ADAM ASNYK

-

POEZJE

Publiczność do poetów
Wiecznie śpiewacie na tę samą nutę! Śpiewacie rozpacz dziką i bezbrzeżną, Serca przedwczesną goryczą zatrute I melancholie mglistą a lubieżną, Senne miłoście szpilkami przekłute, Rany zadane jedną rączką śnieżną, I omijacie skrzętnie każdą radość Strojąc się w duchów księżycową bladość. Po tysiąc razy te same westchnienia Ślecie do oczu niebieskich lub czarnych, Do drobnej nóżki, krągłego ramienia I różnych kształtów mniej lub więcej zdarnych I umieracie jak Tantal z pragnienia, Pełni poświęceń i bohaterstw marnych, A choć się który czasem w rymie potknie, To jednak lubej ręką swą nie dotknie. Zawsze ach ona! z tą twarzyczką cudną Serca wam bierze na straszne tortury; Spojrzy się... przeżyć jej spojrzenie trudno! Odwróci oczy... świat się kryje w chmury, Wszystko stracone, ona jest obłudną Dokoła ciemność i smutek ponury! I nie zostaje nic... o srogi losie! Jak ginąć w mękach na sonetów stosie. Wiecznie te same klęski bezprzykładne I te piękności boskie, nadzwyczajne, Te bujne włosy, te ruchy układne, Różane usta, słodkie, życiodajne, Te oczy pełne miłości a zdradne, Które wyczerpał brylantowy Heine, Te brwi, te rzęsy, te perłowe ząbki, Te kwiaty w włosach i szat białe rąbki. I pełno wszędzie słów pieszczonych szmeru, Co płyną jako śpiewne wodospady, I pełno woni zbyt słodkiej eteru, Pełno lamentów, zniszczenia, zagłady, Zmarnowanego życia i papieru, I potępieńców pośmiertnej biesiady... Co wszystko snuje się z jednego wątka, Z kapryśnej pozy ładnego dziewczątka. Dosyć już mamy tych rozkoszy dreszczów I tych uśmiechów niby ironicznych, Bladych księżyców, mgły i krwawych deszczów, Niezrozumiałych potęg demonicznych; Mowa jest srebrem a milczenie złotem 1

ADAM ASNYK Dosyć już mamy tych łabędzich wieszczów, Którzy konają w bólach ustawicznych, I tych ubóstwień, rozanieleń, szataństw, I tym podobnych rymowych szarlataństw! Co nam do tego, że wam bohaterki Przysięgną miłość, a potem was zdradzą? Zapewne są to dość znaczne usterki, Lecz wartoż za to świat malować sadzą? I wulkaniczne puszczać fajerwerki, Co się nikomu na nic nie przydadzą? Warn się to piękne zdaje w waszym rymie, A my się za to musi m krztusić w dymie. Miłość jest piękną bez wątpienia rzeczą I ma w poezji stare jak świat prawa Lecz trzeba, żeby miała twarz człowieczą, Żeby tryskała życiem jej postawa: Śmieszną się staje, gdy ją okaleczą I kiedy wyjdzie wybladła i krwawa. Co by ach! na to Afrodytę rzekła, Gdyby widziała was i wasze piekła! Nie zrozumiałaby zapewne wcale, Że przemawiacie miłości językiem, Widząc was w jakimś Orestowym szale, Z spojrzeniem błędnem, pochmurnem i dzikiem, Na samobójców chwiejących się skale, Urągających niebu wykrzyknikiem... Pewnie by pierś swą zasłoniła twardą I porzuciła was z gniewem i wzgardą. Wprawdzie dziś ona, ta naga, ta grecka! Złej już opinii na świecie używa Sentymcntalność górą dziś niemiecka, Co się w mgłach kąpie i we mgłach rozpływa; I cała młodzież porządna, kupiecka, Przed jej posągiem oczy swe zakrywa I marzy wsparta na łokciu w sklepiku O idealnym bardzo kaftaniku. Wiemy, że trzeba kształty posągowe Wy pełnić wyższy m tchnieniem ideału, Na nagi marmur rzucić światło nowe, Moc czarodziejską dać pięknemu ciału; Wierzymy także w zachwyty duchowe, Ale nie chcemy wiecznego rozdziału Pomiędzy duchem nieschwyconym w locie A biednym ciałem, co się tarza w błocie. Chcemy tej zgody, harmonii i ciszy, Która piękności pierwszym jest warunkiem, Chcemy tych dźwięków, które każdy słyszy Na swoich ustach drżących pocałunkiem, Ale nie wrzasku szalonych derwiszy, Co upojeni narkotycznym trunkiem, Kręcą się w kółko bez tchu i pamięci I myślą, że to świat się cały kręci. Chcemy tych natchnień, co by w życia zdroju Mowa jest srebrem a milczenie złotem

-

POEZJE

2

ADAM ASNYK Ukazywały nową piękną stronę, Które by naprzód biegły w każdym boju Pokrzepiać serca słabe lub zmęczone, Co by rzeźbiły w klasycznym spokoju Dumne postacie, wawrzynem wieńczone, I podnosiły wszystkie ludzkie cele, Zdrowe pragnienia budząc w zdrowym ciele. Lecz wy, księżyca kochankowie smutni, Nie macie na to w piersiach dosyć siły! Każdy z was wsparty na złocistej lutni, Wpółpochylony do ciemnej mogiły, Słucha z przestrachem dzikiej wichrów kłótni, Nucąc o widmach, co mu się przyśniły, A że ma głosik łagodny i cienki, Lubią go słuchać młodziutkie panienki. Przez to zyskuje do wielkości prawo I na miłostkach, jako wieszcz, wyrasta, Spogląda łzawo i śmieje się krwawo, Bo już go chytra zdradziła niewiasta. Pogardza światem, nauką, zabawą, Tylko się gorzko uśmiecha i basta I poemata pisze ironiczne, Bardzo piekielne, choć niegramatyczne. Ironia wprawdzie ma swój wdzięk oddzielny I może zasiąść na Parnasu szczycie; Dużo jest prawdy w śmiałości bezczelnej, Dużo piękności w jej bolesnym zgrzycie, Gdy się na przedmiot targa nieśmiertelny, Widząc, że wcielić nic zdoła go w życie, Lub gdy odkrywa serc ludzkich sprzeczności I śmiechem godzi dwie ostateczności. Ale ironia, o panowie mili! To nie gra w piłkę przyjemna i łatwa, Którą by mogła zawsze, w każdej chwili, Bawić się z szkoły wychodząca dziatwa; Ten jeszcze Heinem nie jest, kto się sili Śmiać się i płakać, i w rymie pogmatwa Dużo utartych wyrażeń cynizmu, Z romantycznego wziętych katechizmu. Dlatego radzim wam, wieszczowie nasi, Niech wasze Muzy w locie swym odpoczną; Niech się z was żaden nie dręczy, nie kwasi Ani też skacze w otchłań zwątpień mroczną Dla tej niewdzięcznej Maryni lub Kasi, Niechaj nie pędzi w przestrzeń nadobłoczną Roztrącać gwiazdy... bo nam tchu nie staje Zdążać za wami w tak dalekie kraje. Chciejcie być skromni, zrozumiali, prości, Panujcie myślą nad słuchaczów gminem I budźcie w sercach pragnienie piękności; Niechaj pieśń wasza będzie dobrym winem, Co by nas mogło zagrzewać w starości, Lecz nie szukajcie kłótni z Apollinem, 3

-

POEZJE

Mowa jest srebrem a milczenie złotem

ADAM ASNYK I gdy was rada nie powstrzyma nasza Wspomnijcie sobie losy Marsyasza! 14 grudzień 1869

-

POEZJE

Poeci do publiczności
Z pokorą nasze pochylamy głowy Przed twoim sądem, o publiko gniewna! Bo chociaż wyrok bezwzględnie surowy, Jednak jest słusznym w gruncie, to rzecz pewna; I przyznać musim, że nasz chór harfowy I nasza nuta szpitalno-cerkiewna Z całym przyborem schorzałej fantazji Jest dziś najgorszym rodzajem inwazji. Po zgasłych wieszczach w ręce słabe, drżące, Wzięliśmy lutnie, w których pieśń czarowna Spoczywa w tonów ubrana tysiące, Boleścią całych pokoleń wymowna. Smutno nam słyszeć te echa mdlejące, Smutno nam wiedzieć, że ta moc cudowna, Potrząsająca niegdyś ludzi tłumem Niezrozumiałym stała się dziś szumem. Straszno nam strun tych dotykać natchnionych, Co się prężyły jako serca żywe, Co miały siłę rozbudzać uśpionych I smagać biczem umysły leniwe; Straszno nam stanąć wobec tych zniknionych, Rozrzucających piękności prawdziwe, I pieśń podnosić wśród gawiedzi syków, Pieśń przygnębionych wstydem niewolników. Znamy swą niemoc, węża, co nas dławi I opasuje w swe skręty potworne; Znamy ten obłęd, co nas z wolna trawi I z piersi dźwięki dobywa niesforne; Wiemy, że śmieszni jesteśmy, choć łzawi, I tak bezkształtni, jako mgły wieczorne, Ale uznając wszystkie nasze winy, Chcemy wam złego odsłonić przyczyny. Jesteśmy dziećmi wieku bez miłości, Wieku bez marzeń, złudzeń i zachwytu, Obojętnego na widok piękności, Mowa jest srebrem a milczenie złotem 4

