metody spawania gazowego
pracy trzyrna w prawej rece palnik, a w lewej spoiwo, palnika i spoiwa w czasie spawania rozroznia si~ trzy metody spawania: "w prawo", ,.,w lewo' oraz "w gore", Palnile powinien bye tak prowadzony, aby topiacy sie koniec spoiwa i jeziorko cieklego metalu znajdowaly sie wstrefie redukujacej plomienia, Spawacz wczasie

Zaleznie od kierunku przesuwania

Spoiwo (drut) postepuje za plornieniern palnika. Metoda ta stosowana jest do laczenia grubszych blach (powyzej 4 mm). Charakteryzuje sift lepszym wykorzystaniem ciepla, ktore nie tylko stapia brzegi materialu spawanego, lecz rowniez podgrzewa ulozona wczesniej spoine. Zachodzi wtedy proces wyzarzania, dzieki czemu spoina ma lepsze wlasnosci mechaniczne, Ze wzgledu na wieksza koncentracje ciepla metoda "w prawo" jest wydajniejsza ad metody "w lewa" 0 okolo 20 %.Wadtt tej metody jest trudnosc uzyskania radnego lica spoiny. Metody spawania gazowego przedstawiono na rysunkulI O.

.~-

1.1.10. Warunki spawania gazowego
Po przygotowaniu material6w do spawania nalezy ustalic warunki spa-

Metoda spawauia j.w lewo" polega na prowadzeniu palnika od reki prawej ku lewej. Kita plomienia skierowana jest na rowek, a spoiwo peste-

puje przed palnikiem. Metoda ta stosowana jestdo spawania cienkich blach (do okolo 4 mm) i pozwala na otrzymanie spoiny 0 gradkim lieu, Jednoczesnie odznacza sie najmniejsza wydajnoscia, Spoiny wykonane ta metoda szybko stygnq, co wplywa na tworzeniesie w nich porow i pecherzy, obnizajaeych wlasnosci wytrzymalosciowe,

wania. SE\_ to: e gatunek i rodzaj spoiwa oraz topnika;
.. wydajnosc palnika; 'I pozycja spawania, Spoiwa i topniki dobiera sie w zaleznosci ad rodzaju spawanego metalu. Spoiwo (drut) rna sklad chemiczny i wlasnoscl mechaniczne zblizone do laczonych metali. Glownym zadaniem topnikow (stosowane Sil do stali wy~ solcostopowych, zeliwa i metali niezelaznych) jest rozpuszczanie powstajacych w czasie spawania trudno topliwych tlenk6w. Materialy a grubosci do 2 mm mozna spawac bez dodawania spoiwa. Dla stali niskoweglowych stosuje sie drut SpGJ lub SpG2, ktorego srednice d dobiera sie w zaleznosci od grubosei blachy g i metody spawania, wedlug nastepujacych zalezno-

a)

_

kl"runek spawaniil

sci: dla metody "w lewo": d
b)
kierunek sP"wan~

=

dla rnetcdy "w prawo":

d

=

O,Sg + 1 mm O,Sg

Wydajnosc palnika gazowego V (zuzycie gazu) zalezy od grubosci spawanego rnaterialu go [mrn] oraz od metody spawania, Zaleznosci te przec\slawiaj'l si~ nast'a'lUj'lCo~. dla metody "w lewo"
VC2H2
Rys. 1.10.. Metody spawania gazowego: a) "w lewo", b) "w prawo", c)"w g:6r~"; 1 - palnik gazowy, 2· drut, 3 -element spawany
=

(100+ 120)go

llgodz

(1.7)

din metody "w prawo" VC2H2 = (120+ 150)80 llgodz
(1.8)

Spawalnictwo. 26

Laboratorium

1. Spawanie gazowe metali

27

dla metody "w gore" Na podstawie wyliczonych

V

C2H

2

= 6Ogo

l/godz si~ odpowiedniil

(1.9)
nasadkf(

. Zak~es. cwiczenia obejrnuje samodzielne (w miare mozliwosci) wykoname spom I zlaczy spawanych oraz dokonanie oceny ieh jakosci,

wydajnosci

dobiera

palnika (tab. 1.1).

Wyposazeute

stanowiska

a)
/J

~4)
1

b)

c)

o

(

'""
d)
e)
,''',

Stanowisko jest wyposazone w: stol spawalniczy z wyciqgiem; 0:1 palniki do ciecia i spawania; <11 butle gazowe, reduktory, zawory, weze gumowe; " wytwornice acetyienu; .. narzedzia.do czyszczenia zlaczy spawanych; <II blache stalowa; .. przyrzad do pr6by giecia; I) pile rnechaniczna; e szl ifierke stolowa,

Przebieg cwlezenia
Przebieg cwiczenia obejrnuje: .. przygotowanie pr6bek do wykonania dw6ch jednakowych zlaczy spawanych, doczolowych; 0 zapoznanie si~ z budowa i zasada'"t dzialania x tw ornrcy aeety Ienn; .. It .'. ,vy • zapo~nal.lle sre z b~dowq_ palnikow spawalniczych; .. okreslenie w~runko",,:,s.pawania ~l<tezy, ~(Or~slaj<tc z tabeli 1.1; obserwowanie techniki zapalania plomienia .. i roznych rod zaJow p l ornle. ni: . . ..

Rys. 1.11. Pozycje spawania: a) podolna, b) naboczna, d) okapowa, e) pulapowa, f) pionowa

c) nascienna,
e

'~
I

,A

,.'t

Pozyeja sllawania okresla orientacj~ przestrzenua zlacza spawancgo. N.a rysunku 1.11 przedstawiono stosowane pozycje spawama na przykladzle zt<tczy doczolowych i naroZnych. sposrod wszystkich pozycji spawan~e •. w pozycji podolnej jest najdogodniejsze, a jakosc wyko.nywan~ch SPO:~l t· najwyzsza. Nie zawsze [ednak mozna prowadzic spawaillc w tej pOZYCJl. Przy pracach montaZowych maze zachodzic kOllieczl1oSC spawania w pozycjach przymusowych (kazda pozycja inna nit podolna). Ze wzgledu na fakt, ze trudnosci przy wyl<Ol1ywaniu spoin wplywaja na ich jakosc, spoiny wy- , konane w pozycjach przymusowych sa uwazane za mniej wartosciowe.
I '

,

II

obserwowanie
wo

wykonania zlaczy metod" spawania "( I ..'I' .. '"t" 0 cres erneczasu [ predkosci spawania);

w lewo" .

I

"w pra-

Tabela 1.1 Charakterystyka palnika smoczkowego 1+2 2 140 160 2+3 3 250 275 3+5 typu PU - 241 A 5+8 5 630 700 8 +12 12 +20 7 1600 1760

"

.,-

Grubosc metalu

1.2. CWICZENIE: Spawanie gazowe metali
eel i zakres cwiczenia
Celern cwiczeniajest tlenowego.;· poznanie metody spawania gazowego acety1enowo·
r

spawanego

[mm]

do 1 1 100 110

Numer nasadki
Zuzycie acetylenu [dmJ/hJ

4
400 440

6
1000 1 100

Zuzycie tlenu
[dmJ/hJ

V

28
'.
(I

Spawalnlcrwo.

Laboratoriurn

'~.,·-(Spawanie gazowe metal!

29

sarnodzielne wykonanie spoiny lub napoiny dowolna metoda spawania;
oczyszczenie zlacza spawanego ze zgorzeliny;


C!I

Pytarria kuntrolne
1. Opisac podstawowe gazy spawalnicze. 2. Opisac rodzaje, zastosowanie i budowe przykladowej wytwornicy.

dokonanie oceny jakosci wykonanych

zlaczy na podstawie ogledzin ze-

wnetrznych, pr6by zginania lub innych metod,

Wytyczne do sprawnzdania
W sprawozdaniu nalezy zamiescic:
..szkic og61ny stanowiska do spawaniagazowego; .. szkice wybranych element6w wyposazenia stanowiska spawalniczego; .. opis warunkow spawania (sposob ieh ustalania lub obliczania); eo szkice pr6bek przed j po spawaniu (z wymiararm); o zestawienie spawanych probek i spos6b ichprzygotowania (tab, 1.2); • zestawienie parametr6w spawania poszczegolnych probek (tab. 1.3)~:,~~:,.:, e wyniki badan zt<1_czyspawanych, w tym wyniki ogledzin zewnetrznych II"

if' Podac przeznaczenie, budowe i dzialanie reduktora, butli oraz 5. Opisac budow¥ i dz,ia\anie palnikow.

3. Przedstawic reakcje wytwarzania karbidu i acetylenu,

zawofu,

i;"

wraz z rysunkarni wad.
Tabellll.2

,,{~L:'
F

6. Opisac plornienie acetylenowo - tlenowe. 7. Opisac strefe redukcyjna w plornieniu acetylenowo - tlenowym, '. 8. Przedstawie rozklad temperatury w plomieniu acetylenowo - tlenowym normalnym. 9. Podee zaleznosci do okresleniawydajnoscipalnika gazowego. 10. Opisa6 proces spalania acetylenu w tlenie, 11. Opisac podstawowe warunki spawania. 12. Naszkicowac pozycje spawania, 13. Opisac metody spawania,

Zestawienle probek do spawania gazowego
Nr pr6bki Garunek

Literatnra
[1
j' [2 ] MarcollaK.:

GrubQSC
probki

Dtugosc
spawania

Rodzaj

materiatu

[mm]

[mm]

i wyrniary ukosowania

1

Dobaj E.: Maszyny i urzadzen ia spawal n j cze, \VNT, Warszawa 1998.
Zarys spawalnictwa. pp, Pozna111991.

[3 ] Marcella K.: Zarys spawalnictwa. PWN,. Warszawa - Poznan 1979. [4] Mistur L.: Spawanie gazowe i elektryczne. WSiP, Warszawa 19S5. [5 ] Mistur L.: Spawanie gazowe w pytaniach i odpowiedziach. WNT,
Warszawa 1989.

_.
Tabeia 1.3 Parametry spawania gazowego probek

[ 6] Piwowar S.: Spawalnictwo. PWN, Warszawa 1978. [ 7] Praca zbiorowa: Laboratoriurn technik wytwarzania.

Nr
pr6b-

Nr koncowki
palnika

Gamnek
i grubose stopiwa
[mm]

Metoda

I,i

spawania

Czas Predkosc spawa- spawania nia [51
(mls]

Cisnlenle robocze gazew [MPa] C2Hi

WSI, Radom 1983. [ 8 ] Praca zbiorowa: Poradoik spawalnictwa, WNT, Warszawa 1972, ( 9 ] Praca zbiorowa: Technologia. CvtM Il. Laboretorium. Tom 2, WSJ, Radom 1'994.

Zuzycie
C]fi]

[dm3!h]

0]

I

2. Spawanie lukowe rnetali elektrodll[Opliwq_

31

jest surna napiec: anodowego katodowe o or '. szczeg61ne przebiegi napilt:6' oraz' olaz.naplt~cJa w slupie Juku. Poluku elektryczneuQ przedstawi wyp dkowe] charakterystyk] statyczne] eo. 0110 na rysunku 2.1. J

!

20

SPAWANIE ILUKOWE METALI ELEKTROD1\ TOPLIW 1\ (OTUJLONi\)
2.1. Wladomoscl podstawowe spawania lukowego
Rys.2.1.
Nalli!zenie prqcu I [AJ


spadkow na " piec w h tku od natezenia pradu: I 2 - napiecie anodowe 3 _ naoi .' n~Juku, 4 _ charakterystyka stat ' precie w slupie nia w funk" t " yczna (wypadkowe napiecie jarzeZaleznosc ..k

2.1.1. Charakterystyka

piecie atodowe,

Zrodlem ciepla przy spawaniu Iukowym jest luk elektryczny, jarzacy si~ ~i CJI na ezerua pradu) porniedzy koncem elektrody a przedmiotem spawanym. Cieplo jarzacego sie \r fukupowoduje topienie sie elektrody i brzegow przedmiotu spawanego. ~.>Stopiony metal elektrody oraz stopiony metal przedmiotu spawanego tworza ·'f:.:~;jeziorko cieklego metalu, ktore po zakrzepnieciu stanowi spoine, ~!:\.cz'l:.c'l:.+:' . ,Elas~cznosc luku jest to zdolnosc do jarzen i . b .. oba brzegi przedmiotu. _ ZlTIillily Jego dlugosci. Jako icryteriumeiastyez a ,S-I~I ez wz~lfl:d,un~ pewne Luk elektryczny jest wyladowaniem elektrycznym w gazach, Zajarzanie ':;f" syrnalnq dlugosc przy kt6rej nie tenui ~IOSCI kr przyjmuje Sl~ makluku przy spawaniu elektrycznyrn polega.na ?~tarc!u ~ub.uderzcniu k~t1Cel:n:~'~, silany pradem st~Jym rna duza st~:i~r~~i~ ~al1lk!lIku,,~pawall1j~~ !~k z~elektrody 0 spawany przedmiot 1 szybkim JeJ uruesieruu na odpowlcdmq_'I,l\' - do hrku pradu przemiennego ktc ~. lastycznosc w przeclwlenstwle wysokosc, W chwili styku, na skutek oporu elektrycznego, elcktroda 11U- 'i;~~~>pradu zasilajq_cego. Eiastycz~oS607 kgasn~e.1 zajarza Sl~. z cz~stotliwosci<t grzewa sie, Pod wplywern ternperatury i silnego pola elektryczncgo zaChodZi::I~i( biegu jalowego zr6d-la natez .ll u ~adezy od: ro~zaJu pradu, napi~cia . isk . .. I!' . I' I k .1 -El k r" " ,. ''t: ema pI,!, u spawallla grubos I' ZJ3WIS 0 termoenusji c ectronow z powierzcnru e c trody. e trony te:,:,;'( I zawartcsct w niej skladnikdw jnn] " cl (, OSCI otu my .. ' ., Ilk . l'd ... u'r IlIZLlJ<\.CYC 1. Z erzaja Sl~ z atornarm gazLi W SI nym po u e e trycznymmiedzy e ektro !l ·lllm !,

.It

a przedmiotem powodujac jonizacje gazu, kt6ra przeksztalca si~ w jonizacje ' . b d do i .t Ik Iawinowa, mez ~ na 0 jarzerna luku e e trycznego. Spawalniczy luk elektryczny . rnozna opisac, podajac jego charakterystyke ' . statyczna, c 1astycznosc oraz ugiecie w polu clektromagnetyeznym. '( Ch ara Irterystyka statyczna Iuku jest to zaleznosc miedzy natezeniern pradu a napieciern jarzenia luku, przy stalej jcgo dlugosci, Napiecie jarzenia

d

,
c.',

;,~'~;t:

t~~
,
I

Ugil:cie luku polega na od 'I i . l cuy emu stupa Iuku od osi 01 ktr d owanym oddzialywanicll1 sit J re (JO y, spowoW wyniku przeplywn pradu p' pOb a 'dmagnctycznego. Pole J to ' powstajc .·t Izez 0 wo spawania Ugi . t pUJe w przypadku, gdy miejsce do rowad . . ~CJC U cu. me wyst\?nego pokrywa sie z osia 01 let. dv zenia pradu do przedmiotu spawa... -t. e 10 y oraz przy spawaniu .d . ~gJ~cle Jest w6wczas praktyczni .. i ) pi!:\. em zmiennym spowodowac nier6wnomierne przetopieni no . ~byt duze ugiecie hiku moze . dlatego nalezy d .. d 'j" pl~nJe SPOll1Y,nier6wne lieo itp. wady azyc 0 wye urunowania togo zjawiska, ' d

32

Spawalnictwo.

Laboratorium

-2.SpawanieIukowe

rnetali elektroda topliwq

33

2.1.2. Metody spawania elektrodami topJiwymi
Spawanie fukowe elektrodami topliwymi moze odbywac sie nastepujacymi metodami: o recznie elektroda otulona; e Iukiern krytym (pod topnikiem); '" W oslonie gazowej. We wszystkich tych metodach elektroda podczas spawania ulega stopieniu i przechodzi do spoiny. Spawanie lukowe reczne elektrodq otulonq polega na stapianiu brzeg6w Iaczonych element6w za pomoca juku elektrycznego, kt6ry jarzy sie porniedzy elektroda a przedmiotem spawanym. Elektrode stanowi rdzen metalowy pokryty warstwa substancji cerarnicznej 0 odpowiednim skladzie chernicznyrn. Pcdczas spawania elektroda przesuwana jest recznie wzdluz rowka oraz wzdluz osi (w miare zuzywania), Schemat stanowiska do spawania lukowego reeznego elektroda otulona przedstawiono na rysunkach 2.2, a schernat procesu spawania na rysunku 2.3.

Rys. 2.3.

Schernat procesu spawania lukowego recznego elektrodq otulona (przelcr6j pcdluzny): J - rdzen elektrody, 2 - otulina, 3 - krople metalu przenoszone z elektrody do jeziorka, 4· krople zuzla przenoszone z elektrody . do jeziorka, 5 - osrona gazowa Juku, 6 - jeziorko plynnego metalu, 7 - spoina, 8· warstwa zakrzeplego

zuzla, 9 - elementspawany

Rys. 2.2. Schemat stanowiska

do spawania lukowego reeznego elektroda 2 - przewody obwodu spawania, 3 - zacisk pradowy, 4 - uchwyt elektrody, 5 - elektroda otulona, 6 - luk elektryczny, 7 - ulozona spoina, 8 - elementy spawane

otulona:

1 - zrndlo pradu,

Metalowy rdzen elektrody topi sie, a krople cieklego metalu sptywaja do jeziorka. Wraz z rdzeniem topi sie otulina elektrody, tworzac atmosfere ochronna wokol Juku i stopionego metalu. Zapobiega to szkodliwemu dzialauiu tlenu, azotu i wodoru z powietrza, Oprocz atmosfery ochronnej ze stopionej otuliny tworzy sie rozel, ktory ksztaltuje lico spoiny oraz zmniejsza predkosc chlodzenia spoiny, co zapobiega przehartowaniu sie zlacza, W trakcie topienia sie otuliny uwalniaja sie rowniez skladniki, kt6re odpowiednio wplywajq na sklad chemiczny spoiny i ulatwiaja topienie si~ elektrody (jonizatory). Laczny zespol parametr6w charakteryzujacych proces spawania dana metoda i zapewniajacy uzyskanie spoiny 0 danych wlasnosciach nazywa sie warunkami spawania, W przypadku spawania recznego elektrodami otulonymi parametry procesu sa nastepujace:
0)

gatunek j srednica elektrody;
rodzaj i biegunowosc pradu; natezeuie pradu; liczba warstw w spoinie; pozycja spawania.

II


D

o

34

Spawalnictwo. Laboratorium

2. Spawanie lukowe mctali elektroda topliwq

35

Dober elektrod polega na wyborze gatunku elektrody i jej srednicy, Gatunek elektrody dobiera sie odpowiednio do gatunku spawanego materialu, tj. jego skladu chernicznego i wlasnosci mechanicznych. Obowiazujc zasada, ze wytrzyrnarcsc stopiwa nie moze bye mniejsza odwytrzyrnalosci maledatu rodzimego. Sreduice elektrody uzaleznia sie od grubosci materialu spawanego. Grubszy material pozwala na stosowanie elcktrod 0 wiekszych srednicacn. Dober parametrow pradu spawania obejmuje wybor rodzaju i biegunowosci pradu oraz ustalenie jego natezenia. Wiekszosc elektrod maze bye uzyta do spawania pradern starym lub zmiennym. W przypadku pradu stalego z regury elektroda podlaczona jest do bieguna ujemnego spawarki (tzw. biegunowosc prosta). Niekt6re jcdnak elektrody (gl6wnie 0 otulinie zasadowej) nadaja si~ do spawania tylko pradern stalym i wyrnagaja z reguly podlaczenia do dodatniego bieguna spawarki (tzw. biegunowosc odwrocona). Taka biegunowosc stosuje si~ takze do spawania cienkich blach w celu unikniecia mozliwosci ieh przepalenia oraz przy spawaniu stall wrazliwych na przegrzanie. Natezenie pradu mozna orientacyjnie dobrac z zaleznosci: (2.1) gdzie: JSjJ
-

wykonania spoin nizszy, Spawanie lukiern kt . automatycznie. W6zck autornatu nadza .y~~ odbywa Sl~ przewaZnie sie I~O spawanej konstrukcji. Drut ~1ektrdcr~1i11l1~lem eIektrycZllym porusza specJalnego podajnika polaczon . .. wy Jest podawany za pornoca .' ~ , aczonego z siluikiem II t :l stosowarry Jest gory drut (np. S G 1 0 .e e ctrycznyrn, D.Qspewao.a ryty maca przed korozja oraz topl11'lcP t!_P k I .clen~(q_wars1w'llllledzi, chro1 • . ' .. OIy cnroru SpOIl1f" zed d I azotu Z powietrza a takze za bi bki 't: pile ostepem tlenu , po rega szy iernu stygnieciu spoiny.

natezenie prqdu spawania [A]; Rys, 2.4. Schema! spawania [ukiem krvtv .. 1 • dr . crytym: - wozek autornatu 2 b b Z I utem, 3 - rolki uapedzajace drut 4 . 1_' ' - 11 en uik, 6 _ zrodlo prqdu 7 teri " - szcze H pradowe, 5 - top.,_, - !Ua erla, spawan 8..1
rnetalu, 9 - spoina, 10 _ zuzel y, - jezior co plynncgo

dol- sreduica elektrody [mrn];
k - wspolczynnik zalezny od srednicy elektrody; k= 2S.;- 30 [A Imm] dla del = 2 rnm;

k= 30.;- 40 [A /mm] dla del = 2.;- 4 mm; k = 40.;- 60 [A /mm] dla del = 4 .;-6 rnm,

.~-

Spawanie Iukowe W oslonie gazowe] I. . Dobierajac paratnetry spawania nalezy uwzglednic wlasnosci zrode! prq.spewama w taki sposob aby luk I k J po. ega na prowadzcniu procesu . ,~ e e tryczny I ml . . du przedstawione w podrozdziale 2.1.4. :lml, mete strumicniem gazu ochronnego CI I· ejsce spawanJa bylo 0510Liczba warstw w spoinie zalezy od wymiarow spoiny.rsrednicy elcktro- :!~ y" oslonie gazow ochronnycl d.'. lara <terys~yky procesu spawania dy, natezenia pradu i pozycji spawania, Spawanie elektrcda otuloua prowa. .1 prze stawionn w rozdziale 3. dzi sie naj czescie] w pozyc j i podo j nej. Spawanie lukiem krytym polega na stapianiu brzegow Illczol1ych eie- 1 2.1.3. Urzadzenta dospawsnta eiel{trodaOli topliwymi rnentcw za pomoca Iuku elektrycznego, kt6ry jarzy si~ pod warstwa specjalnego topnika (proszku) porniedzy koncem drutu elektrodowego a przed--{ miotem spawanym (rys, 2.4). Metode t~ stosuje si~ najcz~Sciej do spawania Ji Do wytwarzania Iuku elektryczne ,.. .' nymi stosowane sa: go przy spawaniu e!ektrodami otuloblach i konstrukcji ze stali niskoweglowej i niskostopowej 0 grubosci wiekszej niz 4 mrn. Wydajnose spawania ta metoda jest okolo 20 razy wieksza Od,i,'I'I. ", zasilaczs pradu PI'"Zel11lCnnego ( transformatory)' • 't recznego spawania lukowego. Poza tym jakosc zlacza jest lepsza, a koszt r II zastlacze pradu stat ( .. ' nicze), ego prostownikt spawalnicze i przetwornice spawal-

it·",L-

-:f:-io'
-'I

.i1·~ :,1

36 --------------------------

Spawalnictwo.

Laboratorium

Transformatory spawelntcze sfI_najprostszymi zasilaczami Iuku elek- "[,, trycznego do spawania pr\l.dem przemiermym elektrOQa111i otulonyrm. Transformator urnozliwia zamiane napiecia i natezenia pradu zasilcyttcego j dopasowanie po stronie wtornej do wymagari luku elektrycznego, Schernat ogalny transformatora przedstawiono na rysunku 2.S.

,r -

ill,1

il~
I,

2. Spawanie tukowe meta\i elelctroc,\ tnp\iw,\

37

01
D

ksztalt zewnetrznej charakterystyki natezenie pradu zwareia.

statycznej;

Do parametrow dynarnicznych zalicza sie:
• predkosc narastania natezenia pradu zwarcia; • czas ponownegozajarzenia luku (przywrocenia napiecia Iuku po zwarciu); '~" czas zwarcia i czasjarzenia si~ Iuku (czestotliwosc zware); • charakter przebiegu natezenia pradu zwarcia; • najwieksza i najmniejsza wartosc natezenia pradu zwarcia. Napiecie stanu jal-owego (najwyzsze, dla zrodel pradu przemiennego " dla trade! prqdu sralego
01

dopuszczalne)

wynosi: 70 V; 100 V.

<II

Rys, 2.S. Schemat tnmsfO!matQra: Uj - napi~cie na zaciskach strony pierwotnej, U2 - napiccie na zaciskach strony wtornej, IJ - pr'ld strony pierwome], 12 - prad strony wt6mej, cP ~ strumieri magnetycwy w magnetowodzie transfonmltora
~"!,
~\ 'f

Umowne napiecie robocze wynosi: dla ir6det pradu spawania elektrodarni otulonymi (l = 100

+-

600 A) (2.2)

U;
<)

=

20 + 0.04 . J

[V]

dla zrodel pradu spawania pod topn ikiem

I~
p
~.

tt, = 22
Stosunek napiecia stanu jalowego • dla transformatorow spawalniczych

+ 0.02·J

[VJ
0

(2.3) charaktery-

PIllQ przernienny na wyprostowanyo odpowiednio uksztaltowanej charakterystyce zewnetrzne] i 0 Wy_ rnaganym zakresie pradu spawania. Skladajq sie one z: transfo111latora, zesp&tu prostowniczego, ukladu sterujaco • nastawczego i innych elernentow, Przetwornice spawalniczc Set to zespoly dwumaszynowe, skladajace sj~ z silnika napedowego j pradnicy spawalnicze], Silnikiem llap!?dowym jest najcz~sciej a~ynchronjczny trojfazowy silnik elektryczny, Moze nim bye takze silnik pradu stalego lub silnik spalinowy. Prqdnice spawalnicze Set

Prostewniki

spawalnieze

przeksztalcaja

,._

ir6dla pradu,

cpadajacej

styce statycznej, do napiecia roboczego wynosi:
(2.4) • dIa zrode! prqdu stare go

Uo

=

40 +50 [VJ

rnaszynami pradu stalego Iub przerniennego

0

zwiekszonej cZl;!stotliwosci.
si:

(2.5)

Stosunek ustalonego natezenia prl:ldu zwarcia do prl\_du roboczego wyno-

2.1.4. WIasnosci zr6del pradu

,(

II

;

• statycznych dynamicz-

dla tr6der pradu

0

opadajacej

charakterystyce JznlJI'= 1+2

statycznej (2.6)

Jakosc zrodla pradu wynika z jego wlasnosci nych. Do parametrow statycznych zalicza sie:
" napieeie stanu ja1owego; .. urnowne napiecie roboeze; .. natezenie pradu spawania;

Charakterystyka

statyczna

11a zaciskach wyjsciowych
niajacej sie rezystancji

ir6dla pradu przedstawia zaleznosc napiecia zr6dla od natezenia pradu obciazenia, przy zmiebez dokonywania regulacji zrodla

tego obciazenia,

Spawalnictwo, 38

Laboratorium

2. Spawanie lukowe metali elektroda topliwa

39

pr~du, R6:inym poloteniom elementu regulacji zrodla pr'ldu odpowiadaj'lc rozne lillie charakterystyk statycznych. Zakres regulacji zawarty jest porniedzy dolna i g6rmt linia rodziny charakterystyk statycznych danego zrodla pradu. W zaleznosci od przeznaczenia

i budowy zrodla pradu charakterystyki

statyczne mega miec ksztalt: " opadajacy (zwif{kszanie natezenia pradu powoduje obnitenic napi~cia); II plaski (zwi~kszanie nat((zenia prl\:du nie wplywa na zmiane napir;::cia pr<\.<!I

du); WZllOSZ<\_cy siy(zwiftkszanie

natczenla pradu powoduje wzrost napi~cia).

.,

Czas t [sj

r'"'

Przy spawaniu reeznym charakterystyka statyczna powinna bye stroma opadajaca, co zlillliejsza wplyw zmian dlugosci luku na wartosc nat~ienia pradu spawania, umo:iliwiajllc spokojne jarzenie sift hiku. Decydlljl\.CY wplyw na przebieg procesu spawania rna wtedy nat~zellie pradu (rys. 2.6).

I

. Rys.2.7. Charakterystyka d yn~mJczna przetwornicy spawalniczej: i - nate.. zente pradu zwarcia, It, - srednie natezenie r du "'. . I"'in - najmniejsze natezenie pradu t P it spawarna, pradu zwarcia do natezenia sredni;g~ - czas powrotu od natezenia

2.1.5. Elektrody
Elektrody d~ieli s~r;:: nietopliwe i topliwe. na: Elektrody nietopliwe w procesie s awa ia J" • • ,iuk elektryczny, ktory topi brze i pa n He topta Sl~, lecz utrzymuja drut dostarczany do spoiny. Drut~e:~~~all.ego meta~u,. a jednoczesnie topi uie jest elektroda, poniewaz ni h,' p sie ~odobnle jak elektroda, jednak ,. Elektrod t li " '. e pryrne przez mego prad elektryczny. · .. : . y op iwe top I!\.Sly w luku elektrycznyrn i tworza"t SpOInY· . ,
Nal.l¥-enie pra..du I {Al
III

statyczna spawalniczego ir6d!a Rys.2.6. Charakterystyka pr<tdu do spawania elcktrodami otulonymi: 1 - charakterystyka statyczna ir6dla pradu, 2 - charakterystyka statyczna Iuku 0 drugosci leI, 3 - charakterystyka statyczna hrku
0

dlugosci le2

:_', Elektrodly nietopliwe, Nalezq do nich el I wolframowe, Elektrody weglo . 'fi ektrody weglowe, grafitowe np. wod . w~ I gra itowe stosowane sa do ciecia blach frat!owe sto~o~~::[~ spawama .rf(~zn~g~cienkich blach. Elektrody wol~ "l 0 spawania 1 ciecra metali w t .f: h r ochronnych (argonu helu wod . ) S·. dni a mosierac gazow T . '. ' Olll. re nice ich wynosza od 1 do 8 , emperatura topruenia wolframu wynosi 3 370 nC (3 643 K), rnm.

ad

'I

podczas spawania mega wystapic nagle zmiany stanu obcilli.coia. Wyraza sie to nieustalonym przebiegiem napiecia i natezenia pradu, co nazywalle jest charakterystykll dynamicZl1<t przetwornicy spawalniczej. PrzykladowQ charal<terystyk~ dynamiczll!\. przetwornicy przedstawiono na rysunku 2.7.

I

EIcktrody topliwe sa wykonane z materi t b 'd ' - '. chemicznym do laczouych tWOl"?V D.),.a ~ al zo zblizonego , -J w. zie t sre Je na: • nieotulone (gory drut); . • ~tulo~e (drut pokryty warstwa otuliny); • 1 dzeniowe (topnik znajduje siIGw srodku).

skladem

40

Spawalnictwo,

Laboratorium

.

2:. Spawanie hikowe met ali elektroda topliwa
OJ

41

W szystkie rodzaje elektrod sq znorrnal izowane, El ektrody stalowe otulo-· ne do spawania stali niskoweglowych iniskostopowych wedlug PN-881M.69433 dzieli sie na nastepujace grupy: II z otulina kwasna, oznaczone syrnbolem A; .. z otu Iina kwasno-rutylowa - AR; II Z otulina zasadowa - B~
e • Z Z

2 - wszystlcie pozycje z wyjatkiem
ry

pionowej prZy ukladaniu spoiny z g6~

na d61;

• 3 - podolna i naboczna; 4 - podolna; 5 - podolna nascienna, pionowa przy ukladaniu spoiny z g6ry na dol, Przykladowe oznaczenie
0

otulina rutylowa, cienko- i sredniootulona

- R;

elektrody kwasno-rutylowej

(litery AR) wedlug

otulina rutylowa, grubcotulona

- RR;


o

z otulina celulozowa - C; z otulina utleniajaca - 0; Z otulina innego rodzaju - S. Otuliny kwasne zawieraja

wytrzymalosci R", '= 430 MPa i udarnosci okreslonej przy temperaturze - 60 DC (213 K) (cyfra 7), dla rodzaju 3, odpowiadajqcej pozycji spawania podolnej i nabocznej i odmiany 4, odpowiadajacej liczbie charakteryzujacej prad spawania [stary, przemienny) jest nastepujqce: E 43

PN-881M-69433,

7 AR34.

tlenki zelaza, manganu, krzemianow oraz sproszkowane zelazo. Otuliny zasadowe zawieraja zwiazki zasadowe, np. weglany wapniowe j rnagnezowe, a takze fluoryt, Otulinyrutylowe zawieraj 1'1. naturalny rutyl Ti02 w ilosci okolo 25 % .. Zadaniern otuliny jest .. utworzenie osiony gazowej, ktora chroni spoine przed dostepem powietrza i jonizuje gaZy w obszarze hiku; .. tworzenie eiekrego i.uila, kt6l"Y rozpuszcza tlenki, curoni spoine przed stygnieciem; • wprowadzenie do spoiny skladnikow stopowych polepszajacych wlasnosci rnechaniczne, . . W zaleznosciod wartosci wytrzyrnalosci stopiwa elektrod na rozciaganie or'lZ najnizszej ternperatury, przy ktorej osiagana jest jeszcze wymagana udarnose stopiwa elektrod rozroznia siy 26 klas elektrod. Wedlug powyzszej

2.2. CWliCZENIE: Spawanie Iukowe elektroda topllwa
eel i zakres ewiczenia Celem cwiczcnia jest poznanie metody spawania elektrodami otulonymi. Zakres cwictenia o-bejmuje sarnodzieine zajarzenie tnk).) i wykonanie napoiny, zbadanie elastycznosci i ugiecialuku, zdjecie charakterystyki statyc:znej zr6dla pradu. .

f'
:.

~.

Wyposa:ienie stanowtska
Stanowi sica jest wyposazone w: .. stol spawalniczy;
~ spawarki;
eII

k1asyf kacj i wytrzymalosciorn Rm stal i odpowiadaj 430 + 590 MPa - 43; 510 650 Ml'a _, 51;
-e-

1'1.

nastepuj 'lee Iiczby:

prZ)'f'1.11d o badania eiastycznosci luku elektrycznego; d
przyrzad do badania ugiecia luku elektrycznego; elektrody roznych typow i wymiarow; blaehy stalowe.

600 -r- 700 MPa 650 850 MPa 700 +1 000 MPa

- 60; 60; - 70.

e

*

Udamosc stopiwa e!ektrod okreslona jest cyframi od 0 do 7, co odpowiada ternperaturze badania udarnosci (od nieokreslonej do-60 ~C (213 K). W zaleznosci od przydatnosci do spawania w roznych pozycjach rozroznia sie 5 cyfr charakteryzujacych rodzaj elektrody: • 1 - wszystkie pozyc]e;

Przebieg cw!czeuil3
Przebieg cwiczenia obejmuje:

a) przygotowanie stanowiska do badania elastycznosci luku elektrycznego: zestawic stanowisko do b.adan wedlug rysunku 2.S;
(:I

e

zamocowac

badana elektrode w uohwycie;

42

Spawalnictwo,

Laboratoriurn

2. Spawanie Iukowe meta Ii elektrodq topJiw!\,

43

.. ustawic odleglosc miedzy elektroda a plyta probna (011..2 mm);

~ zanotowac dlugosc poczatkowa Z;

c) przygotowallie stanowiska do badania ugiecia Iuku elektrycznego: OJ zestawic stanowisko do badan wed-tug rysunku 2.9; e zamocowac badana elcktrod~ w uc1nvycie;

I

I
I
Rys.2.8. Stanowisko do badania elastycznosci Iuku: 1 - statyw,2 - uchwyt elektrody, 3 - elek1roda, 4 - blacha, 5. - klamra doprowadzajaea prad

b) przeprowadzenie
Q

badan elastycznosci i zajarzyc luk;

luku elektrycznego:

Rys. 2.9. Stanowisko do badania ugiycia luku: 1 - pryta probna, 2 • klamra dopr9wadzaj<Lca pt1l.d,3 - Iuk elektryczny, 4 _
elektroda, 5 - uchwyt elektrody

nastawic prqd 50 A;
d) obserwowanie otulonyrni: ugiecia luku eIektlycznego i obserwowanie

.. whlczyc prostownik

" wylaczyc prostownik po zgasuieciu Iuku; o opuscic elektrode do plyty pr6bnej; o zanotowac dlugosc koncow<\.lk; .. . II owtorzyc powyzsze czynnosci dla wartosci pradew 100, 150 A oraz fnnych elektrod wskazanych przez ins,truktora; .. zanotowac wyniki pomiarow w tabelt 2.1;
Tabela 2.1
Zestawienie wynik6w pomiar6w elastycznosci Iuku elektrycznego

przy spawaniu
jarzacego

elektrodami

I


II

t

i-

I I

ku i na kraw~dzi plyty pr6bnej;

uruchomienie

transfonnatora

sie luku na srod-

uruchomienie prostownika spawalniczego ku i na krawedzi ptyty pr6bnej;
Ilotowanie i I)'sowanie zaobserwowanego

i obserwowanie luku na srodziawiska; ETb-250:

e) zdjecie charaktel)'styki • whl_czyc transformator

statycznej transfonnatora

• zestawie stanowisko do badan wedlugrysunku

Prad spawania

Srednica elektrody

[AJ

to
[mm]

ik
[mm]

Ilcr=

h -t;

·zanotowae skrajne wartosci prqdu i napiecia (Umin, ~"ax, ~nin, ~l1axJ W czasie wykonywania probnej napoiny;

2.10; i odczytac napiecie jalowe U ; o

[nun}

• dokonac pomiaru natli:zenia pradu zwarcia lzw; • powt6rzy6 ww, czynnosci dla innej nastawy transformatora; • zestawie WYlliki porniarow w tabeli 2.2.

44

Spawainictwo. Laboratorinm

2. Spawanie lukowe metali elektroda topliwa •
(I

45
= f(l);

opracowanie graficzne wynik6w pomiar6w, wykres hr szkic stanowiska do badania ugiecia Iuku elektrycznego;


,I ::" .'.

szkice zaobserwowanych ksztaltow.lukow (4 przypadki); szkic stanowiska do badan in charakterystyki statycznej transforrnatora ETb~2S0 (rys, 2.10); • wyniki pomiar6w charakterystyki statycznej transformatora ETb ..250 , zestawione w tabeli 2.2;

" opracowanie graficzne pomiar6w, wykres U = f(lspJ; • ocene transfonnatora ETb~250 jako.zrodla pradu do spawania elektrodami otulonym i.
Rys.2.IO.

Stanowisko do badania charakterystyki statycznej
zrodla pradu zmiennego: 1 ~ rransforrnator ETb-250,

Pytania kontrolne
1. Przedstawic ogol na charakterystyke spawan ia lukowego, 2. Przedstawic zasade spawania hikowego recznego elektroda otulona,

2 - woltomierz,
pradowy

3 - amperomierz,

4 - przekladnik

Tabela

2.2

Zestawienie wynikow pomiarowcharakterystyki statycznej
transfcrmatora ETb-250

3. Przedstawic zasade spawania lukiern krytym (pod topnikiem). 4. Przedstawiczasade spawania lukowego w oslonie gazowej. 5. Wymienic i opisac parametry spawania lukowego recznego elektrodami otulonymi.
6. Opisac charakterystyke statyczna luku elektrycznego, 7. Opisac e 1astycznosc i ugiecie luku, 8. Opisac elektrotly otnlone i nie otulone, 9. Opisac role otuliny elektrody i gazu.ochronnego. 10, Opisa6 urzadzenia do spawania elektrodarni otulonymi, 11. Przedstawic charakterystyke statyczna i.r6dla pradu, 12. Opisac charakterystyke dynamiczna z.r6dla pradu, 13. Podae schemat polaczen obwodupomiarowego do badania charakterystyki dynamicznej ir6dla pradu,

Napiecie biegu
jalowego

Napieciezrodla Umin [V]

pradu Umax

Prad spawania
1m!n

Prad zwarcia

[V]

fVJ

~

[AJ

I,

1mtD:

[AJ

[A]

t.:

f) obserwowanie techniki zajarzenia Juku elektrycznego i wykonywania probnych napoin przez instruktora, a nastepnie sarnodzielne wykonanie napoiny elektroda otulona przy wykorzystaniu transformatora i prostownika,

Literatura
+
t,

[ 11
[21

Wytyczne do sprawozdania

Dobaj 1998.

E.:. Maszyny

i urradzenia

spawalnicze,

\¥NT, Warszawa

Klimpel A.: Nowoczesne

technologic

spawania metali, WNT, War-


• •

nalezy zamiescic: szkic stanowiska do spawania elektrodami otulonymi; szkic stanowiska do badania elastycznosci luku elektryeznego; wyniki pomiar6w elastycznosci !uku elektrycznego zestawione

W sprawozdaniu

w tabeli

szawa 1984. [ 3] Marcella K., Mielczynski W.: Laboratorium spawalnictwa .. Zr6dla pradu, PP, Poznan 1983. [4] Marcella K.: Zarys spawalnictwa, PWN, Warszawa - Poznan 1979.