ADAM ASNYK A więdnącego z nudy i przesytu, Wieku, co wczesnej doczekał starości, Sam podkopawszy prawa swego bytu, Wieku, co siły strwonił i nadużył, Nic nie postawił, chociaż wszystko zburzył. Wzrośliśmy także wśród dziwnego świata, Co się zapału i uniesień wstydzi, Co każdym wzniosłym uczuciem pomiata, I wszędzie szuka śmieszności i szydzi; Bawi go jeszcze arlekińska szata, Lecz ani kocha, ani nienawidzi!... I to jest nasze największe przekleństwo: Otaczające nas dziś społeczeństwo! Jego bezduszna, chłodna atmosfera Już od kolebki duszę nam otacza, Dziewiczą barwę szyderstwem z niej ściera, Żadnej świętości marzeń nie przebacza; Nic więc dziwnego, że ogień zamiera, Że się fantazja krzywi i wypacza, Bo tam, gdzie w sercach bezmyślność i bierność, Krzewić się może jedna tylko mierność. Każda epoka, co ze swego łona Wydała pieśni potężnej olbrzyma, Nosiła wyższej idei znamiona, Pewien wzór piękna mając przed oczyma, I sama była miłością natchniona, Drżąca jak lutnia, którą śpiewak trzyma, I on dlatego wielkim być nie przestał, Że miał słuchaczów serca za piedestał. On zbierał tylko marzenia tęczowe, Które duch ludu z piersi swej wysnuwał, Tylko im polot dawał i wymowę, Ujmował w kształty i w przyszłość posuwał; Więc kiedy stworzył potężną budowę, Każdy jej wielkość i prawdę odczuwał, Bo znalazł wszystko tam ubrane w ciało, Co w jego piersi niewyraźne tlało. Potrzeba było młodzieńczego wieku, Pełnego ognia, wrażeń i prostoty, Wykarmionego na cudownym mleku, Zbrojnego w wszystkie bohaterskie cnoty; Potrzeba było, ażeby w człowieku Wykwitła siła nadziemskiej istoty, Co dumnym czynem w niebiosa się wdziera, Ażeby wydać ślepego Homera! Potrzeba było dla niego tych czasów, W których lud cały w pieśni rozkochany Słuchał jej chciwie wśród laurowych lasów I uzupełniał wątek podsłuchany. I kiedy z długich pokoleń zapasów Snuł się poemat wielki, niezrównany. I gdy bohater i twórca rapsodu Zarówno byli chlubą dla narodu!... 5

-

POEZJE

Mowa jest srebrem a milczenie złotem

ADAM ASNYK I zawsze w wieków minionym pochodzie Z duchem społeczeństw szli śpiewacy w parze; Co zakwitało w ludzkości ogrodzie, To pieśń na swoje przeniosła ołtarze. Grek hołdujący jasnych bóstw urodzie Znalazł swój liryzm pieszczony w Pindarze, A ile ognia tlało w jego łonie, Tyle rozkosznych brzmień w Anakreonie. Tak samo znowu, gdy po nocy długiej Świat się odmłodził wiarą i krwią nową, Gdy barbarzyńskiej ciosami maczugi Zgruchotał całą przeszłość posągową, Kiedy cudownie odżył po raz drugi, Z całą fantazją świeżą, silną, zdrową, Zaraz zaświecił podwójnym brylantem, Wdzięcznym Petrarką i surowym Dantem. Szekspir, gdy stanął na dramatu szczycie, Miał pod nogami wielką ludzi wrzawę, Wybuchające namiętnością życie, Wielkie gonitwy o miłość i sławę. A Goethe zastał myśl ludzką w rozkwicie, Po złote runo wolności wyprawę, Żądzę ziszczenia ideałów szczytnych I uwielbienie wzorów starożytnych. Lecz dziś gdzie znaleźć jaki sztandar wielki, Który by porwał małoduszne zgraje? Wszechwładnej niegdyś cudów rodzicielki: Młodzieńczej wiary - świat już nie wyznaje; Nikt się nie zwraca do tej karmicielki, Co sercom ludzkim wieczną młodość daje, I nie zostało nic z anielskich wizji, Prócz niedowiarstwa albo hipokryzji. Piętrzą się jeszcze gotyckie świątynie I wieżycami pną się między chmury, I dym kadzideł jeszcze w niebo płynie, I lud się modli zimny i ponury; Lecz nad tym jękiem, co bez echa ginie, Nie ulatuje anioł srebrnopióry I w chore serca pociechy nie leje, I chłód śmiertelny z ciemnej nawy wieje... Zabrakło wiary, zabrakło płomienia, Który ożywiał niegdyś mężów dawnych, Zabrakło cudów, zbrakło pokolenia, Co cud mieściło w piersiach w stal oprawnych; Dzisiaj choć widzi m smutne poświęcenia, Choć widzi m ludzi krwią swą marnotrawnych, Przecież to wszystko tak marnie opada Jak kwiat, któremu wnętrze robak zjada. Miłość ojczyzny?... Ta dziś pustym dźwiękiem, Co nie brzmi wcale albo brzmi szaleństwem; Nasi mężowie śpiąc na łożu miękkiem, Biją w dzwon trwogi przed niebezpieczeństwem, Gdy kto ten wyraz powie z cichym jękiem, Mowa jest srebrem a milczenie złotem

-

POEZJE

6

ADAM ASNYK I obrzucają swój naród przekleństwem Za to, że śmiał się targnąć na kajdany I drgnął na chwilę własną krwią oblany. Miłość ojczyzny! To przedmiot zużyty I pogrzebany z poległym rycerstwem, Starannie w trumnie gwoździami przybity I przytrzaśnięty pleśnią i szyderstwem, A nad nim klęczy postać jezuity, Co umarłego gorszy się kacerstwcm I lud poucza, że modna pobożność Tę ziemską miłość uważa za zdrożność. Miłość ojczyzny!... Staroświeckie tema I rdzą grobowca zgryzione ze szczętem, Zewsząd mu krzyczą wielkie anatema, Pokryte słodkim świętoszków lamentem; Więc żeby wznawiać rzeczy, których nie ma, Trza być półgłówkiem albo też studentem I z Don Kiszotem błądzić po manowcach, By kruszyć kopie na spłoszonych owcach. A dziś podobna marzeń wybujałość Jest w naszym świecie wielce karygodną, Nasze powagi widzą w tym zuchwałość, Która być może w straszne skutki płodną; Przyznają wtedy pieśni doskonałość, Gdy jest jak oni bezbarwną i chłodną, I tak strzyżoną, jakby ogród włoski, Mając ucięte i myśli, i głoski. Więc nie dziw, że nikt ręką swą nie sięga Po ten skarb w lutni ukryty ojczystej; Dla martwych widzów - martwa to potęga, I może kruszyć tylko pierś lutnisty, I stać zamkniętą, jak ta czarów księga, Przez długie wieki w ciszy uroczystej, Póki epoka nie nadejdzie nowa, Godna odczytać jej cudowne słowa. Cóż więcej znaleźć?... Sława?... tej nie mamy, Wszyscy mniej więcej jesteśmy niesławni I nosim znaczne na honorze plamy; Pod każdym względem zawsze niepoprawni, O czystą wielkość zwykle mało dbamy I wtenczas właśnie jesteśmy zabawni, Gdy się stroimy w kawałek łachmanu, Co się nazywa dziś rozumem stanu. Ten rozum stanu -wynalazek złoty! Lepszy niż jaki płaszcz nieprzemakalny; Pod nim bezpiecznie można szydzić z cnoty I podkopywać przesąd idealny, Można ojczyźnie różne czynić psoty I łuk w nagrodę dostać tryumfalny, Bo on zasłonić zdoła każdą sprzeczność, Wszelki egoizm, wszelką niedorzeczność. Istny talizman, który dobre wróżki Roznoszą same jako płód krajowy 7

-

POEZJE

Mowa jest srebrem a milczenie złotem

ADAM ASNYK I polskiej szlachcie kładą pod poduszki, A ta się naraz budząc z bólem głowy, Na suchych wierzbach umie szczepić gruszki I cycerońskiej nabiera wymowy. Tak więc bez pracy, nauk i zachodu Kraj się zapełnia gwiazdami narodu. Przedmiot gotowy dla wieszczów przyszłości, Będzie go można w gładkie rymy włożyć I parafialne pozbierać wielkości, I epopeję narodową stworzyć, Co pozostanie Iliadą śmieszności; Lecz my nie pragniem owej chwili dożyć I wolim raczej na swych lutniach drzymać, Niż próżny pęcherz powietrzem nadymać. Cóż więc zostaje?... Pieśni erotyczne? Ale i dla tych braknie w świecie wzorów, Pogasły w piersiach ognie romantyczne, Pełne świetności i pięknych kolorów, A miłość cierpi suchoty chroniczne I potrzebuje pomocy doktorów, Co podtrzymują jej zbyt wątłe życie Przez różnych środków drastycznych użycie. Nasze anioły i nasze kobiety Są w sentymenta ubrane po kostki, Lubią poezję zajadać na wety I lubią także bawić się w miłostki. Któż by wyliczył ich wszystkie zalety? Jednej im tylko brak jeszcze drobnostki Prawdy w uczuciu... Lecz to rzecz zbyteczna, Niemodna dzisiaj - nawet niebezpieczna... Tym, czym są teraz, nie wzniecą tej walki, Co się toczyła koło murów Troi; Żadna nie zginie z rąk swojej rywalki, Żadna się losówJulietty nie boi, Bo każda z wdziękiem norymberskiej lalki W balowej sukni na wystawie stoi I z pochyloną, rozmarzoną główką Czeka na kupca, co płaci gotówką. A Romeowie nasi nowocześni Są jak z żurnalu wycięte figurki; Tacy bezduszni, tacy bezcieleśni, Że z nich zaledwie zostały tużurki, Które do taktu salonowej pieśni Skaczą kadryle, walce i mazurki, Wzdychając przy tym od czasu do czasu Do diamentów, gazy i atłasu. Krew tam nie kipi purpurowym warem I nie upiększa ciał swoim szkarłatem, Zmysły namiętnym nie owiane czarem Nie zakwitają egzaltacji kwiatem; A to, co wschodzi, jest tak zwiędłem, starem, Tak ariekińskiem i tak karłowatem, Że może służyć na pastwę dewotkom, Mowa jest srebrem a milczenie złotem

-

POEZJE

8

ADAM ASNYK Co się pobożnym poświęcają plotkom. Ale dla pieśni nie ma tam oparcia: Tyle tam ziarna, co w pustym orzechu. Te straszne dzisiaj czułych serc rozdarcia Na drugi tydzień goją się w pośpiechu; Do tragicznego zanim przyjdzie starcia, Cała tragedia kończy się na śmiechu, Skąd i poezja nasza nosi znamię, Że jest szyderczą, gdy uczuć nie kłamie. Trudno wymagać, by na takiej roli Wytrysła natchnień prawdziwych obfitość; Trudno geniuszu żądać aureoli Tu, gdzie się tuczy sama pospolitość, I trudno miłość śpiewać wśród swawoli, Co budzi tylko wzgardę albo litość. Trudno, ach! żądać dziś Anakreona, Kiedy świat cały na bezkrwistość kona... Potrzeba śmiać się więc na równi z wami I razem z wami nad przepaścią pląsać; Potrzeba kryć się ze swoimi łzami I z własnych uczuć głośno się natrząsać, Karmić się co dzień skandalem, plotkami, Różować twarze i przechodniów kąsać, Wszystko szlachetne zdeptać, sponiewierać, Potrzeba śmiać się... śmiać się i umierać... Jeśli nas teraz potępić pragniecie, Za nasze niemoc, nasze niedołęstwo, Za rozrzucone poetyczne śmiecie, Za skoszlawione pieśni czarnoksięstwo, Godzim się na to... Potępcie, gdy chcecie; Przy was jest słuszność, przy was jest zwycięstw Lecz tę rozważcie smutną okoliczność: Tacy poeci, jaka jest publiczność! 28 grudzień 1869

-

POEZJE

Mowa jest srebrem a milczenie złotem 9

ADAM ASNYK

-

POEZJE

Między nami nic nie było
Między nami nic nie było! Żadnych zwierzeń, wyznań żadnych, Nic nas z sobą nie łączyło Prócz wiosennych marzeń zdradnych; Prócz tych woni, barw i blasków Unoszących się w przestrzeni, Prócz szumiących śpiewem lasków I tej świeżej łąk zieleni; Prócz tych kaskad i potoków Zraszających każdy parów, Prócz girlandy tęcz, obłoków, Prócz natury słodkich czarów; Prócz tych wspólnych, jasnych zdrojów, Z których serce zachwyt piło, Prócz pierwiosnków i powojów Między nami nic nie było! 5 kwiecień 1870

Zwiędły listek
Nie mogłem tłumić dłużej Najsłodszych serca snów, Na listku białej róży Skreśliłem kilka słów. Słowa, co w piersiach drżały Nie wymówione w głos, Na listku róży białej Rzuciłem tak na los! Nadzieję, którąm pieścił, I smutek, co mnie truł, I wszystkom to umieścił, Com marzył i com czuł. Tę cichą serca spowiedź Miałem jej posłać już I prosić o odpowiedź Na listku białych róż. Lecz kiedy me wyrazy Chciałem odczytać znów, Dojrzałem w listku skazy, Nie mogłem dostrzec słów. I pożółkł listek wiotki, Zatarł się marzeń ślad, I zniknął wyraz słodki, Com jej chciał posłać w świat! 12 październik 1869 Mowa jest srebrem a milczenie złotem 10

ADAM ASNYK

-

POEZJE

Posyłam kwiaty...
Posyłam kwiaty - niech powiedzą one To, czego usta nie mówią stęsknione! Co w serca mego zostanie skrytości Wiecznym oddźwiękiem żalu i miłości. Posyłam kwiaty - niech kielichy skłonią I prószą srebrną rosą jak łezkami, Może uleci z ich najczystszą wonią Wyraz drżącymi szeptany ustami, Może go one ze sobą uniosą I rzucą razem z woniami i rosą. Szczęśliwe kwiaty! im wolno wyrazić Wszystkie pragnienia i smutki, i trwogi; Ich wonne słowa nie mogą obrazić Dziewicy, choć jej upadną pod nogi; Wzgardą im usta nie odpłacą skromne, Najwyżej rzekną: „Słyszałam - zapomnę”. Szczęśliwe kwiaty! mogą patrzeć śmiele I składać życzeń utajonych wiele, I śnić o szczęściu jeden dzień słoneczny... Zanim z tęsknoty uwiędną serdecznej. [2 sierpień 1870]

11

Mowa jest srebrem a milczenie złotem

ADAM ASNYK

-

POEZJE

Ja ciebie kocham!
Ja ciebie kocham! Ach, te słowa Tak dziwnie w moim sercu brzmią. Miałażby wrócić wiosna nowa? I zbudzić kwiaty, co w nim śpią? Miałbym w miłości cud uwierzyć, Jak Łazarz z grobu mego wstać? Młodzieńczy, dawny kształt odświeżyć, Z rąk twoich nowe życie brać? Ja ciebie kocham! Czyż być może? Czy mnie nie zwodzi złudzeń moc? Ach nie! bo jasną widzę zorzę I pierzchającą widzę noc! I wszystko we mnie inne, świeże, Zwątpienia w sercu stopniał lód, I znowu pragnę - kocham - wierzę Wierzę w miłości wieczny cud! Ja ciebie kocham! Świat się zmienia, Zakwita szczęściem od tych słów, I tak jak w pierwszych dniach stworzenia Przybiera ślubną szatę znów! A dusza skrzydła znów dostaje, Już jej nie ściga ziemski żal I w elizejskie leci gaje, I tonie pośród światła fal! 21 wrzesień 1869

Sonet
Sie trennten sich endlich und sah’n nicht. Nur noch zuweilen im Traum; Sie waren langst gestorben Und wussten es selber kaum. Kiedym cię żegnał, usta me milczały, I nie wiedziałem, jakie słowo rzucić, Więc wszystkie słowa przy mnie pozostały, A serce zbiegło i nie chce powrócić. Tyś powitała znów swój domek Biały, Gdzie ci słowiki będą z wiosną nucić, A mnie przedziela świat nieszczęścia cały, Dom mój daleko i nie mogę wrócić. Tak mi boleśnie, żem odszedł bez echa, A jednak lepiej, że żadnym wspomnieniem Twych jasnych marzeń spokoju nie skłócę, Bo tobie jutrznia życia się uśmiecha, A ja z gasnącym żegnam się promieniem I w ciemność idę, i już nie powrócę. [16 wrzesień 1870] Mowa jest srebrem a milczenie złotem 12

ADAM ASNYK

-

POEZJE

Sonet
Niedługo może na przyszłości dzieje Zostanie tylko blady cień wspomnienia; Serdeczne ślady mroźny wiatr rozwieje I wszystko zniknie we mgłach oddalenia. Więc trzeba będzie zmusić do milczenia Te drżące struny, z których pieśń się leje, I grobowego wziąć pozór kamienia, Co pogrzebaną pokrywa nadzieję. Na taką przyszłość, co mgłę ołowianą Rozpostrzeć może na błękitnym niebie, Na taką przyszłość, ciemną i stroskaną, Co ból i miłość zarówno pogrzebie... Niechaj te słowa pamiątką zostaną I niech przeżyją razem mnie i Ciebie!