2.1;

[5]

Mistur ·L.: Spawanie gazowe I elektryczne. WSiP, Warszawa 1988.

46

Spawalnictwo, Laboratorium [ 6] [7) [8) [9 Mistur L.: Spawanie gazowe w pytaniach

i odpowiedziach.

WNT, S pa-

Warszawa 19&9. .. . . Oparty-Mysliwiec D., Mysliwiec M.: Tecluiiki wytwarzama, walnictwo, PWN, Warszawa 1984.

J

Piwowar S.: Spawalnictwo. PWN, Warszawa 1978. . Praca zbiorowa: Lahoratorium teehnik wytwarzama. ~;::~ zbiorowa: Poradnik inzyniera. Spawalnictwo. . b . czesc Il, La oratorium,

WSI, Radom

[10]

WNT, WarszaT m 2 WSI
0 . ,

wa 1983. [ 11 ] Praca zbiorowa: Technologia, Radom 1994.

3.
OCHRONNYCH
rI
~:I'

SPA 'WANIE METALI W OSLONIE

GAZOW

3.1. WiadoDloSci podstawowe 3.1.1. Metod.y spawania
Wprowadzenie gazow ocltronnych w procesie spawania lukowego korzystnie wplyll~lo najakosc zlllczy spawanych. szczeg6Jnie ze stopow metali . niew1aznych (AI i Mg). Metody spawania W oslonle gazow sa Iatwe do automatyzacji i p61automatyzacji. Staly si~ wiec przoduj&.cymi metodami spawania lukowego. Gazami cchronnymj, stosowanymi w tych metodach jest argon, hel, wodor i dwut1enek w~gla. -iii'

1.-

~'.

I

.]. ,~
~.c. _ !

I!-

Metody spawania tukowego w oslonie gazow dzieli si~ na: spawanie elektrodq topliwa, w tym MIG i MAG (MIG/C0 );
2

• . spawanle eJektrodq_ nietopliwlt, w tym arc-stem, TIG (WIG), plazmowa. Metoda MAG - jest to spawanie lukowe elektrodq_ topliwq w oslonie gazow chemicznie alctywnych lub micszanek gazowycb. Nazwa pochodzi 'od s!cr6tu angielskiego okreslenia Metal Active Gas. Schemat spawania metoda MAG przedstawiono na tysunku 3.1. Istota procesu spawania t'l: metod&.polega na topieniu w luku e1ektrycznym drutu, odwijanego z bebna ze stalEl pr~dkosci<l. Wyplywajllcy z dyszy gaz (CO:J oslania ko{lc6wk~ drutu, hik elektryczny i jeziorko spawalnicze przed szkodliwym dzialaniem ;itmosfery powietl'za. Metoda MAG stosowana jesr do spawania stali stopowych i metaJi niezclaznych.

3. Spawanie metali w oslonie gazow ochronnych topieniu drutu spawalniczego w luku elektrycznym, wytworzonyrn

49
pomie-

dzy koncowka e1ektrody wolframowej a materialem spawanym (IYS. 3.2). Metoda TIG rna zastosowanie do spawania blach a grubosci 1 -;- 10 rnrn ze
stali stopowych, a takze rnagnezu, aluminium, miedzi i ich stop6w.

Rys.3.2. Rys, 3.1. Schernat spawania metoda MAG oraz MIG: 1 - beben z nawinietym drutem elektrodowym, 2 - drut elektrodowy, 3 - kolka podajace drut elektrodowy, 4 - tuleja kontaktowa doprowadzajaca prad elektryczny do elektrody, S - hrk elektryczny, 6 - material spawany, 7 - obudowa palnika plazmowego
n'·

Schernat spawania metoda TIG: 1 - elektroda wolframowa,2 - tulejka kontaktowa, 3 - spoiwo (drut elektrodowy)

Metoda arc-atom - spawanie Iukiern niezaleznyrn, jarzacym sie pomiedzy dwiema eJektrodami wolframowymi W oslonie wodoru (rys, 3.3).
F ,

A

tMetoda MIG - to spawanie hikowe elektroda topliwa w oslonie gaz6w
chemicznie obojetnych (argon, hel), Nazwa pochodzi od skr6tu angielskiego

okreslenia Metal Inert Gas. Schemat spawania metoda MIG przedstawiono na rysunku 3.1. Jest on taki sam jak przy spawaniu metoda MAG. Istota procesu spawania poJega ria topieniu w luku elektrycznym drutu, odwijanego z bebna ze stahl predkoscia, Wyplywajacy z dyszy gaz (Ar, He) oslania
koncowke drutu, hik elektryczny i jeziorko spawalnicze przed szkodJiwym dzialaniern atmosfery powietrza. Metoda M1G stosowana jest do spawaoia stali stopowych i metali niezelaznych, w oslonie gaz6w chemicznie obojetnych (argon, he1). Nazwa pochodzi od skrem angielskiego okreslenia Tungsten Inert Gas. Istota procesu spawania polega na

F
I
\
i

----H2
Rys.3.3. Schemat spawania tukowo-wodorowego (metoda arc-atom):
1 - tulejka kontaktowa, 2 - elektroda wolframowa, 3 - metal

Metoda TIG - spawanie elektroda nietopliwa (wolframowa)

spawany,4 - podkladka miedziana

so

Spawalnictwo. Laboratorium na wa(3.1)
~:-. .

3. Spawanie metali woslonle gaz6w ochronnych Spawauie plazmowe polega_ na stapianiu brzegow Jll_czonyeh metal] I pornoca .luku plazmowego, powstajacego pomiedzy nietopliwa elcktuu] wolframowa a materialem spawanym, Plazrne stanowi strumien zjnnizowil nego gazu (zwykle argonu), doplywajacego dodyszy palnika, ktcrego tlll)tl koncentracja wolnych elektronow, jon6w i pojedynezych atom6w wytwuivn wysoka temperature, wynoszaca ponad 10000 °c (10273 K). Podczas Sj11! waniajcziorko stopionego metalu chroni przed dzialaniem tlenu z powio trza oslona argonowa lub azotu z dodatkiem 10 % wodoru, Gazy tc dopru wadza sie oddzielna dysza pierscieniowa, otaczajaca dysze zawezona i dys/,\l chlodzenia wodnego. Schemat glowicypalnika do spawania plazmowcgu przedstawiono na rysunku 3.4. Ten rodzaj spawania stosuje sie przy {q_CZCllilt metali trudno topliwyeh i ich stopow (tytan, wolfram, molibden), Palnikt plazmowe stosuje sie takze do ciecia stali wysokostopowyeh Ii metali niczc laznych, a takze do napawania proszkami wyrob6w stalowycb.

d 'odom w Iuku elektrycznym tstota procesu polega n~ .rozpa zie w d6r atomowy wedtug reakcji: H2 -) H + H - Q

\

\
Wytworzone ciepto podnosi temperature W 11::ejscu s~a,,:al~i~ ~o 4000 °C (4273 K). Dziyki koncentracji ciepla pr((dkosc spawanm J~s, t~za, . M d at m znalaz~a zastosowa11le g10Wa odksztalcenia cieplne mate. eto a arc-~ nie do laczeuia cienkich element6w ze stall stopowych.

i

t

°

3.1.2. Gazy ochronne
Jako atmosfery ochronne rnoga bye stosowane gazy chemicznie aktywne

(CG]) i gazy chernicznie obojetnie (Ar, He) lub ich rnieszanki,
Dwutlenek w~gla C02 jest gazem niepalnym, nietrujacym, bezbarwnym o zapachu i smaku lekko kwasnym, Jest on prawie 1,5 raza ciezszy od powietrza, Przechowuje sie go w butlach stalowych lub w cysternach w stanic cieklym, Moze bye takze przechowywany w stanie stalym, Kolor butli jest szary. Do cel6w spawania stosuje sie dwutlenek wegla 0 zawartosci 99,S %

-;t

,-, ~!i',

f-,

Rys.3.4,

da wolframowa, 2 - dysza zawezone (chlo d zona wo 'lj,. .' lazm 4 _ oslona gawwa, 5 - material s~awany, 6 - izolacja
~Iektr~dy, 7 _ jonizator, 8 - zrodlo pr~du zasilajace Iuk pomocm-

Schemat glowicypalnika

do spawania plaZ ll1owego:

d,,~e~e~t~;

czy, 9 - zrodlo pradu zasilania g!6wnego luku

C02. Argon Ar nalezy do gaz6w szlachetnych. Jest gazem niepalnym (bcz .... pieeznym), nie podtrzymujacym palenia, nietoksycznym, bezbarwnym, bez smaku, Argon, ktorego zawartosc w powietrzu wynosi okolo 1 % jest prot duktem ubocznym przy otrzymywaniu tlenu z powietrza. Przechowuje sie go -,W w stanie gazowym w butlach stalowych pori tisnienieml5 MPa. Dolna r granica czystosci argonu zalezna jest od rodzaju spawanego metalu, Diu ,~ stali stopowych - 99,2% ezystegoAr, dla metali lekkich - 99,7 %Ar, dla t wolframu, tytanu, cyrkonu - 99,995 % Ar. t Hel He podobnie jak argon nalezy do gaz6w szlachetnych, Jest gazem ~. niepalnyrn, nietoksycznym, bezbarwnym, Otrzymuje sie ze z16z gazu ziern~" -nego, glownie z rejonu Ostrowa Wielkopolskiego. Gaz ten jest siedmiokrot'~- " , nie lzejszy od powietrza, a dziesieciokrotnie od argonu, Pl~zechowllje sic go -~\":_w stanie gazowym W butlach stalowych, Podczas spawarua wymagana Jest fi, duza czystosc helu, np. w przypadku spawania Ti - 99,995 % He. W celu ."

_

---

_--

---

-~~--

---~--

-

-

f

1i(-,
_5_2

3. S_pa_w_a_1_l1i_c_tw_o_,_L_a_b_o_f_at_O_r1_Um_ Spawanie metali w oslonie gaz6w ochronnych

f

jednak wykorzystania

zalet argonu i IWIt)stosuje si~ mieszanki tych gazow, np. przy spawaniu metali niezelaznych, zawierajace 65 %Ar i 35 % He,

"t:c" ~,:!
'"

Pt

53

co

I
f

3.1.3. Przebieg procesu spawaoia metoda MAG
MAG jest metod& spawania elektrycznego 0 p6tautomatycznYl~ przebiegu procesu, Schemat poiautornatu typu MAG POL 400 do spawarua w atrnosferze CO2 przedstawiono elektrodowy (pomiedziowany) na rysunku 3.5, OdWijan y z bebna jest topiony w luku elek trycznym, sie z uchwytu,(7),
".)"NO-

J
illj

It
J

~~2:rut'~j:.'1
a przed'(

;r,

t. fi';.'

Stopiony metal elektrody przechodz] do jeziorka dworna sposobarni: natryskowo, w postaci drobnyeh kropel rnetalu, przy duzych gestosciach pradu (150 A Imm); sposob ten stosowany jest do wykonywania grubyoh spoin czotowych j pachwinowych w pozycji podolnej; zwarciowo, w formie duzych kropel powodujacych regularne zwarcia, przy niskich gestosciach pradu (80 A Imm); sposob ten stosuje siy do spawania cienkich blach,

I

rzonym pomiedzy koiicem drutu wysLlwajltcego rniotem spawanyrn (12).

I
I

Metoda MAG wymaga zachowania w stosunkowo waskich granicach wartosci parametT6w spawania, gdyz w przeciwnym razie pl'zechodzenie metalu do [eziorka rna charakter rnieszany zwarclowo - natryskowy, 0 bardzo duzym rozprysku i zaburzeniach jarzenia Iuku. Czynnikiem chroniacym jeziorko cieklego metalu jest dwutlenek wegla

C02 (gaz aktywny w wysokich remperaturach), wyplywajacy z dyszy j oslaniajacy luk oraz ciekly metal. Gaz ten w wysokich temperaturach, wystepujacych w Iuku, podlega dysocjacji na tlenek wegla i tlen: 2e02
--7

2eO + 02

(3.1)

Powstala w ten sposob atmosfera rna wlasnosci utleniajace; nastepuje wypalanie z jeziorka cieklego metalu manganu, krzemu i wegla, Jest to proces kontroJowany i mozna mu zapobiec, stosujac odpowiednie drury elektrodowe 0 podwyzszonej zawartosci silnych odtleniaczy, Gaz CO2 0 duzyrn stopniu czystosci jest tani i latwo dostepny, co uzasadnia jego wykorzystanie jako atmosfery oehronnej. Spawanie w oslonach mieszanek gazowych (Ar + max 30 % C02 lub Ar

9

+ max l2 % 02) wporownaniu Z oslona z czystego C02 poprawia stabilnosc jarzcnia sie ruku, zmniejsza rozprysk, na ogot poprawia wrasnosci rnechaniczne spawanychzlaczy oraz eliminuje podtopienia, wynikajace z bladzenia Iuku po powierzchni jeziorka cieklego rnetalu. 3.1.4. Parametry spawanla

Rys.3.5.

Schernat

stanowiska

do spawania

w

oslonie

CO] (MAGPOL

400): I - prostownik
2 - podajnik
tOT z rotametrem,

spawalniczy z aparatura

sterownicza,

drutu elektrodowego, 3 - butla z CO], reduk5 - podgrzewacz gazu, 6 - szpula z drutern elektrodowym, 7 - uchwyt do spawania, 8,9- przewody spawa1nicze, 10 - przewod zasilania podajnika, 11 - przew6d doprowadzajqcy C02, 12 - przedmiot

4-

Do podstawowych parametrow spawania metoda MAG naleza; srednica dnrtu eJektrodowego (0,6 -;-2,4 mm); () natezenie pradu (60 -t- 400 A); o napiecie Iuku (15 -;-35 V); • " predkosc podawania drutu elektrodowego (0,026 -;-0,35 m Is); " zuzycie gazu ochronnego (5 -i- 201 /min),

spawany

I I

I

I
54

Spa walnictwo. Laboratorium parametr6w spawania stali niskoweglowych przedstawiono

3. Spawanie metali

w

oslonie gazow ochronnych

55

Zestawienie w tabeli 3.1.

tychmiastowe wytopienie nadrniaru elektrody, natomiast luku - spadek natezenia i zmniejszenie szybkosci topienia.

przy wydluzenh.

Tabe!a 3.1

Zestawienie parametrow spawania stali niskoweglowych
Grubosc blachy [mm] i rodzaj spoiny 1I 21 Srednica drutu elektrodowego

w oslonie

C02 Posuw

Napiecie
hiku

elektr,
[V] 17 + 18

Natezenie pradu spawania

Zuzycie CO2

drutu [m/min.]
3,5 + 4,0 2,8.;. 3,5 Nal\!zenie pradu I {A] Al

[mm]
0,8 1,2

[Al
60 + 70 90 + 100 100 + 130 !20
-t-

[I/min.]
8 + 10 8+ 10 10 + 12 10 +- 12 12 + 15 !2 + 15 15 + 18

19 +21
20+22 19
+-

3I
4I 8V 12V 16X

1,2
1,2 1,2 1,6 1,2 1,6 1,6 2,0

2,5

+ 3,0

23

140

2,0 +2,2 1,8 + 2,2
j

19 +23 21 +23 19+21 21 +- 23 1.1 + 23 23 +25

100 -t- 1\0 140 + 160 100 +- liD 140 -i- 160 130 +- 140 180 +200

2;,5 +- 2,8
1,8 + 2,2 2,5 +2,8 2,2+2,4 3,0 +- 3,2

i:

Rys, 3.6. Charakterystyki statyczne spawalniczegotr6dla pradu do spawania metoda MAG: 1 - charakterystyka statyczna opadajqca, 2 - charakterystyka statyczna wznoszaca, 3 - charakterystyka statyczna luku o dlugosci te2, 4 - charakterystyka statyczna Iuku 0 diugosci tel

3.1.6. Urzqdzenla spawalnicze
· . Urzqdzenia!ni do. spawania -lu~(Qwego metoda MAG, czyli elektroda toP~IW<\_ oslonie gazow chernicznie aktywnych lub rnieszanek gazowych sa w polau~omaty MAGPOL 400 i MAGPOL 630. W sklad p6lautomatu wcho-

t dza; zr6~1? pradu typu EP 1, zespol podajacy drut typu JSAPLAN (prod. Charakterystyka statyczna ir6dla pradu jest to zaleznosc miedzy napie- r.·... , bulg~rskleJ), bll,tle gazowe, przewody 1'lczllce j uchwyty spawalnicze, Gl6wciem na zaciskach zrodla pradu a pradem W obwedzie spawania. W metori' .nymr zespolami zrodla pradu sa: trojfazowy transforrnator mocy, ukJad prodzie MAG wykorzystuje sie wylacznie zrodla prqdu stalego 0 charakterystysto~mczy, zasllac~ uktad~ sterowania, uklad chlodzenia, przet'lczniki P 1, ce statycznej plaskiej, lekko opadajacej lub wznoszacej, Przebieg tego typuc. P2 1 obudowa. Glownymi elernentaml zespolu podajacego sa: silnik elekcharakterystyk przedstawiono na rysunku 3.6, na tIe charakterystyk statycztlyczny pradu stalego,. eIel~roniczny regulator predkosc: obrotowej silnika, nych luku roznych dlugosciach przy duzych gestosciach pr'ldu.~mi,s~pula z dr~tem, glowica I obudowa. W tylnej czesci prostownika znajdujc W przypadku plaskiej charakterystyki malyrn zmianom napiecia (dhigosci wspornik do umleszc~ania butli .z gazem oraz uchwyt do jej mocowania. luku) towarzysza duze zmiany natezenia pradu, Wobec duzych gestosci pra- ~ rz_y ?omocy pl'z~1q_cznlk6w P] I P2 wybiera si~ parametry prqdowodu, stosowanych przy spawaniu polautomatycznym, otrzymuje siQ duza stal1a~HtCIOWepawania. Na przedniej sciance zespolu podaj!lcego zarnocowas bilnosc hiku. Polega ona na tym, ze luk jest niewrazliwy 11a nier6wnomierne ne sllclemellty d.o ~odlf!_czeni,a.uchwytu spawalmczego, pokretlo potencjopodawanie Iuku elektrody, a ewentualne zmiany dlugosci Iuku s<t natych~etrt~ ~o nastawiamn .pr~dkoscl podawania drutu elcktrodowego, przelaczrniast regulowane. Skr6cenie Iuku powodujc wzrost natezenia pradu i na111k kierunku podawania drutu, oraz przel:'lcznik spawanie ciqg1e - punktowe.

3.1.5. Charakterystyka statyczna zrodla pradu

i'

°

:f:~ .,1.. ~~~

56

Spawalnictwo,

Laboratorium

3, Spawanie metali w oslonie gaz6w ochronrrych

57

Polautomat MAGPOL 400 zapewnia prawidtowe wykonanie polqczen ze stali 0 grubosci 1 -t- 15 mrn, przy zakresie pradow 50 .;- 400 A i srednicy drutu elektrodowego 0,8 .;- 1,6 mm, Polautomat MAGPOL 630 zapewnia
prawidlowe

t
.

dokonanie oceny jakosci wykonanych zlaczy na podstawie ogledzin zewnetrznych, pr6by zginania lub innych metod,

mm przy

spawanych ze stali prqdzie 630 Ai srednicy drutu do 2 rnm,

wykonanie

polaczen

rowniez powyzej

15

.',

~

Wytyczne do sprawozdania
W sprawozdaniu nalezy zamiescic: • szkic ogolny stanowiska do spawania metoda MAG; • szkie wybranych element6w wyposazenia stanowiska o szkic probek przed i po spawaniu (z wymiarami); • zestawienie parametrow podczas pr6b spawania (tab. • okreslenie charakterystyki statycznej prostownika urzadzenie MAGPOL 400; • wyniki badan zlaczy spawanych, w tym ogledzin z rysunkami wad.

·;Ii\~'·
3.2. Cwiczenie: Spawanie lukowe metoda MAG
eel i zakres cwlczenla
Celem cwiczenia jest poznanie urzadzen do spawania lukowego w atmosferachochronnych, poznanie technologii spawania, okreslenie parametrow spawania, samodzielne (w miare rnozliwosci) wykonanie spoin i zlaczy spawanych, oraz dokonanie oceny ieh jakosci, "
.1',

~i:
ii'
~I:I''.

spawalniczego;

3,2); EPI,

zasilaiacego wraz

zewnetrznych

Tabela

3,2

Wyposazenie stanowiska

II

Zestawienie Srednica Nr pr6by

parametr6w
Zakres wahan

pr6b spawania metoda MAG
Natezenie pradu

Stanowisko jest wyposazone w: polautornat spawalniezy MAGPOL 400; stat spawalniczy z wyciagiem; butle gazowe; narzedzia do ezyszczenia zlaczy spawanych;

(probki)

• •

drutu elektrodowego [mm]

Napiecie luku elektr,

Zakres
wahan

[V]

napiecia [V]

spawania [Al

natezenia
[AI

Zuzycie CO2
[I/minl

Posuw drutu

[m/min]

• blache stalowa; • pity mechaniczna; • ~zlifierky stolowa,

Przebieg cwlezenla
Przebieg cwiczenia obejmuje: • poznanie ObS1Ugipolautornatu
• • • MAGPOL 400; ustalenie parametrow spawania w oslonie gazow; przygotowanie pr6bek do spawania; okreslenie parametrow spawania zlaczy (korzystajac

Pytania kontrolne
1, Opisae gazy stosowane przy spawaniu w atmosferach ochronnych.

z tab, 3.1);


o

zapoznanie sie z technika spawania;
obserwowanie wykonania probnej spoiny metoda MAG; samodzielne wykonanie spoiny lub napoiny; oczyszczenie zlacza spawanego ze zgorzeliny;

• •

2, Przedstawic schemat i zasade spawania metodami: MAG, MIG, TIG, arc-atom i plazrnowa, 3, Opisac role CO2 przy spawaniu metoda MAG, 4, Opisac zjawisko topienia elektrody w metodzie MAG, 5, Naszkicowac i opisac charakterystyke statyczna zrodta pradu. 6, Przedstawic schemat stanowiska do spawania metoda MAG, 7, Opisac podstawowe parametry spawania metoda MscG.

Spawalnictwo. Laboratoriuffi

58

Literatura f 11
[2] Dobaj ii~~~k E.: Maszyny urzadzenia

. spawalmcze.

WNT

,

Warszawa

w.:

Elektryczne

urz<\.dzenia spawalnicze.

PW, Warszawa

1975. " PWN Warszawa - Poznan 1979. ' (3] Marcolla K.: Zarys . spawalLllc,:v'la'k ttyczne. WSiP " Warszawa1988. S azowe lee ~ . 4 ] Mistur L.: S pawanle g M '1" M' Techniki wytwarzanta. pa( '''I''rwiec D., ys iwiec .. ( 5] Oparty-My=> I . two PWN, Warszawa 1984. , wa mcrwo. . PWN Warszawa 1978. [ 6) Piwowar S.: Spawalmctwo. . ' h ik wytwarzania. WSI, Radom [ 7] Praca zbiorowa: Laboratonum tee m ,

4.
SPAWANIE WODOROWO-TLENOWE 4.1. Wiadomoscl podstawowe
4.1.1. Proces spawania wodorowo-tlenowego
Proces spawania wodorowo-tlenowego przebiega podobnie jak acetylenowo-tlenowy, Zasadnicza roznica polega na zastosowaniu specjalnego aparatu spawalniczego, Zasada dzialan ia tego aparatu oparta jest na elektrolizie wody, czyli otrzymywaniu wodoru i tlenu. Gazy te razern z oparami zwiazkow weglowo-wodorowych tworza mieszanke gazowa, kt6ra spalajac si~ wytwarza plornien 0 temperaturze do 3 000 -c (3 273 K). Proces spawania ta metoda jest ekologicznie czysty. Schemat aparatu do spawania wodorowo-tlenowego przedstawiono na rysunku 4.1. . W reaktorze (1) aparatu wytwarzany jest wod6r i tlen metoda elektrolizy ~_ z roztworu KOH w wodzie, W barboterze (2) i (4) uastepuje wzbogacanie R mieszanki wodorowo-tlenowej w opary produktow naftowych. Odbywa sie W to w wyniku przetlaczania wodoru i tlenu przez ciecz w celu ich wymiesza;.nia z molekulami ciezkich weglowodorow, Nastepnie rnieszanke doprowa'~ dza sie do palnika spawalniczego (8). Ze wzgledow bezpieczeristwa stosuje t sill:odpowiednie zawory. Spawanie wodorowo-tlenowe rozni sie od spawania acetylenowotlenowego rnniejsza rnoca plornienia, mniejsza wielkoscia strefy przejsciowej i mniejsza glebokoscia przetopu, Dlatego, ze ciekly metal w spoinie pochlania duzo gaz6w (wodoru, azotu, tlenu) i utlenia si~ najbardziej przy niedostatecznej mocy palnika, stosowanie spawania wodorowo-tlenowego wymaga specjalnych zabieg6w technologicznych, prawidlowego doboru

MEdALI

[81

~~!~~

zbiorowa: Poradnik

inzyniera. Spawalnictwo.

WNT, Warsza-

wa 1983. . alnic WNT Warszawa 1972. r 9] Praca zbiorowa: Poradmk spawa I1ICZY. " 1975 l bi S awalnictwo. PW, Warszawa. W'SI ( 10] Praca z IOrowa. P . r r 11 Laboratorium. Tom 2. , [ 11 I Praca zbiorowa: Technolog1a, czesc . Radom 1994.

J

60

Spawalnictwo.

Laboratorinm ,

4. Spawanie

wodorowo

- tlenowe metali

61

8~1

sie typ aparatu spawalniczego wedlug tabe\i 4.2 i wielkosc koncowki palnika do spawania wedlug tabeli 4.1.
Tabela4.1 Zestawienle wielkoscl koncowek palnika i zapotrzebowania mieszanki gaz6w spawalniczych Zapotrzebowanie mieszanki gazowej (l/h] 4.,. 135 lOS.;- 260 250 +500 480 + 850 8]0 -l- 1450 1400 + 2 300 2 180 + 3700

I'

N umer koncowki palnika 0

1
f:
Rys.4.1. Schemat aparatu do spawania wodorowo-tlenowego: 1 - reaktor, 2 - bezpiecznik wodny, 3 - regulator natezenia przeplywu mieszanki, 4 - barboter (urzadzenie mieszajace), 5 - regulator cisnlenia, 6 - zawar bezpieczenstwa, 7 - zawar zwrotny (kulkowy), 8 - palnik wodorowo-tlenowy

1 2 3
4 5

t'

6

t~r
k
"1'1

[,.'

Do spawania rnozna stosowac palnik oryginalny typu GWK-2 lub palnik Nalezy przy tym zwrocic uwage, aby waz podajacy mieszanke palna (gaz piorunujacy z oparami zwiazkow w~glowo-wodorowych) by! podlaczony do lacznika palnika acetylenowego, a waz kt6ry podaje tlen do koncowki tlenowej, Przy otwartym zaworze

do spawania acetylenowo-tlenowego.

moey plomienia, rodzaju drutu i topnika, Metoda wcdorowo-tlenowa mozna spawac niskoweglowe i nisko stopowe stale konstrukcyjne, stopy miedzi, ,,:1 aluminium i jego stopy oraz olow, cyne, cynk, a takze ciac szklo i inne mate-~, rialy ceramiczne. Przy spawaniu wodorowo-tlenowym plornieniem, otrzy- ~,. manym podczas spalania mieszanki gaz6w, wytworzonych w reaktorze; w wyniku elektrolizy (EGW), zapotrzebowanie gaz6w oblicza sie ze wzoru:

wlqczyc reaktor i odrywaniu '~I'~ ACETYLEN nalezydyszy palnika nalezy podpalic rnieszanke, Przyreaktora lub sie plomienia od zmniejszyc wydajnosc

zwiekszyc numer koncowki

palnika. Po ustawieniu predkosci wyplywu rnieszanki gaz6w palnych nalezy wyregulowac charakter plomienia, W gazie piorunujacyrn wystepuja zwiazki weglowo-wodorowe, a szczegolnie opary benzyny !ub oleju napedowego, stad plomien swieci si~ z kontrastowo zaznaczonym jadrem i kita,

Vm
gdzie:

=

k·g

[llh]

(4.1)

k - zapotrzebowanie

g-

spalajacych si~ gaz6w na I mm grubosci spawanego metalu, l/h . rom; grubosc spawanego metalu, mm.

r

Do obliczonego zapotrzebowania mieszanki gaz6w (wod6r, tlen), czyli rnieszanki piorunujace] Z oparami zwiazkow w<:glowo-wodorowych, dobiera

I,

Otwierajac zaw6r TLEN do mieszanki palnej podawany jest czysty gaz piorunujacy. Pokretlem zaworu ACETYLEN reguluje sie przeplyw mieszanki gazu piorunujacego i opar6w zwiazkow weglowo-wodorowych. Kiedy zostanie ustawiony charakter plomienia, przystepuje sj~ do spawania detalu, Przed spawaniem detalu krawedzie spawanego zl~cza oraz przyleglych do niego stref zaczyszcza sie na szerokosci 10 + 20 mm z kazdej strony. Oczyszczanie mozna wykonywac takze plomieniern lub usuwajac druciana szczotka tlenki metali i zanieczyszczenia. Farby i oleje, kt6re znajduja sie na powierzchni metali spalaja si't, a tlenki metal! oezyszcza sie tarcza szlifierska lub szczotka. Spawanie stalowych detali 0 grubosci do 2 mm mozna

62 prowadzic walniczego niem drutu przy czym spawanych.

Spawalnictwo.

Laboratoriurn

4,'Spawanie'

wodorowo

- tlenowe metal!

63

metoda krawedziowa bez dodawania i z dodawaniem drutu spalub czolowo bez scinania krawedzi (bez szczeliny) z zastosowa-t: spawalniczego. Detale 0 grubosci 2 -t- 4 mill spawa sill::czolowo, szczelina porniedzy niml powinna bye r6wna grubosci detali Aby zapewnie topienie sic krawedzi nalezy plornien palnikaJ, skierowac w czoro detali. Wcelu zrnniejszenia przewodnosci cieplnej wykorzystuje sie podkladkiz materialu cieplno-izolacyjncgo. '!' Plomien wodorowo-tlenowy wykorzystuje siy takze przy spawaniu zlacz naroznych, jak i teowych. Przy zlaczaeh naroznych mozn a' stosowac spoiwo lub spawac bez niego, Przyzlaczach teowych zwykle stosuje sift spoiwo. Przy spawaniu zlaczuaroznych bez dodatkowego spoiwa ksztaltowanie spoiny odbywa sift VI wyniku nadtopienia krawedzi. Spawane detale montuje sie w specjalnych przyrzadach i spawa kr6tkimi odcinkami, przy czym dlugose tych odcink6w rowna sj~ J + 6 g, gdzie: g - grubosc spa-waneJ blachy, a odleglosc porniedzy odcinkami wynosi od 20 + 40 g, Nanoszenie krotkich odcinkow spoin powinno bye prowadzone przy tych sarnych pararnetrach co normalne spawanie. Przy spawaniu whsciwyrtl wykonane uprzednio odcinki nalezy ponownie przetopic, Przy spawaniu wodorowo-tlenowym zaleca sit( spawanie w lewa strone, wtedy plornieii spawalniczy skierowany jest na nie stopione krawedzie metalu, Przy tym palnik powinien bye przemieszczany za drutem spawalniczym (spoiwo). W procesie spawania trzeba zwracac uwag\?, aby na poczqtku przetopily si~ krawedzie metalu, a nastepnie drut spawalniczy. Temperatura spawania wodorowo-tlenowego jest nizsza nii: acetylenowo-tlenowego i dlatego, ze jest duty odplyw ciepla z obszaru spawania nie nastepuje przenikanie cieklego metalu do dolnej strefy spoiny. Po zakonezeniu procesu spawania gasi sie palnik, zakrecajac najpierwl'" zawor t!C110WY, a nastepnie zaw6r wodorowy, Taka kolejnosc zakrecania

~~.:

f
1:
0

:od~czas .~racy reakt~ra elektrolityczncgo, elektrolit i mies k ' znaJduJllca SI\? nad powlerzchni'l. elektrolitu na .,' zan a gazowa, okolo 80 DC (353 K) p L ,. grzcwsja Sly do temperatury • ," 0 WY1'l_eZeI11U reaktora podczas J~e" '. d ',' , .. we Jest zassanie plynu z p' "1' -go stu zenia mozlir " ,'Y ojernru (a z zaworu wodnego. Ni I' , dOP~SCIC, aby me zanieczyscic elektrolitu Dlateo' ,e na e,zy.do tego naJezy rozhermetyzow 's' , g po wyI'l.czemu reaktora , ' ae lec gazowll,

~'"

,
I'

4.1.2. Charakterystyka tlenovvych

aparatow

s_pawalniczych

wodorowo-

~.
f0;,:,

I
w

Dane techniczne aparatow spawalnicz I d ~tawion~ w tabeli 4.2. Aparaty te 1'6zrii'l sfQc~l::ni:ow~-t.len?~ch pr~edra, a takze przeznaczenieJ11. "wy ajnoscra generato , nic Aparat ~.I?O e 1elektlonlce Aparat F-140 szk!a,kafli terak , stosuje sie w zld.tnictwie, jubilcrstwie oraz w' elektrotech-, podczas lutowania eJement6w i ukladow stosuje sie w pr tety " b' ' '. ,JOe ~e, PIZY? robce ceramiki, porcelany, oty oraz przy lutowaniu rurek 1 spawaniu cienkich blach, Tabcla4,2 Dane techniczne aparatow spawaJniczych wodorowo - tleno Parametry
Dane
WYCl

~,;:' ~~.

r
'

h

i' (

F-JOO_ V
0,3,0

zawor6w wynika z tego, zeopary

zwiazkow weglcwc-wodorowych maja J,""
It"

l
~j' IT_; ,

'Napi~cie zasiiaj'l.ce, Moe pobierana,

I F-J40

Typaparat6w

F-400
220 2,20

I I

F-600

kW

rnniejsza szybkosc rozprzestrzeniania sie niz mieszanka wodorowo-tlenowa. Wt~dy gasz,enie plomienia odb~a. sie b~z,j~~ocofani,a. Gdy ll~st<{P~ zakrecame zaworutlenowego w drugiej kolejnosci w palnikaeh, ktore me maH s,peCjall1Y,,h firt~6w, c.

I 0,,72
I
t 600
140
-7

3,20

Rodzaj elcletro!itu

roztwor wodny KOH (25 %)
!/h

WydajnoSc generatora;
Temperatura piomienia,

roztw6r wodny KOH (30 %) 400 1600: do 2,0 600 3000,

~asze?ie p_lo,mienia Pol,a;_cz~n_ j_e~t z je~o cofaniern. -1" ' e Podczas obrobki termicznej rnetalu z zastosowaruem rnieszanki wodorowo- ,,:, tlenowej bez dodatku oparow zwiazkow wegjowo-wodorowych zaleca sie, ~~:, przy malym przyplywie gazu, stosowanie gaszenia plomienia w wodzie lub~il W strumieniu sprezonego powietrza, W celu unikniecia rozerwania wezy i wyplyniecia plynu z reaktora pod- '"-. czas wzrostu cisnienia, w sieci gazowej, po zakreceniu zawor6w na palniku konieezne jest odkrecenie zaworu ACETYLEN lub wylaczenie reaktora] elektrolityeznego od sieci zasilajacej. ";;',c

100

°c
mm
0;2';' 0,3 0,8 ~ 1,0

2800

Grubosc blachy spawanej,
mill

t

0,2 -.;.0,8

Srecinica'drutu eJektrodowego,
em

do 4,0 J,O+ 1,2 65x48x48
100 stala

0,3 + 0,5 0,8+ 1,0 60x24x30 i8 35

Wymiary gabarytowe: Masa, leg Rodzaj obudowy

50"38x J3,5

I

15

walizka (przenosna)

-----------------------------------------------------------

64

Spawalnictwo.

Laboratorium

<'~'~:. 4. Spawanie
:~
..' "_'1,

'f.t~)"': m
,",

wodorowo

- tlenowe metali

65

Aparaty F-400 i F-600 stosuje sie przy naprawie sarnochodow j ciagni- "!fj"'szanlci wynosi 250 -';-300 lIh na 1 rnilirnetr grubosci metalu. Jako topnik kow, montazu instalacji siecigrzewczej, wodnej i gazowej, przy naprawie :( "-, stosuje si~ boraks (Na2BZ07). lodowek, zarnrazarek, pralek, urzadzen technologicznych. ,j .' Spawanie wodorowo-tlenowe rnozna stosowac do elementow stalowych o grub?Sci ~ie wiekszej niz 3 -';-4 mm. Elementy 0 grubosci do 1 mm nalezy Palnlk spawalniczy GWK-2,::, spa:v~c s~om~ brzezna, Przy sztywnym zamontowaniu detalu w przyrzadzie

Pa!nik GWK-2 przeznaezony Jest do pracy z apararerrt tlenowym (elektrolizo-wodnym), posiadajacym dwa wyjsciowe

wodorowo- ,f;" mozliwe Jest spawarne doczolowe. Szczelina porniedzy laczorrymi detalami l'lczniki do ~,:( powinna bye rowna grubosci, Spawanie doczorowe wykonuje sift z zastoso;~-,. waniem drutu
0

mieszanki gazowej na cisnienie rcbocze 0,02 -';-0,10 MPa. Lacznik palnika, .t" regu Iowany czerwonym pokretlem zaworu podracza si~ do wyjsciowego

sredn icy:

l<l_cznikaaparatu "gaz czysty", a reguiowany niebieskirn pokrerlem zaworu _ .. ' • dla spawania "w prawo" d gl2 rnm, do lacznika "gaz wzbogacony". Przy pelnym zamknieciu zaworu wzbogacoDospawani~ m~tod~ wodorowo-tlenowa sta~i konstrukcyjl1y~l~ niskow, enego gazu (niebieskiepokretro) i pay orwartynt zaworze czysrego gazu ."r·:_~IOwych stosuje Sl~ druty stalowe z podwyzszona zawartoscia krzemu (czerwone pokretlo) zapewnia sie maksyrualna temperature piomienia, ;'~~:~ ':fman¥anu,. aby uzyskac dobre odtlenianie Spoilt Badania mechaniczne wlaOtvvarcie zaworu z niebieskim pokretlem powoduje obnizenie ternperatury ~ ;t,srtosCi sPO!~ wykazaly, przy sp.awaniu stali nis~{~w~gl0":Ych i niskostoplornienia, kosztern przepuszczenia czesci mieszanki gazowej przez zasilacz, t:.. powych mozna otrzymac polaczenie 0 wytrzymaiosci rownej wytrzymalosci Pain ik wypcsazony jest w 4 koricowki 0 roznych s!'ednicachotworu wylo- l~" spawanego materialu,

'F'

dla spawania

. "w lewo"

.

d

=

gl2

,'i~:' ,

=

+ 1 mm;

=

towego (nr 1 - srednica otworu 0,8 mm, nr 2 - 1 mm, ur 3 - 1,3 mm, nr 4 -1,8 mm).

II

4.1.4. Spawanie metali nieielaznych
. Pl:ZY .spawa~iu plomieniem wodorowo-tlenowym metali niezelaznych stosuje Sl~ specjalne topniki w celu zabezpieczenia spoin przed utlenianiem, pomimo regulowania skladu mieszanki gazowej. Do spawania aluminium i jego stopow metode te stosuje sie stosunkowo rzadko. Wyjatkiern moze bye czyste aluminium lub niektore stopy stosowane na konstrukcje 0 malym obciazeniu, Pogorszenie procesu spawania alu-

Mozfiwosci teclmologiczneaparatu

spawalniezego

I
u'

. Aparat spawalniczy pozwala prowadzic takie operacje technologiezne, ~ jak: spawanie, ciecie, lutowanie, ohr6bka terrniczna. Aparaty moga hye- srosowane dla stop6w zelaza i metali niezelaznych oraz szkla, ceramiki i innych materiaMw konstrukcyjnych, roznych typow j grubosci. Aparaty wy-~;;; posazone set w regulator napiecia, ad ktorego zalezy wydajnosc wodoru ~ i tlenu reaktora, netomiast przy pomocy zaworow teguluje si~ charakter} ptlmienia i pararnetry spawania. Czas nieprzerwanej pracy aparatu wynosi ~i'-

k",

do 6 gOdz;n.1,:

4.1.3. Spawanie stop6w zelaza
,.

Przy spawaniu

wodorowo-tlenowym

plomieri powinien bye eiastyczny

minium ijego stopow zwiazane jest z powstaniem cienkie] warstewki Al203 pod wplywern tlenu z powietrza i tlenu z gazu spawalniczego, Ma ona wysok", temperat~n~ .topnienia i dlategotrudno j4 us UI1flC.T!enki utrudniajq proces spawarua I przeszkadzaja w topieniu metali. Spawanie aluminium przy zastosowsniu topnik6w umozllwia oczyszczenie metalu z tlenkow ~;....i \:vtr'lcen niemetali, Do spawania aluminium stosuje si~ te topnild, ktore intensywnie lacza jego tienki, takie.jak: KCl i LiC!. 6KCI + Al203 6LiCI
= =

i I~kko d~gae. Proces ciecia metali zaczyna sie ad lekkiego nagrzania powierzchni blachy. Potem nalezy zblizyc jttdro pfomienia do powierzchni ~, wyrobu i prowadzic ciecie z odpowiednia predkoscia, .," Przy spawaniu stali stosuje si~ rnieszenke wcdorowo-rienowq, wzbogacO.mJ,: oparami zw~"'lzk6",:weglowo-wodorowych, Najbardziej efektywna jest t, mJeszanka spalaJllca Sl~, skladajltca sit;? z gazow wodorowo-tkmowych : i oparow benzyny w proporcji skladnikow 0,40 : 0,46. Zuzycie takiej mie-~:

,,<.