Życzenie
Minęła wiosna, minęło lato, I smutna jesień już mija Każdy dzień nową żegna mnie stratą I resztę łez mych wypija. Skończy się jesień, nadejdzie zima, Pajęcza zerwie się przędza Serce chwil jasnych w locie nie wstrzyma... Zostanie rozpacz i nędza. I zima minie, i świat na nowo Przybierze postać wiośnianą; Lecz mnie nie zbudzi miłości słowo Umarli z grobu nie wstaną! Na godach życia duchem i ciałem Inni już będą przytomni... Lecz niech ta, którą tyle kochałem, Czasami jeszcze mnie wspomni! 6 listopad 1869

Mowa jest srebrem a milczenie złotem 13

ADAM ASNYK

-

POEZJE

Ach, powiedz!
Ach, powiedz, powiedz! jaki Bóg W nadziemskie ubrał cię szaty, Abyś w piękności zbrojna łuk Zburzyła promienne światy? Ach, wobec ciebie nie ma nic! Ty łamiesz prawa odwieczne, I przed jasnością twoich lic Promienie gasną słoneczne. Niebiosa, ziemia, błękit wód, Wszystko przepada i ginie, Gdy ty w piękności zbrojna cud Stajesz na światów ruinie. Olśniewasz wszystkie światy trzy Białością swojego łona, Rozkoszy dreszczem ziemia drży, Kiedy obnażysz ramiona. Z ust twoich pijąc słodycz róż, Z pragnienia umrzeć by trzeba, Ich ogień wstrząsa światem dusz I pali najwyższe nieba. A któż z śmiertelnych może znieść Twą piękność w całym rozkwicie? Kto może oddać tobie cześć I jeszcze zachować życie? Kto może myślą pieścić skroń, Twych włosów bawić się splotem, Kto pić namiętną może woń I jeszcze nie umrzeć potem? Tak jak konwalii biały kwiat Usycha na twoim łonie, Tak każdy zginąć byłby rad Z uśmiechem szczęścia przy zgonie. Lecz widząc ciebie, odejść znów W samotne ziemi obszary... Na te męczarnie nie ma słów, I nie ma straszniejszej kary! Więc powiedz, powiedz! jaki Bóg Zrobił cię światów królową?... Bo ja chcę umrzeć u twych nóg, Byś mnie wskrzesiła na nowo! l styczeń 1870

Mowa jest srebrem a milczenie złotem

14

ADAM ASNYK

-

POEZJE

Ty czekaj mnie!
Ty czekaj mnie, dzieweczko cudna, Pod tą wysmukłą topolą! Przysięgam ci - choć to rzecz trudna, Że wrócę - gdy mi pozwolą. Ty czekaj mnie i kochaj wciąż! Będzie to wielką zasługą A jak się znajdzie dla ciebie mąż... Nie każ mu wzdychać zbyt długo! Lecz bierz z nim ślub i kochaj znowu, Dopóki serca ci stanie, I wierzyć chciej mojemu słowu, Że to ci skróci czekanie. Gdy minie już miłości szał Czekaj mnie pod tą topolą; Chociażbym z grobu powstać miał, Powrócę - gdy mi pozwolą. 5 kwiecień 1870

15

Mowa jest srebrem a milczenie złotem

ADAM ASNYK

-

POEZJE

Rezygnacja
Wszystko skończone już pomiędzy nami! I sny o szczęściu pierzchły bezpowrotnie, Wziąłem już rozbrat z tęsknotą i łzami, I żyć, i umrzeć potrafię samotnie. Dziś nic z mych piersi skargi nie dobędzie, Nic jej nie przejmie zachwytem lub trwogą. Nie wyda dźwięku rozbite narzędzie, Pęknięte struny zadrżeć już nie mogą. Nie ma boleści, co by mnie trwożyła, Bo dzisiaj nawet w własny ból nie wierzę, Ogniowa próba dla mnie się skończyła, I do cierpiących więcej nie należę. I żadne szczęście ziemskie mnie nie zwabi, Żebym się po nie miał schylić ku ziemi... I żaden zawód sił mych nie osłabi Przebytą męką panuję nad niemi. Światowych uczuć nicość i obłuda Już mnie nie porwie swym chwilowym szałem, Przestałem wierzyć w te fałszywe cuda, Więc i zwątpieniu ulegać przestałem. Z całego tłumu zmyślonych aniołów, Połyskujących tęczą swoich skrzydeł, Została tylko szara garść popiołów I wiotkie nici porwanych już sideł. Dziś jeden tylko duch mi towarzyszy, Co rezygnacji nosi ziemskie miano, On wszystkie burze na zawsze uciszy I da mi zbroję w ogniu hartowaną. W tej zbroi - przejdę przez świat obojętnie, Surowe prawdy życia mierząc wzrokiem, Ani się gniewem kiedy roznamiętnię, Ani się ugnę przed losu wyrokiem. Patrząc się z dala na kłamliwe rzesze, Na ich zabiegi o błyskotki próżne, Kamieniem na nie rzucić nie pośpieszę I pobłażania jeszcze dam jałmużnę. Niech się więc kończy owa sztuka ładna, Co się zwie życiem, w cieniu cichej nocy, Bo żadna rozpacz i nadzieja żadna Nad moim sercem nie ma już dziś mocy! 17 listopad 1870

Mowa jest srebrem a milczenie złotem

16

ADAM ASNYK

-

POEZJE

(15 luty 1870) Piosnka, którą ukochana Zwykła była mi nucić, Piosnka dawno zapomniana Przyszła sen mój zakłócić. Jej melodia staroświecka, Zapomniana od dawna, Miała w sobie uśmiech dziecka, A w łzę była oprawna. Skąd się wzięła dziś na nowo W sercu moim, któż zgadnie? Ale słyszę ton i słowo, Co mi dźwięczy tak ładnie. Jeśli piosnki jak skowronki Odlatują z jesienią, A wracają znów na łąki, Gdy się z wiosną zielenią To piosenki tej przybycie I jej tchnienie miłosne Może wróżyć nowe życie, Przebudzenie i wiosnę. Jeśli piosnki są, ach! tylko Własnym cieniem człowieka, Co tak duży ranną chwilką, Z biegiem słońca ucieka A do dawnej wraca miary, Kiedy słońce już nisko, To ten powrót piosnki starej Może wróżyć noc bliską.

Powrót piosenki

17

Mowa jest srebrem a milczenie złotem

ADAM ASNYK

-

POEZJE

Tęsknota
Obłoki, co z ziemi wstają I płyną w słońca blask złoty, Ach, one mi się być zdają Skrzydłami mojej tęsknoty. Te białe skrzydła powiewne Często nad ziemią obwisną, Łzy po nich spływają rzewne, Czasem i tęczą zabłysną. Gwiazdy, co krążą w przestrzeniach Po drogach nieskończoności, Są one dla mnie w marzeniach Oczami mojej miłości. Patrzą się w ciemne odmęty Te wielkie ruchome słońca... I ja miłością przejęty, Patrzę i tęsknię bez końca. 11 październik 1871

Anielskie chóry
Anielskie śpiewają chóry W gwiaździstym błękitów morzu, Wśród nocnej ciszy, przy łożu Sennej natury. Śpiewają tej biednej ziemi, Co wiecznie w świeżej żałobie Jak matka płacze na grobie Za dziećmi swemi. Śpiewają ludziom, co dyszą W codziennym a krwawym trudzie, Lecz biedni, zmęczeni ludzie Pieśni nie słyszą. I tylko ci, którzy toną W wielkiej miłości pragnieniu, Ci słyszą w serc swoich drżeniu Tę pieśń natchnioną! 29 listopad 1871

Mowa jest srebrem a milczenie złotem 18

ADAM ASNYK

-

POEZJE

Bez granic
Potoki mają swe łoża I mają granice morza Dla swojej fali I góry, co toną w niebie, Mają kres dany dla siebie, Nie pójdą dalej! Lecz serce, serce człowieka, Wciąż w nieskończoność ucieka Przez łzy, tęsknoty, męczarnie, I wierzy, że w swoim łonie Przestrzeń i wieczność pochłonie I niebo całe ogarnie. I3 grudzień 1871

19

Mowa jest srebrem a milczenie złotem

ADAM ASNYK

-

POEZJE

Płaczącej
Ty płaczesz, dziewczę? Łez twoich szkoda, Na te łzy gorzkie jeszcześ za młoda. Otrzyj swe oczy: Świat tak uroczy, Na niebie jasna pogoda! Wszak najpiękniejsze z wszystkich niebianek Młodość i wiosna wiją ci wianek... -A ty w łzach przecie, Niedobre dziecię, Jak chmurny maja poranek? Jakaż to boleść czoło ci chmurzy? Możeś się pączkiem ukłuła róży? Lub pragniesz skrycie Gwiazdki w błękicie I nie chcesz czekać już dłużej? Może ci wietrzyk przyniósł majowy Szept podsłuchanej kwiatów rozmowy?... Utul się w żalu, Na ust koralu Niech uśmiech zabłyśnie nowy! Możeś na kogo dziś się zgniewała, I stąd ta chmurka przebiegła mała? Chmurka się zmieni W siatkę promieni I tęczą będzie jaśniała. Choćby cię większa dotknęła strata, Przyszłość dla ciebie w uśmiech bogata... Prędko się zgoi Ból w piersi twojej, Łzy schowaj na dalsze lata! 1872

Mowa jest srebrem a milczenie złotem

20

ADAM ASNYK

-

POEZJE

Dziwny sen
Dziwny sen miałem z wieczora, Trwał jakby przez wieczność całą Tyś była falą jeziora, Ja byłem nadbrzeżną skałą. Nie żałowałem tej zmiany, Żem skałą, a nie człowiekiem; Marzyłem, żem jest kochany... A wiek przemijał za wiekiem Nie żałowałem, że głuchy Głaz nic powiedzieć nie może... Mówiły ze sobą duchy, Jam niebo widział w jeziorze. Tyś zawsze padała drżąca Na moje piersi z granitu, Złączona wśród lat tysiąca Węzłami wspólnego bytu. Kruszyłaś kamienne łono, A jam się cieszył z zniszczenia, Bo przeczuwałem spełnioną Dolę zimnego kamienia. Wiedziałem, że gdy do końca Zamiary przywiedziesz zdradne Żegnając gwiazdy i słońca, W objęcia twoje upadnę. 20 styczeń 1872