2AICl.3 + 3K20 2A1Clj + 3Li20

(4.2)

+ Al263

(4.3)

Trojchlorek aluminium ulatnia si~ w ternperaturze 183 DC (456 K); a tlenki potasu i litu wyplywaja na powierzchnie jeziorka spoiny w postaci zuzle, W tab. 4.3 podano sklad topnik6w stosowanych do spawania aluminium i jego stop6w. .

66

Spawalnictwo. Laboratorium
4. Spawanie wodorowo - tlenowe metaJi

. 'Pl'ZY spawaniu mosiadzu I - <l mozna stosowac Metode wodorowo-t enow"t, .. . Ina miedzi wymaga zasto'. A' Dba przewodnosc crep ) i rniedzi maleJ. gr~bo:>cl: 0 ~ moe. Dla malej grubosci blachy (3 -;-~ mm sowania plomienia 0 wiekszej y b sci blachy dobiera sre 450 .-J gazu na 1 mm gru 0 , 350 jednostkowy prz~F'~ .' , nki . rzy spawaniu rnosiadzu 300.,--

67

przy pomocy miedzi, lutu miedziowo-cynkowcgo waniu tych stall stosuje si~ rozne topniki.

lub srebrnego. Przy luto-

l/h-mm spalajacej l/h-rnm.

Sll(

miesza

I,

ap

.

Tab-cIa 4.3 S1da d cherniczny topnikow aluminium

PO!<l_czenialutowanc przy pomocy miedzi maj~ wytrzymalosc wieksza nit sama miedz, Wytrzyma}osc na rozcilffianie pot~czenia wynosi 350 MPa, a wytrzymalosc sarnej miedzi 190.;. 200 MPa. Wzrost wytrzymatosci polqczenia lutowanego zwiazany jest z dyfuzj'l zelaza do miedzi. R6wniez !Uiedi moze dyful1dowac do Zelaza, w przypadIru stall niskowft:glowych i niskostn, powych. Stale niskostopowe jest dose trudno lutowac, jezef znajduje si~ w nich aluminium lub chromo W takim przypadku stosuje si~ inne topniki. Stale magnetyczne zawieraj/tce aluminium nalezy przed lutowaniem oczyscic w elektrolicie z soli NaCI.

Oznaczenie
topnika Kef NaCI

Skladniki LiCI

topnilcow NaF Na2SiF6 ZnCl2

AF-l
AF-4A
'I!
u

45 50 32 +55

25
28

to
14

8
! 12 + 18

20

I

34A

-

-

8 -i- 15

25 +35

-

J

l
W:
J:;

R;

4.2. CWICZENIE: nych prcbek

Spawanie wOdorowo-tlenowe wybra-

drut spawalniczy z miedzi, eel i zakres cwiczenia Przy spawaniu miedzi zaleca sre sto~owac . d nalezy stosowac drut ffi; 2 0/ f f u Do spawania mosia zu ,. zawierajacy 0, os or . . Z) W zaleznosci od grubosci . 0 C . 0 3 ....0 7 % SI, reszta n. .. Ib Celem cwiczenia jest zapoznanie sift:z technologiq spawania wodorowoz mosiadzu metalu stosuje Sl~ sre dni d ru tu spawalniczego miedzianego 1I ~,," :' spawanego (62 Yo U I! nice tlenowego. Zakres Cwiczeniaobejmuje uruchomienie stanowiska do spawap: mosiadzowego wedlug tabeh 4.4. nia wodorowo-tlenowego, wykonanie probnych spain oraz dOIconanie oceny rJ.~ jakosci spa-in i zJq_czyspawanych.
r )'0

,

.

d 1,5 1,5

rubosci spawanej blaC1:abela 1,5 : 2,5 2,5 : 4,0 4,0
2,0

4.4) 1f1
;::

Dob-or srednicy drutu (z miedzi lub mosia gd ) spawalniczego ~ zu

Wyposazenie stanowisl<a Starlowisko J' est WYpoS'azone w:
• aparat spawalniczy; • st6f spawaln iczy Z wycilffiiemj palniki do ciecia i spawania;

Grubosc materialu spawanego Srednica drutu [mm]

[mm]

+

8,0

3,0

4,0 : 5,0
typu

Przy spawaniu BM-I.

. miedzi zaleca sie stosowac

topnik gazotworczy

4.1.5. Lutowanie wodorowo-tlenowe

. ch i niskostopowych plomieniem wodoro- :r~!' Przebieg cWiczenia Lutowanie stali nJskOW~gIO~k h tr d osci Przy lutowaniu stali . wywolwe WI~ szyc un. . P bi (, . bei . wo-tlenowym me . ' ziei dokladnie oczyscic krawedzie, Lutow an ~. " rze reg cwiczema 0 ejmuje: wysokotemperaturowe sokoweglowych nalezy sta I w~g I0wych oraz niskostopowych wykonuJe,,~., j b~d J • przygotowanie aparatu spawalniczego
I
~,

I l WY-It
.

r

~ [~

... I~._, narzedzia do czyszczenia zl't_czy spawanycb; .. • , • blache stalow<t; ::, • przyrZ4_ddo pr6by giecia; ~I}' • pH~mechanicZll<t; ( i~L'0 szlifierkQ stolowq,

do pracy;

68
• • • •

Spawalnictwo. Laboratorium
dobranie parametrow spawania; samodzielne wykonanie spoiny lub napoiny; oczyszczenie zlacza spawanego; dokonanie oeeny jakosci wykonanych spoin i zlaczy na podstawie dzin zewnetrznych, proby zginania lub innyeh metod.

4. Spawanie wodorowo - tlenowe metali
3. Wylq_czyc zasilanie reaktora. 4. Odlaczyc aparat od sieci zasilajacej. 5. Zabezpieczyc i schowac palnik.

69

ogle-

Jezeli nie utrzyma si~ tej kolejnosci wylaczania, moze nastapic uszkodzenie aparatu. Mog'lp~kni'lc weze gumowe lub uszkodzic sil;?zawory.

Przygotowanie aparatn spawalniczego do pracy
1. Sprawdzic poziom elektrolitu w reaktorze. 2. Sprawdzi6 poziom plynu w barboterze (plyn - olej napedowy, benzyna). 3. Sprawdzi6 hermetycznosc zawor6w awaryjnyeh reaktora wodorowotlenowego. 4. Sprawdzic numer koncowki palnika i srednice otworu orazjej czystosc. 5. Wstawic koncowke palnika do naczynia Z woda, aby sprawdzic wyplyw

Wytyczne do sprawozdanla
W sprawozdaniu
II

nalezy zarniescic:

gazu,
6. 7. 8. 9. Wht_ezyc aparat (z koricowki palnika powinien wychodzic gaz), Zapalic wychodzacy gaz po okolo 40 + 60 s. Ustawic wydajnosc reaktora przy pomocy regulatora pradu RI. Regulowac charakter plornienia zaciskiem, ktory miesci sie porniedzy zaworem wodnym, a barboterern, Optymalny plornien rna wyglad cienkiego preta 0 srednicy 5 mm i dlugosci 5 + 30 mm. Dlugosc jadra pIornienia wynosi 3 + 10 rum. Temperatura plomienia na k011CU jadra osiaga 3500 °C (3 773 K). Na 1 mm grubosci blaeby potrzeba od 250 -:-300 I/h spalajacego sie gazu. Zasilanie aparatu spawalniczego plynami

szkic ogolny stanowiska do spawania wodorowo-tlenowego; II dane techniczne aparatu spawalniczego; • charakterystyke palnika spawalniczego; • szkice wybranyeh elementow wyposazenia stanowiska spawalniczego; III warunki spawania (spos6b ich ustaiania lub ob\iczania); It szkiee pr6bek przed i po spawaniu (z wymiarami); • wyniki badan zlaczy spawanych zestawione w tabelaeh wzorowanych na cwiczeniu przedstawionym w rozdziale 6; • wyniki ogledzin zewnetrznych zlaczy spawanych wraz z rysunkarni wad.

Pytania knntrolne
Opisac budowe aparatu spawalniczego, Opisac zastosowanie metody spawania wodorowo-tlenowego. Podac spos6b doboru do spawania lub lutowania aparatu spawalnjczego i palnika. Wymienie i opisac topniki stosowane przy spawaniu i lutowaniu. Podac reakcje l<tezenia tlenkow w procesie spawania aluminium. Opisae budowe j dzialanie palnika spawalniezego. Opisac technologic spawania stopow zelaza,

'Do reaktora stosuje sie elektrolit 0 skladzie: 30 % roztw6r KOH lub 15 % roztw6r NaOHw wodzie destylowanej. Wymiana elektrolitu odbywa sie nie czesciej niz raz do roku, Po zasileniu reaktora elektrolitem lub dolaniu wody do reaktora zaleca sie wlaczenie aparatu do sieci elektrycznej do-

piCTOpo I.lplywic 20 minut.
Zasilanie barbotera w plyny (benzyna lub olej napedowy) odbywa sie przez otwory awaryjne zaworow, przy pomoey strzykawki, Zapotrzebowanie ich przy pracy ciaglej wynosi okolo 100 gramow na miesiac, DLa podtrzymania wydajnosci mieszanki gazowej aparat wymaga zasilania woda destylowana w ilosci 50 gIh przez otwor w reaktorze.

4. 5. 6. 7.

r
~~ ~:

Llteratura
[ 1] Badanie proces6w spajania stopow trudnotopliwych. nr 11 02/06/B. Politechnika Radornska, Radom 1997. Praca wlasna

I
If

Kolejnosc wylqczania aparatu spawalniezego 1. Skierowac koncowke palnika w dot, daleko od goraeych przedrniotow, 2. Zgasic plornien, opuszczajac koncowke palnika w naezynie z woda,
r

L
~

i

J t'
~'

1.

___________________

J

5. Lutowanie

i lutospawanie rnetali

71

W praktyce ctapy te zazlilbiaj'l. sie, a nawet zachodzlt r6wlloczesnie, np. nagrzewanic detali i topienie Iutu, Podstawowym warunkiem uzyskania poprawnegq poht_czenia lutowanego dw6ch materiaMw jest przede wszystkim dob6r w{asciwego lutu. Luty dohi'e przy l'l.czeniujednych materiaMw sa ca!kowicie nicprzydatne przy lq_czeniu innych. Nawet przy Iaczeniu detali z tych samych rnetali, ale pracuj<\.cych w innych warunkach (rozne obciqzenie, temperatura, rodzaj osrodka koraduj'l.cego) konieczne jest stosowanie innych lut6w.

5.
LUTOWANIE 1 LUTOSPAWANIE METALI 5.1. Wiadomosci podstawowe
5.1.1. Proces lutowania .'~

Wyma.gania og6lne stawiane lutom •
CD

sa nastIilPujq_ce;

g6rna temperatura topnienia lutu rnusi bye nizsza od dolnej temperatury topnienia lutowanych rnetali;

lut powinien dobrze zwilzac lutowane powierzchnie;
lut powinien wykazywa6 dobra Iejnosc; roznica pomi~dzy temperatur'l. poczqtku i korica kIzepni~cia wilma bye zbyt duza; wsp61czynniki rozszerzalnosci winny bye zblizone.
;

c
II

lutu nie po-

• Iut powinien mice dostateczn4 wytrzymaIosc i plastycznosc;
I)

. Lu,.waDi".jest pm:"';:;
1 niemetalowych

·i:

:.:.

ikU nagrzewania il'\.czonych deta-t wylll . nazywaneg .. . . I t Temperatura topliwosci iutu Jes Ii; .doprowadzaJ<lcego do r~zto~l~nll:cZ~I~~Ch tworzyw. Polaczenie uzysk.uj.e n.lzsza, od. ten:~er~tlJry .top l':OSCfuz'i materialu laczonego i lutu, a w m~llCt sre glowllle.dzJ(~l~1 ~za:JemncJ dy, . J W zaleznosci od temperatury topruenra szym stopruu dzieki przyczepnosci, luty dzieli sie Ila: G rniekkie (latwo
o

y o lutemprzy Odbywa

l~:i~a ~ one w Sl~

d~~e:,~~!:;:.g~o~::~n~:I=~~1
,1.li'\."

cieplnej Iutu i ~l'\.czonych materiaf6w

po-

r

I:
l

_

W zaleznoscl od rodzaju ir6dla ciepla, stosowanego przy lutowaniu roz ... r6Znia si~ lutowanie: kolba lutowniczq, gazowe, wOdorowo-t1enowe, piecowe, kapielowe, oporowe, lukowe, indukcyjne, lutospawallie.

~~If

5.1..2. Fizyczne podstawy lutowania
Trwalosc pohlczenia lutowanego zalezy od przylegania lutu do laczonych powierzchni, co wiaze si~ ze zdolnoscia zwilzania lutu. Zdolnosc zwilzania jest to moz!iwos6 pokrycia powierzchm lutowanych cienka, rownomierna i nieprzerwann powtoka cieklego lutu. Warunkiem zwilzania jest, aby sily przyciqgania porniedzy cz<\.steczkami cieklego iutu a czasteczkam] lutowanych rnetali (tzw, sily adhezji) byty wieksze od sil sp6jnosci porniedzy CZ'l.stcczkarni cieklego lutu (tzw. sily kohezji). SHy spojnosci dzialajll;ce pomi!(dzy cZ4steczkami cieczy ujawniaja si~ jedynie na powierzclm] jej styku z otaczaj'lcymi gazami. SHy te skladajq sil( na wypadkowq, wywolujac cisnienie warstwy powierzchniowcj na lezqce pod nia warstwy wewnetrzne. Stad tez przeniesienic czastki cieczy z wewnatrz na jeJ powierzchni!( wymaga wykonania pewnej pracy. Znajdujl\ce sie wiec w warstwie powierzchniowej cieczy czasteczkl rnaja pewien zas6b energii potencjalnej, zwanej energia powierzchniowl\. Miarllenergii powierzchniowej na jednostke powierZchl1i jest tzw. napiecie powierzchniowe, wyrazone w N/m. Warstwa powierzchniowa jest

topliwe),

0

temperaturze ..

.. topnienia

d
0

1010 4500C
0{

~ '.

(723 K); twarde (trudno topliwe),

0 temperaturze

topruerna powy oJ

z . 4500C

(723 K)

.

~1; ,r,'

Proces lutowania sklada sie z nast~?ujl'\.cy~h etapow: . ~ uksztaltowanie i oczyszczenie pO"':ler.z~hllll~c~nych,.
III

nagrzanie detali do temperatury bliskiej topnienia lutu,

III <I>

nalozenie topnika; . . I .. roztopienie lutu i wprowadzenie go. pO,mi~dzy :<lCzone powicrzc l111e, ~ wzajemna dyfuzja laczonych materialow llu~, .' I •• " sluzeplll~Clc I' studzenie uzyskanego polaczenia (lutowiny),

72

Spawa1nictwo.

Laboratotium

5. Lutowanie

i lutospawanle

metali

73

w r6wI1owadze, gdy jej energia powierzdmiowa rna wartosc rnozfiwie najmniejszq_. Napiecie powierzchniowe wystepuje na powierzchni cie, czy, stykajflcej si~ z gazern, ciala stalego z gazern lub ciala stalego z eiecza, Jezcli faze gazowq oznaczy si€( symbolem a, faze ciekla syrnbolem b, a ~az~ ciekla symbolem c, to warunek r6wnowagi cieczy graniczl't_cej 2'. clalem stalym w atrnosferze gazowej (przy pominieciu sity ciezkosci) wyrazic mozna nast~puj<teym rownaniern (rys. 5. J): (5.1)

Z powyzszego

rownania rDwnowagi (5.1) wynika, ze:

cosq: "" ((jar: Cos rp nazywa sit;:wspotczynnikiem

~

(Jbd I (Jab

(5.2)

zwilzania, Zwilzalnosc jest najwlek-

gdzie:

%0 - napiecie powierzcbniowe
(J'bc (J'ah -

na gran icy ciala stalego j gazu; na granicy ciala sralego i cieczy;

napiecie powierzchniowe

cP - k<ttzetknieoia.

napiecie powierzchniowe

na granicy cieczy i gazu;

sza, gdy (Yah i (Jbc Sl\_ rnozliwie mate, a crae mo-zliwie duie.Na wielkosc kata zetkniecia, a tym samyrn na zwilzalnosc wplywa rodzaj lutu, kt61Y w stanie cieklyrn powinien wykazywac mozliwie male napiecie powierzchniowe. Zwilzalnosc zalezy od czystosci powierzchni lutowanej. Zanieczysz czenia t1enkowe tub tluszczem mega powodowac znaczne zwiekszenie kata zetkniecia, a tym samyrn pogorszenie zwilzamosei. Usuwanie tlenk6w przez czyszczenie mechaniczne rub cherniczne powierzchni nie jest calkowicie skuteczne. Dlatego stosuje si~ rozpuszczanie tlenk6w za. pornoca ropnikow, Rozpuszczone tlenki w postaci zuzla wyplywaj<t na powierzchnie cieklego lutu, Ze zjawiskiem zwilzania wiaze si~ tzw, zjawisko wloskowatosci, wysrepujace w waskich rurkach, zwanych rurkami wloskowatymi lub kapilarnymi, alba w szczelinach, Polega ono na tym, ze ciecz dobrze zwilzajaca material rurki podnosi si~ w niej na pewnq wysokosc (w stosunku do poziomu cieczy w naczyniu) i tworzy rnenisk wklesly, a ciecz zwilzajaca opada ponizej poziornu i tworzy menisk wypukty (rys, 5.2).

a)

b)

---=-

--

--

b)


Rys. 5.1. Rozklad naplec po.wierzdmiowych w przypadku cieczy:
a) zwHzajqcej, b) niezwilzajqce]

Kat zetkniecia qJ jest katem, pod kt6rym w stanie r6wnO\\ragi swobodna powierzchnia cieczy styka si~ z powierzchllill ciala staJego. Kqt ten moze przybierac wartosei od 0 do 180 0, przy czym im kilt zetkniecia jest mniejszy, ~m zwilzalnosc jest lepsza, Gdy kat ten wyuosi od 0 do 90 0 (l ;::: cosm > 0), crecz dobrze zwilza cialo state.Gdy kat {fJ jest zawarty od 90 do 1800 (0 ~ cos qJ?:. -1), ciecz nie zwi1za ciala stalego.

-Rys .. 5.2.

-_-

--_

---

-_ --

-_--

Schema! podnoszenia sie cieczy w rurce w przypadku cieczy: a) zwilzajqce], b) niezwilzajace]

74 Wysokosc podnoszenia siy cieczy
W

Spawalnictwo. Laboratol'ium okraglych rurkach wloskowatych

5. Lutowanie i lutospawanie metali

75

okresla sie ze wzoru: h gdzie:
=

5.1.4. Budowa i wlasnesct zlacza lutowanego
. J~:reli ciekly lu.t nie oddzialuje na metal rodzimy, wtedy granica miedzy rnrm jest ostro uwidoczniona bez oznak dyfuzji (rys. 5.3a). Takie polaczenie moze zapewnic dobra szczelnosc tub przewodnosc elektryczna ale nie zapewni dobrej wytrzymalosci. Natorniast jezeli ciekly Jut rozpuszcza w sobie metal rodzimy, dyfunduje w niego Iub tworzy z nim fazy rniedzyrnetaliczne, mozna wtedy rozroznic w ztaczu warstwy przedstawione na rysunku S.3b,

(4 a costp) / d·y g

(5.3)

h - wysokosc podnoszenia sie cieczy w em;

a - napiecie powierzchniowe
cp - k&_t etkniecia; z d - srednica rurki w ern; 3 y _ gestosc cieczy w g/cm ; g - przyspieszenie ziemskie.

cieczy w NItTI;

a)

b)

W przypadku kapilar, ograniczonych dwoma plaskimi sciankami, wysokosc podnoszenia sie cieczy wynosi: h = (2 a costp) gdzie:

rownoleglymi

/l.y. g

(5.4)
Rys.5.3.

1- odleglosc porniedzy sciankami w em.

Z powyzszych zaieznosct wynika, ze wysokosc podnoszenia sie cieczy jest tyrn wieksza, im rnniejsza jest srednica rurki lub odleglosc porniedzy sciankami, irn nmiejsza jest gystosc cieczy i im mniejszy jest kqt zetkniecia.

Schemat budowy zlacza lutowanego: a) bez warstw dy. fuzyjnych, b) z warstwami dyfuzyjnymi; 1 - metal rodzimy, 2 - lut, 3 - strefa dyfuzji bogatsza w Iut, 4 - strefa dyfuzji bogatsza w metal rodzimy

5.1.3. Procesy dyfuzyjne
Porniedzy cieklym lutem, a metalem rodzimym moze zachodzic zjawisko dyfuzji.Zjawisico to polega na przemi.eszczaniu sic atomow_, skladnikow lut6w w gl&_bmetali laczonych. Przemieszczanie siy atom6w wystepuje we wszystkich stanach skupienia, z tyrn ze w gazach zachodzi najszybciej, wolniej w cieczach,a najwolniej w cialach stalych, poniewaz tam atomy sa najsilniej zwiazane ze swyrni pozycjami r6wnowagi. W metalach dyfuzja zachodzi przez siec krystaliczna (dyfuzja objetosciowa), wzdluz granic ziaren, wzdluz dyslokacji w krysztalach, a takze r6wnolegle do powierzchni metalu. Atomy moga przemieszczac si'll na ' znaezne odleglosci, bedace wlelokrotnosciarni parametr6w sieci krystalicznej, Przernieszczenie to odbywa sie skokowo.

5.1.5. Charakterystyka lutow
Luty miekkie
charakteryzujq si~ stosunkowo niska temperatura top~ienia (pouizej 450°C (723 K)), niskq twardoscia, dobra plastycznoscia I mala wytrzymaloscia. Luty miekkie 5'1: przewaznie stoparni cyny Sn (232°C (505 K)) i olowiu Ph (327°C (600 K)) z nieznacznyrn dodatkiem antymonu Sb (631°C (904 K)). Luty wysokocynowe zawieraja okolo 90 % Sn, natomiast niskocynowe okolo 20 % Sn, reszte stanowi .Pb. Zawartosc Sb wynosi od 0,5 do 2 %. Temperatura topnienia tego rodzaju lut6w wynosi kami lut6w moga od 222 do 277 bizmut

°c

(495

-i-

550 K). Innymi skladni-

bye:

(271°C

(544 K)),

kadrn Cd (321°C

(594 K)). i cynk Zn (420°C w postaci pretow 0 przekroju alba pod postacia drutu,

(693 K)). Luty miekkie wytwarzane sa poprzecznym trojkatnyrn lub kolowym '

76

Spawalnictwo.

Laboratorium

5. Lutowanie i Iutospawanie

metali

77

Luty twarde cnarakteryzuj<\: siy stosunkowo wysobt tem?eraturl:\; (400..;- 2 000 °c (673..;- 2 273 K)). Stosuje sie w przypadkach, gdy od pohtczenia wymagana jest duza wytrzymalosc. Luty twarde Set to glownie stopy miedziano-cynkowe i miedziano-srebrne. Temperatura topnienia miedzi Cu wynosi 1 083 -c (1 356 K), a srebra Ag wynosi 960 DC (1 233 K). Wystt;:Pllj~ r6wniez \uty na osnowie manganu Un, koba\tll Co, zelaza Fe, tytanu Ti,

c1u.~m\cznie bierue nie uS\.Iwaj<\.'l.anieczyszczen, ale 'l.abezptemetali podczas lutowania przed dzialaniem gszow atmosferycznych, Do topnikow chernieznie biernych nalezy kalafonia (zywica naturalna). Topniki

czajq powierzchnie

wanadu V, cyrkonu Zr, hafnu Hf, niklu Ni, platyny Pt, magnezu Mg, aluminium Al i palladu Pd. Luty twarde wystepujq w postaci pretow, drutu, blaszek i granulek.

Topnild reakeyjne stosowane sa pcdczas lutowania aluminium i jego sto\l6w. Przy ich uzyciu nie stosuje si~ lut6w, poniewaz W ozasie lutowania . wydzielaja sie one z topnika, reagujacego z metalem lutowanym,

5.1.7. Charakterystyka
Lutowanie Imlbq \utownk'bl

metod lutowania
(\utownic~ stosowane jest do -i,\czenia metaH

5.1.6. Topnfkl do lutowanla
topnikow polega na rozpuszczaniu] usuwaniu zwiazkow nieZ lll_czonych powierzchni i eieldego Iutu oraz na ochronie lu, towanego zlacza przed chemicznyrn dzialaniern otaczajacych gaz6w. Ponadto wiykszosc topnik6w powoduje zWlniejszenie napiecia powierzcbniowego cieklych lutow a tym samym polepszenie zwilzalnosci. Dzialanie

przy pomocy lut6w miekkich, Zadaniem lutownicy jest roztopienie lutu i nanie-

metalicznych

Wymagania stawiane topnikom sa nastepujace:
"
o

temperatura topnienia nienia tutu;

topnika powinna

bye nizsza od temperatury

top-

w temperaturze Iutowania topnik powinien bye dostatecznie plynny, r6wnomiernie rozplywac sit( po powierzchni i !atwo wnikac w szczeliny zlacza; powinien calkowicie rozpuszczac sie lub wiazac zwiazki niemetaliczne, istniejace na oowterzchn! Iutu i Iaczonych metali;

" • "

sienie go na lutowane powierzchnie, Lutownice rnoga bye ogrzewane okresowo lub w spos6b ei~.Jy. Ogrzewanie okresowe glowki lutownicy moze bye prowadzone w piecach opalanych weglem drzewnyrn tub koksern, a tarn na palnikach gazo'.\')'ch, benzynowych, naftowych. Temperatura gMwki powinna wynosic 500 + 550°C (773 + 823 K). Lutownice ogrzewane w sposob ci:m1y rnaja wbudowany grzejnik elektryczny albo palnik na paliwo gazowe lub ciekle. Przed przystapieniem do lutowania nalezy z powierzehni glowki usunac zanieczyszczenia tlenkowe i pokryc jq_ topnikiem, Nastepnie pocierajac g16wkt;: ll.ltownicy o kawalek lutu nal~Zy pokryc c~sc robocza gt6wki cienka warstwa lutu, Nagrzana i pokrytq koncowke g16wki prowadzi siewzdluz szczeliny, utworzonej przez laczone czesci, dosuwajac co pewien czas pret lutu, uprzednio zanurzony w topniku, gazowe jest procesem, w kt6rym zrodtem ciepla jest plomien ten powstaje przy spalaniu mieszaniny gazow palnycb i par paliw cieklych z powietrzem w palnikach. Gazarni palnymi stosowanymi do lutowania gazowego sa: acetylen, wod6r, metan, propan, gaz zieml1y itp. Lutowanie

ZOw;

pc1winien chronic z!~cze przed szkodliwym

dzialaniern

otaezaj'lcyeh

ga-

gazowy. Plomien

pozostalosci topnika i rozpuszczone na powierzchnie lutu.

w nim zwiazki powinny wyplywac
.'1

J

Lutowanle

wodorowo-t1enowe

Topniki dzieii sie na: chemicznie oraz reakeyjne.

czynne (aktywne),

chemicznie

bierne

go i polega na wykorzystaniu
nia lutu. Lutowanie wodorowo-tlenowym

jest odmiana metody lutowania gazoweplomienia wodorowo-tlenowego db ogrzewa-

jednak

Topnlki chemicznie czynne dobrze oczyszczaja powierzchnie metalu, ich pozostalosci dzialajq_ korodujaco na zlacze. Do topnikow chemicznie czynnych (aktywnych), stosowanych przy lutowaniu rniekkirn zalicza sie: chlorek cynku ZnCI], kwas solny Hel oraz rnieszanine chlorku CYIl-

I
"t·

leu i chlorku amonu HN4Cl. Do topnikow chemicznie czynnych, stosowanyeh przy lutowaniu twardym zalieza sie boraks i kwas borny H3BD3.

stali niskoweglowych j niskostopowych plomieniem nie wywoluje wi~kszych trudnosci. Przy spawaniu stali wysokoweglowych nalezy bardziej dokladnie oczyscic krawedzie, Lutowanie wysokoternperaturowe stali weglowych oraz niskostopowych wy_ konuje si~ przy pomocy miedzi, tutu miedzlowo-oynkowego lub srebrnego. Przy lutowaniu tych stali stosuje sie rozne topniki. Polaczenia lutowane przy pomoey rniedzi rnaja, wytrzymalosc wieksza

niz sama rniedz, Wytrzymalosc na rozciaganie wynosi 350 MPa, a wytrzymalose samej miedzi 190 + 200 MPa. Wzrost wytrzymalosci polqczenia lu-

L:.

"

78

Spawalnictwo. Laboratorium

5. Lutowanle i Iutospawanis

metaii

79

towanego zwiqzany jest z dyfuzja zelaza do miedzi, Rowniez miedz rnoze dyfundowac do zelaza, w przypadku stali niskoweglowych i niskostopowych. . Stale niskostopowe lutowac jest dose trudno, jezeli w nich znajduje sift: aluminium lub chromo W takirn przypadku stosuje sie inne topniki. Stale magnetyczne zawierajace aluminium nalezy przed lutowaniem oczyscic w elektrolicie z soli Nael. Lutowanie piecowe jest prowadzone w piecu w atmosferach odtleniajacych, prozniowych, obojetnych lub z uzyciern topnikow. Wyb6r atmosfery uwarunkowany jest skladern chemicznym Iaczonych czesci i lutu, Stosuje sie je najczesciej w produkcji wielkoseryjnej j rnasowej, Lutowanic kapiclowe jest prowadzone w roztopionych solach lub w roztopionych lutach. Kazdy rodzaj kapieli rna swoje zalety i wady, o wyborze kapieli decyduje rodza] topnika i lutu, charakter polaczenia oraz warunki produkcji. Zasada lutowania w kapielach solnych polega na zanurzeniu w niej detali zlaczonych uprzednio drutem, polaczonych ze specjalnym przyrzadern lub pclaczonych przy pomocy kolkow, nit6w, klinow, przetrzymaniu w kapieli i wyjeciu celem ostudzenia, Przed zanurzeniem detale podgrzewa sifl: do temperatury 550 + 600 DC (823 -7- 873 K) cclem usuniecia wilgoci. Lutami stosowanymi przy lutowaniu kapielowym S<l;;' rniedz, srebro, stopy miedzi z cynkiem oraz z innymi dodatkami, Lut '" w postaci ksztaltek wycietych z fohi lub z pierscionkow jest zakladany na , zmontowanych zestawach lutowanych, Lutowanie w roztopionych lutach ;'" polega na zanurzaniu zmontowanych detali, pokrytych topnikiem w roztopionym lucie, kt6ry zwilza ich powierzchnie i pozostaje w szczelinach, two- " rzac polaczenie. Lutarni w tym przypadku sa stopy cynowo-olowiowe, stopy ': miedzi z cynkiem i stopy srebra, "i I

5.2. CWICZENIE: wych
eel i zakres cwiezenia
rniekkiego, twardcgo
.~1kr~s

Techoologia lutowania detali metalo-

. eel.em cwiczenia }est zapoznanie
I

lutospewania.

sie z przebiegiem

procesu lutowania Jut6w, top-

" nikow oraz samm.Jzlelne wykonanie polaczen Wyposazenle stanuwtska

6wiczeni.a obejmuje po~uanie urzadzen lutowniczych,
lutowanych,

Stanowisko jest wyposazone w: kolbe lutownicu1_; 8 pice elektryczny komorowy; palnik cia lutospawania; • luty rniekkie i twarde; ,. topniki. do lutowania mi~kkiego i twardego; " detale J elementy metalowe do lutowania. "
j'

J

Przebie'g ewiczema
Przebieg cwiczenia obejrnuje:
,Ii

zapoznan~e s~~ Z urzadzenlamj, stosowanymi zapoznanre Sl~ z Iutami i topnikami; zapoznanie lila;

w procesie lutowania; twardego

Lutospawanie jest odrniana lutowania twardego i stanowi metode posrednia pomiedzy lutowaniem a spawaniern. Polega na laczeniu elementow metalowych za pomoca lutu, podobnie jak przy lutowaniu twardym, dzieki dyfuzji roztopiouego lutu w glq_bmaterialu rodzimego. Zr6dtem ciepla jest plomien acetylenowo-tlenowy, podobnie jak przy spawaniu. Lutospawanie .. : a 1 znalazlo zastosowanie przy naprawach odlew6w zeliwnych, ze wzgledu na J ,,;,: nizsza nit. przy spawaniu temperature procesu. Jcdnym z warunk6w otrzy"c,c mania dobrego polaczenia jest odpowiednie przygotowanie lq_czonych krawedzi. Krawedzie Iutospawanych materialow, szczeg6lnie przy grubosciach ,~ , powyt.ej 5 nun, powinny bye ukosowane po jednej lub obu stronach. DO;i lutospawania stosuje sie spoiwo mosiezne z dodatkiem niklu, zelaza, man. ganu, krzernu. •

sie z procesern lutowania miekkiego,

i lutospawa.
,

przygotowanie powierzchni lutowanych detali: wykonal:ie samodzielne polaczcnia lutowaneg~; dokonanie oceny jakosci polaczenia,

Wytyczne do spr·awozdania
W sprawozdaniu nalezy zarniescic: spo~6b przygotowania powierzchni lutowanych; szkicstanowisks do lutowanla i lutospawania; charakterystyk~ stosowanych Iutow i topnik6w;

!

--------------------------------------------~--

80

Spawalnictwo.

Laboratorium

L

.5;

" charakterystyke lutowanych metal i (probek); • szkic polaczen lutowanych; .. przebieg procesu lutowania (czynnosci, rodzaj lutu, topnika, pararnetry lntowania); • ocene jakosci pclaczen lutowanych,

,k,-~~;:
~!,
:;;

----------------------------------------------~
" podgrzanie plytki do temperatury toprrienia lutu i przetrzyrnanie jej w tej ternperaturze okolo 3 min; . • ostudzenie plytki i usuniecie pozostalosci topnika; II zmierz.eniewielkowi ro;z:ptyllt<i1:<;,ia (powierzclmi pokrytej lutem) oraz k!\_ta zetkniecia sl" lutu z metalem; II powtorzenie ww. czynnosci dla lutow twardych .

Lutowariie i lutospawanie

rnetali

81

::·r
;1'

. ~J_

5.3. CWliCZENIE: Badauie wlasclwosci lutn "yell materiahrw
eel j zakrescwiezenia

Iutowa-

.4:_

B. Okreslenle wysokosei wzniesienia kapilarnego
• oczyszczenie mechaniczne powierzchni • naniesienie topnika 11a plytki; plytek;

luru

• zlozenie z plytek pr6bki

0

zmiennej szczelinie lutowniczej;

Celem ewiczenia jest praktyczne zapoznanie sie ze zjawiskarni zwilzalnosci i wloskowatosci, zachodzaeymi w procesie lutowania. Zakres cwiczenia obejmuje przygotowanie stanowiska pracy.przeprowadzenie badan zjawisk wloskowatosci i zwilzalnosci powierzchni tnetali lu~ towanych.

stopienie lutu cynowo-olowiowego w tyglu; II wstawienie probki do tygla; • wyjecie probki po uplywie 4 min; fI ostudzenie probki [ rozlamanie jej; • zmierzenie wysokosci wzniesieriia lutu ponad poziomern lutu w tyglu.

Wyposazenle

stancwiska

Wytyczne do sprawozdania
e


fI

Stanowisko jest wyposazone w: piec elektryezny komorowy;
luty rniekkie i twarde; topniki do lutowania rniekkiegoi twardego; detale i elementy metalowe do Iutowania; preyrzad do badania wzniesienia kapilarnego,

• • •

W sprawozdaniu nalezy zarniescic: charakterystyk~ stosowanych lut6w itopnik6w; I charakterystyke lutowanych metali (pr6bek) i sposob przygotowania wierzchni; .. przebieg badan rozplywalnosci lutow (rodzaj lutu i topnika,parametry);

po-

• "''Y11i!<i badan rozplywalnosci lutu;
• przebieg badan wysokosci wzniesienia.kapilamego lutu (rodzaj Iutu i topnika, szerokose szczeliny); • wyniki badan wysokosci wzniesienia kapilamego lutu (wykres zaleznosci wysokosci wzniesienia lutu od szerokosci szczeliny),

Przebieg ewiczenla
Przebieg cwiczenia obejmuje:

A. Badanie zjawiska zwilzalnosci i okreslenie rozptywalnosci lutOw
• • • ..
to

Pytania

kontrolne

przygotowanie do badan plytki z wytypowanych metali; oczyszczenie pfytki papietem sci ernym i wytrawien ie j ej; podzielenie przygotowanej powierzchni plytek 11a cztery czesci; ulozenie na kazde] czesci jednakowych kawalkow lutow i pokrycie roznymi gatunkami topnik6w; umieszczenie plytki z lutem w piecu;

1. Opisac proces lutowania.
2. Opisac wymagania stawiane lutom miekkim i twardym, 3. Opisac zjawisko dyfuzji, 4. Przedstawic ldasyfikacje metod Iutowania, 5, Opisac luty miekkie i twarde, 6.. Opisae topniki do lutowania rniekkiego i twardego. 7. Opisac zjawisko wloskowatosci.

ieh

82 8. 9. 10. 11.

Spawalnictwo. Laboratorium Opisac zjawisko zwilzalnosci.. .. Przedstawic spos6b badania wfoskowato.sci. Przedstawic spos6b badania zwilzalnosci. . Opisac charakterystyke poszczegolnych metod lutowauia,

Literatura
[ 1] [2 ] [3] [4] Dobaj E.: Maszyny i urzadzenia spawalnicze. WNT, Warszawa 1998. Dobrowolski Z.: Podrecznik spawalnictwa, WNT, Warszawa 1975. Radomski T., Ciszewski A.: Lutowanie. WNT. ~arszawa 1983. Praca zbiorowa: Poradnik inzyniera, Spawalnictwo. Tom I. WNT,

6.
ZGRZEWANB.E ELEKTRYCZNE
6.1. Wi~domosci podstawowe 6.1.1. Charakterystyka zgrzewania elektrycznego oporowego OPOROWE

Warszawa 1983. [5 ] Marcella K.: Zarys spawalnictwa. PP, Poznan 1991.

METAL I

Zgrzewanie elektryczne oporowe jest metoda spajania, w kt6rej dla uzyskania polaczenia matcrialow wykorzystuje sie docisk oraz cieplo wydzieiajacc sie IIa skutek przeplywu pradu elektryczaego przez obszar Iaczenia, stanowiqcy :- czr;:s6 obwodu zgrzcwania 0 zwiekszouej opornosci. 1I0se ciepla wytworzonego -·.W procesie zgrzewania oporowego okresla sie na podstawie prawa Joule'a Len-

gdzie:

III
J - natezenie pradu zgrzewania [AJ; R - calkowity op6r elektryczny strefy zgrzewania t - czas przeplywu pradu zgrzewania [s], [&2J;

(6.1)

Op6r elektryczny ca-!kowity R strefy zgrzewania, w kt6rej odbywa.sie intensywne wydzielanie ciepla, sldada sie Z oporu eJektrycznego styku pomiedzy zgrzewanymi cz~sciami, oporu elektrycznego wtasciwego rnetalu znajduj<\_cego si~ w strefie zgrzewania oraz oporu elektrycznego styk6w porniedzy elektrodami zgrzewarki i czesciami zgrzewanymi. W poczatkowej fazie zgrzewania naj-

Spawalnictwo.

LabOtatoril1m;~

wiekszy jest op6r elektryczny styku pomiedzy czesciami zgrzewa~1ymi i tam wydziela sill!najwiecej ciepla, Wartosc tego oporu zalezy od rod~Jl1. zgrzev.:a~ nego materiahr, doldadnosci obr6bki powierzch~j laczonych, ro~zaJll I gru~OSCI ' warstwy tlenk6w pokrywejacycn raczone CZt;:SCI oraz od. prZYlokz.o~etgo dOCJstkU. ,I,:' Pod wplywem dzialania sily docisku oraz wytworzonej wy~o iej tempera my ~' " nastepuj e stopienie powierzchn i styku, rozerwal1ie. warstewki tlenkow oraz na- " grzanie i uplastycznienie glebszych warstw materialu, tych warunkac~ powstaja wiqzania. mi~dzytnetaliczne pomiedzy ato 111 am 1 laczonych metali, co pozwala na uzyskanie trwalego zlacza zgrzewanego. . . '" Podstawowe parametry zgrzewania, tj. sHy docisku, natezenie pnt~u 1 czas ' jego przeplywu ustala si~ w zaleznosci od zgrzewaln:o~ci danego ma~enalli. Pod pojeciern zgrzewalnosci rozumie sie zdolno.sc ~etaJj d~ tworzema t.~aty~l~ II. . polaczen zgrzewanych, bez istotnego obnizenia techl~lcznych wlasclwosC~

t'
';':
i -

6. Zgrzewanie elelctryczne oporowe metali

8S

'!"

!~'
!~~.
I;

docisniete do siebie korice l/tczonych elementow. Gdy metal w miejscu styku zaczyna mh~lm<'lc,wowczas pod wplywem dzia.fania sity docisku, wywieranej od poczatku trwania procesu, tworzy sie zlacze, Towarzyszy ternu charakterystyczne speczenie koiicow 14czonych element6w. Przy tyro typie zgrzewania .nalezy dokladnie przygotowac powierzchnie czolowe metali,: poniewaz niedokladne przyleganie powierzchni styku rnetali powoduje nier6wnomierne ich nagrzanie oraz utlenianie, co z kolei wplywa na obnizenie oraz znaczny rozrzut wartosci wytrzyrnalosci, Zgrzewanie doczolowe zwarciowe stosuje sie do Iaczenia element6w ze stali weglowych i stopowych oraz miedzi, aluminium i ich stop6w.

zgrzewanego materiahi w zllEj_CZU , i wIstr~fikle Plywt I ciepla, aDrt°o's?cr'Jtl·pwY ~, jak w m1aetadlol 1 1 bardzo dobrze zgrzewalnyc 1 na ezasta e n1S oweg owe o zaw . yg l 2 %. Wykazuja one dobre wlasnosci plastyczne i nie ulegaja zahartowaniu. t,:~' , Analizujac wz6r (6.1) mozna stwierdzic, ze identyczne ilosci ciepla osiaga sift!zar6wno przy duzym pradzie zgrzewania i kr6tkim czasie jego przeplywu, I,' jak i przy nizszym pradzie plynacyrn w odpowiednio dluzs~m czasie. ~ierwszy i. tych przypadk6w nazywany jest warunkami (param~traml) twardy_mL ~do~at~ kowo stosowane sit wtedy duze sily docisku), a drugi - warunkami rniekkirni (stosowane sily docisku sa mniejsze), Warunki miekkie (lagodne) sa mniej ekonorniczne ze wzgledu na dluzszy czas trwania procesu i wieksze straty cieplne. Na ogol stosowane S<\. parametry twarde, natomiast rniekkie stosuje sie przy braku zgrzewarek duzej mocy lub przy zgrzewaniu materialow sklonnych do hartowania sie, Tak wiec parametry zgrzewania mozna dobierac w pewnych granicafh, musza one jednak po~ostawac ": scisle] :,~jemne~ zaleznosci, Gr~- . ficzne przedstawienie na wykresie natezerua pradu 1 sily dOC1Sku (czesto takze temperatury na styku J<tcZOllych element6w) w funkcji czasu zgrzewania nazywa siC(eyklami (programami) zgrzewania. I Biorac pod uwage rodzaj wykonywanych zgrzein i zwiazane z tyrn wlasciwosci procesu zgrzewania, rozroznla sie cztery podstaw~we s~o~oby zgrzewa- " nia elektryeznego o~o~o:¥ego prqdem przemiennym, a rmanowicie: doczolowe, ,punktowe, garbowe 1 liniowe, '

o

Rys. 6. I. Zasada zgrzewania oporowego doczolowego iskrowego (zwar. ciowego): 1 - szczeka stab, 2 - szczeka ruchoma, 3 - krzywka sterujaca procesem wyiskrzania i speczania, 4 - transfonnator, 5 - elementy zgrzewane

t'

Zgrzewanie oporowe zgrzewaniu doczolowym

doczolowe dzieli si~ na zwarciowe i iskrowe. Przy zwarciowym (I)'s. 6. \) prad przeprywa przez silnie !

1

Cecha charakterystyczna zgrzewania doczolowego iskrowego (rys. 6.1) jest : zmienna wartosc sily docisku, z jaka dociskane sa do siebie elementy zgrzewa'-ne. Pierwsza faza zgrzewania jest tzw. wyiskrzanie. Zaczyna sie w momencie, , gdy powoli zblizane do siebie elementy zgrzewane zetkna si~ mikronier6wnosciami (w procesie tym nie jest wymagane dokladne przygotowanie powierzchni czolowych). Przez powstale wten spos6b styki zaczyna plynEj_C prad elektryczny, kt6rego g~stosc jest tak duza, ze metal w tyeb miejscach stapia sie tworzac rnostki plynnego metalu, Przy dalszym nagrzaniu do temperaturv wrzenia po-

]

86

Spawalnictwo.

Laboratorium

6. 'Zgrzewanle elektryczne

oporowe rnetali

87

i:
"I

~

wstajq z nich pary metalu, utrudniajac przenikniecie tlenu z powietrza do roztopionych powlerzchni, co wywiera korzystny wplyw 11awlasnosci mechauiczne zf<tcza. Po zakonczeniu fazy wyiskrzania rozpoc7.yna sie speczanie zgrzewanych elementow, zachodzaceczesciowo juz' w czasie przeplywu pradu. Przeplyw pradu podtrzymuje wysokq temperature metalu i ulatwia wycisniccie tlenk6w i pewnej ilosci stopionego metalu ze styku laczonych element6w. W zwiazku z wf!skq_strefa nagrzania speezenie w miejscu styku jest stosunkowo niewielkie, Ten typ zgrzewania doczolowego jest najszerzej stosowany w przemysle. Moz11(\ t~ metodf!_zgrzewa6 te same rnetale, co i przy zgrzewaniu zvvanoiowyin. Zgi'zcw3.11ie oporowe punktowe (rys, 6.2) polega na punktowym laczeniu elementow. Cykl zgrzewania punktowego sklada silt-zawsze z trzech nastepujacych po sobie etapow: o docisniecie I<\_czonyeh elernentowelektrodami zgrzewarki; e wl<i_cz.e:nie prt\_dll i nagrzanie eternentow wmiejs.cu l!:l.czenia do temperatury, w ktorej zachodzi stopieuie obydwu metali i utworzenie plynnego jqdra zgrzeiny; '" wylq,ezenie prqdu, stygniecie jqdra zgrzeiny pod dociskiemelektrod powstanie jednolitego metalicznego potaczenia. Przyzgrzewaniu ounktowym zachodzi niekorzystne zjawisk.o, ktore moze znaczny wplyw na pogorszen ie wlasnosci mechanicznych otrzyrnanych zlqczy, Jest tzw. bocznikowanie pradu zgrzewania (rys .. 6.3). Polega ono na uiekorzystnym rozplywie pradu, ktorego cz~sc przeplywa przez wczesniej wykonane zgrzeiny. Powoduje to zmniejszenie wielkosci jqdra wykonywanej zgrzeiny, Zjawisko takie wystepuje przy maJej podzialce szwu zgrzeiny punktowej. Przyjrnuje sie, ze przy podzialce wlekszej od trzech srcdnic zgrzeiny, zjawisko boeznikowania jest pomijalne. Zgrzewania punktowe stosuje sie do laczenia elementow stalowych (stal weglowa) 0 grubosci do 20 111m oraz niezelaznyeh (aluminium, nikiel, miedz) 0 grubosci ponizej 3,5 rnm. Zlacza punktowe zgrzewane nalezy tali'. projektowac, aby pracowaly na scinanie, Liczba elemen[ow jednoczesnie laczonych nie powinna bye wieksza od trzech ze wzgledu na.o; trudnosci z odpowiednim ich docisnieciem, Przy laczeniu blach 0 roznej grubo-. sci, stosunek ich grubosci nie powinien przekraczac 1 : 3.
III icc

.a)

b)

Rys, 6.2. Zasada zgrzewania

punktowego: a - schemat procesu, b _ rozklad temperarury przy zgrzewaniu stall _roC]; 1, 3 - elektrody zgrzewarki, 2 ~elementy zgrzewane, 4 - transformator

I
:J
I~

to

.~

lz

<~

c

Rys.6.3.

Bocznikowanie wire natezenie

pradu przy zgrzewanin pradu zgrzewania,

punktowyrn: natezenie

Ie - calko-

i-

pradu zgrzewa-

nia, 10 - natezenie prqdu bocznikowania,

a" -

podzialka

n

88

Spawalnictwo.

Laboratorium,'i
.,.,

!~
~L _L.'

I

_6_.z_g_1."Z_e_w_a_n_ie_e_le_k_tl_"Y_c_zn_e_o_p_o_fo_w_e_m_" _et_8_li

-'-

8_9

Zgrzewanie oport)we liniowe (rys. 6.4) polega na tworzeniu zgrzeiny'po_:,:" " rniedzy obracajacymi sie elektrodami krazkowymi. Jednazelektrod napedzanaj ",j jest silnikiem e!ektrycznym, a druga obraca sie swobodnie' Kr6tkotrwale irnpul- :~ ,,~" sy pradu zgrzewania powoduja powstanie pojedynczych zgrzein zachodz'l~ych'~', za siebie, Metoda tflo rnozna zgrzewac stale niskoweglowe, nierdzewne lub zaroodporne, a takze stopy metali lekkich. Uzyskane polaczenie jest szczelne ,', i wytrzymale, '

Natezenie pradu zgrzewania decyduje 0 szybkosci nagrzewania przedmiotow, 0 czasie zgrzewania i 0 ksztalcie utworzonego zlacza, Wysokie natezenie pradu stosuje sie dla stali niskoweglowych i riiskostopowych oraz metali o duzym przewodnictwie cieplnym, np. Cu i AI. Stale 0 duzej hartownosci oraz -wrat!iwe na duze predkosci nagrzewania naleZy zgrzewac przy mniejszych nat~zeniach pradu 1 dluzszych czasach, zapewniajacych Iagodne nagrzewanie i powolne chlodzenie, " SHa docisku dobierana jest w zaleznosci od rodzaju zgrzewanego rnetalu i oczekiwanego ksztaltu zlacza, tak aby zapewnione bylo r6wnomierne j odpo_wiednie speczanie materialu w obszarze zlacza, z wycisnieciem plynnego metalu wraz z zanieczyszczeniami na zewnatrz, do t4;W. otoczki, Zbyt maly docisk powoduje wypryski metalu w poczatkowej fazie zgrzewania i powstanie przy"Jdejeil w zgrzeinie, natomiast nadrnierny docisk rnoze wywolac wyboczenie lub

przesuniecie wzgledern siebie laczonych przedmiotow, zeniurnoga tworzyc sie pekniecia,
,; 11\r.1~'

a przy zbyt malym nate-

,

Dtugosc wysuniecia decyduje 0 opornosci (rezystaneji) pomiedzy zaciskarni '_, zgrzewarki iwplywa na bilans cieplny w tym obszarze. Zbyt mala dlugosc wy"suniecia (rnocowania) sprawia, ze nagrzewanie zachodzi g16wnie nil powierzch" 'ni styku, gdyz elektrody zgrzewarki intensywnie odprowadzaja cieplo, obnizajac ,'sprawnosc procesu. Nadmierna dlugosc wysuniecia zwieksza do tego stopnia '" "'rezystancjt;;, tee przedmioty moga ulec przegrzaniu i wyboczeniu lub wzajemnym
,it'

Rys.6.4. Schemat zgrzewania oporowego liniowego: 3,4 " element)' zgrzewane, 5 - zgrzeina

1,2 - elektrody kr'lzkowe,

.przesunieciu wzgledem osi. Naddatek na speczanie jest to wielkosc skrocenia przedmiotu wywolana od"~".ksztafceniern plsseycznyrn, podczas przeplywu pr<'{dui po jego wyhtczeniu. Pa<~; 'rametr ten decyduje 0 stopniu odksztalcenia metalu w zgrzeinie oraz usunieciu

6.1.2. Paramerry zgrzewania doczo}owego zwarei owego
Podstawowymi parametrami zgrzewania doczolowego zwarciowego sa:

• natezenie pradu zgrzewania; • sila docisku;
• • • dlugosc wysuniecia materialu ze szczek; naddatek na speczanie; czas przeplywu pradu zgrzewania,

..;;.'" zanieczyszczen na zewnatrz, Z tego wzgledu speczanie pod pradern musi odby"' wac si~ na dlugosci 1/3 do 2/3 calego odcinka speczania, Przy zgrzewaniu duzymi natezeniarni pradu, gdy metal na powierzchni styku nagrzany jest powyzej temperatury topnienia, naddatek na speczanie pod pradern przybiera zazwyczaj dolna wartosc, Czas przeplywu pradu zgrzewania (czas zgrzewania) z uwagi na specyfik~ procesu jest parametrem wynikowym i zalezy od dhigosci naddatku na sp~~

czanie pod pradern LiSr ora:z od sredniej predkosci speczania Vs, zaleznej z kolei
ad wartosci sHy dociskajaeej, awiec od natezenia pradu: jak rowniez ad stanu uplastycznienia metaJu, (6.2)

I

I

90
Parametry zgrzewania doczolowego rialow podano w tabeli 6.1.

Spawalnictwo.

Laboratorium

6. Zgrzewanie

elektryczne

oporowe metali

91

metoda zwarciowa dla wybranych

mate-

Tabela 6.1 Parametry zgrzewanla doczolowego Srednica elemcntu zwarciowego

odksztalcen niewlasciwe] geometrii itp, Nalezy d<!:zyc, aby po zgrzaniu zlqeze mialo charakterystycznq_ wyplywke a srednicy D = (2 + 3)d (rys. 6.5a). Nie wszystkie materialy mama jednak w ten sposob polaczyc, W ZJ'l.CZl1 W ksztalcie beczkowatym (rys, 6.5b) zawarte sa wewnqtrz nie usuniete zanieczyszczellia i rna ono szerokq strefe rozrosni~tych ziarn, a jego wytrzymalosc jest na ogol nizsza niz zlq_eza z wyplywka. Q

Materia! zgrzewany

Powierzchnia przekroju
elementu zgrze wan ego
2

PocZ<t!'kowy Naddatek
rozstaw

Docisk
jednostkowy

zgrzewanego [mm] 3 5

szcz~k
[mm)

na speczanie

G~stosc pradu

[mm]
7,1 19,6 50,3 113,0 7,0 19,6 78,5 12,6 50,2 201,0 7,1 28,3 50,2

[mm]
2,1 2,3 2,E 3.,0

[MPa]
2,0

[Aimm
300 200

2

]

9,0
12,0 16,0 18,0 8,0 11,5 17,0 7,2 12,8 23,0

Stal niskoweglowa

1,7
1,5 1,2

8
12 3 5

160

140
450 250 130 350 Rys, 6.5. Typowe ksztalty Z1:<iczy zwarciowych: a - zlqcze z Wyplywkq_ (zalecane), b - zlacze beczkowane (dopuszczalnc)

Miedz

1,3 I,S
2,5 1,8

3,0
1,5 0,8 1,7 1,0 0,5 1,0

10
4

Mosiadz

8 16 3

2,0
2,8 2,2 3,6 4,8

200

80
360 210 150

8,0
9,3 14,8

Aluminium

6 8

0,9
0,7

6.1.3. Ocena jakoscl zltlczy doczolowych

!--

·i-

Deena zlqcza na podstawie technologicznej proby zginania wedlug PN-78/M-69720 jest bardzo pomocna przy doborze parametrow zgrzewania i mozna jej latwo dokonac w warunkach warsztatowyeh. W tyrn celu USUwa sic mechanicznie wyplywke lub speczenie materialu, wygladza powierzchnie, po czym na trzpieniu 0 srednicy d, = 3d zgina sie probke. Wartosc kqta zginania do ..wystapienia pekniecia jest ilosciowym wskaznikiem jakosci zlacza, Badania wlasnosci mechanicznych urnozliwiaja otrzymanie konkretnyeh danych liczbo.wych, dotyczacych wytrzymatoscl zracza na rozciaganie (PN-751M-69710), udarnosc (PN-64/M-69733), twardos6 (pN-641M-69751) itp. Og61nie wytrzymalose na rozciaganie zlaczy zgrzewanych zwarciowo jest nieznacznie rnniejsza (lO + 20 %) od wytrzyrnalose] materialu rodzimego, chociaz zlqcza wielu materialow wykazuja rowna wytrzymalosc z materialem podstawowym. Rozerwanie w zgrzeinie swiadczy 0 obecnosci w niej zanieczyszczen lub przyklejen, natamiast zniszezenie w strefie wplywu ciepla spowadowane jest znacznym rozrostem ziarn w tyrn obszarze. Wiadomo, ze zlqcza cienkich materialcw wykazujq statycznie wieksza wytrzymefosc 11 it grubych,

[ Do metod kOI11:1'oli zl<\.czy doczolowych zalicza sie: ogl~dzi~lY zewnetrzne, :' C;-;:. porniar geometrii zlacza, niekiedy bada~ia ~i~n.iszc~ce. - radlOg~'afi'c:we I~~/ :~. penetracyjne, pr6by technologiczne - najczesciej .zgmanlc, .badaille ~lasnosc~( ~,~ rnechanicznych, badania metalograficzn.e, b~dal1la koroZY!!le. Zakres Dada", i wyb6r metod kontroli narzucaja warunki Od?lOl'U kanstr~kcJL _. Ogl edziny zewnetrzne sa podstawowym J powszechnie stos~wanym > ~pos~ ~ bem kontroli wszystkich rodzaj6w zlaczy zgrzewanych. ywaz~l~ obser w~cJ,a pozwala ujawni6 podstawowe wady zewnetrzne w postaci pekniec, nadtaplell,_

92

Spawa Ini ctwo. Laboratorium

6. Zgrzewanie

elektryczne

oporowe rnetali

93

6.1.4. Parametry zgrzewania punlrtowego
Do parametr6w zgrzewania punktowego zalicza sie: sj}~ dociskn P, natezenie pradu 1, czas przeplywu pradu zgrzewania tz oraz dodatkowo czas docisku wstepnego tw i korieowego t,' Dohiera sieje w zaleznosci ad rodzaju materialu ijego grubosci. Proces zgrzewania punlctowego przy nastawieniu parametrow twardych (krotki czas przeplywu pradu zgrzewania oraz duze wartosci natezenia pradu i docisku elelctrod) przebiega z duza wydajnoscia, przy rnalym zuzyciu energii elektrycznej. Stosuje sie go przy produkcji masowej i wielkoseryjnej, Ztacze wykonane przy uwzgiednieniu pararnerrow twardych rna mafi'l stref~ wplywu ciepla, W celu zageszczenia jadra zgrzeiny i unikniecia wypryskow metalu stosuje si~ clute dociski elektrod. Parametry zgrzewania rniekkie (dluzsze czasy przeplywu pradu zgrzewania, przy mniejszych jego wartosciach oraz mniejszych silaeh docisku elektrod) stosuje sie w przypadku braku zgrzewarek.duzej mccy lub zgrzewania rnaterialow sklonnych do hartowania, Proces zgrzewania przebiega wtedy w spos6b lagodny, przy jednoczesnym wzroscie strefy wplywu ciepla i odksztafceriziaczy,

Srednice elektrod dobiera sie w zaleznosc] od grubosci zgrzewanych blach, Przy zgrzewaniu blach 0 jednakowych grubosciach przyjmuje si~ srednice roba-

cza

de:=:

Ii· Przy
sie

zgrzewaniu

blach '

0

roznych grubosciach, gdy 1,5 <.§J_..::; 3,
gl srednice

gdy

.!!1_ ~ 1,5,
81

przyjmuje

de 1 = de2 :::: 5.fii i de2

przyjmuje dobiera

sie
Sl\\

g1 z zaleznosci geometrycznej wg rysunku 6.6. W przypadku zgrzewania stall niskoweglowej rnozna uznac zlacza za wykonane poprawnie, gdy srednica

= 5.[8;.

Gdy

2.l.. > 3 g,

elektrod

nose

zgrzeiny dz = (0,8 -t- I, 1) de. Przy t4Czeniu blach a roznych grubosciach zalezpowyzsza obowiazuje dla cienszej blachy. Zgrzeiny powinny bye rowniez rozmieszczone w odpowiedniej odleglosci od krawedzi blach, Zasady doboru wielkosci geometrycznych dla zl!\_czy zakladkov vyeh przedstawiono na rysunku 6.7 (wg PN-74/M-69021).

ru

.\-$~

1

$-

-$e

t:o::(3+6)dz

emin=dl

Rys.6.7. Rozmieszczenie zgrzein punktowych w zl'lczach zakladkowych rozciaganych

Rys. 6.6. Dob6r srednic roboczych elektrcdy, gdy g2/g} > 3

Parametry zgrzewania punktowego stali niskoweglowych przedstawiono w tabeli 6.2, a minimalne sily scinajace zlqcze punktowe w tabeli 63.

94

Spawalnictwo:

Laboratorium

6, Zgrzewanie elektryczne oporowe metali

95

Tabela 6.2

Pamrnetryzgrzewania
Grubosc blachy [mrn] 0,5 1,0 1,5 Srednica robo-

punktowego blachy Natezenie pradu
zgrzewania [A] Czas przeplywu pradu

cza clektrod
[mm] 4 5 6

Sila docisku elektrod [daN]
40
-1-

ni~. Maj'l one na cel~ uzysk~nie ogolnych informacji 0 wiasnosciach plastycznych zhJ"czy oraz stwierdzenie braku w tych zlaczach padstawO'vvych wa-d wewn~tr~nych. Nie d:~<t_ one jednak wynik6w ilosciowych przydatnych do projek.towania konstrukcj]. Wsr6d prob technolcgicznych stosowanych powszechnie przy ocenie polqczen zgrzewanych punktowo stosuje si~ pr6b~ wyluskiwania (rys. 6,8) oraz skrecania zl~czy zakladkowych (rys, 6.9).

[5J
0,10 ... 0,4

120

2. 000 + 6 000
3 OQO + 8 000 4 000
+-

80 +240 120 +360 160.;- 480

0,16+0,7
0,24.;- 0,9 0,36
-1-

10 000

2,0

7

5 000 +- 12000

1,0

··'1

~
Rys. 6,8, Schemat pr6by wyluskiwania zgrzein

Tabe!a 6.3 Minimalna sila scinajqca zlaeze punktowe
,

I
t. ' ,

Grubosc

blachy [mm]
0,5 1,0

Nominalna srednica zgrzeiny
[mm}

Wal"tosc sily n iszc zace j
(daN1

4 5
6 7

145 360 650
1000

! J
:11

\,5
2,0

Rys, 6,9, Schemat pr6by skrecania ziaczy zakladkowych

J~ko pozy~ywny wynik proby wyluskiwania przyjmuje siQ rozdzielenie zhl.eza rl wyrwarne utworzonego jqdra jednej z blach, Probs sruzy do oceuy polaczen dwoch blach, gdy grubosc cienszej nie przekracza 2 mm. Probe skrecania zlaczy zakladkowych stosuje silt:do badauia polaczen punktowych w przypadku, 6.1.5. Ocena jakoscl zl~czy zgrzewanych punktowo . '.I, gdy gruboS6. z~rz~w~nych, cz~sci jest r6~na b'l_di wieksza od 1 rnm, Proba po" zwala na okr~sJel1le ~rednlcY.J'I_dl'a zgrzeiny, obszaru zgrzania w stanie plastyczMetody kontroli zl'l_cz)' zgrzewanych punlctowo s.t zblizone (w wi"kszosci te ~ Pi::kI1H~~C powierzchniowych lub pierscieniowych, wyprysku mesame),do metod k~ntl'o!i. zJ'I_czy docz~~wych. ~ajb~.rdzi~j reprezentacyjnymi sa , _ nym~ ~klycle badania technologiczne I wytrzyrnarosciowe (giownie proba scinania), f' talu I innych, Probe przeprowadza silt: dJa trzech kolejnych zgrzein. Sposrcd badan wytr~maloScio""Ych statyczna pr6ba scinania zgrzein punk. Badania technologiczne nalezq do powszechnie stosowanych z uwagi na ~;" towych pozwala zakwaliflkowac zlacze do jednej z trzech klas jakosci, Wyrnamozliwosc przeprowadzenia ich w rarnacu biezqce] kontroli procesu zgrzewa- '

:I~~'-

96

Spawalnictwo. Laboratorium

6. Zgrzewanie elektryczne oporowe metali

97

gania odnosnie minimalnej wytrzyrnalosci na.scinanie i rninimalnych wymiar6w zgrzein w ramach poszczegolnych klas sa nastepnjaee: klasa A:
klasa B:

R1min =D,8Rm;

dzm1n

=

5.Ji

or>

(100 %)

Rt min"" 0,64 Rm; dZmil1

=4fi

(80 %)
(60 %)

u ~ a....
n.

~i~~
<I>

IJ:i

~

«l

f-<

.g

u.., ....~
~ a.
P-

~li~
~ .:S
::l «l

klasa C:
gdzie:
Rlmin -

Rt min = 0,48 Rill; dzmin - nie okresla sj~

minimalna wytrzymalosc zgrzeiny na scinanie; Rm - wytrzymaloscna rozciaganie rnateriahi zgrzewanego; dz min - rninimalna srednica zgrzeiny; g - grubosc materialu zgrzewnego,

'a '"0 ::l ..,
Z
~

.!S!
~

~E'..,~
Q..

§
N

"5
"--I

~ .-,

g -N~~<
~\...~~

on

Z

n. b1

Nn

-e n.
.D
til

«l N

6.2. C"WICZENIE: Badanie wplywu nia na wytrzymalose zlacza
Cel i zakres cwiczenia

parametr6w

zgrzewa-

:':!l'130 CI"J

ee ~

Cl-.::l

0 _:El.«l
CI)

Z'
"0

--0 0 0

o

0.. 00

~~~ Ul'-'--o .g~

"O"ij~

·0

~

..:.:

£:l
oj

oj

Celem cwiczenia jest poznanie metod zgrzewania elektrycznego oporowego punktowego oraz doczotowego zwarciowego i iskrowego. Zakres cwiczenia obejmuje praktycznie wykonanie kilku zhlcCZY zgrzewanych z roznych materialow, przy roznych parametrach procesu oraz dokonanie oceny jakosci tych zlaczy.

-

'CI"J

g~I ].g~,,-,
«l~-.::I

~ ~ 0 ~
'd

--0

'"0

o:l I'l

'§ ......
0' ........

<U

tl

§
§

.!:!

M <U

o.

Z

Ptil

.....

..,

tl 0

-"l

.~
~

Wyposazenle stanowiska
Stanowisko jest wyposazone w:

-

.Do

o..c::

~I""'""'I

~

~~~

..c:: .'-' to ;>. N ~,~ g....., S '""~ §
oj

ij
II)

0...

~ ~ ...... ..... ..,. 1<1- Kl lj . [jON ........ o ... til

f o

• zgrzewarki z zestawem miemik6w i wskaznikow; • stanowisko do zginania pr6bek; maszyne wytrzymalosciowa do zrywania probek; <I> narzedzia pomocnicze; • prety i blaehy na probki do zgrzewania.
II

~~

<!)

o

]il'5 1:d
«l

~ ~ ~

~
r:>-.

!iil

-rii

<U

0..

e ~........ b1
Nil

S~ N

~..a ~ §

0

~..., <tI ...
II)

... ;!;

"S6lJ
Z

'" £:l ~
N

§Jk Z
"

t~
N

§.M'
N

ttl N

\.

98

Spawalnictwo.

Laboratorium

6. Zgl'zewanie clekilycZne oporowe metali

99 Przebieg cWiczeuia
Przebieg c.wj.czenia obejmuje: .. poznenle budowy, danych technicznych i sposobu obslugi zgrzewarek; przygotowanie probek do zgl~ewania pUllktowego i doczolowego; • okreslenie param.etr6w zgrz.ewania punktowego i doczo{owego; .. wykonanie zll:lczy na zgrzewarcs punktowej j doczotowej; • dokooanie oceny wzrokowej uzyskanych pot<i.czen; • przeprowadzenie bada!'J mechanicznych zlttczy; " dokonanie oceny wad zlaczy zgrzewanych;
o

• pawtorzellie pl"OCeSU zgrzewania probek, przy skorygowanych w przypadku uzyskania zlych wynik6w pr6b zgrzewania.

parametrach, ,

WytYCZllC do sprawozdania
W sprawozdaniu .. dane tcchniczne nalezy zamiescic:

o szkic zgrzewurki, z wyszczeg61nieniem
wybranych zgrzewarek;

z.espol:6w i wskainik6w;

• przebieg procesu wykonania zlaczy (spis czynllosci); • szkic pr6bek (przed i po zgrzewaniu, z wymiarami); • parametl'Y zgrzewania kolejnych zf4_czy (zestawione w tab. 6.4 i 6.5); • wyniki badafl zlaczy (ustalona i 6.7. lub obliczone) zestaWiol1e w tabelach

6.6

Pytania l(Ontrolne
1. Opisac pOdstawy fizyczlle zgrzewania elektrycznego oporowego. ·2. Opisac przebieg procesu zgr~ewania punktowego. 3. Opisac zasadQ zgrzewaJlia doczotowego zwarciowego i iskrowego. 4. Podac roznice pomi~dzy zgrzewalliem doczolowym zwarciowym, a iskrowym. 5. OpisaC zjawisko bocznikowania prltdu zgrzewania. 6. Opisac zasade doboru pal'ametr6w zgrzewania punktowego i doczofowcgo. 7. Opisac metody badillliajakoSCi zfaczy zgrzewanych punktowo i doczolowo. 8. Wyjasni6 poj~cie zgrzewalnosci metali,

100

Spawalnictwo. Laboratorium

Literatura
[ 1] Dobaj E.: Maszyny
j

urzadzenia spawalnicze.

WNT, Warszawa

1998.

(2)
[3] [4 J [5] 161 [ 7]

MarcoHa K.: Zarys spa'Wa\nictwa.PP,

Poznan 1991.

Michalski R.: Zgrzewanie oporowe. Poradnik. WNT, Warszawa 1970. Piwowar S.: Spawaln ictwo. PWN, Warszawa 1978. Praca zbiorowa: Laboratorium technik wytwarzania. WSI, Radom 1983. Praca zbiorowa; Poradnik Ini.yniera, Spawainictwo. \VNT, Warszawa 1983. Praca zbiorowa: Technologia, c~sc n. Laboratorium. Tom 2. WSI, Radom 1994.

7.
KLEJENIE METALI 7.1. Wiadomosci podstawowe
7.1.1.. Proces klejenia
Klejenie jest procesem spajania metali z metalami i metali z niemetalami za pornoca specjalnych klej6w syntetycznych, bedacych wielkoczasteczkowyrni zwiazkami organicznymi. Warunkiem poprawnego wykonania polaczenia klejonego jest dobra zwilzalnosc powierzchni laczonych przez klej. Na wytrzymalosc zlaoza klejonego majq wplyw sily spojnosci klejonego materialu, sily spojnosci utwardzonego kleju oraz sily przyczepnosci rniedzy klejem a Iaczonym materialem. Rozroznia sie klejenie na zimno i na goraco. Klejenie na zimno !TIamiejsce w temperaturze pokojowej lub nizszej, a klejenie na goraco rna rniejsce wtedy, gdy powlekanie klejern lub Iaczenie powierzchni klejonych odbywa sie w temperaturze powyze] 80°C (353 K). Przechodzenie kleju w spoinie ze stanu cieklego w stan staly nazywa sitt wiazaniem kleju. Wiqzanie kleju maze miec charakter fizyczny (odparowanie rozpuszczalnika, krzepniecie stopionego kleju) lub cherniczny (polikondensaeja, polimeryzacja, poliaddycja). Proces wiazania k!eju maze zachodzic na zimno i na goraco, stad okreslenie kleju jako wiazacego na zimno

lub na goraco,

Klejenie jest stosowane gt6wnie do laczenia takich rnetali, jak: aluminiurn 1 jego stopy oraz stale weglowe i stopowe, tytan i stopy tytanowe. MOZna tez laczyc ze soba rozne metale (np. aluminium ze stala) lub metale z tworzywami sztucznymi 0 grubosci do 2 mm, a takze wyroby cerarniczne i szklo.

102

Spawalnictwo.

Laboratorlum 7. Klcjenie metali

103

',. '~-.

I

..--'

\

.
"'

cz~scI

:,:.,.... '!r":,::.' . '

..,. ,, ..... ~

Rys. 7.1a. Przyklady zlqcz klejonych Rys. 7.1b. Przyklady zlqcz klejonych

104

Spawalnictwo. Laboratorium1\f

t: Klejenle metali

105

Polaczenia klejone tworza przewaznle zlacza doczolowe i zakladkowa , Zlqcza doczolowe wystepuja przy spajaniu pretow 0 roznych srednicaeh, NtYkorzystniejSze polaczenia otrzymuje si~ jednak przy zlaczaeh zakladko- ' wych, nakladkowych i wpuszczanych ze wzgledu na stosunkowo duzq pO'_'

w\e:r:z.chni~pol<\_czelliamateriatu podstawQwego

'L

klejem

(1)'8.

7.1 a, 7 .1b).

'-

I

7.1.2. Kleje do I~czenia metali i niemetali
1. Kleje epoksydowe produkowane 8<\_ na bazie :tywic epoksydowycn. Naleza do nich m. in.: Epidian 5, 51, 53, 55, 57. Mozna je utwardzac przy pOlnocy utwardzacza Z·I w temperatarze pokojowej (czyli na zimno) lub w temperaturze podv,y:zszonej (czyli na goraco), Najbardziej odpowiednim klejem pod wzgledem wlasciwosc] mechanicznych jest Epldian 100, stosowany bez utwardzacza i Epidian WI z utwardzaczem - skfadnikiem A lub B.
2. Kleje fenolowc w polaczeniu ze skladnikami tennoplastycznymi daj1t _, spoiwa (kleje) 0 nazwie BWF-21 i BWF~41, 0 wysokiej wytrzymafosci mechaniczne], odporne na dzialanie wody j oleju, jak rowniez podwyzszone] temperarmy {BWF-21 ok, 60°C (333 K), BWF-41 ok. 180 ClC (453 K)). Kleje te stosowane sa przewaznie do f~ezenia czesci aluminiowych oraz stali

I
I

I

niskowt;:glowych i stopowych.

3. Kleje pOIiUl'etllDowe wyst~puj!t w handlu jako geste ciecze pod nazwa: Poles 170/12, Poles 220/J 1, Poles 300/8 j Izokol ] 02, mieszane najczesciej z Izocynem PT -] 00, utwardzane na zirnno i na goraco; wymagaja._ odpowiedniego czasu twardnienia (ok. 30 min) oraz nacisku recznego lub me:' chanicznego okolo 0,2 MFa.. 4. Kle]e cyjanoalu-ylowe (krajoWy Cyjanopan B-4) bezrozpuszczalni~ kawe~lu4.do k!ejenia metali, szkla, tworzyw 8ztucznych, gurny oraz wyro" b6w ceramicznych. Proces utwardzania trwa kilkadziesiq_t sekund w temperaturze pokojowej, przy nacisku reeznym; sil: odpome na temperatury do 80°C (353 K).

5. Kleje anaerobowe sa klejarni utwardzajq_cymi sift:bez dostepu powietrza W temperaturze pokojowej w czasie 5 + 10 min. Z krajawych klej6w tej grupy mozna wymienic Kolfix, stosowany do zabezpieczania srub i nakr~tek przed odkr~cenjem, do osadzania Iozysk, panewek, rule; oraz do uszczelniania spoin.
6. Iaeje

pr~doprzewodntce
stosowane
W

tryczna

j s&_

charllkteryzujq_ sie mal1L opornosctq elekpo!'lczeniach elektrycznych, na razie na male ob-

ciazenia pradowe (ok. 1 Alcm\ Krajowym klejem tej grupy jest Elektroklej przeznaczony do Iaczenia cienkich przewodow efektrycznych, montazu diod i tranzystor6w oraz innych cz~sci elektrycz.nych i elektronic2',I1ych.

106

Spawalnictwo.

Laboratorium

7. Klejenie metali

Najnowsze rodzaje k1ejow finny PROXIMANTR i ich zastosowanie do klejenia roznych rnaterialow przedstawiono w tabeli 7.1. Wiekszose klej6w znajdujacych si~ VI handlu wymaga przed uzyciem odpowiedniego przygotowania. Na przyklad kleje suche wymagaja podgrzewania, natomiast kleje chemoutwardzalne wymagaja dodawania odpowiedniego utwardzacza, ewentualnie trzeba je rozcienczac lub zageszczac, Technologia przygotowania klejow jest podawana na opakowaniach fabrycznych wraz z ekresem gwarancyjnym kleju 1ub w osobnych instrukcjach dostarczanych przez producentow, Nanoszenie kleju nil. powierzchnie laczone wykonuje sie najczesciej za pornoca pedzla, Po nalozeniu warstwy kleju (w przypadku klej6w zawierajqcych rozpuszczalnik) nalezy poezekac chwile w celu zgestnienia masy - klejowej i odparowania rozpuszezalnika, Gdy warstwa kJeju osiagnie najwyzsza przyczepnosc, obie powierzchnie klejone dociska si~ do siebie fI~CZnie lub za pomoca docisku mechanicznego, zaleznie od stosowanego k1eju. Wazny jest rowniez w tym przypadku czas twardniecia kleju, ktory musi bye zgodny z wymaganiami technologicznymi, aby zlacze zachowalo wlasciwa

Tabela 7.2 Spis czynnosci przy kiejeniu stopu aluminium i stall nlskoweglowe] Material laczony
Przygotowanie powierzchni do klejenia

Stop aluminiowy

PA2

1) odtluszczanie rozpuszczalnikiem tri 2) plukanie w wodzie 0 temperaturze 60°C (333 K) 3) phikanie w wodzie zimnej 4) trawienie w roztworze: - kwas siarkowy - 27,5 cz, masy - dwuchromian sodu - 7,3 cz, masy - woda - 65,2 cz. !nasy temperatura roztworu 60 + 65°C (333 czas trawienia 20 + 30 min
5) plukanie

- 5 min -20 min -5 min

-;-338 K)

wytrzymalosc, 7.1.3. Przygotowanie

w

wodzie
-i-

0

temperaturze

60 + 65°C (333

338 K)

6) suszenie gorqcym powietrzem

elementow i pr6bek do klejenia

60°C (333 K) - 30 min

Powierzchnie do klejenia musza bye czyste, wolne od srnaru i innych zanieczyszczen, Do przygotowania powierzchni stosuje si~ metody mechaniczne, chemiczne i elektrochemiczne, Do metod mechanicznych mozna zaliczyc czyszczenie szczotka stalowa, szlifowanie, piaskowanie oraz obrobke wiorowa, Do metod chemicznych nalezy trawienie w odpowiednio dobranych roztworach kwas6w lub zasad, Metody elektrochemiczne polegajq na r6wnoczesnym dzialaniu roztworu trawiqcego i pradu oraz zwiazanymi z nimi zjawiskami nil.gran icy faz. Przed zastosowaniem kazdej metody przygotowania powierzchni nalezy przeprowadzic operacje odtluszczenia za pornocq jednego z nastepujacych rozpuszczalnik6w: tri, tetra, benzyna ekstrakcyjna, aceton itp. lub w roztworach alkalicznych, Spis czynnosci przy klejeniu stopu aluminium i stali niskoweglowej podano w tabel i 7.2.

I'
f

Star niskoweglowa
:.

St3S

-1

-' [I"
~liwosc ~rzenoszenia przez polaczenia klejone duzych obciazeri statycznych I dynamicznych. Koszt wykonania polaczen t<l_ metoda jest znacznie niz~zy.od kosztu wykonania polaczen innymi metodami. Stosujqc rnetode klejerna rnozna znacznie obnizyc mase konstrukcji, co rna istotne znaczenie w przypadku konstrukcji lotniczych, Z p.rzepro,:"adzon~c.h badari wynika rowniez, ze zlacza klejone nie zachowujq stale] wart?sci wytrzymalosci, leez w miare uplywu czasu przechodzll..pr~ces starzenia, wskutek ezego wlasnosci wytrzymalosciowe pogarS~JIl S.I~. Na p~oces starzenia decydujacy wplyw rnaja warunki eksploatacyjne I srodowisko praey zlacza, np. czas pracy, temperatura otoczenia,

f

1,1'

1) odtluszczanie roztworem alkalicznyrn 2) plukanle w wodzie zimnej - 15 min 3) trawienie w roztworze: - kwas siarkowy - 10 ez, masy - woda - 90 cz, masy temperatura roztworu 80°C (353 K) czas trawienia 10 min 4) plukanie w wodzie zimnej - 15 min 5) plukanie w alkoholu metylowym

7.1.4. Zalety i wady polllczen klejonych
Badania ktajowe potwierdzaja celowose stosowania klejenia metali, przy kt6rym otrzymuje si~ pozytywne wyniki polaczenia, Nil. bazie klej6w krajowych otrzymano polaczenia 0 dobrych wlasnosciach rnechanicznych i elektrycznych w temperaturze pokojowej. Glowna zaleta klejenia jest mo-

108

Spawalnictwo. kwasy, korodu-

109

dzialanie wody zimnej lub goracej, oleje, smary, rozpuszczalniki, lugi, sole itp. Polaczenia klejone narazone na dziatanie czynnikow jacych musza bye zabezpieczone srodkaml antykorozyjnymi,

Wyposazenie stanowiska
Stanowisko jest wyposazone w: stet roboczy Z WYc\l\giem opar6w; narzedzia do czyszczenia element6w; zestaw klej6w i rozpuszczalnik6w; • .,pile rnechaniczna; • szlifierke storowa; elementy i probki do kJejenia; •. maszyne wytrzymalosciowa,

7.1.5. Przyldady zastosewania technologii klejenia
Klejenie mozna stosowac w kazdej galezi przernyslu, kiedy jest to uza_ : sadnione wzgledami technicznymi i eksploatacyjnymi. Klejenie stosuje sie . w przernysle Jotniczym, maszynowym, motoryzacyjnym i elektrotec1micznym do spajania konstrukcji i czesci maszyn, obciazonych roznymi silami, Klejenie maze uzupelniac lub zastepowac tradycyjne sposoby laczenia metali, takie jak: spawanie, zgrzewanie, nitowanie lub polaczenie srubowe, W wielu przypadkach jest to jedyna metoda raczenia element6w. Typowymi przylcladami zastosowania technologii klejenia sa: • laczenie roznych metali ze soba; • Iaczenie metali z niemetalami; • • rqczenie przedtUiaczy wiertel i rozwiertak6w z czesciami roboczymi; Iaczenie plytek spiekanych ze stala weglowa w produkcji narzedzi skrawajacych;
L

Przebieg ewlczenia
Przebieg cwiezenia obejmuje: przygotowanie elernent6w i pr6bek do klejenia; przygotowanie powierzchni do klejenia (wg tab. 7.2); dobranie odpowiedniego rodzaju kleju; • przygotowanie kleju (wg zaleceri producenta); nalozenie kleju na powierzchnie laczone i jego wysuszenie dzenie; badanie wytrzyrnalosci zlaczy klejonych; okreslenie jakosci polaczenia klejowego,

• wytwarzanie szczelnych zbiornik6w do plynow j powietrza; • wytwarzanie plyt przekladkowych typu plaster miodu; • formowanie pakiet6w blach transformatorow, stojan6w i wirnik6w; • ustalanie nakretek na srubach; • zastepowanie polaczen skurczowych, wtlaczanych; • polaczenia montazowe; • polaczenia rurowe.

lub utwar-

Wytyczne do sprawozdania
W sprawozdaniu nalezy zamiescic: • charakterystyke stosowanych k\ej6w; • przebieg procesu k!ejenia; • szkice pr6bek (element6w Iaczonych); • wyniki ogledzin zewnetrznych element6w klejonych; • wyniki porniaru przenoszonych obciazen przez klejone probki.