Idź dalej
Wzywałem ciemności: niech wstanie! I niech mnie pogrąży w noc ciemną Wzywałem milczące otchłanie, By łona zawarły nade mną. Wzywałem strasznego anioła: Niech ślad mój zagładzi na ziemi, Niech wszystkie dnie moje odwoła, Niepamięć rozpostrze nad niemi! Lecz próżno wzywałem litości, Jak inni przede mną wzywali... Głos tylko mnie doszedł z ciemności, Co wołał: „Idź dalej, idź dalej!” [22 grudzień l871] Mowa jest srebrem a milczenie złotem

21

ADAM ASNYK

-

POEZJE

Na śniegu
Bielą się pola, oj bielą, Zasnęły krzewy i zioła Pod miękką śniegu pościelą... Biała pustynia dokoła. Gdzie była łączka zielona, Gdzie gaj rozkoszny brzozowy, Drzew obnażone ramiona Sterczą spod zaspy śniegowej. Opadła weselna szata, Zniknęły wiosenne czary, Wiatr gałązkami pomiata, Zgrzytają suche konary. Tylko świerk zawsze ponury, W tym samym żałobnym stroju, Wśród obumarłej natury Modli się pełen spokoju. Więc drzewa obdarte z liści Na jego ciemną koronę Patrzą się okiem zawiści, Głowami trzęsą zdziwione... Próżno głowami nie trzęście, Wy nagie, bezlistne gaje! Przemija rozkosz i szczęście, Boleść niezmienną zostaje. [22 grudzień 1871]

Uwielbienie
Umarły jeszcze będę wielbić ciebie! I nie zapomnę pod ziemią czy w niebie O twej jasności Boś ty mi była nie próżnym marzeniem, Nie bańką zmysłów tęczowej nicości, Lecz byłaś ducha ożywczym pragnieniem Wiecznej miłości! Nie otoczyłaś mnie pieszczotą senną Ani też falą spłynęłaś płomienną Na pierś stęsknioną, Nie wprowadziłaś mnie na róż posłanie, Gdzie tylko ciała w upojeniu toną Lecz mi piękności dałaś pożądanie, Moc nieskończoną. 1872

Mowa jest srebrem a milczenie złotem

22

ADAM ASNYK

-

POEZJE

Myślałem, że to sen...
Myślałem, że to sen, lecz to prawda była: Z nadziemskich jasnych sfer do mnie tu zstąpiła, Przyniosła dziwny blask w swoich modrych oczach, Przyniosła kwiatów woń na złotych warkoczach. Podała rączkę swą - szliśmy z sobą razem, Przed nami jaśniał świat cudnym krajobrazem, Pośród rozkosznych łąk i gajów mirtowych, Wiecznie zielonych wzgórz i wód szafirowych Szliśmy, nie mówiąc nic - a mnie się wydało, Żem życia mego pieśń wypowiedział całą, Że z jej różanych ust jak z otwartej księgi Czerpałem tajny skarb wiedzy i potęgi. Wtem nagle przyszła myśl dziwna i szalona, Żeby koniecznie dojść, skąd i kto jest ona. I gdy zacząłem tak i ważyć, i badać, Kwiaty zaczęły schnąć, a liście opadać, I nastał szary mrok... a ja w swoim biegu Stanąłem w gęstej mgle na przepaści brzegu. Strwożony zmianą tą, zwróciłem się do niej; Niestety, już jej dłoń nie była w mej dłoni. Słyszałem tylko głos ginący w ciemności: „Byłam natchnieniem twym, marą twej młodości!” I pozostałem sam - i noc świat pokryła! Myślałem, że to sen - lecz to prawda była! 5 kwiecień 1870

23

Mowa jest srebrem a milczenie złotem

ADAM ASNYK

-

POEZJE

Wspomnienie
Ach, tam! gdzie pierwsza witała mnie zorza, Gdzie tyle w życiu dosłyszałem gwaru, Przez te zastygłe i umarłe morza Wrócę tło uczuć młodzieńczych pożaru, Po kwiat się jeden schylę nad łez wodą, A może znajdę swoją duszę młodą; Taka, jak była w poranku stworzenia, Gdy biegła witać świat ten dla niej nowy Żądzą miłości, walki i cierpienia, W blask się jutrzenki przybrawszy różowy, I zakochana w własnych mar odbiciu, Zaczęła pierwszy poemat o życiu. O poemacie młodości! któż może Na twe wspomnienie obojętnym zostać? I widzieć ten sen i to kwiatów łoże, Na którym jasna spoczywała postać, I choć na chwilę nie spłonąć rozkoszą Wśród bliskich widzeń, które woń roznoszą? W maju, w urocze bogatym poranki, W kwitnącej życia chwili, z marzeń tęczy Komuż nie spływa niebiańskiej kochanki Widmo, co serce jak lutnię rozdźwięczy, I paląc piersi namiętnym oddechem, Komuż nie porwie duszy niebios echem?... Nikły meteor, lecz toruje drogę I nieśmiertelność pragnień w piersiach szczepi; Więc choć na widmie postawi się nogę, Boleść mu nowy piedestał ulepi, Gdzie stojąc skrzy się różowym płomieniem Do chwili, w której wszystko zajdzie cieniem. Gdzież jest to pierwsze rozkoszne zjawisko, Co się do piersi mej tuliło drżącej? Ach! tak daleko już i ach, tak blisko!... Odchodzi z wolna od wierzby płaczącej, Co ocieniała rozmarzone głowy, Słuchając sennej słowików rozmowy... Wracaj, o luba! wszakże zmierzch wieczorny Zranione serca zwykł zbliżać do siebie; Na ustach twoich zawisnę pokorny I całą pamięć przeszłości zagrzebię, Jak Feniks z własnych powstanie popiołów To opętane serce przez aniołów. Czy pomnisz dzień ten omamień bez trwogi, W którym miłości rzuciłaś mi słowo? A jam ci światy chciał rzucić pod nogi I innym życiem natchnąć je na nowo, Bom się tak uczuł wielki, dumny, silny, Że chciałem nawet wskrzesić świat mogilny. Mowa jest srebrem a milczenie złotem 24

ADAM ASNYK Jeżeli pomnisz dzień ten i wyrazy, Które się lały wezbranym potokiem, Wiedz, że wciąż do tej zielonej oazy Wybiegam sercem i myślą, i wzrokiem; U tego źródła, co tak żywo bije, Jak gołąb pióra obmywam i piję... A gdy się zdrojem tych wspomnień odświeżę, A gdy upoję miłości tej wonią, Znowu zaczynam kochać i znów wierzę, Że zdołam jeszcze wzlecieć w niebo po nią, I zapominam, com cierpiał i przeżył, Bylebym jeszcze chwilę dłużej wierzył... I zapominam, że mi już nie wolno Powrócić w przeszłość jasną i szczęśliwą, Że muszę naprzód drogą iść mozolną I snuć z swej piersi pajęcze przędziwo; Więc na to wszystko niepomny przez chwilę, Chcę przybrać skrzydła i barwy motyle. Lecz już za późno! Duszy, co się wzbija, Motyle skrzydła unieść już nie mogą, Chwila upojeń bezpowrotnie mija, I dziś trza pełzać wydeptaną drogą, O żadne loty więcej się nie kusić, Milczeć i serce do milczenia zmusić. Do ciebie wrócić nie chcę i nie mogę, Bo już zaginął dawny kształt młodzieńczy; Długą przebyłem po przepaściach drogę, I dziś już żadna róża mnie nie wieńczy; Wolę się ukryć przed twym wzrokiem w cieniu I żyć młodością wieczną w twym wspomnieniu. Miałbym odsłonić przed tobą pierś pustą, W której wygasła siła i namiętność; Miałbym pozwolić pocałunku ustom, Na których usiadł chłód i obojętność? O nie! na wieki wolę się rozłączyć, Niż gorycz moje w twoje serce sączyć! Tak więc odchodzę, bez żalu, bez serca. Słowiki wspomnień do snu już się kładą, I tylko puchacz, posępny szyderca, Słyszeć się daje; ja twarz zwracam bladą I przez dzielący nas przeszłości cmentarz Rzucam pytanie: „Czy jeszcze pamiętasz?” 26 maj 1868

-

POEZJE

25

Mowa jest srebrem a milczenie złotem

ADAM ASNYK

-

POEZJE

Pożegnalne słowo
O drogę moję pytasz się i zżymasz, Że ta wykracza poza słońc twych sfery. Nie chcę cię łudzić; widzisz: jestem szczery, Nie pójdziesz za mną, lecz mnie nie powstrzymasz. Gdzie świat mój? słońce? gdzie jest moja meta? Może meteor błędny, nie kometa, Chwilę nadziemskie olśniwszy etery, Zgasnę w ciemnościach, więc imię me wymaż Z listy twych bratnich planet, co bez końca Kręcić się będą koło swego słońca. Może kataklizm straszny mnie tam wiąże Z nieznajomego biegunami świata, Może fatalizm pcha mnie, a zatrata Jedynym kresem, do którego dążę; Na cóż mi wiedzieć, gdy wytknięta droga? A resztę zdałem na los czy na Boga. Jam już zmęczony tą ciągłą gonitwą, W której co chwila duch mój łamał skrzydła, Nic mogłem niebios przejednać modlitwą, A Syzyfowa praca mi obrzydła; Nie chcę już ducha okiełznać w wędzidła Jak niesfornego rumaka przed bitwą, By zwyciężonym powrócić z wyłomu, Unosząc hańbę do pustego domu. Ach! w tej bezbrzeżnej pustyni dla ducha Nie ma gdzie widzeń swoich ucieleśnić! Więc chociaż serce jak wulkan wybucha, Samotne musi wieczność gniewu prześnić I do grobowców przywyknąć milczenia, Nim znajdzie w prochach ciszę zakończenia. Wolę więc, pełen pogardy i wstrętu, Odwrócić moje obłąkane oczy Od tego lądu próżnego lamentu, Od tej przyszłości, którą robak toczy, I zapatrzony w mój ideał biały, Stać jako posąg na ból skamieniały. A kiedy słońce gasnące oświeci Ostatni dzień mych marzeń i upadek, Sam swojej hańby i rozpaczy świadek, W milczącą przepaść duch się mój rozleci I nie zostawi dla was nic po sobie, Co byście mogli lżyć litością w grobie. 19 maj 1868