7.2. CWICZENIE: Klejenie metali i niemetali
eel i zakres cwiczenia
Celem cwiczenia jest poznanie klejow i technologii klejenia oraz rnoeliwosci klejenia roznych metali i niemetali. Zakres cwiczenia obejmuje przygotowanie elementow do klejenia, przygotowanie klejow, wykonanie polaczenia klejonego, przeprowadzenie p~_ miaru przenoszonych obciazen, -

Pytania knntrolne
1. Podac przyklady zastosowania technologii klejenia. 2. Omowic kleje do laczenia element6w rnetalowych i rnetali z niernetala-

mL
3. Opisae proces klejenia metali.

L

110

Spawalnictwo. Laboratorium klej6w. , spos6b przygotowania element?w ." d.o klejenia.

4. Podac spos6b przygotowania
5. Przedstawic

6. Przedstawic szkice przykladowych polaczeri klejonych. 7. Poda6 zalety i wady polaczeri klejonych.

Literatura
[ 1 ] Cichowicz R.: Ksztaltowanie wytrzymalosciowe metalowych polaczen klejowyeh. Instytut Lotnictwa, Warszawa 1966. [ 2 ] Katalog firmy PROXIMA - NTR. . [ 3 ] Mistur L.: Spawanie gazowe w pytaniach i odpowiedziach. WNT, Warszawa 1989_ . I ...

8.
C~CIE TERMICZNE METALI

[4] Praca zbiorowa: Materialooszczedne
ces6w technologiczaych.

projektowa~le konstru Cz~s61I. SllVlP, Poznan 1975.

(CJl 1 pro-

,

s.r. Wi~domo§ci podstawowe
8.1.1. Preces ci~cia termicznego
Istota procesu ciecia termicznego metali polega na dostarczeniu takiej ilosei energii cieplnej do miejsca ciecia, aby nastapito spalenie rnetalu w strumieniu czystego t1enu lub, gdy to jest niemozliwe, jego stopienie w Iu- leu eJektrycznym i wydmuchanie sprezonym gazern. Metoda termiczna Jest stosowana

wych, wysokastopowych kwasoodpornych zelaznych i innych materiat6w.

do ciecia stali weglowych, niskostopoi Zaroodpornych oraz metali nie-

Zalety ciecia terrnicznego wynikaja glownie z mozliwosci obrobki wszelkich materialow w sposob wydajny i bardzo dokladny,

8.1.2. Metody cleela tel'micznego
•. !.

metody ciecia terrnicznego:

W zaleznosc] od zastasowanego

zr6dJa ciepla rozr6znia si~ !1ast~pujlt,ce

Ci~cie tIenowe (elremiezns] polega na spalaniu metalu w strumieniu tlenu przy wsp6tudzial.e plornienia podgrzewaj'l:_cego. Powstajace podczas ciecia tlenki zelaza rnajq temperature topnienia nizsza (ok. I 3300C (I 603 K» od temperatury topnienia stali (ok. 1480 °C (I 753 K». Dzi~ki temu tlenki latwo oddzielaja si'i: ad metalu izostaja wydmuchane strumieniem tlenu ze szczeliny ciecia,

112

Spawalnictwo, Laboratorium

I

8. Ciecie termiczne metali

j'

113

Ciecle tlenowo-prosz!cowe roznl sj~ od zwyklego ciecia tlenowego tym, w elektrodzie grubo otulonej 0 srednicy zewnetrznej od 5 do 7 rnm, Luk ze do strefy ciecia wraz z tlenem zostaje wdmuchany proszek metalowy ~ "elektryczny strumieniern tlenu zostaje znacznie zintensyfikowany. Metoda ta (Zelazny). Proszek ten spala sie w strumieniu tlenu nad powierzchnia memoze bye stosowana tam do ciecia podwodnego, jesli elektroda bedzie talu, wskutek czego wydziela dodatkowe cieplo, a tworzace si~ tlenki nie .rniec otuline wodoedporna, krzepna, Produkty spalania proszku metal owego zmniejszajq koncentracje Ciecie lukowo-gazowe jest to spos6b dzielenia metalu przez jego miejtrudno topliwych tlenk6w rozcienczajqc je, dzi~ld czernu staje sie rnozliwe · seowe stopienie za pomoca hrku elektrycznego i natychmiastowe usuni~~ie usuniecie produktow reakcji ze strefy ciecia za pomoca strumienia tlenu. ' 'cieklego metalu strumieniem sprezonego powietrza, azotu, argonu lub ich Zlobienie tlcnowe jest odrniana ciecia tlenowo-proszkowego. Rozni sie mieszaniny z wodorem. Luk elektryczny jarzy siy porniedzy elektroda wyono ad ciecia tlenowego tym, ze strurnientnqcego tleou zostaje skierowany konana z wegla, wolframu lub zelaza, a cietym materialem, Sprezony gaz nie prostopadle do powierzchni metalu, lecz pod pewnym katem, Zlobienie Iderowany jest do jeziorka cieklego metalu przez otwory wykonywane stosuje sie do usuwania wad z powierzchni wyrob6w walcowanych, wlew- _ , .-,w_~lektrodach lub przez dysze umieszczone w uehwycie. Ten rodzaj .cir;::c~a k6w i odlewow, jak rowniez wad spoin i grani spoin. .stosuje sie do usuwania wadliwych spoin, wad W odlewach, przy odcinaniu Ci~cie Iancq tlenowa polega na przylozerriu do podgrzanego wczesniej 'nadlew6w w odlewach ze stali i metali niezelaznyeh. Ciecie przebiega szybprzedrniotu plon<l.cego korica rurki (Iancy) i drazenie, Do rurki z niskoweko aszczelina pozostaje waska i czysta. glowej stali po podgrzaniu jej korica do temperatury zaplonn doprowadzany 'Ci~cie lukowo-powietrzne polega na wykorzystaniu w procesie ciecia jest tlen. Ciec ie Ianca tlenowq stosowane j est do: .. : lukowego elektroda weglowa sprezonego powietrza, wydrnuchujacego roz• przebijania otwor6w spustowych w piecach hutniczych; ';}, topiony metal. Szerokosc szczeliny ciecia jest w tej metodzie 0 okolo 2 m~ • obcinania nadlewow eiezkich odlew6w; wieksza od grubosci elektrody. Powierzchnia rnetalu w miejscu przeciecia • usuwania tzw. kozlow (stezalej bezksztaltnej surowki z wielkich pie~: rna r6wny i blyszczacy wyglad, Ciecie odbywa sie pradem stalym 0 biegucow); . nowosci dodatniej (plus na elektrodzie). • wycinania otworow w betonie i zelazo-betonie; Cieeie plazmowe polega na topieniu i czesciowym odparowaniu • przecinania betonu, cegly, dolomitu, marrnuru. oraz wydmuchaniu stopionego metalu lub innego rnaterialu strumieniem gazow 0 bardzo wysokiej temperaturze, tworzflc~m plazm~.. . . . .' Cleere Iuknwa elektroda topliwa Iub nietopHwq sprowadza sifjl do wy_ Ciecle elektronowe pol ega na wykorzystaniu w procesie crecia I WYCItapiania szczeliny w materiale za pomoca hrku elektrycznego. Do ciecia nania strumienia elektron6w emitowanych przez katode, a skon~entrowanestosowane sa elektrody metalowe (topliwe) lub weglowe (nietopliwe). Elek- . · go przez uklad soczewek. trody rnetalowe powinny bye grubo otulone, 0 wolno stapiajacej sie otulinie, ·, Ciecie laserowe polega na wytapianiu w materiale szczeliny promieniem a wi~~ i duzej koncentracj i ciepla, Ciecie elektroda metalowa odbywa sie laserowym. pradem stalym lub zmiennym. Grubosc cietych materialow wynosi do 20

/>

rnm. Elektrody weglowe mogq bye okragle lub plaskie, Ciecie odbywa sie prqdern stalym a biegunowosci ujemnej (minus na elektrodzie). Grubosc cietych rnaterialow elektrodami weglowymi wynosi do 100 mm, Elektrody weglowe sa znacznie trwalsze od metalowych. Szerokosc ciecia elektrodami metalowymi jest mniejsza, a brzegi rowniejsze niz przy stosowaniu elektrod weglowych, W wyniku ciecia Iukowego nie otrzymuje sie jednak tak malej szerokosci ciecia, ani tak r6wnyeh i czystych brzeg6w, jak przy cieciu tlenowym. Stad tez powyzsza metoda stosowana jest glownie do eiecia element6w przeznaczonych na zlorn, w tym stali nierdzewnych i metali niezelaznych. Ciecle lulmwo-tlenowe polega na zastosowaniu w procesie ciecia hikowego tlenu doprowadzonego przez otw6r 0 srednicy od 1,6 do 2 mm

8.1.3. Urzadzenla do clecia
Dokladnosc ksztaltu i wymiar6w po operacji ciecia uzyskuje si~ przez stosowanie odpowiednich maszyn. Maszyny do ciecia sit to nrzadzenia prze'suwajace palnik ze scisle okreslona jednostajna predkoscia wedlug zalozonej linii prostej, krzywej lub Iamanej i w stale] odleglosci od powierzchni obrabianego materialu, Maszyny stale do cieeia, zwane automatami lub kopiarkarni, S'l przeznaczone do wycinania przedmiotow 0 roznych ksztaltach wedlug szablonow. Prowadzenie palnika wedlugzalozonego toru maze sie odbywac na drodze wykorzystania:

114 • • •

Spawalnictwo. Laboratorium

8. Cieele tenniczne metaf

lIS
reczne] sil)' docisku kolka pantografu do krawedzi szablonu; magnetycznej sily przyciagania czujnika do stalowego wzorca; serwomechanizm6w, sterowanych numerycznie lub fotokorndrka rowujaca ksztalt zrysunku technicznego. • odwzoo II

obcinania nadlew6w
CI~cia

i wlewow: ~ozollych w paki '. '" ,Iecle, ua zlom, w tyro. takze pod woda,
U

c~'(c~awieksze] liczbycienkich'blach przedmiot' ow przeznaczonych

Maszyny przenosne do ci~cia, zwane rowniez polautomatarni lub prze~ cinarkami, przeznaczone SI\. do ciecia w HnH prostej lub dowycinania k61. Maszyny te poruszaja sie po obrabianym rnateriale, ustawione bezposrednio na nim lub na przenosnych prowadnicach. Dokladnosc ciecia wszystkich nowoczesnych urzadzen wynosi 0,3 + 0,5 mm w przypadku wycinania wedlug szablonu wykonanego w skali 1 : 1 oraz 0,5.;- I mm w przypadku wycinania wedlug wzorca zmniejszonego 10., a nawet 100razy.

Zalety ciecia tleuowego mechanlcznego) to:

w por6wnani

. . "" z mnynu metodam] ciecra (np.

• m T" '. , oz lWOSc przecJnatua mm;
• •

• mozliwosc wycinam ' ,. ,k . . " a CZQSCI,0 S omphkowanych ksztaltaclr ~ d os tat eCZllle 1'0' WJla . " , , ." I czysta powierzchl1ia cieci " . w wtelu przypadkach obr6bki me h', '. I r;::CI a, me wymagaJ'lca blok6w

c anlczlleJ, stalowych 0 g b ' . .. ru OSCI powyzeJ 1 000

b~rdzo mate zapotrzebowanie cia) 0,0 I do 1,.5 kW; duza, wydaj ". J1I0SC
I

moe " I '" . ,y P zez przecmar1(1 (maszyny QO cie-

8.1.4. Clecte tlenowe (chemiczne)
W procesie ciecia tlenowego rnozna rozroznic trzy fazy: • nagrzewanie miejscowe metalu do temperatury zaplonu; • spalanie metalu w strurnieniu tlenu; ,; usuwanie, wydmuchiwanie produktow spalania (tlenk6w metali),
Ciecie metalu w strumieniu tlenu jest mozliwe, gdy: _ reakcja cherniczna laczenia metalu z tlenem wytwarza Hose ciepla r6w- . nowaZ<tc'l straty cieplne powstajace w czasie ciecia, tlp. przez przewod-

ek onOmlCZ110SC . procesu: • oszcZl(dnosc metalu i.w wyruiku• zmt1leJszcnia odpadow, zmnlei
Metale nadajqce si~ do ci~cia tlellowego .: , . . go powinny odpowJadac nastQPuj'l-

cym warunkom:

Metale nadaj'lce si~ do ciecia tlenowe

nictwo i promieniowanie;

011

II

temperatura zaplonu jest nizsza od temperstury topnienia przecinanego metalu; temperatura topnienia tlenku jest nizsza od temperatury topnienia przecinanego metalu; powstajace w czasie ciecia tlenki S'l ciekle w temperaturze reakcji spala-' nia metalu,

1. Temperatu~a zaplonu rnetalu w strumieniu tlenu' . . temperatury jego topnienia tzn . ZC I ( " ii powmna bye n.IZSZ. a od siQ topic powinien sip sp~lic 'W mekta ~ stante stalym) zanim zacznie ' ,,'. arun OWl temu odpowiad I sI (Qw~glowa, kt6re' tern erarura : " '. a np. sta ni(l 473 K) , ~ ,p 'atura spalania sr~ wynosi okolo 1 200°C , a temp~ratura topnienia okolo 1 450°C (I 723 K) W . wzrostu zawartoSCl wegla rozni , . . d '. '. .. . mwrQ nia maleje, W przypadku 11 .. ~~a rmeozy temperatura zaplonu a topniei szczelina rna bardzo nier6~1~: ~~~:i~t'YPuJe wytapianie (a nie spalanie) owinna b' '. yc ruzsza od temperatury top,. . 0 usuwallle produkt6w spalani .. . cia, Powstaj/tcy zuzel (tlenki) ,. b' . ama z mrejsc.a c.J'Y~ _ '. ..1 pownuen yc rzadkoplyn . . nym przypadku trudno topliw tl k 'I 'J ny, w przecrw, .. e en I ut mil. w szczelinie' IJ' CIQCI8. Temperature topnienia bran I. ... I za ( OC<tproces wiono w tabeli 8.1. wy yc 1 metalr I ich tJ enk6w przedstanienia metalu Urnozliwia t
. p.

2. Temperatura topnienia tlenk6w

Ciecie i wyclnanie za pornoca tlenu stosowane jest w szerokirn zakresie w wielu galeziach przemyslu, np, w przemysle okretowyrn, hutniczym, maszynowym, chemicznym i wielu innych. W szczegolnosci ciecie tlenowe stosowanejest do: ' • ukosowania brzeg6w blach na V lub X przed spawaniem; • przecinania blach i wycinania przedmiot6w, praktycznie 0 dowolnych ksztaltech; • wycinania roznego rodzaju otwor6w;

tl k ' ten ow. Temperatura topnienia ich 'est '. . '. - no op l':y~1 c~S~Ych meta'li (tab. 8.1). j wyzsza od temperatUIY topnlenia Ciecie teliwa jest niernozliwe ' '! d ' CO i CO~zaniec .' e ze wzg ~ u na wydzielanie duzych ilosci -, ' zyszczaJ<tcych Hen oraz tworzenie sie trudno topliwej

Ciecie s~1i wysokostopowych J.mbaltu j-estniemOi:liwe ze

chrolllOwO-hikl .; '. .. I d. _ oWYCh.,. miedz], aIUl1l111rum, wzg r;:: u na powstawal11e trud . t li I

lJ6

Spawalnictwo. Laboratorium

8, Ci~cietermiczne rnetali

117

t1en~6,:" n.a powierzchni cieklego metalu. W uzasadnionych przypadk~ch crecie zeliwa Jest mozliwe przez wprowadzenie czystego zelaza do strurnienia tJenowego w palniku,
'1

warstewki

,
Tabela 8.1 Temperatura topnienia metali i ich tlenk6w
Lp,

Nazwa metalu Miedi, Cu

Temperatura topnienia rnetalu

Nazwa tlenku
metalu
CU2D

Temperatura
topnienia tlenku "c 1230 I 336 2050 1370 1527 1565

°c

, ~W procesie ciecia nastepuje samonagrzewanie sie metalu dzieki spalaniu 'siQ go w strumieniu tlenu, jednak ilosc wywiazujacego si~ ciepla jest nie"wystarczajaca, Znaczna il05e ciepla uchodzi z wyciekajacym zuzlem, czt;:sc ciepla jest odprowadzana Z rnasa cietego metalu. Strumien tlenu (oziebionego wskutek rozprezania si~ po wyjsciu z dyszy) zabiera rowniez pewna ilosc ciepla, W zwiazku z powyzszyrn stosowany jest w czasie ciecia plornien podgrzewajacy, mimo ze ilos6 dostarczanego przezen cie-pla oceniana jest na 10 % og61nego bilansu cieplnego (grube blachy). -Wykres na rysunku 8.1 obrazuje procentowy udzial ciepla wywiazujacego sit;:w wyniku spaiania stali oraz ciepla dostarczanego przez plomien podgrzewajacy, w zaleznosci od grubosci przecinanej blachy,
% 100

1 085 658 1 539 1500 J 400 1200 + 1300 1800 1450

2

CuD
AI2O)

Glin, AI
Zelazo, Fe

3
4

FeO Fe304 Fe201
Cr203

Stal miekka Stal wysokow~glowa
Zeliwo szare

5
6 7 8

60 20

\/
II

,.....
2

~

i--

X

Chrom, Cr
Njkiel, Ni

2277

r-,

NiO

1990 20

-60

r--

100

6mm

zapob!ec powsta.waniu pekniec w czasie ciecia hartuj~cych sie stali Q~trukcYJnych (takze st~powycb), stosuje sie specjalne wanmki ciecia «po grzewame, obr6bka cieplna) zalei:nie od skladu chemic . b~. . I. . znego 1 gruo CI m.atenalU przecin~n~go. W praktyce przydatnose stall do ciecia ustala SIC:: ~a drod~e. doswI.adczalnej, przyjmujac za podstawl( sklonnosc do tworzenia pekniee lub rys. . c 3. ~alenie sic::m~~alu powinno przebiegac egzotermicznie, a wiec z towarzyzacym reakcji utl.emama wydzielaniem sie ciepla, Wydzieiaj!\.ce sie ciepl~ nagrzewa partie metalu lezace na linii ciecia do temperatury I dzieki cz '1'" zapronu, .e~u moz iwe Jest meprzerwane ciecie, Reakcje spalania zelaza w strumienin tlenu sa nast@pujl:\.ce: . 2Fe 3Fe 4Fe

tby

Rys. 8.1. Zaleznosc proeentowego udzialu ciepla towarzyszacego procesowi ciecia od grubosci 8 blachy: 1 - w wyniku spalania metaIu, 2 - poehodzacego od ptomienia podgrzewajacego

4. Przecinany metal powinien miec stosunkowo male przewodnictwo cieplne, umozliwiajace nagrzanie metalu w rniejscu ciecia do temperatury zaplonu, Przewodnosc cieplna w [Jrm-s-K] wynosi dla srebra 420, dla miedzi 400, dla glinu (aluminium) 250, a dla zelaza 84, czyli np. przewodnose cieplna miedzi jest 4,5-krotnie wieksza od przewodnosci cieplnej zelaza,

+ O2

:0

2FeO

+ 538 kJ/mol

Palniki do clecia tlenowego
Palnik do ciecia tienem rna w swojej glow icy dysze dla plomienia podgrzewajacego i dysze dla tlenu do ciecia, Usytuowanie plomienia podgrzewajacego wzgledem strumienia tlenu rnoze bye rozne, ale warunkiem ko-

+ 202:; Fe304 + 1 116 kl/rnol + 302 ~ 2Fel0] + I 660 kJ/mol

118

Spawalnictwo.

Laboratorium

8. Ciecle tenniczne

metati

. ." odgrzewajacy znajdowal sie rnozliwie najniecznym Jest to, aby .plomlen ajbardziej rozpowszechnionym uklade~ blizej tlenu, Z tych tez w~gl~dow .n ~J. mienia podgrzewajacego w ksztalcie konstrukcyjnyrn jest rozmieszczerue ,:,,0.

P

ll9 PaJnik do ci~cia pod wodq, Dysza palnika sklada si~ z trzech koncen, trycznych pierscieni (rys. 8.3). Srodkowym pierscieniem przep-iywa tlen toq_cy, okalajq_cym go pierscieniem - mieszanka palna, a zewn~trznym _ sprezone powietrze. SprQzone powietrze odpycha wode, tworzac dzwon powietrzny, w kt6rego atmosferze proces ciecia przebiega tak, jak w warunkach normalnych. Cisnienie tlenu tnqcego, mieszanki palnej oraz powietl'za powinno bye 0 tyle wieksze nit w warunkach l1ormalnych, aby moglo przezwyci'ilzyc cisnienie slupa wody. Przy g!~bokosciach przekl'aczaj<lcych 10 m stosuje si~ do utworzenia pl"omienia podgrzewaj,[cego mieszanke wodoro,wo-tlenowl\., z uwagi na wybuchowosc acetylenu przy wiekszych cisnie,

pierscienia jacego

W zaleznosci

lub wiencad.ookola ~trumle~Ia t:~;zenia od paliwa, sluzacego 0 u .
WOdQf,

plomienia podgrzewa-

rozroznia si~ palniki: .


o

na paliwo gazowe, np. acetylen,

b ta .. propan- u 11,

na paliwo ciekle, np, ?afta, ben,?,na" alnika zamienia sie w gaz, twok Paliwo cielde w specjalnym parowni Up

rzacy plomien podgrzewajacy,
od cisnienia niskiego cisnienia; wysokiego cisnienia,
W zaleznosci rozroznia sie palniki:

niach,

Il

W zaleznosci od przeznaczenia
o

• • •

rozroznia ~i~ palniki: . . uniwersalne do przecmarna. bl ac h 0 grubosci do 300 mm; mrn: ks . d 300 . , specja Ine do przecinania blach 0 grubosci wi~ zej 0 specjalne do ciecia pod woda; speejalne do ciecia tlenowo-proszkowego.

_

I do rowadzony do palnika uniwer-' ~ Palnik uniwersalny (rys. 8.2). T e~ p. tlen tnacy, Do palnika spe- ',;, ' salnego rozdziela si~ na tlen p~d.grz~~aJll~Y ~ ~~O mm) tlen tnacy doprowa- , It, cjalnego (ciecie blach 0 grUbOSclpW;~.:Z:f rna trzy koncowki. Jezeli dysza dza si~ oddzielnym przew?dem. a nt cznie z dysza plornienia podgrzewa- ,. 1 ' 1',;" tlenu tnacego ~s~uow~~a Jest =:~fll.C ~ dowolnym klerunku, jacego, to palnikiem ta lID rno .' .'
~1 "

Rys. 8..3. K(J]1c6wka palnika do cif(cia pod woda; I - doprowadzenie 3 - doprowadzenie
tlenn, 2 - doprowadzenie mieszanki gazu palnego spr~tonego powietrza z tlenem,

Pa:Jnik do CI~cla tJenowo-proszkowego, Ciecie tlenowo-proszkowe ":~stosuje si~ do ciecia metali, takich jak: stal nierdzewna, miedi, aluminium, zeliwo, kt6re nie nadaja si~ do ciecia zapomocll. tlenu.
H.

Rys.8.2.

nu 2 doprowaPalnik uniwersalny: 1 - doprowadzenie . ~ce tyl3e o;'az -tlen tnacy . . nk~ podgrzewajaca . dzenie tlenu 11~ ml.eszam'eszanki palnej acetylenowo-tlenowej,

:. : d~p~~~~;~nfe~~:nu ~~cego -. ~alnikuspecjalnym do przecinania przedmiotow 0 duze] grubosci blach

Do strefy ciecia wprcwedza si~ proszek (topnik) za pomoca spn,~zonego Topnik to drobno granuJowany (w postaci drobnych ziarenek) proszek zelazny 0 srednicy 0,1 do 0,2 rnm z dodatkiem zelazo-fosforanu, aluminiulll i piasku kwarcowego. W wyniku spaiania si~ proszku wydziela si~ w miejscu ci~cia znaczna ilose ciepla, stapiajllca trudno topliwe tkanki. Na rysunku 8A podano zasade dziatania palnika do ciecia tlenowoPI'OSzkowego. Ciekle tlenki, rozrzedzonc produktami spalania topnika, sciekajq_z rniejsca ciecia, Procesowi towarzyszy wydzielanie sie znacznej ilosci
powietrza.

120

Spawalnictwo.

Laboratorium.

o

"8. Ciecie termiczne metali

121

dymu i pylu, szkodliwego dla zdrowia. Nalezy wiec przy tej metodzie sowac skuteczna wentylacje,

sto- :~,

.Czynnikl wplywajqce na dokladnosc ciecla tlenowego
·""'·Czystosc tlenu. TJen zanieczyszczony (azotem) woJniej utlenia (spala) \ metal. Orientacyjnie przyjmuje sie, ze zmniejszenie czystosci 0 I % powoduje zwiekszenie zuzycia tlenu 0 10 do 15 %, przy jednoczesnym zmniejszeniu predkosci ciecia 0 9 %. Jakosc ciecia w duzym stopniu zalezy ad , ~czystosci tlenu, Dobra jakosc ciecia otrzymuje sie przy czystosci tlenu wynoszqcej co najmniej 99,5 %. W rniare obnizania sie czystosci tlenu krawedzie przeciecia staja sie nier6wne i nadtopione. Ponadto zwieksza sie strefa .' wplywow cieplnych. Tlen 0 czystosci 97 % praktycznie nie nadaje si~ do

Rys, 8.4. Palnik do ciecia tlenowo-proszkowego: 1 - doprowadzenie acetylenu, 2 - doprowadzenie tlenu na mieszanke podgrzewajq_c!\_ 3 oraz tlen tnacy 4, 5 - dysza plomieniowa (plomien podgrzewajaey), 6 - doprowadzenie t1enu rnacego, 7 - doprowadzenie powietrza sprezonego, 8 -zbiornik z topnikiem, 9 - dysza, 10 - doprowadzenie topnika do strefy ciecia

Lanca tlenowa, Lanca tlenowa jest to rurka, przewaznie 0 srednicy 15 mm i dlugosci paru metr6w, wypehiiona pretarni stalowymi, np. 0 srednicy 5 mm (rys, 8.5). Przed rozpoczeciem pracy nagrzewa si~ koniec rurki za pomoca palnika i przysuwa si~ go do przecinanego przedrniotu, W strumieniu tlenu, przeplywajacego przez rurke, spala sie stopniowo rurka ze znajdujacymi sie wewnatrz pretami stalowymi. Wywiazujace sie cieplo wytapia w obrabianym przedmiocie otw6r lub szczeline, a strumien tlenu 0 cisnieniu do I MPa usuwa produkty spalania,

tlenu tnqcego oraz eisnlenie tlenu, Strurnien tlenu tnacego powinien rniec ksztalt wydluzonego walca, gdyz przy takim ksztattie otrzymuje sic proste brzegi, prostopadle do powierzchni ciecia, Ksztalt taki zapewniaja dysze 0 zmiennym przekroju cylindrycznym badz profilowanym, Stnrrnien tlenu wychodzqcy ze zwyklego kanahi cylindrycznego , (przy odpowiednim cisnieniu) rna ksztalt stozka wskutek czego brzegi ciecia sa skosne, Cisnienie tlenu dobiera sie w zaleznosci od grubosci przedrniotu, aby zapewnic przenikanie strumienia tlenu do dolnej czesci przedmiotu nanego. ... r~dkosc ciecia (pr~dkosc przesuwnnia palnika), Predkose ciecia ma P ..istotny wplyw na.jakosc i ekonomic:z.nosc ci~cia. Ma\eje ena ze wz.rostem grubosci przecinanej blachy, natomiast wzrasta w miare uprzedniego jej ..!!J.!!l.. min

ci~cia. . Ksztattsrrumienia

OOO~--~----+----+----;--

Rys. 8.5. Lanca tlenowa: I - doprowadzenie tlenu, 2· uchwyt rurki, 3 - rurka stalowa, 4 - prety stalowe wewnatrz rurki, 5 - przedmiot przecinany

o

200

400

600

800 ·C

Rys. 8.6. Zaleznosc predkosci ciecia tlenowego od temperatury podgrzewania blach przy roznych ich grubosciach

J22

Spawalnictwo. Laboratorium

B. Ci~cie tenniczne

metal] 12j

ci de charakteryzuje sie drobnymi bruzd: podgrzania 8.6): Poprawn~ .. <r: rawie rostopadlymi do powierzchn~ kami na powierzchni brzegu CI"CIa, p. , . ~. ~ v wiekszei ad predkosci W z· adku predkosci C1<r:Cla . 'I:: J . blachy (rys, 8,7). . p~ y~ . ieisze 0 od cisnienia optymalnego PrJ, optymalnej Va lub C1Sl11ema PI mni J, g d·o kierunku ciecia, takjakby . .. I ' runku przeclwnym . .. . bruzdki ~ochyiaJlt Sl~ ~(1e .. " . ly si . ( s. 8.7) ..Zjawisko to tlumaczy s~£ nie nadazaiy za pa,ln.lklem, O~OZ~Ia d I <r: ~ czesci meterialu W porownaniu zbyt malit predkoscir; spalania Sl~ :0 nyc ..: '.'1 . . daz lem spfywama zuz a. z predkoscia ci<r:~!a ~r~z rnenac 'l.za.n .. litera P (rys. 8.7), a takze M iara opozu iama Jest tzw. prog, ~znaczony Iii dzie 8 J' est grubOSCL<L blachy. . stosunek k = P ,g zre ..... . '. dopuszczalne jest opoznienie k rzedu W praktyce, przy dokJadnym Cll(CLU . 0,1.Gdy V < Va I. b PI > Po". to bruzdki pochylaja.sie . U . ciecia, takjakby wyprzedzaly palnik (rys, 8.7). nieznacznie w kierunku

crrs.

ozona wzdluz liuH ciecia,

OdJeglosc czoia ·gl6wki palnika. Odlegfosc h czola gf6wki palnika ad powierzchni przecinanej blachy zaleiuajest od grubosci blachy (rys, 8.8) .. Stan powicrzchni. Jalcose i pn~dkose cil)?ciazalezne sfLtez od stanu powierzchn], Powierzchnia brudna, zaoliwiona, zardzewiafa zakf6ca proces ciecia, Z tych wzgll?d6w powierzchnia przed cil(ciem powinna bye oczysz-

B.l.S. Ci~cje plazmowe
Plazma

ijej zastosowanie

I

II

m

'. Rys, B.7. Jakosc powierzchni . materialu nym cisnleniu tlenu tnacego
h mm 4

przy r om e]. predkosci ciecia i roz... ..

.- Plazme uzyskuje sif( przez przepuszczenie gazu jednoatomo"¥ego lub .' dwuatomowego badz ich mieszaniny przez ~ukelektryczny. Gazami sa zazwyczaj argon, wodor i azot, Jednoatomowy argon lllTloi:liwia uzyskanie 'lepszej jonizacji alli:reii dwuatomowy wodor, lednak wodor, ktory szybko ·ui'ega proeesowi dysocjacji w Juku, przenosi znaczna ilos6 ciepla na poi.wierzchnil? cietego metalu w wyniku powtornego POf'lczenia sil( atomow cz<!;Stcczkl(.Temperatura strumienia plazmy jest wtedy prawie jednakowa ':u wylotu dyszy palnika i ria kOilcU strumienia. Przenoszenie energii luku na .. materiat przecinany uzaleZriione jest od przewodnosci ciep!nej gaz6w pla~~/zmy. Plazma, bedqca mieszanimt, swObodnych eIektronow, jonow, atomow :' ,.. cZ'lsteczek, osiaga temperatuty IO 000 .;. 30 000 °c (l0 273 .;. 30 273 K). i ': Strumieniem plazmy mozna obrabiae rozmaite material)!: metale, potprzc'i wodniki i dielektryki. Proces ciecia polega na topieniu (i cZySciowym odpa'rowywaniu) oraz wydm uchiwan iu stopionego metalu strurnien iem gazow, Ptawidlowo wykanane ciecie plazrnq daje brzegi g1adkie, bez sopli i naciekow, Wyj<ttkiem jest tu stal wysokostopowa, ktorej dolne kraw~dzie obu brzegow rnaja krople zastyglego rnetalu, latwe zreszta do usuniycia.
.0.

::w

0-

Gazy plazmofworcze Gazami plazrnotworczymi sl:l przewaznie gazy nie reagujq_ce z elektrod'l wolframowi\, takie jak: argon AI', he! He, wodor H, azot N lub ich mieszank] (79 % N2, 20 % 02, I % Ar) oraz powietrze. 0 wyborze gazu decyduj'l jego wlasnosci: masa atomowa, gestosc rnasy [g/cm\ przewodnosc ciepina [W/K], energia jonizacji reV], energia patrzebna do calkowitego oderwania elektronu od atomu oraz charakter gazu (np. czynny, obojetny), WSL'od wymienionych sq gazy 0 cZ'lsteczkach jedlloatomowych, jak argon lub hel orazo cZ4steczkach dwuatomowych, jak wodor lub azot, Gazy o cZfLsteczkach dwuatomowych podiegaj<\. pocz'ltkowo dysocjacji (rozklad

3
2

50 Rys. B.B. Zaleznosc odleglosci h czola . gl6wki paln ibl h ka od grubosci 0 przecinanej ac y

124

Spawalnictwo.

Laboratorium

,

8; Ci~cie

termlczne

metali

125

I
\'

na atomy), a nastepnie jonizacji (wytracenie elektronow z orbity atomu), " . W czasie rekombinacji gazow 0 czasteczkach dwuatomowych (dysocjacja " ~I;\ oraz jonizacja) wydziela sie wiec wiece] ciepla niz w przypadku gaz6w - . o czasteczkach jednoatomowych, Wlasnosci fizyczne niekt6rych gazow [ zestawiono w tabeli 8.2. Tabela 8.2
Wlasnosci Rodzaj gazu fizyczne niekt6rych gaz6w plazmotw6rczych Hl NJ

"

..

-

":'"

~~'"

", I:'

,

Ar
-40 1,78 3

He

Powietrze

Masa czasteczkowa Gestosc masy [kg/m ] przy o QC i 110 kPa Przewodnosc cieplna [e V]

-2
0,09 duza 15,4 redukujacy 14,32 s, c

-28
1,25

-4
0,178 srednia 24,5 biemy 5,25 s

1,29
srednia

Rys.8.9. Schemat palnik6w

mala
15,7 biemy

srednia
15,8

Energia jonizacji Charakter

utleniajll.cy 1,00 c

gazu

azotujacy
1,04

plazmowych: a) z bezposrednim Iukiem plazmowym. b) z posrednlm hikiem plazmowym; 1 - kana! gazu plazmowego, 2 - dysza plazmowa, 3 - elektroda (kato~~, 4 - kana! gazu oslonowego, 5 - hik plazmowy, 6 - strurmen plazmy, 7 _ material spawany, 8 - anoda, 9 - dysza gazu oslonowegc

Cieplo wlasciwe [kJ/kg Zastosowanie Oznaczenia: s - spawanie,

XJ

0,52 s, c

c

c - ciecie

Palnild plazmowe
Luk plazmowy lub strumien plazmy wytwarzany w palniku plazmowym (plazmotronie) moze bye bezposredni lub posredni (rys. 8.9). Luk plazmowy jest npywany bezposrednirn, jesli plonie bezposrednio pomiedzy elekrroda (katoda- 3) i spawanym materialem (anoda- 8) (rys, 8.9 a), Strumien plazmy posredni jest wtedy, gdy luk plonie porniedzy elektroda (katoda - 3) i dysza (anoda - 8), a nagrzany i zjonizowany gaz jest wydrnuchiwany z dyszy (2) jako strumien plazmy (6) (rys. 8.9 b). W palnikach do spawania i do napawania oprccz gazu plazmowego stosuje sie gaz oslonowy dostarczany przez dysze (9). Zabezpiecza on jeziorko spawalnicze przed doplywem tlenu z otoczenia, Na przestrzeni lat palniki plazmowe ulegaly ciaglej modyfikaeji, Wynikalo to z potrzeby zwiekszenia ieh trwalosci z uwagi 11a wysoka temperatur~ plazmy, ktora wplywa niekorzystnie na ich trwalosc, Najnowsze palniki maja wstawki z haJnu Hf tub cyrkonu Zr z dodatkiem lantanu La (rys, 8.1 0). Wprowadzenie lantanu umozliwiautworzenie na powierzchni wstawki warstewki odpornej na dzialanie wysokiej temperatury, zwiekszajacej jej trwa-

0:)

7

c)

d)

Rys. 8.lD. Ett~menty konstrukeyjne palnik6w p\azmowyeh: a) z e~e=~~ r towa, b) z elektroda wolframo\'l1\c zaprasowena, c) z c. e . 0 i\. ~ e formle wkladki hafnowej, d) z elektroda pierscieniowa; 1 _ dysza 2 - gaz plazmowy, 3 - tulejka, 4 - uchwyt elektrody, 5 _ elektroda pretowa, 6 - elektroda zaprasowana, 7 - rurka, 8 _ obudowa, 9 _ wldadka hafnowa lub cyrkonowa, 10. 11 - dysze, 12 - korpus dyszy

lose,

126

Spawalnictwo. Laboratorium

8. Ciecie termlczne metali

127

Parametry ciecia plazmowego
Podstawowymi • wydatek gazu; parametrami rnajacymi wplyw najakosc ciecia sa;

• natezenie pradu; • predkosc ciecia, Zbyt wysokie natezenie pradu powoduje powstanie szerokiej szczeliny ciecia, a zbyt niskie moze bye przyczyna niepelnego przeciecia materialu, Zbyt male lub zbyt duze natezenie przeplywu powietrza powoduje niestabilnose jarzenia si~ Iuku, Zbyt duza pr¢kosc ciecia wywoluje zjawisko powstawania progu ciecia, zmniejszajacego dokladnose ciecia lub powodujacego nieprzeciecie materialu,

h i

~',:

Rys. S.I I. Parametry chropowatosci powierzchnl ciecia: h _ gf\:bo-' rowka (?ruzdy), e ~ rozniea plaskoscl, p - pr6g cie-

8.1.6. Jakosc powierzchni ciecia
W zaleznosci od przeznaczenia powierzchni brzegow powstalych po cieciu termicznym, wymagania odnosnie do ich stanu (chropowatosc) sit rozne. Obojetne jest, jaki wyglad maj<l brzegi po cieciu przedmiot6w przeznaczonych na zlom, natomiast wysokie wymagania stawia si(( powierzchniom przylegajacym do siebie lub wspolpracujacym ze soba (np. kola zebate), Wymagania dotyczace ehropowatosci powierzchni ciecia regulnje PN70/M-69774. Ciecie.gazowe stali weglowych 0 grubosci 3 do 100 mrn. Parametry chropowatosci powierzchni ci~cia przedstawiono na rysunku 8.11. Parametry te sa nastepujace:
h - g!~bokosc rowka (bruzdy) na brzegu ciecia, najwieksza odleglosc miedzy przyleglymi do siebie wierzcholkami a wrebem na powierzclmi cie" .' . .

CIa, r - promieri nadtopienia krawedzi

k?sC

Klasy c~r~pow~tosci ~o~i~ncbni ci~cia. Rozroznia si~ cztery klasy
chropo,,:,a~osc, powierzchni ciecia: 1, 2, 3 i 4. Klasa pierwsza jest klasa najdokladm~Jsz<t (~ola. ~~bate, Iaricuchowe, zebatki, czesci maszyn). Klasa czwarta Jest najmnrej dol~a?n<l (wyroby hutnicze, polfabrykaty, zlom), CL;Wru.~ klasa chropowatosci nie nadaje si~ do przygotowania brzeg6 przedmiotu do spawania. w Tabela S.3 Klasy chropowatosci
Parametry . chropowatosci [mrn] h Grubosc blachy [nun]
V

powierzchni cifcia wed/ug PN -70/M-69774 Klasa chropowatosci
oznaczenie 1

powierzchni
3
V

chropowarosct

2

4

cia, rnierzona prostopadle do plaszczyzny (brzegu) ciecia; e - roznica plaskosci, najwieksza odleglosc pomiedzy wypukla a wklesla czescia powierzchni ciala, mierzona prostopadle do plaszczyzny (brzegu) ciecia; p - pr6g ciecia, odleglosc koncow tego samego rowka na powierzchni, zny CI((Cla; r - nadtopienie wierzchnia, .

-

I

v -0,30 0.,80 0,55 1,20 0,72 10,00 0,60 2,00

II

-III

v> 0,60 > 1,50 > 0,83 > 2,50 > 1,44 >20,00

IV

3 +10 90 ... 100 3 +10 90 + 100 3 +10 90 + 100 3 +10 90 + 100

0+0,26 0+0,40 0+0,23 0+0,60 0+0,46 0+5,00 0+ f),30 0+ 1,00

0,60 1,50 0,83 2,50 1,44 20,00 1,18 3,50

odniesiona od goruej i doinej krawedzi, mierzona rownolegle do plaszczy-' g6rnej krawedzi, naturalne zdeformowanie plomieniem ksztaltu krawedzi przeciecia sie powierzchni ciecia Z odpowiednia powyznaczajaca ksztah przecinanego materialu.

e
p r

> l,l8 > 3,50

Spawainictwo.

Laboratorium

,8. Ciecie termiczne metali

129

I

.. Wartosci para~etr6w poszezeg6lnyeh klas dlaskrajnyeh wartosci gruboblach (zgodrue z PN·70trv1~69774) zestawiono w tabeli 8.3. W tabeli podano tez znaki chropowatosel odpowiadajace poszezeg61nym klasom. Toleraneje poszezeg61nyeh parametrow (h, e, p, r) zwiekszaja sie ze wzrostern grubosci blach oraz z klasa chropowatosci. . . Na ry.sunku 8.12 podano sposob oznaczania klas chropowatosci po" w~erzchn~ we~tug. PN-70fM-69774 oraz PN-761M-69774. Jakosc po~I.erzclml okresl~ ?ll( za pomoe'l..czterech parametr6w: e - odchylki plaskoSCI, h - gl~bokoscl rowka, w - liczby wzerow (srednia liczba wzerow dna metr dlugosci ciecia, maksymalna glc;:bokosc wzeru a - mrn, maksymalna szerokosc wzerow b - mm), r - prornienia nadtopienia krawedzi. Dla kat. deg~ ~ ~ienionych pararnetr6w, charakteryzujacych powierzchnte ciecia, rozrozrua SIl( eztery klasy chropowatosci, Wartosci wielkosc] e h r w w por6wnaniu z poprzednia norma zostaly bardziej zawezone, No~a' no'rm~ nie uwzglednia pojecia progu, wprowadzajac natorniast pojecie wzerow,
SCI

Na rysunkach jakosc powierzchni ciecia oznacza si~ za pomoca cyfr 1,2, 3, 4, odpowiadajacych poszczeg61nym klasom parametrow, zapisanych , w seisle okreslonej kolejnosci: e, h, w, r (rys. 8.12). Dzieki takiemu oznakowaniu mozna wyrazic zyczenie, aby poszezeg61ne parametry tej samej , powierzchni byly wykonane w roznych klasach dokladnosci, Przykladowo na rysunku 8.13 zaznaczono, ze dla samej powierzchni przedmiotu parametr e rna bye w klasie 1, parametry h i w -w klasie 3, natomiast parametr r - w klasie 2.

8.2. Cwiczenie: Ciecie plazrnowe przy pornocy urzadzenia

PLAZMIGSTER

eel i zakres cwiczenia
Celem cwiczenia jest poznanie metod ciecia termicznego metali, szczeg61nie plazmowego przy pomocy urzadzenia PLAZMIGSTER 351200. Zakres cwiczenia obejrnuje przygotowanie stanowisk do ciecia metali, przeprowadzenie pr6by ciecia i ocene chropowatosci powierzchni ciecia,

r

Rys. 8.12. Oznaczenie klasy chropowatosci

na przykladzie wycietego pierscienia wedlug PN-701M-69774 oraz PN-761M-6977 4

VVyposazeniestanovnska
Stanowisko jest wyposazone

w:

• spawarki roznych typow;
• stol spawalniezy; • butle z tlenern i innymi gazami; • palniki do ciecia metaJi; • material do ciecia; • aperature do pomiaru chropowatosci; • material do ciecia.

eh
,
Rys. 8.13. Oznakowanle

13

32
na rysunkach klas dokladnosci poszczegnl, nych parametr6w ciecia wg PN-761M-69774; e - odchylka p1askosc~, h - glebokosc rowka, w· wzery, r - nadtopienie krawedzi, 1,2,3 - klasy dokladnosci (przykJadowe)

Przebleg cwiczenla
Przebieg cwiczenia obejmuje: • zapoznanie si~ z budowa i dzialaniern urzadzen spawalniczych; • przygotowanie i uruchomienie stanowiska spawalniczego; III przygotowanie pr6bek do ciecia; • ciecie plazmowe pr6bek przy zrniennyeh wartosciach pararnetrow, kiehjak:

ta-

130

Spawalnictwo.

Laboratorium

8. Ciecie termlczne metali

131

- natezenie pradu;
- cisnienie powietrza;

- wielkosc dyszy paluika;
• • • - pr~dkosc ciecia; ciecie tlenowe pr6bek przy roznych parametrach; badanie chropowatosci powierzchni cietych probek; badanie grubosci warsrwy wierzchniej (azotkow) cietej powierzchni, Przygotowanie • • urzadzenia PLAZMIGSTER 35/200 do ciecia obejmuje:

ustawienie przelacznika P2 w poiozeniu PLAZMA (poz, g, rys. g.14); zalaczenie agregatu przez przekrecenie w lewo przelacznika P3 (poz. 2, rys, 8.14), nastepuje wtedyswiecenie lampki sygnalizacyjnej i wlaczenie wenty1 atora; • odblokowanie ukladu plazmy przez przekrecenie Iduczyka w prawo (poz. 6, rys. 8.15); • sprawdzenie cisnienia na rnanometrze (poz, 5, rys, 8.15), kt6re powinno

f

wynosic 0,4
110

-i-

0,5 MPa;
przycisku

przylozenie palnika do przecinanego przedmiotu i nacisniecie sterujacego na palniku (rozpoczecie procesu ciecia);

• zwolnienie przycisku palnika lub oddalenie palnika od cietego przedmiotu cczpcczyna chlodzenie palnika spr"tionympowi.etrzem sekund; .ponowienie ciecia w miare potrzeby, ale po zakonczeniu nika. przez okolo 15 ehlodzenia pal-

Wytyczne do sprawozdania

W sprawozdaniu nalezy zamiescie:
• • • szkic stanowiska do ciecia metali; przebieg procesu ciecia (spis czynnosci); parametry ciecia; szkic pr6bek (przed i po cieciu); wyniki pomiar6w chropowatosci; okreslenie klas chropowatosci cietych probek; Rys, 8.14. ~i~ok urzadzenia PLAZM1GSTER 35/200 od strony plyty przedruej: 1" lampka Ll s.ygnalizuj<\_ca zal<\_czet,ie agregatu do sieci zasilajaee], 2 - wylq_cznik glowny agrcgatu P3, 3 - uklad sterowania US-25, 4 - pokretlo regulacji predkosci podawania drutu
5 pokretlo regulacji czasu spawania, 6 - pokreuo regulacji czasu prze~w,. 7 - prze~<tcznjk PI, 8 - przelacznik P2, 9 -Tampka L2 sygnalizujaca zadziatanie zabezpieczenia termicznego, 10 - palnik plazmowy, 11 - gniazdo do uchwytu spawalniczego, 12 - gniazdo GT2 do podlaczenia przewodu z zaciskiem uziemiajacyrn
«

• dane techniczne urzadzen;

• •


porownanie chropowatosci
przyklady zastosowania

cietych powierzchni roznymi rnetodarni;

ciecia plazmowego.

132

Spawalnictwo,

Laboratorium

~. Ciecie terrniczne meta Ii

133

Podac charakterystyke metali nadajacych sie do ciecia, Opisac palniki stosowane w procesie ciecia tlenowego. Podacreakcje spaJania zelaza. Opisae czynniki wplywajace na dokladnosc ciecia tlenowego. Podac zasade spawania plazmowego. Opisacgazy plazmotw6rcze. 12. Opisac budowe palnik6w plazmowych. 13. Opisac parametry ciecia plazmowego. '14. Wymienic i opisac parametry chropowatosci powierzchni ciecia, 15. Wyrnieaic i opisac klasy chropowatosci powierzchni ciecia.

Literatura
Dobaj E.: Maszyny i urzadzenia spawalnicze. WNT, Warszawa 1998. Marco lla K.: Zarys spawaln ictwa. PP, Poznan 1991. Marcolla K.: Zarys spawalnictwa. PWN, Warszawa - Poznan 1979. Mistur L.: Spawanie gazowe i elektryczne. WSiP, Warszawa 1988. Mistur L.: Spawanie gazowe w pytaniach i odpowiedziach. WNT, Warszawa 1989. Paterek B.: Badanie proces6w spajania stop6w trudnoscieralnych, Praca n-b nr 1I02/06/B. WSJ, Radom 1996. Piwowar S.: Spawalnictwo. PWN, Warszawa 1978. Praca zbiorowa: Laboratorium technik wytwarzania. WSI, Radom
Rys. iU5. Widok urzadzenia PLAZMIGSTER 351200 po otwarciu komory podajnika: 1 - podajnik drutu elektrodowego, 2 - bezpieczniki B 1 i B2 w obwodzie sterowania i wentylatora (2x2 A), 3 - bezpiecznik B3 w obwodzie napedu podajnika (3,15 A), 4 - bezpiecznik B4 w obwodzie podgrzewacza gazu (4 A), 5 - zespol przygotowania zowa powietrza dla plazmy, 6 - blokada ukladu plazmy P4,

1983. Praca zbiorowa: Poradnik spawalnictwa.

WNT. Warszawa 1972.

7 - tuleja na szpule z drutem elektrodowym,

8 - pollca na butle ga-

Pytania kontrolne
1. Wym ien it i op isac metody ciecia termicznego meta 1 i. 2. Przedstawic charakterystyke maszyn do ciecia meta!i.

3. Przedstawic warunki ciecia t1enowego metali.
4. Podac przyklady zastosowania ciecia tlenowego. S. Wymieni6 zalety ciecia tlenowego oraz innych metod ciecia.

9. Napawanie metali

135

I I I

!

powstaje jeziorko cieklego rnetalu (rys, 9.2), w ktometal podloza (materialu rodzimego) i drutu ele!ctrodowego. Nad cieklym metalem znajduje si~ warstwa cieklego zuzla, kt.6ry pcwstaje ze stopionego topnika (otuliny), Cieldy metal i ciekly zuzel osloniete S'l gazern oslonowym, W cieklym jeziorku zachodzi szereg zjawisk cieplno-metalurgicznych, majqcych wplyw na efekt napawania. Podczas napawania

rym miesza sie roztopiony

i

I

)1

9.
NAPAWANIE METALI
9.1. Wiadomoscl podstawowe
9.1.1. Prnces napawania
Napawanie jest procesern nakladania warstwy stopionego ~etalu (napoiny) na przedmiot metalowy z rownoczesnym powierzchniowym przetopieniem rnaterialu podloza. Schernat strefy napawania ~rzedstawio~o, na rysunku 9.1. Przetopienie podloza jest n iezbednym wa~ull~lem uzys~am~, Rys.9.2. Schematjeziorka cieklego metalu w czasie napawania
CIEKl Y METt'(alapiwDj

Na:pawanie stosuje sie w celu: • nadania okreslonych wlasnosci fizycznych lub chemicznych powierzchniom przedmiot6w metalowych, glownie podwyiszaj<t,cych twardosc, odpcrnosc na scieranie, odpol'l1oSC na dzialanie korozji itp.; "". regeneracji czesci rnaszyn j urzadzen technicznych przez uzupelnienie ubytk6w metalu, powstalych na skutek wytarcia, wybicia, kawitacji lub

poprawnej warstwy napawanej. Wla~nosci strefy wtoplellla,. stanowI4c~J,'" " warstw~ przejs~iowl\. pomi~zy napoma,_ a materialem podloza wplywaja w zasadniczy spos6b na ostateczny wynik napawania. Wielkosc strefy wtopienia wplywa rowniez na proces nagrzewania rnaterialu rodzimego, wy-_ wolujqc okreslone zmiany jego wlasnosci.

korozji.

napOina~

/SIOPiWO

9.1.2. Metody napawanla
Metody napawania metali SitIlast~pujf\:ce:

hikowe reczne elektrodarni topliwymi (otulona, rdzeniowq, wi<tzkl'lelektrod, leut_c'lplytkowv lub elektrodq nietopliwq (weglowa); • Iukiern krytym, drutern elektrodowym pelnym lub rdzeniowym oraz elektroda tasmowa (polautomatyczne j automaryczne); • lukowe, W osronie gazow ochronnych lub obojetnych, elektroda topliwa (reczne, pclautomatyczne i automatyczne) lub elektroda nietopliwq z zastosowaniern drutu lite go; • elektrozuzlowe;

Rys. 9.1. Schemat strefy napawania

136

Spawalnictwo,

Laboratorium

9. Napawanie meta1i

137


• •

pradami wielkiej czestotliwosci;
plazrnowe; elektrowibracyjne (elektroimpulsowe).

- 'Napawanie Iukiem krytym
: Napawanie hrkiem krytym polega na nanoszeniu stopionego w Juku elektrycznym pod warstwa topnika drutu (rys, 9.4) lub tasrny elektrodowej (rys, 9.5) na material rodzimy. Proces jest zmechanizowany, stad charakteryzuje sie duza wydajnoscia, Stosowany jest glownie do napawania duzych _erzchni w pozycji podolrrej lub do wykonywania duzej liczby warstw. Szczeg61nie duza wydajnosc uzyskuje sie stosujqc elektrode tasmowa,

Napawanie lukowe elektrod1\ tnpnw~ otulnn1\
Napawanie hikowe elektroda topliwa otulona polega na stapianiu elektrody oraz powierzchni elernentu napawanego (rnaterlalu rodzimego), W wyniku czego uzyskuje sie warstwe napawana 0 wymaganych wlasno. sciach (rys. 9.3). Udzial materialu rodzimego w napoinie wynosi 10+40 %,' w zaleznosci ad metody i parametr6w napawania.

TD PII III

lAI<lIlEPtY-~~~~~j~~;~ 21l2£L
NAPOINA

Pl)Dlotl

Rys. 9.3. Schemat procesu napawania lukowego elektroda otulona

Rys.9.4.

Schemat procesu napawania luklem krytymjednym

drutern staIowym

z~ wzgledu

na sklonnosc

napawanych

element6w

do odksztalcen,

pod, :

wplywem wysokiej temperatury, nalezy poszczegelne warstwy napoin ukladac w odpowiedniej kolejnosci, mozliwie na przeciwleglych miejscach, Dla zapobiezenia ewentualnyrn peknieciom napawanych przedmiot6w powinno si~ je podgrza6 przed napawaniem do temperatury okolo 350°C (623 K). Nastepnie po napawaniu nalezy jc wolno studzie w oslonie p-Iyt izolacyjnych. Temperatura wstepnego podgrzewania zalezy od twardosci spoiwa, od
liczby napawanych warstw oraz ad wielkoscl napawanych powierzchni, przy czym nalezy stosowac zasade, ze im twardsze spoiwo 1 wieksza Iiczba napawanych warstw, tym wyzsza powinna bye temperatura wstepnego podgrzewania. Na przyklad do napawania wielowarstwowego elektrodami EN r 450, EN 600 i EN 400 Mn wymaga sie wstepnego podgrzewania do temperatury okolo 500°C (773 K). Natorniast do napawania elektrodami EN 200 wyrob6w ze stali niskoweglowych nie wymaga sie zadnego ws.tt;!pnego pod- :;,;

Rys.9.5.

Schernat procesu napawania lukiem krytym elektroda tasmowa

grzewania.

-

l38

SpawalnictwQ.

Laboratorium 9. Napaw3nie rnetali 139

Za pornoca metody napawanialukiem krytym najc~sciej regeneruje si~ zlrtyte wake hutuieze, kola biegowe suwnic, wytarte obrzeza k61 wagonowych itp. Do napawania watc6w hutniczych stosuje si~ kilka gatunkow topnikow utwardzaj'lcych, l'l.cznie z niskoweglowymi drutami stalowymi, np, SpG 1. Zarniast topnikow utwardzajacych rnozna przy napawaniu stosowac drut 35HGSA z topnikami TA.St.3, TA.St.4, lub TNA.St.1. Dla ograniczenia powstawania p~kni~c wzdluz osi spoiny przetapia sie czesciowo kazda uprzednio nalozona warstwe. Po napawaniu zalecane jest wyzarzanie walcow w temperaturze 500 + 600°C (773 + 873 K). Do napawania obreczy k61 wagonowych stosuje sie wysokomanganowe druty i wysokomanganowe topniki TA.St.6 i TA.St.7, Napawanie nie powinno odbywac sit; pradem wiekszyrn nit 750 A, a napiecie fuku powinno zawierac si~ rniedzy 30.;- 36 V, W przypadku napawauia powierzchni 0 wy~ rnaganej twardosci (powyzej 300 HB) stosuje si~ drut 35HGSA lub topniki utwardzajace. Do napawania k61 biegowych suwnic stosuje sj~ utwardzajacy topnik TC 300 wraz z drutern SpOl. Napawanie odbywa si~ przy nat~teniu pradu nie przekraczajacyrn 600 A i przy napieciu 34 V. Dlaunikniecia p~kni~6 w napawanych warstwach stosuje si~ podgrzewanie wstepne k61 do temperatury " 200 + 300°C (473 + 573 K).

+(-1 - It-I

Rys, 9.6. Schemat napawania metodami MAGIMIG

,

': Grub~§c .sciegu wy~on>,,:anego drutam! litym] wynosi od 1,5 -7- 6 mm, "a~rut~IlI P~szkowymJ 2,5"7? lll~: Wyda.Joosc napawania drutami litymi wynosr 1,5 . 3,5 kg/h, w zaleznosc, od parametr6w napawania i srednicy ',: fru~ elektrodowego. Wydajoosc napawauia drutarni proszkowymi wynosi " .,5 . 6 kg/h.

Napawanie elektroda topliwq todamt MAGIMIG

W

oslonle gazew uchronnych me-

Napllwanie elelitmdlf nietopUwq metod~ TIG

W

os}onie gazow od,ronnych
0

Napawanle metodarni MAO/MIG polega na stapianiu drutu elektrodowego i materialu rodzimego W Iuku elektrycznym, jarzacym si~ w atmosfe-j , I'Ze gazu ochronnego j tworzeniu napoiny, Luk spawalniczy jarzy si« mie- -, dzy drutem elestrodowym it napawanym elementem (rys, 9.6). Jako gaz.y, ochronne stosowane sagazy aktywne chernicznie (C02, Ar + C02, Ar + 02) oraz gazy obojetne cuemiczne (argon, hel), Drury elektrodowe rnoga bye lite. lub proszkowe, Napawanie metodami MAG/MIG moze bye prowadzone recznie lub w sposob zrnechanizowany Jub zrobotyzowany. , Stosujqc odpowiednia technologic, mozua prowadzic napawanie we wszystkich pozycjach, jednak wskazane jest usytuowanie powierzchni na-' pawanej W pozycji podoJnej lub zblizone] do niej. Napawaniu moSlt bye ~., poddane cZt(sci 0 roznych ksztaltach, z powierzchniaml plaskirni lub cylin-:;, drycznymi 0 srednicy powytej 10 mm oraz 0 ksztalcie zlozonym. Proces:~ napawaniamoie bye prowadzony ruchern prostym lub oscylacyjnyl1)~ (wahadlowym) szerckimi sclegami. Napawanie powierzchni cylindrycznych moze bye prowadzone po linii srubowej tub sciegami pierscieniowynu.

-. Nap.awanie metoda TIG po{ega na stapianiu drutu tub preta pelae ~1,lUatenatu r?dZlmego. w !uk~ elektrycznym,jarZllcym si~ w atmosferze ~u ,Dchronnego ) tworzenJU napomy, Luk spawa.iniczy jany si~ porni~dzy

:',:

Rys. 9.7. Schemat nap3wania metod<\. TeG

140

Spawalnictwo,

Laboratorium,

9. Napawanie

metali

141

nietopliwa elektroda wolframowa a napawanym elementem (rys, 9.7). Jako gazy ochronne stosowane sa gazy obojetne chemicznie, takie jak: argon _ i hel. Do podstawowych parametrow napawania metoda TIG rnozna zaliczyc: • rodzaj i natezenie pradu napawania; .napiycie Iuku elektrycznego; • rodzaj gazu ochronriego; • natezenie przeplywu gazu ochronnego; • srednice elektrody wolframowej; • srednice rnaterialu dodatkowego. Wartosci podstawowych w tabeli 9.1. parametrow napawania metoda TIG

Tabela Pararnetry napawania
Srednica pr{!ta [mm] 3 4

9.1 Rys. 9.8. Schernat procesu napawania elektroznzlowego: I - przedrniot napawany, 2 - rolki podajnika drutu elektrodowego, 3 - drut elektrodowy, 4 - forma ksztaltujaca warstwe napawana, 5 - ciekly zuzel, 6 - jeziorko cieklego metalu, 7 - warstwa napawana, 8 - podstawa, 9 - transformator spawalniczy, 10 - zespor dociskowy

metoda TIG pretami stell itowym i
Natezenle przeplywu argonu [l/min]

Srednica elektrody wolframowej [mm]

Natezenie pradu

Zuzycie
drum [kg/h]

[AJ 60+ 75 80+ 90 100+120

Mozliwa grubosc warstwy napawanej

[mrn]

1,6+2,4 2,4 + 3,2
4,8

10 10 +]2 12
2 3

-1,5
1,5 + 3.,5 3.,5 + 5,0

4+5 Uwaga:

Czystosc argonu

min. 99,95 %

Napawanie elektrozuzluwe
Napawanie elektrozuzlowe polega na topieniu elektrody w Juku elektrycznym po.d zuzlem i formowaniu napoiny porniedzy elernentarni forrny, chtodzony~l1I woda (rys. ~.8). Elektroda j element napawany sq_pDlq_czone_ elektrycznie p~"Zezroztopiony zuzel (kapiel zuzlowa). Cieplo wydzielane _ p~zy. przeplywie Pl1idu. przez ~<tPiel podgrzewa ja powyzej ternperatury top- : n~ellla mater.!a~u rodzimego I elektrody. W wyniku tego procesu uzyskany ciekly metal sc ieka na dno tworzac jeziorko, a nastepn le krzepni e jako war- ' stwa napawana. _Donapawania elektrozuzlowego uZywasi~ jako spoiwa drutow, elektrod rur~owych, pryt6,,:. w~lcowa~y?h I~bodlewa~ych. Napawanie wykonuje siy z~rowno w P~ZYCJI pl.o~oweJ, J~k 1 podolnej, Aby proces napawania przebiegal w sposob ustabilizowany istotne jest utrzymanie jeziorka zuzla 0 gle-

bokosci nie mniejszej niz 30 mm. Przy mniejszej glebokosci zuzla (10 + 15 -mm) proces elektrozuzlowy zamienia sj~ w lukowy, wskutek czego spoiwo rtie stopi sie z rnaterialern podstawowym, Podczas napawania elektroda po_ powinna wykonywac (z wyjatkiem napawania rnalych element6w) ruchy poprzeczne na calej szerokosci przedmiotu. Predkosc tych ruchow zalezy ad _ szerokosci napawanej powierzchni oraz od parametr6w procesll napawania. Grubosc napoiny rnozna zmieniac w granicach 15 + 60 mm. Wydajnosc napawania wynosi 100 + 300 kg/h stopiwa. Zuzycie topnika nie przekracza 5 % masy stopiwa i jest 20 +- 30 razy mniejsze niz przy napawaniu lukiem krytym.
_L

Napawanie prqdami

wielkiej czestotliwoscl

L_~_._

Proces napawan ia pradam i wielkiej czestotl iwosei po lega na stopien ill warstwy twardego stopu w postaci proszku (umieszczonego na materiale podstawowym), przy pomocy induktora wielkiej czestotliwosci. lnduktor po wlaczeniu generatora wytwarza w warstwie powierzchniowej prady, kt6re , nagrzewaja jq_. W wysokiej temperaturze topi siy warstwa twardego stopu zmieszanego z topnikiem, laczac sie ze stopionym materialern podstawo-

Spawalnictwo. 142

Laboratoriwl1

9. Napawanie

metali

143

wyrn. Po wyhlCZeniu generatora

stygnie cala powierzchnia

wraz z powstah'l

wa~:~::;,~~ll~;fldami wielkiej c~~stotlh~OSC~Zb)1akjd~~0wtCOorp~ s~~~::~~~~ . .' I. I t m jak: mara g1~ 0 ose, . sowame, dzieki tan.m za e? .' . d . v.rydajnosc oraz mozi minimalne nagrzanie rnaterialu podstawowego, uza liwosc calkowitej automatyzacji procesu.

Napawanie plazmowe
Napawanie plazmowe polega na topieniu pr~sZku:e k6w rnetali i spiekow metal~,;o-cerampl~~~~w~oS nanoszeniu go przez strurmen gazu wierzchnie elementu (rys. 9.9). ::;~~'Zygotowanfl

.
Sl.Q~~: ~:~~ ~

t~~:
po-

Rys.9.9.

napa;anla p ;z~~:~fo°~sjJania [uku g16wnego, t mowa, 2 - napawany e emen,. . ~ 6dlo zasilania luku 4 - dysza zawc<zajl\.ca iuk, 5 - jonizator, 6 - rowad . gam pla. . lazmy 8 - doprowa _ zeme ~ Pomocniczego, 7 - strUlmen . piazmy, do plazmotronu oszku d
Schemat procesu zmowego, 9 - doprowa zerue pr

.

1

.

1 - elektroda

wolfra- _

PI-ZY napawauiu plazmowym wykorzystuje sift wysoka energie cieplna gaz6w zjonizowanych. Stosowana przy tej metodzie dum gestosc prqdu powoduje wytwarzanie Iuku elektrycznego 0 wysokiej temperaturze (6 000 .;- 20 000 0c) (6273 -i- 20273 K) , w ktorym nastepu]e szybkie nagrzanie, a nastepnie parowanie clektrody wolframowej, Powstale pary ulegaja zjonizowaniu i z duza predkoscia oddalaja sie od elektrody. Zjawisko to jest widoczne w postaci jasno swiecacego strumienia, sktadajacego sie z atom6w metalu i elektron6w. Jezeli w otoczeniu elektrody znajduje sift gaz, to elek-trony powoduja dalsza jouizacje, zwiekszajac przez to moe strumienia. .Dlatego w otoczeniu hiku wprowadza si~ dodatkowo gaz, najczescie] argon, a przy napawaniu - ponadto jeszcze sproszkowane stopy, Poza strefa hiku zjonizowane atomy gaz6w CZySc10WO {'I;czq_ w czasteczki, oddajac przy sie tym cieplo. Dzieki temu podwyzsza sie jeszcze temperatura plazmy. 'II celu '. zabezpieczenia jeziorka metalu przed utlenian iem doprowadza si~ dodatkowo strurnien argonu, ktory stanowi oslone napawanego miejsca. Grubosc warstwy napawanej, glybokosc wtopienia i stopien wyrnieszania stopiwa z materialem rodzirnym zaleza od natezenia pradu luku glownego, predkosci napawania i ilosci doprowadzonego proszku, Proces napawania jest w pelni zmechanizowany. Do napawania stosuje sie np. urzadzenie NP2-200, zapewniajace przesuw wzdluzny plazmotrouu oraz jego ruchy wahadlowe, Napawanie plazmowe, ze wzgledu na duza plynnosc stopow twardych w stanie stopionym nalezy prowadzic w pozycji podolnej. Maksymalna wydsjnosc procesu wynosi 2,.5 kg/h stopiwa. Zaleta " napawania plazmowego jest to, ze nie wymaga ono przygotowania powierzchni do napawania .. Napawana tq_metoda warstwa odznacza sie duza sili\_przylegania, a napoina jest ukladana w jednym cyklu pracy. Wysokosc napoiny jest zawarta w granicach od 0,25 do 5 mm, a szerokosc jej wynosi zazwyczaj od 3 do 5 111m. Material spoiny nie wykazuje przy tym zanieczyszczen, a powierzchnia napoiny jest gladka, co zmniejsza wydatnie koszty prac wykonczeniowych. Wada napawania plazmowego jest koniecznose pelnej aut6matyzacji procesu, co wynika z potrzeby zachowania rownomiernej pracy i skomplikowanego doprowadzenia proszku do palnika. Ze wzgiedu na wysoki koszt proszku metoda ta znajdujc glownie zastosowanie tam, gdzie spelnienie wymagan technicznych nie jest mozliwe inna metoda Z uzyciem tafi.szych materialow, Zakres zastosowania metody plazmowej obejmuje napawanie proszkarni stellitowyrni zawor6w silnik6w spalinowych oraz napawanie proszkami na osnowie Fe-Cr powierzchni element6w narazonych na intensywne scieranie (g6rnictwo, przemysl wiertni-

czy).

144

Spawalnictwo. Laboratorium

9. Napawanie metali

145

N apawanie elektrowlbraeyjne (elektrnimpulsowe)
Napawanie elektrowibracyjne jest to napawanie, w ktoryrn koniec elektrody (drutuelektrodowego) podlega wibracji wzdluz osi 'napawanego elernentu, Schemat procesu napawania elektrowibracyjnego przedstawiono 'na rysunku 9.10. GJ6wnymi elernentami stanowiska do napawania elektrowibracyjnego sa: gtowica do napawania Z regulacja predkosci przesuwu drutu elektrodowego oraz wibrator mechaniczny Iub elektromagnetyczny 0 regulowanej amplitudzie i czestotliwosci drgan drutu elektrodowego. Ruch obrotowy przedmiotowi napawanemu nadaje najczesciej przystosowana tokar-' ka. Napoina powstaje wzdluz linii srubowej, w wyniku ruchu obrotowego przedmiotu napawanego oraz postepowego golego drutu elektrodowego.

.

I I'

I

I

Rys.9.10. Schemat procesu napawania elektrowibracyjnego: 1 - szpula z drutem elektrodowym, 2 - drut elektrodowy, 3 - rolki podajnika drutu, 4 - rurka prowadzaca drut, 5 - mimosrod wy_ wolujacy drgania drutu elektrodowego, 6 - wahliwe zawieszenie rurki prowadzacej, 7 - tulejka kontaktowa, 8 - doprowadzenie medium, 9 - przedmiot napawany
.e'

ka tych gaz6w. Ciecz oslaniajaca, przechodzac w Iuku ":' pare wodna, chroni napoine przed szkodliwym dzialaniem atmosfery pO';le~a. Poda~any. ~ stat~ pr¢kOSc1!l drut e\ektrodowy (drgaj!lc wmillz swej OSl 'L c~.stoth.WOSClf:l 60 + 100 Hz) wykonuje szybki ruch postepowo-zwrotny oamplitudzie 1+ 2 -mm, raz dotykajac przedmiotu, to znow odrywajac sie od ~iego. DrgaJa,_cy drut elektrodowy okresowo zamyka obw6d pradu, dotykajac przedrniotu, . le metalu tworzace sie podczasjarzenia luku, przenoszone saprzewaz'nie VI czasie k;6tkich zwarc, W zakresie drgaii 60 .;. 100 Hz OSiElg8sie quasi. stacjonarny proces, sprzyjajacy napawaniu cienkich warstw,. p~zy kt~ry~ normalny luk nie m6glby sie jarzyc, Celowo stoso:"a~e niskie napl~c~e , 10.;. 18 V zapobiega trwalemu jarzeniu sie hiku, dzieki' czemu nast~p.l~Je . dozowanie spoiwa, tworzacego cienka warstwe napawanego metalu, scisle ~przylegaj'lcego do podloza, W celu uzyskania wiekszej ~ardosci warstwy "I' napawanej stosuje sie drut elektrodowy 0 duzej zawartosci wegla (do 0,9 %) , oraz skfadnik6w, takich jak: Cr, Ni, Mn. Napawanie elektrowibracyjne stosowane jest do utwardzajacego napa\~ania bryl obrotowych, takich jak: walki j c~s:i walcowane. ,Zale~ tej metody jest rnozliwosc napawania rowniez walkow 0 matyc1~ sredmcac~ (pocZI\_wszyod 10 nun), bardzo czesto spoty~anych. Napaw~nte elektrowibracyjne cechuje mala glebokcsc nagrzewama. Odksztalcenie napawany_ch przedmiot6w jest nieznaczne i maze bye 6.;. 12 razy mniejsze niz przy mnych sposobach napawania lukowego, Mozna .taki.e napaw?c wewn~trzne '~powierzchnie cylindrow (poczawszy od srednicy 50 mm I dlugo~cl II ~ -,mm), a takze powierzchnie plaskie - czolowe, W przypadku powler~llnl ~'lpJaskich, napawanie przebiega po spirali, a pr~?I(os6 ab,rotowa przedmiotu zmniejsza sie w miare oddalania elektrody ad OSI pn:.edml~tll. . :, Sposrod wielu zastosowan napawania elektrowlbracYJn~g~ ~ozna ":'Y~ mienic: napawanie wytartych czop6w walk6w korbowych silnikow spalino_wych, czop6w do osadzania pierscieni wewn~trznyc.h lo~sk tocZl1,Ycl~, zo~ c .: pow walkow mechanizrnu wyr6wnawczego, w~:l:kow tasm~ gasiemcowej . ciagnikow, walk6w silnikow elektrycznych, k61 jezdnych (biegowych), narz~dzi wiertniczych,
e

~ ~ .
I:

9.1.3. Elektrody, druty elektrodowe i proszld metalowe do napawania
.t

Napawanie przebiega w cieklym lub gazowym medium oslaniaj"tcym Ink elektryczny oraz w niezaleznym cieldym medium chlodzacym, powodujacyrn hartowanie sie napoiny. Cieklym medium jest woda z dodatldem gliceryny, zapobiegajacej korozji lub piecioprocentowy wodny roztwor sody Na2C03. Gazowym medium rnoze bye dwutlenek wegla, argon lub mieszan-

WhlSciwosci

warstw napawanych

,

Do napawania rnetali stosowane sit materialy ?odatkowe, wyst~pujlt~e w roznych postaciach, dostosowanych do poszc~golnych metod n~pawama. Napoiny wykonane tymi materialami musza wykazywac nastepujace wla-

168

Spawa1nictwo.

Wytyczne do sprawozdania
W sprawozdaniu nalezy zamiesci6:

e

szkic og6h~y stanowiska do zgrzewania przypomocy dane techniczne robots: cha~'akterystyk~ technidZl1&_grzewarki; z szkice wybranych elementow wyposazenia zasade programowania robota: stanowiska'

robota:

.'

.

'

: •

'

• szkice .wymbaw przed i po z~zewaniu • ocene jakosc] zc<tczy zgrzewanych.

(z W)'rniarami)'

'

Pytania kontrolne
1. 2. ~. 5' . Po~a6 p~~s~wowe zakresy parametr6w robot6w rzern slo Oplsa.c roznice pomj~dzy robotem. a stanowiskie~ zt'ob~ z~~h. ~ym~en~~ typy robot6w i przedstawic krotka ich charakt2;,srYk;ym. 0 ;:ml~mc metody ~ro~ramowanja robot6w przemysfowych~ . pisac przeznaczel1le I rodzaje urzadzen chwytajllcych.

',~,11.
i',

KONTROLA JAKOSCI ZLl\CZY SPAWANYCH

':,'11.1. Wiadomosci podstawowe
"

Literatm-a
[ 1 ] Buda J.: Zastosowanie 1979. [2] [ 3] Dobaj E' 1998." Maszyny Y
j I

11.1.1. Wprowadzenie
robot6w przemyslowvch
'.1'

WNT WNT,
.

W ,arszawa, Warszawa
'

'

.,

dzeni urzq zenia spawalnieze.

Grzechea W Kaluski J. W b .,' robot6w " I I." Y rane zagadlllema badari i pomiar6w 4J • przemys1owycb, PS, Gliwice 1994. ~ 5 J] ~onezalenkO.1.: Wprowadzenie do robotyki. PS, Szczecin1994 . areolla!C: Zarys spawalnictwa. PP, Poznan 1991. . [6 J Olszewski M,: Manipulatory i roboty przemyslowe WNT W wa 1985. .., arsza[ 7] [8] [9] Praca zbiorowa: wa 1983. Poradnik Inzyniera. Spawalnretv>'O 'NNT W ' ,arsza' nr 2 WNT W' . ,arszawa W
. VVl~.,

Polaczenie Polski z EWG wymaga zblizenia naszej gospodarki do po!lziomu obowiazujacego w Europie. Szczegolnie istotne znaczenie we wzajemnej wymianie towar6w i uslugrna zapewnienie ich jakosci, Problem zapewnienia jakosci dotyczy takze wyrobow i konstrukcji spawanych, gdyi spawalnictwo jest ciagle rozwijajaca sie technologia wytwarzania, Od czasu utworzenia EWG do Polski trafia coraz wiecej norm europejskich z .-6mych , dziedzin technicznych, rowniez ze spawalnictwa, W zwiazku z tym w kraju , pojawiaja sie zmiany w zakresie kontroli jakosci, ktore wnoszq te normy.

11.1.2. Klasyfikacja konstrukejl spawanych
Podstawa klasyfikacji konstrukcji spawanych rnoga bye rozne kryteria,
z kt6rych najwazniejsze to warunki pracy danej konstrukcji, rodzaj mate, rialu, z kt6rego jest wykonanai bezpieczenstwo pracy konstrukcji. Wedlug tych kryteri6w mozna zaszeregowac konstrukcje do danej klasy, przy czym jest to zaszeregowanie og6lne, gdyz nawet szczegolowa analiza wanmk6w 'i pracy konstrukcji nie moze przewidziec wszystkich czynnik6w, majacych wptyw na trwalosc i pewnosc konstrukcji weksploataeji. Bezpieczenstwo pracy konstrukcji jest uwarunkowane stopniem zagrozenia zycia ludzkiego i wielkoscia strat rnaterialnych, W zwiazku z tym rnozna wsrod nich wyszczeg6lni6 takie, kt6re s<\_ rozne dla otoczenia w razie awarii g

Roboty IMP i ich zastosowania, 1986. Roboty 1989. przemystowe PR-02.

Robotyka Robotyka
c,

nr 3 nn..'T
'

arszawa

[ 10] Roboty przemyslowe 1990.

TRb i IRp. Robotyka rob~tyki. Materiaiy

nr 4 HINT W . ~\ , arszawn konferency'ine
J'

[ J 1 ] plWKI'aWjowa konfereneja
, roct'awl 1985.

Tom 2

I"

170

Spawalnictwo.

Laboratorium

II. Kontrole jakosci zJ1lczy spawanych

171

'~l
':~I
··1
:'1
"

I

lub nie sq grozne, wzglednie takie, kt6re powoduja duze lub mate straty materialne wynikajace z awarii, 11 W nonnie PN-87/M-69008 podzielono konstrukeje spawan~ na tr~~ <.~sy w zaleznosci od charakteru obciazen i Sku~k?w ewentualnej awarn, ktorych wsp61ny wplyw wyraza si~ sum~ wskaZn~k~w.ZA + ZB... .. _ Wskaznik ZA wyraza rodzaj i poziorn obciazenia konstrukc!l lub J.~Jele ment6w (tab. 11.1). Wskaznik ZB wyraza skutki ewentualnej awaru k011strukcji w wyniku jej uszkodzenia lub zniszcze?i~ ~tab. 11.2). Klasa 1<011strukcji ustalana jest w zaleznosci od sumy wskaznikow ZA + Zn (tab. 11.3).

Tabela 11.3
Klasy konstrukc]] w zaleznosci ad wskaznikow ZA + Zs Suma wskaznikow

I

ZA + ZI!

Klasakonstrukcji

lub elementu

:1
.'J

powytej 7
3+7

.

I 2 3

~:
,:i
-;f

ponitej 3

;)

I I

-

Tabela

11.1

Wartosciwskainik6w tak dobrano, aby konstrukcje, kt6rych awaria rnoze mice skutki katastrofalne (duze straty materialne lubzagroZeniq, zycia), zallczono co najmniej do klasy 2 (ZBmin = 4). Zgodnie z norma PN-87/M69009 konstrukcje klasy 2 powinny bye wykonywane przez zaklady grupy II lub I, a wiec majqce nadzor spawalniczy zorganiz6wany na odpowiednim ··.poziomie. Wedlug norrny PN-87/M-69008, jesli normy przedmiotowe nie stanowiq inaczej, to rodzaj badan, zakres kontroli i dopuszczatna klase wadliwo:ki ,.,,'nl'''·'''''''''·e sie w zaleznosci od wartosci wskaznika Z", zgodnie z tabela 11.4.