Mowa jest srebrem a milczenie złotem

26

ADAM ASNYK

-

POEZJE

Echo kołyski
Gdym jeszcze dzieckiem był Budzącym się na świat, Gdy wątły życia kwiat Jeszcze się w pączku krył, Na łono matka mnie brała, Pieściła i całowała, Gdym jeszcze dzieckiem był. Pamiętam po dziś dzień, Jak kojąc płacz i gniew, Nuciła tęskny śpiew, Co falą słodkich brzmień Dobywał uśmiech na nowo; I każde piosenki słowo Pamiętam po dziś dzień. „Dziecino, nie płacz! nie! Rozjaśnij twoję twarz, Dopóki matkę masz, Nie może ci być źle; Na moim oprzyj się łonie, Ja cię przed bólem zasłonię Dziecino, nie płacz, nie! Chowaj na później łzy! Dziś jeszcze anioł stróż Girlandą białych róż Okala twoje sny, Na tkance marzeń pajęczej Maluje kolory tęczy Chowaj na później łzy! Rozkoszą wszystko tchnie, Śpiewa ci ptaków chór, W twym niebie nie ma chmur Ani goryczy w łzie; Życie uśmiechem cię wita I każdy kwiat ci rozkwita, Rozkoszą wszystko tchnie! Więc duszę swoję pieść Jutrzenką rajskich farb I czystych uczuć skarb W niewinnej piersi mieść! Byś mógł zaczerpnąć w tym zdroju, 27 Mowa jest srebrem a milczenie złotem

ADAM ASNYK Gdy ci przybraknie spokoju Więc duszę swoje pieść! Bo przyjdzie inny dzień, W którym, o synu mój, Napotkasz tylko znój Zamiast rozkoszy tchnień; Zdrada ci oczy otworzy, Nieufność ducha zuboży, Bo przyjdzie inny dzień. Przyjdzie ci płacić krwią Serdecznych marzeń dług, Zdepcze cię w prochu wróg, Znieważy boleść twą; Szlachetny poryw zapału I miłość dla ideału Przyjdzie ci płacić krwią. I ból swój będziesz niósł Samotny sercem w świat! Zawodów, złudzeń, zdrad Będzie ci wieniec rósł, Cierniami otoczy skronie, Skrępuje na zawsze dłonie I będziesz ból swój niósł. Na taki życia zmrok, Rozbicia straszną noc, Zachowaj ducha moc I jasny dziecka wzrok. Niech ci wspomnienie kołyski Przyniesie matki uściski Na taki życia zmrok! Pomimo gorzkich prób Zawsze, ach! dobrym bądź! Z miłością drugich sądź I patrz z nadzieją w grób. Nie zatrać dziecinnej wiary, Nie żałuj swojej ofiary Pomimo gorzkich prób. O nie mów, dziecię me, Że marny życia trud, Że wszystko fałsz i brud, A prawdą tylko złe; Że trzeba wątpić i szydzić, Pogardzać i nienawidzić, O nie mów, dziecię me! Na matkę wspomnij swą, Na miłość, co bez plam, Zwątpieniu zadaj kłam I obmyj duszę łzą, Wierz w piękność ducha słoneczną I w miłość, która jest wieczną Na matkę wspomnij swą”. 8 grudzień 1868

-

POEZJE

Mowa jest srebrem a milczenie złotem

28

ADAM ASNYK

-

POEZJE

Marzenie poranne
Siedziała w ogrodzie w półświetle, w półcieniu, Przy blasku wschodzącej jutrzenki, Wśród ciszy porannej oddana marzeniu, Słuchając słowika piosenki. Marzyła o szczęściu, miłości - tak trocha, Bo o czymże można by innym? Wszak każda dziewczyna, choć jeszcze nie kocha, Marzeniem się bawi niewinnym. Tęsknota, niepokój i dziwne żądania Nieznanych a słodkich upojeń Budziły w jej sercu odblaskiem świtania Girlandy tęczowych urojeń. I piła skwapliwie te wonie, te fale Powietrza, co pierś jej wznosiły, I mocniej błyszczały jej ustek korale I żywiej się oczy paliły. Patrzała na kwiaty, co jasne z uśmiechem Skłaniały kielichy miłośnie, I dzieląc się wonnym rozkoszy oddechem, Szeptały o szczęściu i wiośnie. Widziała konwalię dziewiczą, jak drżała, Łzy lejąc z drobnego kielicha, W objęciach wietrzyka, a choć tak nieśmiała, Jednakże coś pragnie i wzdycha. A dalej narcyzy tak piękne, urocze... Że muszą samotne pozostać, Więc główki zwiesiły nad wody przeźrocze, Ścigając odbitą w niej postać. Tam znowu fijołki, kryjące się w trawie; Tak dobrze tej cichej rodzinie! Nie myśli o próżnej wielkości i sławie, Lecz żyje dla siebie jedynie. Tak marząc o kwiatach i tonąc w marzeniach, Oparła na ręku swą głowę I chmurki śledziła w słonecznych promieniach To srebrne, to znowu różowe. Wtem widzi zdziwiona: że z słońca promieni W jej oczach gmach staje złocisty, Z kopułą szafirów, z ścianami z zieleni, A cały jak kryształ przejrzysty. Kolumny - to palmy splecione w arkady Przez liany i bluszcze wiszące, Schodami - srebrzyste ściekają kaskady, Posadzką - mozajki kwitnące. 29 Mowa jest srebrem a milczenie złotem

ADAM ASNYK I widzi strwożona, jak kwiatów kielichy Ludzkimi ją mierzą oczami, I widzi rój sylfów skrzydlaty i cichy Jak igra w powietrzu z tęczami. A jeden z narcyzów rosami wilgotny W pięknego młodzieńca się zmienia, Lecz skrzydeł nie dostał i usiadł samotny Nad brzegiem srebrnego strumienia. I widzi wzruszona, jak wiatrom się skarży: Że nie ma na świecie nikogo... I słyszy westchnienia i w myślach się waży, A tak jej smutno i błogo. Nad litość nic nie ma na ziemi świętszego, Więc litość skłoniła dziewczynę, Że wstała powoli i poszła do niego Zapytać o smutku przyczynę. Słyszała jak przez sen wyrazy namiętne, Co śpiewnym pieściły ją echem, I oczy widziała tak piękne a smętne, Że odejść byłoby, ach! grzechem. Słyszała, jak mówił: „Ty jesteś wybraną, By nowe ukazać mi życie I duszę na wieczną tęsknotę skazaną W niebiańskim pogrążyć zachwycie. Ty jedna! ach! możesz, na ziemi ty jedna! Otworzyć mi nieba podwoje, Twa miłość nam władzę cudowną wyjedna, I skrzydła dostaniem oboje”. To wszystko słyszała jak w sennym marzeniu I uciec, i zostać by chciała, Aż wreszcie uległa słodkiemu wzruszeniu I rękę nieśmiało podała. Podała - i nagle spostrzegła z podziwem, Że lecą oboje dłoń w dłoni, Złączeni swych skrzydeł tęczowym ogniwem W obłoku jasności i woni. A wszystko się przed nią roztapia w blask słońca, Pierś samą oddycha rozkoszą, Kraina cudowna, bez końca - bez końca, A skrzydła ją w górę unoszą; I płyną wciąż razem w błękitne etery Po szlakach przestrzeni gwiaździstych, A pieśni - nadziemskie śpiewają im sfery O ducha pragnieniach wieczystych. Więc czuje: że serce wyrywa się z łona, Że nadmiar uczucia pierś tłoczy, Wśród jasnych błękitów, gwiazd złotych, stęskniona Na niego podniosła swe oczy. I wzrokiem spoczęła w młodzieńca spojrzeniu, Co ognia płynęło falami, I w sennej ekstazy bezbrzeżnym pragnieniu Ust jego dotknęła ustami. Wtem wszystko przepada... i widzi, o dziwy Mowa jest srebrem a milczenie złotem

-

POEZJE

30

ADAM ASNYK Świat jasnych urojeń znikniony! I siebie zmienioną w krzak brzydkiej pokrzywy, A młodzian stał w oset zmieniony. W rozpaczy i wstydzie chce płakać - nic zdoła; Cóż będzie nieszczęsna robiła? Wtem słyszy z radością, że matka ją woła, I nagle się ze snu zbudziła I poszła zapytać do matki, co znaczy Sen dziwny o takiej przygodzie. A matka z uśmiechem swej córce tłumaczy, Że marzyć nie trzeba w ogrodzie. 1869