,i
n
>

Zestawienie wartosci wskazuikow ZA
Wykorzystanie Rodzaj obciazen Stale lub przewazajaco <50 % wytrzymalosci 50 + 80 % obliczeniowej >80 %

I:~:I

\tl' 'II ,.

stale

Dynamiczne i ograniczonozmeczeniowe (N $ 6 . io' cykli) Przewazajaco Uwaga: zmeczeniowe

o
2

2
3

dla spoin sciskanych

Tabela

11.4

Rodzaj

j

zakres badan defektoskopowych oraz wymaganajako~c w zaleznosci od wskaznika ZA
Zakres bad RTG lubUD1)

spoin

Rodzaj badan Zestawienie wartosci wskaznikow ZB

an

Klasa wadliwosci wg norm PN2) 1 lub 2

Poziorn jakosci wg

PN-EN 25817 B B lube C
D

3 2

100 % OZ oraz
RTG Iub

un

min 10 % min5% min2%

Zagrozenie zycia ludzkiego
Straty materialne niewielkie - poniiej praktycznie

max 3 max 4 5J)

nieprawdopodobne IP 0
2 4

maio prawdopodobne 2

bardzo prawdopodobne

4 6 8
-_I

100 % OZ4) i:
,
I)

max 1%

srednie - I .;- lOP
duze powyzej 10 P

4
6

.p= 2 + 5 % dlugosc]
PN-85/M-69775/0Z/,

Podany zakres powinlen bye zwiekszony 2-krotnie, gdy dlugosc poprawek spoin
badanej, oraz zwiekszony PN-87/M-69772/RTG/, 5-krotllie gdy P> 5 %. PN-891M-69777/UD/. Ea

Uwaga: P - srednia roczna placa pracowmka gospodarki uspolecznionej

2)

~)'KLasa 5, jezeli nie rnaniezgodnoscl

spawalniczYcb

i Eb

oraz, i.e sumaryczne

zmniejszenie przekroju spoiny wskutek wad s; 25 %. .~)OZ oznacza ogledziny zewnetrzne,

172

SpawalnictWo. Do klasy I zaliczono

173

konstrukcje najbardziej odpowiedzialne, pracuiace.' lub na duze cisnienia, wykonane z rnaterialow trudno _ spawalnyc~l albo 0 grubosci powyzej 30 mm lub tez konstrnkcje, ktorychuszko?zeme mogJoby zagrozic zyciu ludzkiemu lub spowodowac duze straty mat~nalne. Typo~mi konstrukcjami I klasy sa zbiorniki cisnieniowe podlegajace nadzorowi, kotly parowe, kadluby okretowe, mosty kolejowe i drogowe, suwnice, diwigi, korpusy turbin, korpusy silnikow spalinowych, ':' plaszcze wielkopiecowe, podwozia kolejowe i sarnochodowe, nadwozia " sarnnnosne, rurociagi parowe i gazowe wysokocisnieniowe, aparatura che_t miczna cisnieniowa itp.

na obciazeniazmienne

-. powinna miec widocznych wkl~sni~c. wtracen zuzla i pasm zuzlowych.
spoinach nieobrabianych diwig6w nierownosc lica spoiny nie powinna przekra-

czac 15 % grubosci spawanych element6w.
~ Konstrukeje ,-.-

. Do i~!a~y ~n zaliczono mniej warne konstrukcje, male zbiomiki i rurociagl bezcisnieniowe, meble spawane, parkany, elementy dekoracyjne itp. Konstrukcje zaliczone do klasy 1 moze wykonywac zaklad zakwalifikowany do kategorii I. Konstrukcje zaliczone do klasy II rnoze wykonywae zaklad zakwalifikowany do kategorii I lub IT. Konstrukcje zaliczane do klasy III mozewykonywae kazdy zaklad (niekwalifikowany).

Do klasy II zaliczono konstrukcje obciazane statycznie oraz takie, kt6rych ~wal'ia jest mniej grozna dla otoczenia i nie powoduje duzych strat rnaterialnych. SIt to zbiorniki i rurociagi cisnieniowe nie podlegajqee nadzo- rowi, konstrnkcje nosne kotlow parowych, konstrukcje nadwozi kolejowych I sam?chodowych (z wyiatkiem sarnonosnychj, korpusy obrahiarek, konstrukcje budynk6w i hal warsztatowych, slupy trakcji elektrycznej, duze zbiorniki bezcisnieniowe itp.

W normie PN-881M-06516 rozrozniono 5 klas zlaczy spawanych w konstrukcjach dzwigowych. Wedlug normy ogledziny zewnetrzne sit podstawo..' wq metoda kontro!i spcin ezolowych w zlaczach teowych 0 grubosci spoin . do 10 mm oraz spoin pachwinowych. Badania radiograficzne zaleca sie dla - spoin w zlaczach doczolowych oraz dill spoin pachwinowych w zlE\_czach . teowych i krzyzowych 0 grubosci spoin powyzej 10 mm. Dopuszcza sift! takze kontrole na zlaczach probnych,
Wed-tug norrny PN-731M-45453 niedopuszezalne S<[ pory i pekniecia w spoinach, Spoiny czolowe poprzecznych element6w nosnych nie powinny zawierac podtopien. Dla spoin podluznych r6wnoieglych z kierunkiem dzialania sily dopuszczalne sa podtopienia do 3 % grubosci materialu, Miejscowe odchylenia grubosci spain pachwinowych nie powinny przekraczac ± 10 % grubosci spainy. Wysokosc nadlewu w polaczeniach czolowych nie powinna przekraczac 10 % spoin 0 grubosci do 200 mm oraz 5 % din spoin powyzej 20 mm. Knnstrnkcje bndowlane

-.

11.1.3. Wymagania stawiane zlaczom spawanym
Ko~trul{cje

mostow

Wedlug normy PN~77/B-06200 rzeczywista grubosc spoin (wszystkich rodzaj6w) moze bye 0 20 % wieksza od grubosci norninalnej, a tylko miejscowo dopuszczalna jest grubosc spoin mniejsza od nominalnej, t]. 0 5 % dla spain czolowych i a 10 % dla pozostalych spoin. Dopuszczalne sa takze podtopienia oraz wady lica i grani (wklesniecia, nadlewy, nierownosci, wyeield stopiwa), jezeli wady nie mieszcza sie w podanych granicach grubosci spoiny i nie stanowia ostrych karb6w. Dopuszczalne Sq. nieznaczne zazuzlenia i ospowatosc spoiny, natomiast niedopuszczalne sit pekniecia, braki przetopu, kratery, kanaliki i nawisy Iica spoiny. Zlacza laczonych element6w 0 grubosci do 20 mm powinny bye w klasie R4 wedlug normy PN-87/M-69772 lub U4 wed-tug normy PN-89/M-69777, a przy wiekszej grubosci odpowiednio R3 lub U3. Zbiornild stale Wymagania jakosciowe dla zlaczy zbiomik6w okreslaja normy PN-841B-

Wedlug normy PN-77 /S-1 0050 dokumentacja polaczen spawanych powil1~a zawi.erae projekt technologii spawania, kt6ry obejmuje rodzaje i gatunki rnaterialow, kolejnosc, spos6b i metody spawania oraz rnetode kontroli i odbioru spain ze szczeg610wym planem kontroli metoda radiograficzna,

Kontrola tqpowinny

oraz wyrywkowo spoiny czolowe normalnej jakosci nit. 20 % ich dlugosci,

bye objete wszystkie spoiny czolowe specjalnej jakosci w ilosci nie mniejszej

Spoiny czolowe normainej jakosci powinny odpowiadac kiasie wadliwosci nie gorszej nit. R3, a spoiny czolowe specjalnej jakosci klasie wadliwosci nie gorszej niz R2. Spoiny czolowe powinny bye podpawane. Przy krawedziach spoin nie powinny wystepowac wieksze wklesniecia w grani niz 10 % grubosci materiam, a maksymalny wyciek 2 mm. Niedopuszczalne sa pekniecia i rysy w spoinie lub w materiale. Obrabiana powierzchnia spoiny

06210 oraz PN-841B-062 1 1. Wedlug tych norm ogledzinom zewnetrznym nalezy poddac wszystkie zlacza, W normach nie sq dopuszczalne niezgodnosci spawalnicze typu: krater, slad zajarzenia i nawis lica, Nadmierna grubose nadlewu lica i wypuklosc spoiny pachwinowej dopuszczalne Sq_

174

Spawalnictwo. Laboratorium

11.

Kontrolajakosci zlq_czy spawanycb

175

o wymiarze do 20 % szerokosci lica spoiny (mak~. 2 ~I~). Wad~ typu: n~e~ rowne lico, pr6g lIca i uskok S'l dopuszczalne ~ wl,elkoscl do 10 Yo grubosci zlacza (maks. I mm). Podtopienie i wklesniecie Ilea uszkodzenia mechaniczne dopuszczalne sa rnniejsze od 5 % grubosci zlacza (maks. 0,5

?r:u

• przesuniQcie krawedzi w zlaezach 1;) jednakowyeh grubosciach scianek wieksze od 10 % grubosci sclanki lub 2 mm od strony grani i 20 % grubosci scianki lub 4 nun od strony lica.

W zbiornikach walcowych pionowych badaniom pell~tracYJn~m po ~ nalezy spoiny obwodowe Iaczace dno z ~las~zem ZblOrl1~a 100 Yo dlugosci oraz wszystkie miejsca na plaszczu zbiornika po us~n!ft.~cl~ przyrzadach

mm).

..

ddac

montazowych i obszar do nich przylegajacy 0 szeroko~cl ~llnlrnUm 10 mm. Badaniom radiograficznym i ultradzwiekowyrn W zbloml~ch wa~c?wych nalezy poddac spoine pionowa laczaca rulon ~taszcza (l?O Yo dl~g~s~l) ?raz
skrzyzowanie spoin ze spoinami ob,,:",odowyml poszcze~ol11Yc~ plersc!e~lI. . Wed-tug norm spoiny doczolowe pl0\10We oraz skrzyzowania ze SP~lnaI~1 obwodowymi w elementach 0 grubosci >20 rnrn - ~ias~ R3 lub odp~wlI~dnJO U3. Pozostale badane zlacza - klasa R4 lub odpowiednio U4. W zbl,ormkach kulistych cisnieniowych dopuszczalna wadliwosc Zfq_CZY klasa me gorsza od R3 lub odpowiednio U3. Kotly parowe i wodne

Rurociqgi podziclono na 4 klasy (A + D) ..Od klasy rurociqgu zalezy za.kres badan radiografieznyeh lub u1tradiwj~kowyeh zII:\.CZY. Wymagania jakosci Z!l\.czy spawanych w rurociqgach oleju turbinowego turbozespolow energetyczllych ujetto w norrnie PN-85/M-35581. W zaleznosei od cisnienia roboczego oleju rozrozniono 2 klasy rurocif\_g6w, dia kt6rych rozny jest zakres badari, Na zll[czaeh spawanych dopuszczalne sq nastepujaee wady powierzchni: • grubosc nadlewu lica nie wieksza od SO % grubosci scianki, nie wieksza

od 3 mrn;

,

Wedlug norrny PN- 721M- 34128 ogl~dzi,ny z~ wnetrzne nal~Zy pr~p~owadzac dla wszystkich zlaczy, Zakres badan radlOgrafic~nych 1 ultradzwiekowych zalezny jest od rodzaju badanego elementu kotla I ,:aha Sl~ w gra:ll.each 5 -t- 100 %. Wszystkie zlacza nalezy ~oddae badan_lOm s:zczelnos.el. Wszystkie spoiny nie powinny miec wad widocznych okiem
l~le uzbroJo~

nier6wl1osc lica ponizej scianki oraz nierownosc liea. w nadlewie nie wieksza od 30 % grubosci scianki, nie wieksza niz 1,5 rnm; II wyeieki nie wieksze od 50 % grubosci scianki, nie wieksze od 3 rnm; • podtopieoie nie wieksze od 10 % grubosci scianki, nie wieksze od 1 nun; • przesuniecia kraw~dzi zlqcza 0 jednakowych grubosciach scianek nie wieksze od 10 % grubosci seianki,nie wieksze od 2 mm. • Gazociqgi wysokicgo wielkosci wspolczynnrka cisnienia podzielono na klasy w zaleznosci od przyj«ttego w obliczeniach wy-

bezpieczensrwa

nym, Wymiary

dopuszczalne

wad wykrywanych

pozosta-tylTIl. l~etodaml .

nieniszczacymizalezne ru Technicznego.

sa od uprawnien zakladow oraz od przepisow Dozo-

" . trzymaiosciowych, udzialu spoin sprawdzonych metodami nieniszczqcym] - w calkowitej ilosci spoin montazowych gazociqgu oraz od jakosci spoin sprawdzonych metodarni n ieniszczacym],

Rurociag] Wymagania dotyczqce wykonania, montazu i odbioru rurociqgow pary
i wody goracej okreslono w PN-771M-34031. W zlaczach s~awanych rurociagow pary i wody goracej niedopuszezalne sa nastepujace wady powierzchn iowe:

11.1.4 ..Metody

kon troll j akosct zlll.czy spa wanych
I

Fazy kontroll w spawalnictwic
i nadzor w spawalnictwie majq bardzo duzy wplyw na jakosc :',;.wykonywanych wyrobow i spoin. Procesy kontroli i nadzor prowadzone sa .~ wielofazowo: Dla konstrukcji i wyrob6w odpowiedzialnych czynnosci kOI1"trolne mozna podzielic na nast~pujq_ce fazy: o - kontrola przedwst!t!pna; 1 - kontrola wstepna; 2 - kontrola biezaca; 3 - kontrola ostateczna spoin; , . Kontrola

• pekniecia, kratery, pory i inne nieciaglosci, ,." . . • nadrniema grubosc nadlewu lica, wieksza od SO % grubosci scianki lub . wieksza od 3 mm, ., ". '
c

• •

nierownosc lica schodzaca ponizej scianki oraz uierownosc lica w nadlewie wieksza od 30 % grubosci scianki lub wil(~za od 1 mm, wycieki wieksze od 50 % grubosci scianki lub wl~ks~e od 1 mm, podtopienia wiekszeod 10 % grubosci scianki lub wieksze od } mID,

4 - odbi6r wyrob6w i konstrukcji spawanyc11.
I<ontroJa przedwstepna, czyli kontrola projektu i kontrola technologicznosci konstrukcji, Kontrola projektu obejmuje sprawdzenie przyjrnowa-

176

Spawainictwo.

Laboratoriunr

;'{I. Kontrola jakosci zlaczy spawanych

177

nych naprezen w spoinach, doboru materialow konstrukcyjnych, projektowanych zlaczy i spoin oraz analize warunk6w wykonania i odbioru. Kontrola technologicznosci konstrukcji obejmuje analize praktycznych mozliwosci wykonania konstrukcji, ocene koniecznosci stosowania oprzyrzadowan technolcgicznych, dob6r metod technologicznych, okreslenie kwalifikacji wykonawcow proces6w spawalniczych,· snalize zakresu niezbednej kontroli. Kontrola przedwstepna rna bardzo duze znaczenie, gdyz zly projekt z gory uniemozliwia poprawne wykonanie konstrukcji, Zle opracowany projekt maze spowodowac, ze nawet najlepsze dalsze dzialania nie zagwa-rantuja, wymagan, przygotowania produkcji obejmuje kontrole matei dodatkowych materia16w spawalniczych, przygotowania element6w do spawania, sprawnosci stanowisk roboczych oraz kontrole uprawnieri spawaczy. W te] fazie znajduje sie takze kontrola poprawnosci i wykonywalnosci zaprojektowanego procesu technologicznego i procesu kontroli jakosci. Kontrola wst~pna

~wszystkie zlacza spawane. Ogledziny pozwalaja wykryc wady ksztaltu, nie, wlasciwy przetop oraz niekt6re pekniecia. Przed przystapieniem do badan, zlacze nalezy dokladnie oczyscic, Podczas ogledzin zewnetrznych mozna "wykorzystac lupe lub inne urzadzenia, up. spoinornierze, endoskopy, wideoskopy (rys. 11.1).

rialow konstrukcyjnych

'

Kontrola biezqca przebiegu prac spawalniczych obejmuje kontrole stosowanych materialow konstrukcyjnych i dodatkowych spawalniczych, zgodnosci stosowanych proces6w technologicznych, stabilnosci i powtarzalnosci parametr6w technologicznych spawania i operacji dodatkowych, kontrole niezawodnosci sprzetu oraz biezaca kontrole dziennika spawania, Kontrola ostateezna spoin obejmuje kontrole jakosci zlqczy metod ami niszczacyrni i nieniszczacymi, kontrole wymiarowa konstrukcji i spoin wedlug dokum entacj i, sprawdzenie oznakowan materialow i spoi n, sprawdzenieptowadzenia i wykonawc6w. dziennika spawania, przeglad dokumentacji materialow

Rys. 11.1. Badanie rury malej srednicy przy uzyciu wideoskopu

Odbi6r wyrob6w i konstrukejl spawanych polega na komisyjnym przeprowadzeniu czynnosci kontrolnych, na podstawie kt6rych mozna stwierdzic, ze badana konstrukcja (wyr6b) spelnia wymagania techniczne i rnoze bye dcpuszczona do eksploatacji, Stwierdzeuie takie powinno znajdowac sie w protokole odbioru sporzadzonym przez komisje odbiorcza,

Bada nia pen etracyj ue stosowane Set do wykrywania roznego rodzaj 1I p~kni~c wychodzacych na powierzchnie zlacza, Przed nalozeniern penetranta spoina rnusi bye dokladnie oczyszczona i wysuszona. Badania te stosuje sie podczas kontroli ostatecznej zlacza, najczesciej dla materialow paramagnetycznych. Wykorzystywane sit glownie w kontroli spain zbiornik6w .stalych cisnieniowych i bezcisnieniowych roznych ksztalt6w oraz niektorych kotlow parowych i wodnych. Badania te stosuje sie takze podczas przegladow spoin ekspl'Oatowanych konstrukcji, np. rurociagow. Zasade badan penetracyjnych przedstawiono na rysunku 11.2. Badania magnetyczno - proszkowe stosuje sie, podobnie jak badania _penetracyjne, do wykrywania.pekniec w spoinaeh, Badania te pozwalaja na wykrycie Prtkni~c nie wychodzacych na powierzchnie spoiny, czego nie zapewnialy badania penetracyjne, Badania te mozna zastosowac tylko dla rnaterialow fen·omagnetycznych. Stosuje sie je dla konstrukcji, dla kt6rych normy przewiduja badania rnetodarni penetracyjnymi, Wyb6r rnetody zalezy od warunk6w kontroli oraz od jednostki kontrolujacej. Podobnie jak bad a.nia penetracyjne, badania magnetyczno - proszkowe stosowane s~ do oce-

I'

Metody nleniszczqee kontroli ~zlllczy spawanycb Ogl~dziny zewD..:trzne przeprowadza sie w celu sprawdzenia prawidfowosci wykonania spawanej konstrukcji. Kontrole przeprowadza sie przed, w czasie i po spawaniu. Stosuje sj~ JIt takze podczas eksploatacj i konstrukcji i urzadzen, a szczegolnie podczas okresowych przegladow i remont6w. We~ dlug normy PN-871M-69008 ogledzinorn zewnetrznym nalezy poddawac

I
178

Spilwaluietwo.

Laboratoriurn

11. Koutrola jakosci z!q_czy spawanych.

179

ny stanu spoin konstrukcji eksploatowanych. Na rysunku 1 13 przedstawiono schemat badania metod!!:. mag,nety'O;.mo- proszkowa,

czynnikow, jak CZUfOSC badania, koszt i niezawodnosc ukladu badawczego, Badania te stosowane sa tylko do niekt6rych vryrob6w spawanych, takich jak: zbiorniki cisnieniowe i bezcisnieniowe, kotly wodne i parowe oraz rurociagi wody i pary goracej, oleju turbinowego, paliw plynnych i gazow. , Pr6by przeprowadzane sa, zgodnie z norrnami, dotyczacyrni poszczegolnych : wyrobow badanych, Pr6bQ szczelnosci przeprowadza sil( ciecza przy cisnie&~ niu probnym rownym 1,Scisnieniaroboczego. Na rysunku 11.4 przedsta'):_.wiono zasade badania szczelnosci metodq prozniowa,

I I I I

Rys. 11.2. Zasada badan penetracyjnych:

1 - penetrant,

2 - wywolywacz

b)

Rys, 1_1.4. Zasada badania szczelnosci metod ... prozniowa: 1 - uszczelniajqcy pierscien gumowy, 2 - badane polaczenie, 3 =pecherz powietrza, 4 - przewod pompy prozniowej, 5 - przezroczysta plyta, 6- pokrywastalowa

-Rys .. 11.3.

c)

Zas.a.da badania magnetyczno - proszkowego: a) schemat badania, b) przebieg linii pola magnetycznego w U<\..CZU nie wyiillzuj\cym wad, c) przebieg pola ro.agnetyci.nego przy prostopadlym polozeniu wady; I - zillcze spawane, 2 - elektrody, 3 - prostownik, 4 - proszek stalowy, 5 ~ wada

Badania szczelnosci maja, na celu wykrycie nieszczelnosci Iub tez wy~ krycie i pomiar uieszczelnosci. Pr6by szczelnosci rnoga bye wykonywane kilkoma sposobami, Wyb6r sposobu badania powinicll uW"lgl¢niac wiele _-,'

Badania radiograftczne przeprowadza si~ w celu wykrycia i pomiaru nlezgodnoSci spawalniezych Zllajdl~<\_cych si~ wewnlltrz spolny na podstawie uzyskanego obrazu spoiny (rys. 11.5).. Badania radiograficzne S4_ powszechnie stosowane W badaniach zlaczy w roznego rodzaju konstrukcjach. Stosowane sa wymiennie z rnetodami ultradzwiekowymi, co zalezne jest od wymagan norm zwiazanyoh i warunkow kontroli, Maja zastosowanie w kontroiispoin konstrukcji budowlanych, mostowych, dzwigowych, zbior_:nikow cisnieniowych, k<:atf6wparowych oraz wszelkiego typu rurociagow, . ·'Badania radiograficzne sq nadal dominujaca technika kontroli zlqczy spawanych wprzypadku rurociagow spawanych recznie. Badania radiograficzne powinuy bye stosowane takze w celu sprawdzenia wskazania metody ... ttradzwiekowe] W zlaczu zakwalifikowanyrn do naprawy oraz wyrywkowo u (np. 10 %) w celu sprawdzen ia dokladnosci pracy pracownikow kontrolujacych metoda ultradzwjekowa,
Badania ultradtwi{!ko'We podobnie jak badania radiograficzne przeprowadza si.~ w celu wykrycia uiezgoduosci spawalniczych wewnatrz spoiny.

lEO

Spawalnietwo.

) 1. Kontrola jakosci zhtezy spawanych

181

Badania ultradzwiekowe nie pozwalaja wykryc niezgodnosci spawalniczych typu pecherze, zuzle 0 srednicy ponizej 3 mm. . "'/.; Wielka zaleta badari ultradzwiekowych jest dobra wykrywalnosc nie- ( zgodnosci spawalniczych plaskich typu p~kni~ci przyklejeu.

dc.badan niszczacych pobierane sa bezposrednio z konstrukcji spawanej (tylko w produkcji masowej, gdyz przedrniot ulega zniszczeniu) lub z wyko~nanych plyt pr6bnych. Czesciej stosowana jest metoda pIyt probnyeh w celu -uznania teehnologii spawania, 0 czym bedzie szerzej w dalszej czesci pracy.
Rel<ons\ruhcjil obre:w wad (Iyp Dj

Pami~c ~ompliler:a

L

Rys. 11.5. Schernat badania spain za pomoca -romieni X: 1 - oslona larnpy, 2 - ognisko, 3 - okienko, 4 - wiazka promieni X,

5 - blona, 6 - badana spoina
"

stosowane s8[ w badaniu spoin roznego rodzaju konstrukcji wymiennie z badaniarni radiograficznymi .. Zautomatyzowane badania ultradzwiekowe wskazuja zdecydowana wyzszosc nad badaniaml radiografieznymi ze wzgledu na wysoka czulosc i dobrq wykrywalnosc wad plasklch, dlatego tez srosowane sa czescie] do kontroli ruroeiagow spawa- ': _

Badania ultradzwiekowe

Rys. 11.6. Zasadabadania poiaczeniaspawanego

metoda TOFD

nych metodarni automatycznyrni.

.-,

Pornirno wielu zalet, badania ultradzwiekowe majq tez wiele wad i ogra- ."'-,' niczen, Istnieja trudnosci w ocenie wynikow badari ultradzwiekowych zl'l_· czy cienkich 0 grubosci ponizej 8 mrn. Wynikajq one z nieprecyzyjnej loka- " lizacji wad na rnalym przekroju zlacza, Na rysunku 11.6 przedstawiono :;, " schemat badania ultradzwiekowego metoda TOFD. ' Mctody niszezqce kontroli zlllCzy spawanych

Metody niszczace rnaja zastosowanie takze podczas kontroli eksploatowanych zlaczy, w celu sprawdzenia ich dalszej przydatnosci uzytkowej, ataki.e w przypadku l1apraw zlaczy eksploatowanych. Metody niszczace -bezposredn io z konstrukcj i'mega bye pob ierane w celu kontro Ii wlasnosc i -mechanicznych, jednak pobiera sie tylko mala liczbe probek (np, co 200 --spoina).

11.1.5. Koszty kontroli [akosci zlq_czyi ich racjonaiizacja
Sprawy dotyczqce jakosci zlaczy spawanych nabieraja istotnego znacze~nia zar6wno z technicznego, jak i z ekonom iczne go punktu widzen ia, Koszty kontroli stanowiq druga cZysc calkowitych kosztow produkcji, dlatego tez ich racjonalizaeja jest bardzo wazna. W sklad koszt6w kontroli wchodzi robocizna, koszt rnaterialow, amortyzacja sprzetu oraz narzuty.

Metody niszczace maja na celu sprawdzenie wytrzymalosci zta..czy spawanych, Sf!:.to badania wytrzyrnalosci na rozc i'l_g8n ie, zginanie oraz pr6by udarnosci i lamania t.la"czy. Do metod niszczacych naleza takze badania metalograflezne, ktore dziela sie na rnakroskopowc i mikroskopowe, Pr6bki

182

Spawalnictwo,

Laboratorium

11. Kcntrolejekosci

zlqczy spawanych

183

Koszty kontroli zaleza w duzym stopniu od zakresu i rodzaju metody __. ., 1\_ badania ~spoin. Jezeli przepisy odbiorcze 1 b n~rmy d °P.uszcza1:J WYlUlenne _': u _ b a6 \ . t dy ultradzwiekowej lub radicgraficznej, nalezy wy r. stosowarue me 0 . ,. . kr c rozne plaskie metod .. ultradzwiekowa jako tansza I pozwalajaca wy f'}' g d '. , ., wady. ,,_ Ekonorniczne uzasadnienie wy b om me t0 d y k 0ntroli prze stawiono na -;'rysunku 11.7.

f

7. to
9:1 M- mater\Clt)' A- omor1yzacJa R - robac,'zno b e.zpClSredtiia

I

0070

Koszty kontroli jakosci mogll ulec znacznemu zwiekszeniu w przypadku dokonywania poprawek spoin, wynikajq_cych ze zle przygotowanej produkeji albo z nieuzasadnionych wysokieh wymagan jakosciowych stawianych _przez autor6w przepisow, Zaleznosc t~ przedstawiono na rysunku 11.8. Kryterium oceny jakosci rna olbrzymi wplyw na liczbe poprawek spain. Zastosowanie racjonalnego kryterium oceny jakosci znaeznie ogranieza liczbe poprawek. Podczas poprawek istnieje duze prawdopodobienstwo - wprowadzenia do spoiny innych groznych i trudnych do ujawnienia wad {np. mikropekniec i przyklejeiJ). Potwierdzily to doswiadczenia. W eksploatowanych rurociqgach uszkodzenie spoiny wystepuje najc~sciej w miejscu poprawek. Ze wzgledu wiec na koszt wykonania i wlasnosci zlqczy rozsqdniej byloby zlagcdzic kryteria odbioru spoin, Wsp6lzaleznosc koszt6w produkcji, wartosci wyrobu j zakresu kontroli przedstawiono na rysunku ll.9.

so
50
40 3

KOSlty prodiJirrji
R R R RTO

WartoSi wYf'WU
Oa/rosi)

2

so
-x

+ /ronlr'o{a
II"TG-i" .. t<'tet· Uti uO

robocizna

R1'O-7

materiaTy

rotJocizna
«OSl!

Rys, Lt.7. Porownanie jedncstkowych

koszt6w badania zlacza czolowego

11(05:.1,

p.rodukCji

I~'-

Rys. 11.9. Wspolzaleznosc

kont:roJi

kosztow

produkcji,

wartosci

wyrobu

zakresu

I

, '.
I

kos'Zty

~.

'pawi tJt.sa:cnte
Z pG¥I'04u

ni.,pO.:rubi~h n~praw wvMACO"l'IIA
JAIW~CIOW£~l

I

I I

I I

: .... ;onol ... : ~I
I I

~.

-: Wyb6r metody kontroli zalezny jest od ezynnik6w technicznych i ekonomicznych, z kt6ryeh najwazniejsze to wykrywalnosc metody, operatywnose procesu kontroli, sporzadzenie i opracowanie dokurnentacji wad, koszt aparatury, amortyzacja urzqdzenia oral koszty robocizny i materialow. Wykrywalnosc metod dla poszezeg61nych l1iezgodnosci spawalniczych przedstawiono w tabeli 11.5.
5

1 Rys. L 1.8. Zaleznosc

2 kosztow produkeji od wymaganej

jakosci z-t<!.czy spawanych

Ze wzgledow technicznych dob6r metody uzalezniony jest od wykrywalnosci. Najwieksza wykrywalnosc rnaja badania u]tradiWlykowe i radiograficzne, kt6re mega bye stosowane zamiennie. Niestety obie te metody

184

Spawalnictwo.

LabOl'atoriun\ Tabela 11.5-

11. Kontrola jakosci zlaczy spawanych

1'115

Orientacyjne

zastosowanie

roznych metod kontroli do wykrywania wad zlaczy spa.

100
%

wanych Metody kontroli Rodzaj wady
Pecherze
1

-uo
~

110

---nTG:

s:
... .
~,
'<
:~~

OZ

N I
I

PiS

Rtg

Ud
!

MP

W

70

:"'- .....

t<

Zuzle Wtracenia niemetaliczne
Przyklejenia

/ I I + +

I I

-

+ + I I

I I I +

-

so
3D

"""

"""

1..... -

f'- ... .... r-..,

1"...

.......
I.....

~

1/

~DC

I I I

.... S

~En

"

Brak przetopu Pekniecia Wydek stopiwa Podtopienia Kratery, Of,p<lwllt<lsci,wkl~srti~cia w lieu, nadmierna grubose lica, nierowne Iico

+ +
+

I

+
I + +

+ +

-

-

/

-

,

w

.

+

-

- I',:~

02 - ogledziny zewnetrzne N - nawiereanie P - badanie penetracyjne S - badanie na szczelnose + wada da sie wykryc zawsze I wada da sie wykry6 w pewnych warunkach , - wada jest niewylaywalna lub w praktyce nie wykrywania

Rtg - badanieradiograficzne Ud - badanie.ultradzwiekowe

MP - badanie magnetyczno proszkowe

-

Rys, ll.1

o.

Wykrywalno!ic, niezgodnosci spawalniczycu w zaleznosci od grubosci zlacza

stosuje s iii danej melody do jej

majlt ograniczenia, 0 ezym byla mowa wczesnie]. Cia,g-ty rozwoj obu metod badaii daje im nowe mozliwosci, np. w badaniach ultradzwiekowych system ROTOSCAN lub metoda TOFD. Zgodnosc ocen spoin obiema rnetodami jest stosunkowo wysoka i siega nawet 85 0/0. W obu metodach na wykrywal-

Bardzo istotna role odgrywa zakres kontroli. Nazakres kontroli ma wartosc wskaznika ZA, klasa konstrukcji oraz wymagania stawiane -przez normy i przepisy. Im wyzszajest klasa konstrukcji, tym wiekszy jest zakres badan ultradzwiekowych lub radiograficznych spoin, nawet 100 0/0. Peina kontrola zhtczy znaczaco wplywa na podwyisI.enie koszt6w produkcji konstrukcji, dlatego te~ taka decyzja musi bye uzasadniona, Wyrywkowa

nose wad rna; wplyw takze grubose zf3,.cza(rys. 11.1 0). Wzgledy ekonomiczne wyboru metody przedstawione zostaly wczesniej narysunku 11.7.

;.W takich konstrukcjach koszty stuprocentowej

kontrole

mozna

stosowac,

gdy nie przewazaja wzgledy bezpieczenstwa. kontroli drugosci spain byty-

Zastosowan ie pozostalych metod zostalo omowione wczesn iej. Ogl~dziny zewnetrzne powinny bye zastosowane dla kazdej spoiny, badania IT\a~ gnetyczno - proszkowe mogq_bye zastosowane tylko dla rnaterialow ferrornagnetycznych. Zastosowanie badan nieniszczacych okreslaja norrny dotyczaee pos7£zeg61nych komtrukcji. Metody penetracyjne maj1\ mniejsze za~,-_ stosowanie ze wzgledu na wysoki koszt rnaterialow do badan, -

<'''by zbyt duze. - ,'•. Przy ustalaniu zakresukontroli wyrywkowej duzej konstrukcj i mozna posluiyc sie wskaznikami wadliwosci, takimi jak:

. -~:

rzeezywisty wskaznik wadliwosci Wr; szacunkowy wskaznik wadliwosci W .
ustala sie minimalny zakres kontroli,

Na podstawie wartosci wskaznikow

~ ----

186

Spawalnict woo Laboratorium

II. Kontrola jakosci zlqczy spawanych

IS7

11.1.6. Nowe metody knatroll j akosct zl1J:czyspawanych Tomografia kompoterowa
Tomografia komputerowa w zas.tos.owani~ do badan jakosci pol<iczei~ spajanych polega na absorpeji prormemowarua p.rzechodZll.c~go. p~ez pola czenie w roznych kierunkach, zbieraniu danych I przedstawianiu ich w postaci cyfrowej, a nastepnie wykorzystaniu progra~u komputerowegc do obliczania iwyswietlania nowej farmy. obrazu rad iO.graficzn ego .. Met~dy stosowane w przemyslowej tomografii komputerowej W)',~orzys~uJI\.plZ~ m ieszczen ie poprzeczne iobr6t badanegoel.ementu. w .sen I krokow w stosunku do nieruchomej wiazki prom ieniowania x.. le~ledy. element badany". N pozostaje nieruchorny, a przemieszczenie poprzcczne I obrot sa wykonywa~, ne przez zrodlo promieniowania i detektor (IYS. 11.11).. .

nakladaj'!.cych ·komputerowa wyst~powanie rowej jest brak

sifll na siehie i przez to lepsza rozdzielczosc. Tomografia pozwala ujawnic wady braku przetopu iprzyklejenia oraz p~kni~6. Podstawowq niedogodnosci'l. tomogram kornputeog61nych norm, zwiazanych Z t'i tcchnika badaniajakoscL

Systemy radloskepowe
Konwencj onalna rad iografia w wiel u zastosowaniach n ie jest j LIZ wystar• .czajaca, zwlaszcza jesli chodzi 0 szybkosc kontroli. Wysokie sa takze koszty tej rnetody, zwiazane loe stosowaniem drcgich materia16w zawieraj'lcych " srebro, Znaczna jest pracochionnose, ktora wiaze sie z sarnq ekspozycja .rad iograficzna i 'obrobka fotochem iczna blon,

'1
~.

Systemy mane jako radiografia czasu rzeezywistego Iub obrazowanie rentgenowskie w czasie fzeczyWistym przyjety nazwe radioskopia t~lewi~ :' zyjne. Dotychczas stosowans w przemysls systerny radioskopowe wykorzy- stujace telewizje uzytkowq rnialy podstawowa wade, jakq byla mala wykry. walnosc w porownaniu z radiografif!.. Systemyte stosowane byly glownie do I kontroli odlew6w, opon samochodowych, kontroli dzialania rnechanizmcw t'itp., a rzadzie] do kontmli zlaczy spawanych, W sprz.~gnilt:cie w systemy radioskopii telewizyjnej cyfrowego przetwarzania obrazu przy wykorzystaI niu mikrokompuler6w dato metodzie radioskopowej zupelnie nowe mozliwosci, Uzyskano miedzy innymi znaczne polepszenie wyk:rywalnusci wskatllikowej,dzj~ki czernu rnozliwe stale silt zastosowanie tej metody do kontro li zl<l_czy: pawanych. W system ie przetwarzonia obrazu w pierwszej s kolejnosci obraz analogowy, Jakim jest obraz pierwotny uzyskany za pOITIO~ Cq_ detektora promieniowania jonizuj<l.cego, np. na ekranie tluoroskopowym, zmieni4ny jest na obraz cyfrowy, tzw, macierzowy uklad elementow obrazu,

czyl] pikseli,

Rys, 11.11. Schemat badania za pomocq tomografu komputerowego
::~f~!,

Obecnie w przemysls stosowane sa systemy radioskopowe rozbudowane o uktadprzetwaJ"zania cyfrowego. Systemy te mozna podzielic na trzy grupy: -ekran przetwornikowy, kt6rym najczesciej jest ekran flUOfoskopowy za badanym elerncntem, przetwarza obraz radiologiczny ('"wobraz widzialny odbierany przez karnere telcwizyjn'l: 0 odpowiednie] ·',czutosci, wzmacniany, przetwarzany na dane cyfrowe i przechowywany ;w parnieci obrazowej, skad moze bye wydobywany dodalszego przetwa.rzania i ostatecznie uwidoczniony na ekranie rnonitora telewizyjnego; • ·"konwencjonalny", elektronowy wzmacniacz obrazu radio[ogicznego przetwarza obraz radiologiczny W obraz widzialny 0 wzrnocnione] luminacji, kt6ry nastepnie odbierany jest przez karnere telewizyjna, cyfrowany i przesyfallY do mikrokomputera (rys. 11.12);
o

W Centrum Kosmicznym w USA zastosowano tomogra~~ k~rnputero~lI\, w przyp adkach gdzie konwencjonalne metody okazaly Sl~, nteskutec~e, -J ,. . . Badaniate zastosowano do oceny. Ja I ,. spom am ortyzatorow hydraulicz-,. (DSC.l .. nych, wchodzacych w sklad syst~mu p~dpor?wego platformy ,SI~lto,,:,e~ rom6w kosmicznych. Zastosowanie badan radiograficznych prz~swlet1aJ~,. ~ych przez dwie scianki nie dalo rezultatu, Ze wzg.l~du ~a. duza grub~sc ,'.; .1· I SClan(1 d en< 'a. (ok~. 50 , 8· mm) nie uzyskano wymaganeJ jakosc ..l ob.razu radl.o.... T.J' graficznego. Brak odpowiednich blok6w kahbruN.cyc? ~n.lem~z IWI row~ niez zastosowanie badan ultradzwiekowych. W przecrwrenstwre do bad~n radiograficznych tomografla komputerowa zape W n ia obrazy warstw me .

<'; umieszczony

.

188

Spawalnictwo. Laboratorium

., ,11, Kontrola jakosci zlq_cZypawanych s cesu spawania przez rejestracje i analize statystyczna pararnetrow

189

I I'

.. urzadzenia zawierajace detekrory Iiniowania jonizujacego, ktore skanuja, bad any obiekt w drugim, tj. prostopadlym do ieh dlugosci kierunku, a nastepnie sygnalprzesylany jest do pamieci obrazowej.