-

POEZJE

Do...
Przekleństwa synu! co Kaina piętnem Straszysz w dzień biały Chrystusową trzodę, Przybywaj do mnie! w uciśnieniu smętnem Znajdziesz dla siebie gorycz i ochłodę. Znanyś mi z dawna, gdy życiem namiętnem Przyniosłeś duszy swojej wieczną szkodę, Rzuciwszy cnoty gościniec utarty I do bram niebios biegnąc, i odparty. Lepiej ci było wraz z bracią Ablową Przeżuwać życie na pokory zębie, Kochać na rozkaz i wierzyć na słowo, Paląc na stosie ofiarnym gołębie; Niźli do boju stanąwszy z Jehową, Przeglądać bytu i nicestwa głębie. Nie byłbyś nosił fatalnej pieczęci, Na którą z wstrętem patrzą wniebowzięci! Lecz tym, czym jesteś, skazany na piekło! Tym cię mieć pragnę! gościu mój posępny! Bo jakieś echo podziemne mi rzekło: Że los nasz jeden, że i ja występny, Czemu tym bardziej wierzyć teraz muszę, Gdy jasne niebo z piersi mej uciekło, I sam zostałem, nieprzystępny skrusze, A tylko jednej rozpaczy przystępny. Razem więc z tobą, synu potępienia, Nad Babilonu wodami usiędziem, A nieśmiertelni wielkością zwątpienia, Z swej piersi głosu strasznego dobędziem; Z Prometeuszów wiecznością cierpienia 31 Mowa jest srebrem a milczenie złotem

ADAM ASNYK I z sępem żądzy, męczarni narzędziem, W własnej niemocy skowani łańcuchy, Zostaniem bratnie dwa stracone duchy! Lecz nim utoniem w niepamięci fali Przed okiem ludzi skryci w obłok czarny, Niech ich pieśń nasza gromem wstydu spali: Że w nikczemności pędząc żywot marny, Płazowe szczęście, nie wielkość obrali; Niech ich ród szczęsny, cierpliwy i karny Z pokorą znosi losów wyrok twardy, My im zapłaćmy jałmużną pogardy... 5 maj 1868

-

POEZJE

Zmarłej dziewicy
Zasnęła cicho i nic jej nie zbudzi: Ani płacz siostry, ani matki łkanie, Ani gwar obcych a ciekawych ludzi, Co otoczyli śmiertelne posłanie; Już jej dosięgnąć boleść nie jest w stanie, Zasnęła cicho i nic jej nie zbudzi. Na zawsze swoje zamknęła powieki, Spokojna, blada, smutna narzeczona Anioła, co ją poślubił na wieki; Jakoby w jasny posąg zamieniona, Zaziemskich widzeń jasnością olśniona, Na zawsze swoje zamknęła powieki. Ostatni uśmiech wykwit! na jej twarzy, A obok niego dziwne zamyślenie; Jeszcze się może nad jej kształtem waży Zbiegłego życia rozwiane marzenie, Więc choć ją wieczność ubrała w milczenie, Ostatni uśmiech wykwit! na jej twarzy. Z rozbitej czary idealnych marzeń Piła zaledwie woń kwiatów wiosenną, Od rozczarowań wolna i od skażeń, Mowa jest srebrem a milczenie złotem 32

ADAM ASNYK Rzuciła czarę pod urnę kamienną I w sferę duchów wzlatuje promienną Z rozbitej czary idealnych marzeń. Rozmiłowana w nieśmiertelnym pięknie, Ukołysana pieśnią tajemniczą, Ani się grobu ciemności ulęknie, Ani zatęskni za życia goryczą, Ale uwieczni swą piękność dziewiczą, Rozmiłowana w nieśmiertelnym pięknie. Mistrzostwo śmierci i śmierci potęga Białego kwiatu utrwaliły białość. Co życie w biegu niszczy i rozprzęga, To śmierć obleka w harmonijną całość, I nieskalaną daje doskonałość Mistrzostwo śmierci i śmierci potęga! W wiecznej pogodzie i w wiecznym spokoju Zakwita róża mistyczna zachwytu; Znikome kształty padły w życia boju, Lecz to, co boskie, na fali błękitu Wraca panować nad zmiennością bytu, W wiecznej pogodzie i w wiecznym pokoju. l grudzień 1868

-

POEZJE

Szkoda!
Szkoda kwiatów, które więdną W ustroni, I nikt nie zna ich barw świeżych I woni. Szkoda pereł, które leżą W mórz toni; Szkoda uczuć, które młodość Roztrwoni. Szkoda marzeń, co się w ciemność Rozproszą, Szkoda ofiar, które nie są Rozkoszą; Szkoda pragnień, co nie mogą 33 Mowa jest srebrem a milczenie złotem

ADAM ASNYK Wybuchać, Szkoda piosnek, których nie ma Kto słuchać. Szkoda męstwa, gdy nie przyjdzie Do starcia, I serc szkoda, co nie mają Oparcia. czerwiec 1868

-

POEZJE

Gdybym był młodszy...
Gdybym był młodszy, dziewczyno, Gdybym był młodszy! Piłbym, ach, wtenczas nie wino, Lecz spojrzeń twoich najsłodszy Nektar, dziewczyno! Ty byś mnie może kochała, Jasny aniele... Na tę myśl pierś mi zadrżała, Bo widzę szczęścia za wiele, Gdybyś kochała! Gwiazd bym nie szukał na niebie Ani miesiąca, Ale bym patrzał na ciebie, Boś więcej promieniejąca Od gwiazd na niebie! Wzgardziłbym słońca jasnością I wiosny tchnieniem, A żyłbym twoją miłością, Boś ty jest moim natchnieniem I słońc jasnością. Ale już jestem za stary, Bym mógł, dzieweczko, Zażądać serca ofiary; Więc bawię tylko piosneczką, Bom już za stary! Uciekam od ciebie z dala, Motylu złoty! Bo duma mi nie pozwala Cierpieć, więc pełen tęsknoty Uciekam z dala. Śmieję się i piję wino Mieszane z łzami, I patrzę, piękna dziewczyno, W swą przeszłość pokrytą mgłami, I piję wino... [lato 1868] Mowa jest srebrem a milczenie złotem 34

ADAM ASNYK

-

POEZJE

Karmelkowy wiersz
Bywało dawniej, przed laty, Sypałem wiersze i kwiaty Wszystkim dziewczątkom, Bom myślał, o piękne panie, Że kwiat lub słowo zostanie Dla was pamiątką. Wierzyłem -zwyczajnie młody, Że jeszcze nie wyszło z mody Myśleć i czuć, Że trocha serca kobiecie Świetnej kariery na świecie Nie może psuć. Aniołków brałem na serio I z śmieszną donkiszoterią Wielbiłem lalki, I gotów byłem, o zgrozo, Za Dulcyneę z Tobozo Stanąć do walki! Lecz dziś komedię salonu Jak człowiek dobrego tonu Na wylot znam; Z serca pożytek niewielki, Więc mam w zapasie karmelki Dla dam. [przed latem 1868]

35

Mowa jest srebrem a milczenie złotem

ADAM ASNYK

-

POEZJE

Sonet
Jednego serca! tak mało, tak mało, Jednego serca trzeba mi na ziemi! Co by przy moim miłością zadrżało, A byłbym cichym pomiędzy cichemi. Jednych ust trzeba! Skąd bym wieczność całą Pił napój szczęścia ustami mojemi, I oczu dwoje, gdzie bym patrzał śmiało, Widząc się świętym pomiędzy świętemi. Jednego serca i rąk białych dwoje! Co by mi oczy zasłoniły moje, Bym zasnął słodko, marząc o aniele, Który mnie niesie w objęciach do nieba; Jednego serca! Tak mało mi trzeba, A jednak widzę, że żądam za wiele! 1869

Ach, jak mi smutno!
Ach, jak mi smutno! Mój anioł mnie rzucił, W daleki odbiegł świat, I próżno wzywam, ażeby mi zwrócił Zabrany marzeń kwiat. Ach, jak mi smutno! Cień mnie już otacza, Posępny grobu cień; Serce się jeszcze zrywa i rozpacza, Szukając jasnych tchnień. Ale na próżno uciszyć się lęka I próżno przeszłość oskarża rozrzutną... Cięży już nad nim niewidzialna ręka Ach, jak mi smutno! 22 grudzień 1868

Mowa jest srebrem a milczenie złotem

36

ADAM ASNYK

-

POEZJE

Dwa spotkania
Spotkałem go w młodości dniach W objęcia moje upadł on I rzekł mi: „Bracie, w wspólnych snach Znajdziem zwycięstwo albo zgon!” Spotkałem go po latach wielu, Spotkałem na środku rynku; W objęcia padł: „Ach, przyjacielu o Zawołał - chodźmy do szynku!” 1869