Rys, 11.12. Schemat badania polqczen spawanyc', w czasie rzeczywistym v z wykorzystaniem elektronowego wzmacniacza obrazu: pmmieniowania, B - elektronowy wzmacniacz abram mdiologicz- " nego,C - kamera telewizyjna, D - przetwornik AIC, E - kompu- '" ter/procesor obrazu, F - magnetowid, G - monitor ekranowy

lVJonitorowanie procesu spawanla metoda GMA
Spawanie metoda GMA w oslonie czystego dwutlenku wegla lub mie-_ szanek dwurfenku w~gJa z argonem staje si~ podstawowym procesem spawania, stosowanym w zrobotyzowanych i zautomatyzowanych stanowiskach spawalniczych. Zgodnie z zasadami systemu TQM niezbedne jest wiec opracowanie metod oceny jakosci zlacza wczasie rzeczywistyrn, poprzez pomiar, rejestracje i ocene bezposrednlch (szerokosc, gl~bokosc wtopienia, wysokosc nadlewu, przekroj poprzeczny zlacza, wytrzymalosc zlacza) i posrednich (natezenie pradu spawania, napiecie Iuku, dhigosc wolnego wyJotu eiektrody, prt;dkos6 spawsnia, rtatezerne przepiywugazu) pararnetr6w spawania, Pomiar bezposrednich parametrow spoiny ezasie wykonywania zlaoza wymaga specjalistycznej aparatury i jest kosztowny .. Naj- , bardziej znanyrni przykladami s'l stanewiska do badan ultradzwiekowychP lub rentgenowskich z-iq_czyw czasie rzeczywistym lub stanowiska do wy~ '-. krywan ia in iejacj i pekn i.;:c metoda em isj i akustycznej. M on itorowan ie pro-

procesu tendencji «do rozregulowania procesu j uruchomienie procedury korekcyjne] .. Zakres , monitorowo'tniB: spawania zalezny jest ad 1;vymagaii jakosciowych stawianych produkowanym elementom, Spos6b i stabilnosc przenoszenia metaln , przez tuk istotnie wplywa na jakoS{; proeesu spawania. Monitorowanie parametrow spawania GMA polega na systematycznym, okresowym pomiarze parametr6w spawania i obserwacji ich zmian w czasie. Analizujac zmiane parametrow posrednich w czasie spawania mozna 'wykryc przekroczenie przez parametr granic uwazanych za dopuszczalne m oraz tendencje do '\.vyjscia parametru pOZ<'! dopuszczalny przedzial, Do analiwynik6w monitorowania procesu technolcgicznego stosuje sie metody statystycznej kontrol i jakosci. W procesach spawalniczych naj czesciej wykorzystuje si~ karty kontrolne sredniej i rozstepu przedstawiajace zrniany opracowanych statystycznie parametr6w spawania w czasie. Karta kontrolna srednie] przedstawia wyniki pomiar6w sredniej wartosci parametru spawania w regularnych odstepach czasu, G6rna linia kontrolna GLK i dolna linia kontrolna DLK wyznaczaia przedzial sredniej ± 3x odchylenie standardowe a.Linie te okreslaja dopuszczalny zakres zmian pararnetru nie powodujq_cy rozregulowania procesu, DZwi~k luku spawalniczego zawiera inforrnacje 0 jakosci procesu spaia, Sygnaf jest wynikiem rejestracji diwi~kl1 spawania i jest sygna-tem losowym, tak jak losowe sa dlugosci okresu zwarc i jarzen Juku, ksztalt 'wielkosc formujaeych si~ kropel cieklego metalu oraz inne zjawiska za·:chodZ4ce w luku. LosCiWOSC tych przebiegow jest wyraznie widoczna nie Iko na wykresach przebieg6w chwilowych wartosci napiecia [uku i nate. pradu spawania. Monitorowanie dzwieku Iuku spawalniczego sluZy do procesow zachodzaeych w Iuku (stabilnosc procesu, charakter przenoszenia metalu przez hik), jak i rnonitorowania procesu spawania, Uzyskae wyniki dotychczasowych badan wskazuja, ze rnozliwe jest okreslenie parametr6w spawania na" podstawie zarejestrowanego dzwieku luku. Brak ~_estjednak og6Jnych nann zwiazanych z badaniarni metoda rnonitorowania. j

pozwala na biezaca ocene jakosci procesu spawania, ujawnienia

. zy

w

11.2. CW1CZEN1E: Kontrola [akoscl wybranych zlaezy spawanych
eel i zakres cwiczenia
Celem cwiczenia jest zapoznanie si~ z badaniem jakosci zlaezyspawanych, Zakres cwiczenia obejmuje poznanie wyrnagan stawianyeh zlqczom,

190

Spawalnictwo, Laboratorium Zf'!CZY wykonanie kontroli wybranych

1 l. Kontrola jakosci zlaczy spawanych

191

poznanie metod kontroli jakosci zlaczy spawanych,

Literatura
[ 1] magnetyczne Angres '1.: Nieniszczqcs SJ4_sk,Katowice 1973. metody kontroli zlqczy spawanych. Wyd.

Wyposazenle stanowiska
G

o

• •
o

Stanowisko jest wyposazone w: urzadzenia do badan zlaczy spawanych (ultradzwiekowe, i inne); masZYI1~do badan wytrzyrnalosciowych; urzadzenie do zginania zlaczy spawanych; zestaw zlaczy spawanych do badan; odczynniki do badan penetracyjnych,

[2 ] [3 ] [4] [5

Banach J.: Dostosowallie instrukcji technoiogicznej spawania lukbwego do wyrnagan norm europejskich. Przeglqd Spawalnictwa, 1998, nr 5. Debski E.: Normy EUl'opejskie w spawalnictwie. nictwa, 1993, nr 4. Przeglad Spawal-

Przebieg cwlczenla
• • • • Przebieg cwiczenia obejmuje: przygotowanie urzqdzen i aparatury badawczej; przeprowadzenie ogledzin zewnetrznych zlaczy spawanych; przeprowadzenie badan niszczacych i nieniszczacych zlaczy spawanych; dokonanie oceny wad zlaczy spawanych,

J

Jezierski G.: Wymagania jakosci wykonania zlaczy na przyldadzie norm i przepisow, Przcglad Spawalnictwa, 1990, nr 12. Klirnpel A.: Kontrola i zapewnienie jakosci w spawa[nictwie~' T. 1. PS, Gliwice 1998.

[8J Poradnik Inzyniera, Spawalnictwo. [9] [ 10 ] Szustakowski
wa1981.

Kuziola A., Mazurkiewicz A.: TechnoJogia sprzetu mechanicznego, cz, 1. Procesy obrobki bezwi6rowej. PR, Radom 1990. [7] Luksa K.: Monitorowanie procesu spawania metod", GMA. Przeglad Spawalnictwa, J 997,11(' 6. T. 2. WNT, Warszawa 1983. Saran W.: Problemy jakosci konstrukcji spawanych. Praca magisterska. PR, Radom 1999. J.: Poradnik spawacza elektlycznego. WNT, Warsza-

[6]

Wytyczne do sprawozdania
W spawozdaniu nalezy zamiescic: • schematy stanowisk badawczych; .. przebieg badan; '" szkice zlaczy spawanych; II opis wad zlaczy spawanych; G wyniki badan niszczacych i nieniszczacych,

. j ich polskie odpowiedniki.

Szydlik W.: Miedzynarodowe normy dotyczqce problemow jakosci Przeglq_d Spawalnictwa, 1993, nr 2. Szymanski A.: Kontrola i zapewnienie jakosci w spawalnictwie. T. 2. PS, Gliwice 1998.

[ 131 Zajac A.: Systemy zapewnieniajakosci w spawaInictwie wg wyrnogow mi~dzynarodowych. Materialy Studiurn Podyplomowego. PK,

Pytania kontrolne
I. 2. 3. 4. 5.

Krakow.

, [14] PN-871M-69008
_ nych,

Spawalnictwo.

Klasyfikacja Zlacza

konstrukcji

spawa-

Przedstawic klasy konstrukcj i spawanych oraz wskazniki je opisujaee. Wymienic i opisac fazy kontroli konstrukcji spawanych:. . .'

Podac zasady kontroli konstrukcji spawanych metodam~ n~sZ:Z'lcymI .. Podac zasady kontroli konstrukcji spawanych meto~aml i1lel1ls~z'lcyml.:~ Wymienic czynniki wplywajace na koszty produkcji konstrukeji spawa- , nych. . 6. Podac warunki doboru metody kontroh ztq_czyspawanych. 7. Wymienic wady konstrukcji spawanych,

[ 15] PN-78/M-690I1 Spawalnicrwo. stalowych. Podzial i wymagania.

spawane

w konstrukcjach

12. Ocena spawalnosci stali konstrukcyjnych

193

Material mozna uwazac za dobrze lub latwo spawalny, jesli pozwala - uzyskac polaczenie 0 zadanych wlasciwosciach w sposob latwy, dowolna sposrod powszechnie stosowanych metod, bez specjalnych srodkow ostroz-

nosci,
Gdy wymagane sa specjalne zabiegi (podgrzewanie, obrobka cieplna) po spawaniu, mamy do czynienia z materialern o ograniczonej spawalnosci. W zaleznosci od stopnia wystepujacych trudnosci technologicznych i braku pewnosci co do bezpieczenstwa uzyskiwanego polaczenia mozna rniec do czynienia z materialern 0 ograniczonej spawalnosci, trudno spawalnym lub niespawalnym. Niedostateczna spawalnosc objawia si~ pekaniem spoiny lub materialu rodzimego podczas spawania lub w czasie stygniecia zlacza albo tez podezas eksploatacji czesci spawanej. Przyczyna p~kniC(6mog<\.bye wady materialowe spoiny (pecherze, zanieczyszczenia tlenkami, wtracenia zuzla itp.), jak i wady materialu rodzimego oraz niekorzystne zmiany w strefie wplywu ciepla, Pekniecia rnoga bye rowniez wywolane nadrniemymi naprezeniami wynikajacyrni z niewlasciwego uksztaltowania konstrukcji spawanej alba wskutek wadliwego jej wykonania. Najczesciej pekanie trzeba przypisac jednoczesnie wad om rnaterialu i naprezeniom wlasnym, kt6re dzialajac W oslabionyrn lub nie dose plastycznym metalu przekraczaja granice jego wytrzymalosci na rozciaganie . Z punktu widzenia usystematyzowania czynnik6w wplywajacych na spawalnosc, mozna je przedstawic nastepujqco: A. Czynniki metalurgiczne (materialowe): sklad chemiezny materialu i spoiwa; • struktura rnateriatu rodzimego (po obr6bce plastyeznej i cieplnej - stale drobnoziarniste na og6l wykazuja lepsza spawalnosc); • sposob prowadzenia i wykanczania wytopu (stale uspokojone charakteryzuj <l. sie lepszaspawa lnoscia niz n ieuspokojone); • stopien zanieezyszczenia wtraceniami niemetalicznymi, ich rodzaj i rozmieszezenie; • zawartosc gaz6w w metalu (np. tlenu i azotu), obnizajacych wlasnosci plastyczne spoiwa.

12.
NYCH
DeENA SPAWALNOSCI STALl KONSTRUKCYJ12.1. Wiadomosc] podstawowe
12.1.1. Pojecie i charakterystyka spawalnosci

.Podczas spawania w zlaczu spawanym zachodzi wiele proces6w wplywajacych na stopien jednorodnosci skladu chemicznego, strukture, stopien odkszt~!eenia plastycznego i stan naprezen, ktore z kolei wplywajq na spawah~osc ~anego tworzywa konstrukcyjnego. Opierajac si~ na wspolczesnym stante wiedzy mozna stwierdzic, ze w zasadzie wszystkie metale i stopy, charakte,?,zuj!lce sie wystarczajaca spawalnoscia fizyczna, mogfL tworzyc polaczeraa spawane, Jednakze z punktu widzenia niezawodnosci konstrukcji spawanej, eecha dobrej spawalnosci fizyczne] jest niewystarczajaca. Miedzynarodowy Instytut Spawalnictwa proponuje nastepujaca definicje spawalnosci: "Uwaza si~, ze material metaliczny jest spawalny w zadanym stopruu za pornoca okreslonej metody i dla danego radzaju konstrukcji, gdy pozwala przy uwzglednieniu dla danego przypadku srodkow ostroznosci na wykonanie polaczenia miedzy dwoma elementami. Polaczenia te rnaja zapewnic ciq_glosc metal iczna, a wiec utworzye zlacza spawane, ktore przez swe ce~"y lokalne i nast~pstwa og61ne ich obecnosci, spemiaja zadane wy_

II

magarna bedaee podstawa ichodbioru".

B. Czynniki konstrnkcyjne:

II

Wynika Z powyzszego, zespawalnosc zwiazana jest nie tylko z materiatern s?awanym, lecz takze czynnikami zwiazanymi z technologia spawania, materialow dodatkowych, zabiegowpomocniczych, rozwiazari konstrukcyjnyeh w~zf6w itp. Spawalnosci nie rnozna okreslic konkretnq liczba, rnozna j"" natorniast opisac na podstawie stosownych badan.


sztywnosc konstrukcji (rna duzy wplyw na odksztalcenia, i ewentualne pekniecia); grubosc i przekr6j Iaczonych element6w; polozenie spoin ze wzgledu na odprowadzanie ciepla; rodzaj spoin i ich grubosc,

naprezenia

---

-

-

194

Spawalnictwo. Laboratorium

12. Ocena spawalnosci stall konstruJccyjnych

195 ze wzgledu

C. Czynniki technologiczne (operatywne): fI metoda spawania; • srednica uzytego spoiwa; I) moe zr6dta ciepla uzytego do spawania; fl szybkosc spawania; • kolejnosc wykonywania spoin; , ., temperatura spawanego przedrniotu i temperatura otoczenra; ., szybkosc stygniecia po spawaniu; •
0)

i 8 % Ni, przy ilosci wegla powyzej 0,2 %, bylaby niespawalna na spadek odpornosci korozyjnej. .

obr6bka cieplna po spawaniu; .., inne techniezne warunki spawania (np. mozliwosc regulacji odksztalcen, stosowania przyrzadow, polowe warunki spawania itp.).

A!angan. w malych ilosciach polepsza spawalnose stali, Jest dobrym odtlemaczem I w tym celu wprowadzany jest do drutow elektrodowych, otulin i topnikow, Sprzyja odsiarczaniu spoiny i podnosi odpornosc spoin na pekame na goraco. Zwieksza wytrzymatose stali, jednak zawartosc jego w stalach konstrukcyjnych z reguly nie przckracza 2 %, gdyz powoduje rozrost ziarn i wzrost twardosci zl'lcza, zwlaszcza w obecnosei wieksze] ilosci wegla, Krzem w stalach wQglowyeh konstrukcyjnycb w ilosci normalnie spotykanych do 0,4 % nie pogarsza spawalnosei. Jest dobrym odlleniaczem i jego zawartosc w stali bywa wskainikiem jej uspokojenia (odgazowania). Powyzej 0,5 % zrnniejsza udarnosc, a powyzej 1 % pogarsza spa~anie przez zwiekszenie I"zadkopiynnosei, tworzenie wysokotopliwych tlenk6w. Obniza cdpornosc stali na pekanie na goraco i zwieksza harlowllose, Chrom jest podstawowym skladnikiem stali stopowyeh. W stalach W'l:~ glowych znajduje sie zwykle w ilosci do 0,3 %, w stopowych 0,7.;- 3,5 %, w wysokostopowych 12.;- 30 %. Zwiekszenie jego zawartosei powyzej 0.,3 % w stalach wct:glowyeh i niskostopowyeb konstl'ukcyjnych zwieksza ich wytrzyrnafose i hanownosc, powodujl\_cl\_pogorszenie spawalnose] Chrorn poprawia zaroodpornosc stali austenitycznych, a powyzej 12 % zapewnia stall wieksza odpornosc na korozje, Nikiel rozpuszczony w ferrycie zwieksza wytrzymalos6 i udamosc spoiny przy Zac1~owaniu wysokiej jej plastycznosci. Podnosi hartownosc stali, sprzyja powstawaniu struktury drobnoziarnistej. Przy zawartosciach do 5 % Ni i ponizej 0,15 % wegla poprawia wlasnosci zhteza, szczegolnle tv niskich temperaturach eksploatacji, Stale Cr~Ni (powyze] 8 % Ni i przy stosunku CrfNi> 1,8/1) odznaczajq sift-wysoka wytrzymalosci", i udarnosciq, znaezna odpomosciq w kwasach, a takze dobrq spawalnosei<l.

Czynniki technologiczne decydujq 0 rozkladzie l1apr~~eI1.spawalniczych, a takze 0 mozliwosci otrzymania w zlaczu struktury 0 niekorzystnych wta~ sciwosciaeh, np. struktury utwardzonej, sklonnej do peknie .. . ~etna oC~l~a ~
spawalnosci rnateriahi moze bye dokonana JedYl1le. na pods~a~le szerol~lch kornpleksowych badan, uwzgledniajacych wszystkie eZY?l~klwp~~JflCe na jakosc zlaczy, Ocene taka, z powodu j,ej pra~o~hlonnoscl,. stosuje Sl~ do nowych materialow, W przypadku rnaterialow JUZ zn.an~ch, I stoso,;anych, mozua poprzestac na okresleniu spawalnosci W odniesieniu do glow.nego czynnika, mogacego stanowic 0 jal~osci zlacza. ~elu przepro~~dz~l1la ta= kiej oceny.istosuje sie metody analtty.czne ol~eslal1la s~awalnoseJ. o~az be~ posreduie, polegajace na wykonywaniu okreslonych prob spawama I ocenie uzyskanych zlaczy,

'!I

12.1.2. Wplyw skladnikow stopowych na spawalnosc stall
Stale, w zaleznosci od ich skladu chemicznego, sa w r6i.nym stopn.iu wrazliwe na zmiany strukturalne pod wplywem cyklu eiepln~go spawal1.Ja. Stepien wplywu kazdego skladnika n~ struktu,r~ stali zalezy n~e ~yLk.ood.~e: go ilosci, ale rowniezod obecnosci w stali innych skl~dnIkow. Ponizej przedstawiouo wplyw skladnikow 11a spawalnosc rnetalurgiczna. W~gie/ jest jednym z najwazniejszych skladnikow, decydujl\_cyc~ 0 struk~ turze, wlasnosciach rnechanicznych i spawalnosci sta~i'. Wystepuje w stali w postaei roztworow oraz weglikow. Wplyw z~wartosel wegla na spawa.l~ nose zalezy od gatunku stali, w kt6rej wystepuje. Stal weglowa, ktora ,me zawiera innyeh skladnikow w krytycznych ilosciach, do okolo 0,2? %, Jest latwo spawalna, Zwiekszenie w niej zawartosci wegla zdecydo~ame pogarsza spawalnosc, glownie z uwagi na sklonnosc do hart?w~ma w s!refie. wplywu ciepla (SWC). Natomiast stal kwasoodporna, zawrerajqca 18 Yo CI

Molibden wyst~puje w stalach konstrukcyjnych w ilosci 0,15 + 0,8 %. Powoduje on rozdrobnienie ziarna, poprawienie udarnosci w wysoldch ternperaturach i niestety podwyzszenie hartownosci w SWC. Dlatego tez przy jego wiekszych zawartosciaeh w stali jest wymagane podgrzewanie jej przed spawaniem. W spoinie zawartose molibdenu jest zawsze znaeznie mniejsza ze wzgiedu na aktywne utleniauie si~, Polepsza spawalnosc i t.arowytrzy- rnalosc stall austenityeznych.
Wanad utrudnia spawanie stali w zwiazku ze zwiekszeniem jej hartownosci, Wanad tworzy z weglern trwale wegliki, kt6re korzystnie wplywajq na rozdrobnienie ziarna i obnizenie twardosci SWC. Z tego powodu wprowadza siQ wanad do okolo 0,5 % do stali w podwyzszonyef temperaturach

196

Spawalnictwo. a takze jake mikrododatek do stali
0

Laboratorium ..

. -'-12~Ocena spawalnosci stali konstrukcyjnych

197

i zaroodpornyeh, trzymalosci.

podwyzszone]

wy_

Aluminium jest doskonalym odtleniaczem, Zrnniejsza sklormosc stall do hartowania strefy przejsciowe] i rozdrabnia ziarno, wykazuje rowniez duzq sklonnosc do tworzenia azotk6w zmniejszajqc w ten spos6b wrazliwosc staIi na proces starzenia. Stale 0 zwiekszonej zawartosci aluminium (0,5+3 %} charakteryzujq sie odpomoscia na korozje w wysokich temperaturach, sa trudno spawalne. Azot jest czesto stosowany w stalach n ierdzewnych j aka zamiennik niklu, jednak stale takie nie sqedporne na korozje miedzykrystaliezna, Spainy nasycone azotern w procesie spawania moga ulegac korozji miedzykrystalez. nej, pornimo zawartosci tytanu .. Azot laczac si~ bowiem z tytanem moze spowodowac, ze il056 tytanu okaze sie niewystarczajaca do zwiazania wegla wydzielajace go sie Z roztworu stalego, Fosfor. obniza odpomosc na pekanie na goraco oraz znacznie zmniejsza udarnose, szczeg61nie w niskiej temperaturze. Powoduje sklonnosc do segregacji, W stalach wegtowych zawartosc jego nie powinna przekraczac 0,04 %, a w stopowych 0,03 %.

-~artosci poszczeg61nych pierwiastk6~. na hart0"m.0sc. st~li do pe,wnej umownej wielkosci zwanej rownowaznlkiem wegla, ~J;ple~last~a, l~or,eg~ zawartosc w najwyzszym stopniu zwieksza hartownosc stall. P?nre.v.:az r~zm badacze poslugiwali sie roznym rnaterialern statystyczn.ym, 1stn,1e~e ,wiele wzor6w okreslajacych rownowaznik wegla. Przy ustalen~u wartosci ~o~~o.. wazm ik a C {j wy korzvstano .,. fakt, ze w okreslonych przedztatacl.l wartosci Jest --.J • . Is' .' on proporcjonalny do twardosci, granicy plastycznosci I wytrzyma 0 C.J na rozciaganie (rys. 12.1).

HB
500 450
400

Siarka podobn ie j ale fosfor jest dornieszka szkodl iwa, Ma duzasklonnosc
do segregacji. Z zelazem tworzy niskotopliwa eutektyke Fe-FeSi 0 temperaturze topnienia 970°C (1 243 K), ktora wydzielajqo sie na granicy ziarn powoduje pekanie na goraco, Zapobiega sie temu wprowadzajac rnangan w ilosci lOxS, gdyz tworzy sie wysokotopliwy i plastyczny zwiazek MnS. Krytyczna zawartose siarki zalezy od wartosci naprezen roici~aj<tcych,

350
300

wspolczynnika ksztaltu spoiny, skiadu ehernicznego, a szczeg61nfezawartosci wegla i manganu, Graniczna zawartosc siarki w stalach weglowych powinna ~osic 0,04 %, a w stalach stopowych 0,02 %.

250 200 150 0.2 0.3
I

12.1.3. Metody akreslania spawalnoscl
Metody teoretycznn.,.obliczeniowe w~gla CEo Stale niskostopowe zawieraja szereg hartownosc stali, tj. przesuwajacych krzywe rozpadu austenitu na wykresie CTP w kierunku na prawo, a zatemzmniejszajacych krytyczne szybkosei cblodzenia. Jak wiadomo do takich skladnikow stopovvych naleza przede wszystkim C, Mil, Cr, V, Mo, Ni, Cu, P. Pierwiastki te w niejednakowym stopniu zwiekszaja hartownosc stall. Na podstawie materialu statystycznego ~ielll badaczy opracowalo sposoby obliczania tzw, rownowaznika wegla, tj. SPOSOblJ sprowadzenia wplywu zaMetoda skladnikow rownowaznilm zwiekszajacych

0.4

0.5

0.6

0.7

0.8
V. % "

0.9 CE

Mn Si Ni Cr Mo C",=G+6"'+24+40+5"+7+14' Rys. 12.1. ZaleznoSCi11aksy~aln~j
ze stali lconstrukeyjnej nia od temperatury 6 s)

twardosci w s~·efie wplywu ciepia zlacza wegla CE (czas chlodze800°C do 500°C (1 013 + 773 K) wynosilod rownoweznika

Spawalnictwo. Laboratorium 198 . ,., wykorzystuje Przy obliczeniach r6wno"':'aZoika w~gla ~;;~~C~~awa\nictwa: wzor (12.1), zalecany przez M1ctdzynarodowy si~

12. Ocena spawalnosci stali konstrukcyjnych pekniec, Z doswiadezen wiadorno, r6w zlacza jest wystarczajaca, jezeli okreslonych wartosci, Ustalono, ze 350 HV, material mozna uznac za

199

CE =C+
. ., Symbole plerwlastkow

6+

Mn

Mo+Cr+V 5

+

Ni+Cu 15

%.

(12.1)

ze plastycznosc poszczegolnych obszatwardosc tych obs~ar6w nie przekracza jezeli twardosc BV max nie przekracza spawalny, nie podlegajacy pekaniu na

lsjaca spawa nose uwaza d' zewania i bez konccwei obr6bki cieplmama spawac bez wst~pne~~ po gr . 'I w~gla, przy ocenie spawalno. 0 ierajac si~ oa wartoSCI r6wnowazUl ca ) ~~t'nal~iy uwzglednic grubosc spawanego elementu (rys. 12.2 .

1

',

'1" h l'ocentow~ zawartosc- Za zadowao.kres aJ~ IC P h C < 0 4S %, Stale takie . Sly stale dla kt61'Yc E,

zimno, Odpowiada to granicznej wartosci rownowaznika Przyjmuje sie, ze gdy: - CE = 0,4 %, to material jest dobrze spawalny; - CE
= 0,4 -;-0,6 %,

wegla C£

= 0,4 %,

;1

!

to spawalnosc

uzyskania poprawnego

materialu jest ograoiczona, a w celu zlacza nalezy zastosowac zabiegi cieplne; uwszana jest za niespawalna,
f

..
"

I ,I

- CE > Q,6 %, to material jest trudno spawalny;

:~

- CE > 0,8 %, to stal konstrukcyjna

CE~----------------I
0,6 0,5

Opr6cz granicznej wartosci rownowaznika wegla przyjmuje sie taki.e krytyczna grubosc (najczesciej 25 rom), powyiej kt6rej, mimo iz r6wnowaznik wegla jest mniejszy od dopuszczalnego, stosuje si~ podgrzewanie
wstepne,

0,40,3

D

10

Rys. 12,2,Ocena spawalnosci stali w zaleznosci od warto~ci ~E i grubosci g spawanego elementu; 1 - spawa no z.adowalaj!l_ca, 2 - spawalnosc dobra

Dla zlaczy spawanych charakteryzujqcych si~ znaeznym rownowaznikiem wegla (tzn, 0 wiekszej sklonnosci do hartowania sie), a takze gruboscia wieksza od 25 mm, szczegolnie niebezpiecznym obszarem jest strefa wplywu ciepla (SWC), W kt6rej obecnosc struktur hartowania moze sprzyjac powstawaniu pekniec na zimno, W celu unikniecia podhartowania oraz pekni~ ua zimno stosuje si~ zwykle podgrzewanie wstepne spawanych element6w bqdz tez specjalna metode polegajaca na przerywanym spawaniu

krotkimi odcinkami.
uwzglE(dniaj~cy grubosc materiatu spawaoego:

., 'wu'lez' wz6r (122) ' Istmeje ro

tnik la, Sefariana, okreSlaj~cy r6wnowazlU Wyg

Mn Cr+ V CE = C+7+-----:;Symbole pierwiastk6w

+ Mo + Ni + Cu + P +O,0024g.

4

15

13

2

(12.2)
'g

lstnieje kilka metod obliczania temperatury podgrzewania: metoda Sefariana, uwzgledniajaca wplyw rownowaznika wegla na ternperatureprzemiany martenzytycznej, Temperature podgrzewania okresla sil( ze wzoru: (12.5)

okreslaja

ich proeentoWl\_ zawar osc, zas

:t"

oznagdzie:

cza grubosc materialu W mi,li~etrachi ina okreslic przy pomocy wzor6w Na podstawie r6wnowazmka wf(g a ln~ . fy wplywu ciepla w jednost(12.3) i (12.4) przewidywane utwardzerue stre . kach Vickersa:

CE =[c+ Mn+Cr + Nt + MO](1+
9 18 13

O,005g);

. HV min = lZ00CE - 260,
Hv max ,

(12.3),: (12.4)

g - grubosc materiahi w mm, zas liczba 0,25 odpowiada gornej graniey zawartosci wegla w stalach zwyklych, dobrze spawalnych.

;::: 1200CE -

200.

Pojawienie Sl~ w zht~~U 0 szarow, ~ 'eczenstwo o podwyzszonej twardoscl, stwarza me ezpi

bszaro'

zmniejszonej plastycznosci, czyli wystqpiellia w nim

200

Spawalnictwo.

]1:. Ocena spawalnosci stali konstrukcyjnych

201

SIr:,

na podstawie oeeny temperatury przemiany rnartenzytyczns] P . . rZYJrnuJe ze temperatura poczatkn przemiany martenzytycznej wynosi: !
• • ':J'

Ms = 550-[360C+
Temperature podgrzewania

Mn+Cr +20Ni+2~MlJJ 40 ..

okresla sie wg wzoru: Tp

=

M s +50°C ,

gdy nie jest mozliwe zastosowanie podgrzewania wstepwlasciwosci cyklu cieplnego przy spawaniu przerywanym, dobierajac dlugosc odcinka tak, aby ukladanie ,:nast~pnej warstwy rozpoczynac, zanim poczatek poprzedniego odcinka ostygn ie ponizej temperatury przern iany martenzytyczne j. Obraz cyk Iu cieplnego przy spawaniu przerywanym przedstawiono na rysunku 12.3. . Maksymalna dhrgosc odcinka odpowiadajacego narzuconym wyzej wy" : .maganiom okresla sie na podstawie wzoru:
1

W przypadku,

nego, mozna w spos6b prosty wykorzystac

majac pewnosc,

ze

przemiana martenzytyczna nie nastapi.

1= 0,7·K3 ·Kr·q g.V.(Ts-To)2
1~
<

2

2

[em],

(12.8)

~ gdzie:
K3 - wsp6tczynnik

a)

t

korekcyjny uwzgledniajacy

typ zlacza, wynoszacy

dla zJl\CZYdoczolowych K3 = 1,5; teowych j naldadkowych

K3 ""

0,8;
K, - wspolczynnik

korekcyjny uwzgledniajacy czas przerw w jarzeniu Juku, wynoszacy 1 dJa spawania automatycznego i 0,6 + 0,8 dla spawania hikowego recznego;
[W];

6)
T T_

q - efektywna moe luku,

c) T

g - grubosc materiahi,
V-

[m]; [m/s];

predkosc spawania,

.41:,.
~

,

T,

QU

'r., 1&

Alii

....
~
Bu;/

temperatura poczatku przemiany martenzytycznejpowiekszona a 50 + 100°C (50 + 100 K); dla sta\i perlitycznych temperatura przemiany martenzytycznej wynosi 200 + 350°C (473 + 623 K) i rnozna jf\. wyznaczyc z odpowiednich zaleznosci; To - temperatura otoczenia. mocy luku okresla sie ze wzoru:
Q=17'Q-r [W

~

Efektywnosc

t
Rys, 12.3.
Z.

19t

J,

(12.9)

gdzie:

Iozony cykl cieplny SWC pierwsze] war twy . '. J S spoiny przy spa"".'aruu kaskadowym: .a - schemat ukladania warstw, b _ cykl cieplny, c - wykres CTP dla materiaru zlacza

l

TJ - wsp6fczynnik sprawnosci okreslony stosunkiem mocy efektywnej Iuku elektrycznego do jego mocy calkowitej i wynosi 0,8 dla spawania r~cznego, 0,9 dla spawania automatycznego.

!!IP"

----

202

Spawalnictwo. Labnratoriurn

J2. Ocena spawalJlOscistal] kOllStrukcyjnyclJ
203

Moe Iuku q-r: okresla sie ze wzoru:
q1: =0,24'[('[1:,u1: gdzie: K - wspolczynnlk niesinusoidalnosci uatezenia i napiecia przyjmuje siy r6wny I dla pradu stalego, 0,7 + 0,9 dla prqdu zmiennego; 1']; - natezenie pradu spawania, UT
-

[WI,

(12.10)
o

T
[

900
800 ._ 70 6 ;;; to 60 0
d

Sktud chemic;nv w % I PIS I [r 1 HI leu 1110~I 0,1911,561 o.nlo.017 I D,02~lo,o4Io.D4Io,o31 0.1710,01 TemperahJra austenityzowania 12500(

c1 Hnpi

J~.:;

[A]; [V].

napiecie Iuku elektrycznego,

/{V

'

/.
( Ms ~..,.
Mr ..

lot-"""

F
d'
.4

Hv/1

~ 500
tI

Ulcrn

Z

f..o6 00

Analiza przemiau stali. Poza przedstawiona wyzej przyblizona ocena spawalnosci, stosuje sie takze inna metode opartq na analizie przemian stali, korzystajac z rozpadu przechlodzonego austenitu w warunkach spawalniczych cykli cieplnych zwanych wykresami CTPc - S. Wykresy te roznia sie od znanych wykres6w CTPo opracowanych dla warunkow obr6bki cieplnej. Odrnienny charakter wykres6w CTPc - S wynika ze zroznicowane] i bardzo wysokiej temperatury austenityzacji, krotkiego czasu wytrzymywania w stanie austenitu oraz bardzo duzej szybkosci chlodzenia w warunkach spawalniczych. Wykresy CTPc. - S Sf!: podstawa przy okreslaniu parametrow spawania (encrgii liniowej luku) i temperatury wstepnego podgrzewania w przypadkach, w ktorych jest podana dopuszczalna maksymalna twardosc SWC. W celu ulatwienia poslugiwania sie wykresami CTPc- S, opracowuje SlQ . je w postaci zmodyfikowanej, przedstawiajacej zaleznose temperatury przemian od czasu chlodzenia w zakresie ternperatury 800 + 500 °C. (1 073 + 773 K) (rys. 12.4). Podana jest na nich rowniez twardosc i udar-> w funkcji temperatury chlodzenia, Czas chlodzenia w zakresie, 800 + 500 °c (I 073 + 773 K) wyznacza sil( metoda obliczeniowa lub do- ~

~ 300 ~ 6

s

~ 400 -8

..

-"

B

M

'O"C..

200 r--4
100 -

2
1
[ZOS

¥_
1O

_.D"-<

'-0-

".-. ...
<,

/(V[ZO"C)

500

~.

,jfl.
V

4 00

"'0....
1000

300
-()

10 c h todzeniQ

100 Zo.kresie y wy Boon[ _ SOooe

w

taou-sou

200
S

Rys. 12.4. Zmodyfikowan

kr

es CTPe-S dIa stall 18G2V A

nose

\1.1,

swiadczaln ie.
Symulacyjne mctody oceuy spawalnoscj, Analityczne metody oceny spawalnosci traktowane sq jako wstepna teoretyczna analiza poprzedzajaca serie badan doswiadczalnych, Tymczasem przy urniejetnym wykorzystaniu tego narzedzia rnozna badania doswiadczalne jako drogie i pracochlonne ograniczyc do minimum. Korzystne powinno bye Iaczne wykorzystanie ana.. litycznej oceny spawalnosci i badari syrnulacyjnych, pozwalajacych wyzna- ' czyc optymalne warunki spawania. Badania syrnulacyjne umozliwlaja przewidywanie struktury oraz wlasci-, wosci strefy wplywu ciepla zlacza spawanego. Badania realizowane sit dwoma kierunkarni. Pierwszym jest teoretyczne modelowanie procesu spawania traktujacy to jako zespol zjawisk cieplnych, rnechanicznych i prze-

. k·." I p. :r:~ ugi :le,lunek wykorzystuje an J' ';~ wsp~rte szerokim zakresem serii ba~ I~C~Il~ I.netody oceny spawalnosci ;, , anahzy statystycznq_. an oswladczalnych,wykorzystujl\.C
. Na rys~nkll 12.5 przedstawiono kias ,wyznaczanm wlasciwosci spoiny . SWC y~zny algorytm postftpowania przy M I Zll\.Czaspawanego. etody bezpo' sre d DleJ oceuy spawaJu ' , ' .. n~ spawalnosci za pomocq prob i badan zJ 05CI. Metody bezposredlliej oceztow pozwaiaj<L dokbdnie ocenic sp I ~czy spawanych, ezy calyeh w~.Metody praktyczne obejmuj", r~;a nose ztacza. pujqce w czasie spawania bez . _P d ~ p~kaOla w zlaczn spawanym wyste. tez pod wplywem obr6bl~' . p°lnsre.ruo po s~aw~lliu i po kiIku dobach czy .. I ciep ej wystppw'" ' o dml.any p~klli~e charakteryzu' si ". :J't.ceJ spawalliu. Wszystkie
. >

.

~jall strukturalnych sprz~ionych ze sob D.lczne spawania opisujllc W kom ! k 't. Tworzo,ne modele termomecha_ W U<I_czuSpawanym uwzg! d .. p e sowy sposob zfoi.onosc procesow . ,~ ruajac dylatacl .I . przeuuany plastyczne POWI" CJcr ciep na, przenuany fazowe , <\.Z8l11e proceso\ 'I 1 ' z;Wfaszcza w fazie krzepnipcia it v clep nyc I spawania z dyfuzia

Dr

oddzJa:lYWania na zl<\.czeobcj,,:~· ~ktyml' ze z~staJll utworzone 't'-ema e sp oatacYJnego.

po

przy braku

204

Spawa lnictwo.

12. Deena spawalnosci stali konstrukcyjnych

205

ziama materialu, Na ich powstanie maja wpryw: sklad chemiczny, szybkosc chlodzenia, wady tv spoinach, 3; Pr6by okreslajace odpornosc rnaterialow na pekniecia kruche i ich wrazliwosc na dzialanie karbu. Opieraja si~ one na badaniach udarnoscio='-~'wych pr6bek z karbern typu Charpy V W obnizone] temperaturze. Celem · pr6b jest ustalenie ternperatury przejscia materialu w stan kruchosci, to 'znaczy takiej temperatury, w kt6rej nastepuje gwaltowny spadek wlasciwosci plastycznych materialu.

12.2. CWICZENIE: Oeena spawalnoscl wybranych gatunkow stall konstrukeyjnych
eel i zakres ewiczenia
. Celem cwiczenia jest zapoznanie student6w z analityczna metoda okre',:-Hania spawalnosci wybranych material6w oraz wielkoscia przypuszczalne., go utwardzenia strefy wplywu ciepla, Zakres cwiczenia obejmuje czynnosci zwiazane z ocena spawalnosci stali konstrukcyjnych 0 roznej zawartosci wegla

Rys.12.5.

Algorytm postepowania przy wyznaczaniu spoiny i SWC z!It_czaspawanego

wlasciwoscl

Zjawiska pekania polaczen spawanych jest wynikiem wystapienia takiego ~tanu od~s~keii, kt6rego stal w obszarze polaczenia spawanego nie moze p~enlesc ze ,,:,zgl~du ,n~ ograniczona ciagliwosc; Odksztakenie krytycz~e OlaZ, u:rata ciagliwosci s~ dwiema zasadniczymi przyczynami tworzema pekniec, . Pr6by bez~osred~ie obejmujq zarowno badania zh[czy spawanych, jak • c?fych.w~ztow. Miedzynarodowy Instytut Spawalnictwa proby te klasyfikuje w trzech grupach: I. Pr~by bezposredniego ,okreslenia wplywu cyklu cieplnego. Ohejmujq one proby typowyeh badan zt'lCZY spawanych, takich jak: proba rozciqgania PN -881M -6971 0, proba zgi nania PN-8 81M -69720 i pr6ba twardosci PN641M:-69751. 2. P~6by ok~esr~j'lce sklonn?sc. do p~kni~c w czasie spawania i po spawanlU., Obejmujq on~ pekniecia gO~<l.cepowstajace podczas krystaiizacji S~OIllY, Przy~zyn<l. ich 'powstawania sa odksztakenia od skurczu odlewmczego SPOl~lY ?raz odksztalcenia spr,,±ysto-plastyezne calego zlacza. Ponadto, obejmuja tez pekniecia zimne powstajqce na skutek przestrzennego stal~U naprezeri, wywolanego na drodze przemian fazowych (naprezenia ~t:cl!(tu:alne) ora~ na drodze powstawania naprezen cieplnych, W odroznieniu od p~km~6 na goraco, moga one przebiegac przez

Wyposaienie stanowlska
Stanowisko jest wyposazone w: • probki materialow ze stali konstrukeyjnej • probki zlaczy spawanych; • twardosciomierz Vickersa.
0

r6znej zawartosci wegla;

Przebieg cwiczenia

I

Przebieg cwiczenia obejmuje: • porniar grubosci wybranyeh do spawania probek; • okreslenie rownowaznika wegla; • okreslenie wartosci u1wardzenia w SWC; • okreslenie temperatury podgrzewania do spawania; • obserwacje procesu spawania i notowanie rzeezywistych parametr6w spawania; •. przeprowadzenie po ostygnieciu i oczyszezeniu spoiny ogledzin zewnetrznych (okreslic wady zgodnie z PN-7S/M-69703, PN-741M-

69771);

12. Ocena spawalnosci

stali konstrukeyjnych

206

Spawalnictwo.

Labonitorium

7. Opisac metody bezposredniej przeprowadzenie analizy zmian mil<1'ostruktury i mikro't\-Vardosci Vickersa (PN-91/H-04360) na przekroju poprzecznyrn zl~cza (spoina, SWC, material rodzimy); porniar mikrotwardosci zl~czy wykonuje si~ wzdluz linii pomiarowych, kt6rych liczba zalezy od grubosci materia!u rodzimego (rys, 12.6). Nr probki (zlacza)

oceny spawainosci.

Ta-bela 12.1 Zestawienie Grubosc blachy wynikow obliczen spawalnosci Rownowaznik wegla Obliczona wartosc urwardzenia w SWC

[mm]

CE", ['Yo)

HV"l .../HV min

Rys. 12.6. Miejscapomiaru rwardosc! zlaczy spawanych; 1 - material rodzirny, 2 - SWC, 3 -spoina, 4 - punkty pomiaru twardosci Zestawienie wynik6w pomiaru twardosci zlacza

Tabela 12.2

Numer

wytyczne

do sprawozdania

pr6b

Miejsce pcrniaru twardosci (rys, 12.6) SWC
(lewa strona zlacza) Spoina SWC (prawa strona zl'l.cza) Material rodzimy

kiflinia
pomiaru

W sprawozdaniu nalezy zamiescic: • szkic zlaczy poddawanych pr6bie spawania; • analize problem6w zwi!\.Zanych z l!tczenieru danych material6w;

2 111 do

3

2

3

2

3

2

3

• dobor metod i parametr6w spawania; • wyniki badan (tab. 12,1 i 12.2);

analize wynik6w analitycznej oceny spawahlosci i ich odniesienie wynikow z ptaktycznej czesci cwiczenia.

112

Pytania kontrolne
I. Podac definicje spawalnosci oraz wzory na obliczenie r6wnowaznika -. ~

2. Wymienic czynniki wplywajllce na spawalnosc. 3. Scharakteryzowac wplyw skl:adnik6w stopowych na spawalnosc. 4. Podac spos6b okreslania spawalnosci na podstawie rOwllowai.nika w~g\a.5. Wymienic materlary zaliczane do roznycb grup pod wzghtdem spawalno6. Opisac eel stosowania podgrzewallia

wegla,

sci.

materialow do spawania.

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->