37

Mowa jest srebrem a milczenie złotem

ADAM ASNYK

-

POEZJE

Na przedpieklu
Raz mi tak żona dopiekła, Żem się powiesił na górze; Ciało zostało na sznurze, A dusza poszła do piekła. Strącona w otchłanie ciemne, Trzęsła się cała ze strachu, Po siarki przykrym zapachu Poznając państwo podziemne. Zaledwie biedaczka dusza Stanęła w przepaści na dnie, Gdy dziki Cerber wypadnie Targać za poły kontusza. I tak jął szarpać zdradziecko, Że gdym się bronić sposobił, To on tymczasem już zrobił Z kontusza tunikę grecką. Więc w takim klasycznym stroju Ja, szlachcic i Podolanin, Szedłem, a duchy po kroju Mniemały, żem jest poganin. Charon w łańcuchy mnie okuł I zawiódł na odwach prosto, Gdzie przed piekielnym starostą Spisywać trzeba protokół. Na sądzie Eak zasiadał, Przy nim Radamant z Minosem; Spojrzeli na mnie ukosem, Żądając, bym się spowiadał. Widząc, że patrzę przed siebie, Nie wiedząc, co mówić zgoła, Radamant gniewny zawoła: - „Coś przyszedł robić w Erebie? Jakie do niego masz prawo? Jakie masz w piekle zasługi? Czy szereg twych zbrodni długi Występną okrył cię sławą? Czyś może jako wódz srogi Rozpuścił na świat swe hordy, Siałeś pożogi i mordy, Wzywając do walki bogi? Lub może jak Tytan nowy Niebiosa pobiegłeś gwałcić I ziemię chciałeś przekształcić, Niszcząc fatalizm duchowy? Możeś był zemsty Orestem I w krwi swych bliskich się pławił? No, powiedz, czymżeś się wsławił? Mordami? zdradą? incestem?” Na to ja, szlachcic struchlały, Rzekłem: - „Niech porwą mnie diabli, Jeżeli dotknąłem szabli Mowa jest srebrem a milczenie złotem

38

ADAM ASNYK Przez życia mego wiek cały! Jestem człek prawy, zamożny... Moi piekielni panowie, Co wam też świta po głowie, Bym miał być taki bezbożny?! Żyłem przykładnie na roli, Czysty przed ludźmi i Bogiem, Nikomu nie byłem wrogiem, Strzegłem się wszelkiej swawoli; Gromiłem życie namiętne, Próżne marzenia postępu Nie miały do mnie przystępu, Doktryny były mi wstrętne. Nie gustowałem w poezji, Pogańskich nie czciłem bogów, Strzegłem się ideologów I heroicznych herezji. Prowadząc życie w porządku, Nie miałem większej ambicji, Jak zostać... posłem w Galicji, Gdziem słynął z swego rozsądku. Ale czart jakiś mnie zbiesił: Gdy mocniej zalałem głowę, Różne zgryzoty domowe Sprawiły, żem się obwiesił”. Gdym skończył, wstał Minos straszny I rzekł: - „Co robić z tym fantem, Z Beotem i obskurantem? Dla piekła jest za rubaszny!” I tak po krótkich namowach Wszyscy trzej, mrucząc pod nosem, Radamant, Eak z Minosem Zawarli wyrok w tych słowach: „Idź jeszcze na ziemię, bracie, Zająć się twoim rzemiosłem, A będziesz wybrany posłem, Zasiędziesz nawet w rajchsracie; A kiedy już w delegacji Staniesz w obronie wolności, Chcąc nam dochować wdzięczności, Pamiętaj o propinacji! I nie trać nigdy nadziei, Walcz śmiało na każdej sesji: Zdobędziesz dużo koncesji... Banków i nowych kolei. Choćby kto za złe poczytał, Śmiej się! bo sprawa jest czysta, Wszakże kraj na tym skorzysta, Jeśli powiększysz kapitał. Piekła się nie bój tym bardziej, Bądź tylko śmiało bezczelnym, Honorem ręczym piekielnym, Że piekło tobą pogardzi”. 39

-

POEZJE

Mowa jest srebrem a milczenie złotem

ADAM ASNYK

-

POEZJE

Helenie Modrzejewskiej
Ponad tym wszystkim, co początek bierze W ciężkiej i dusznej życia atmosferze, Ponad tym wszystkim, co się ćmi i wichrzy W prochu tej ziemi, jak owad najlichszy, Ponad tym wszystkim, co z niesforną wrzawą Goni za chlebem, miłością lub sławą, I świecąc chwilę, znowu w mroku ginie, W łez, krwi i błota dziwnej mieszaninie, Ponad tym wszystkim - jest jaśniejsza sfera, Będąca ziemskiej tęczowym odbiciem. Ta zmienne kształty w wieczny blask ubiera I jak posągi stawia ponad życiem, I każdą miłość, co się w proch rozwiała, Uwiecznia w krasie dziewiczego ciała, I każdą sławę podejmuje z zgliszcza, I ze rdzy ziemskiej ogniem ją oczyszcza. Ta sfera jasna, sfera ideału, W którą świat żywych wsiąka wciąż pomału I gdzie przenosi swoje łzy i nędzę Na rajskich marzeń nieśmiertelną przędzę, Ta sfera sztuki, jak ją tłum nazywa, Wieczyście piękna, wieczyście prawdziwa, Ma swoje sługi, którym jest zlecone Ukrytych cudów odchylać zasłonę. Ma swoje sługi wierne niewolniczo, Co wdzięcznym marom, zrodzony m w błękicie, Własnego ducha na chwilę użyczą I mglistym kształtom własne dadzą życie, I całą swoje roztrwonią istotę Na ich nadziemską walkę i tęsknotę, I trwają, błyszczą i lecą... dopóki Nie strawi ducha boski płomień sztuki! Biedne ofiary! Im nie wolno w locie Opuścić skrzydeł w jakiej cichej grocie Ani ugasić ognia, co je pali, Jako jaskółkom gdzie na modrej fali; Mowa jest srebrem a milczenie złotem 40

ADAM ASNYK Im w ideału jarzmie, bez wytchnienia, Wszystkie łzy, skargi, krzywdy i cierpienia Potrzeba zbierać, każdą ludzką ranę Przejmując na swe serce skołatane; Trzeba im chodzić w królewskiej purpurze, W koronie z szychu i nie giąć się pod nią, Odczuć w swych piersiach wszystkie ziemskie burze, I dyszeć dumą, nienawiścią, zbrodnią, Umarłych plemion żywym być wyrazem, Kochać, żyć, walczyć, ginąć z nimi razem... I wszystkie piękne widma, co się roją, Aby ożyły, krwią napoić swoją. Biedne ofiary! Tłum, co patrzy na nie, Widzi ułudę tylko i udanie I gdy się ogniem tęczowym zachwyca, Nie pyta, czym go niewolnik podsyca. Nie pyta, czemu mieści posąg Nioby Tyle kamiennej grozy i żałoby, Czemu pieśń, co się w powietrzu roztrąca, Jest tyle śpiewna, spłakana i drżąca. Czemu ta postać jasna, czysta, biała, Spoczywająca dotąd w zapomnieniu, Nagle przed okiem widza zmartwychwstała I w czarodziejskim zakwitła promieniu? Skąd płynie fala tych uczuć obfita, Co go rwie z sobą? O to tłum nie pyta... Pewny, że wzruszeń tajemniczych tęcza Bengalskim ogniom początek zawdzięcza. Nikt nie przeczuwa owej wielkiej rany, Skąd krwi upływa strumień nieprzebrany, Ani tej walki, co trwa życiem całem Z nieuchwyconym nigdy ideałem Ani też nie ma współczujących świadków Dla tych porażek, zwątpień i upadków, Gdy niewidzialne wyższej mocy ramię Słonecznym gońcom skrzydła i lot łamie. O! tych wewnętrznych konań ponad światem Nie dojrzą nawet oczy najciekawsze Źródło, co było w twórcze łzy bogatem, Zostanie ciemną zagadką na zawsze; I gdy duch w prochu szermierza powali, Na śmierć zadepcze i uleci dalej... Tłum się nie troszczy o los zapaśnika, Ale do domu powraca... i syka. Strwonione życie! komedia skończona! Nad zwyciężonym zapadła zasłona I głucha cisza zaległa bezzwłocznie, Wprzód zanim w ziemi naprawdę odpocznie; Serdecznych natchnień błyski drogocenne, Te uleciały ponad prądy zmienne, Unosząc z sobą w kraj przyszłości mglisty Serce człowieka i duszę artysty. Więc pozostaje tylko marą błędną, 41

-

POEZJE

Mowa jest srebrem a milczenie złotem

ADAM ASNYK Rozdawszy z siebie wszystko, co najlepsze Zebrane laury do wieczora zwiędną, I nikt go piersią swoją nie podeprze. Dopiero wtedy, gdy z nędzy człowieczej Chłodna go ziemia na zawsze wyleczy, Nad grobem miga błędny ognik sławy, Przed którym staje przechodzień ciekawy. A jednak, mimo że ten ból, ta praca, W której się własną istotę zatraca, Zdaje się niknąć, atom po atomie, W wiecznej piękności blasku i ogromie, Jak rosa w słońcu... jednak przecież warto Chociaż na chwilę dać swą pierś rozdartą Tym, którzy łakną i tęsknią za niebem, I głodnych karmić ideału chlebem. Warto chociażby raz, na chwilę jedną, Położyć palec na dusz ludzkich ranie I w lepsze światy zawieść rzeszę biedną, Prawdy i piękna dać jej pożądanie. Bo chociaż dzieło i twórca przeminie, Rzucone ziarno zejdzie kiedyś w czynie I w przyszłych czynów rycerskiej postaci Zapomnianemu sprawcy się wypłaci. 1871

-

POEZJE

Nawrócenie
Gdy miała szesnaście latek, Była ach! bardzo sceptyczną, Nie chciała wierzyć, gdym mówił, --Że jest prześliczną. Wątpiła o swej urodzie. W uczucia wierzyć nie chciała, Kiedym jej miłość wyznawał, --Tylko się śmiała. Lecz dzisiaj, po latach wielu, Wiara w serce wstąpiła... I nawrócona zupełnie, --Żałuje, że wprzód wątpiła... Ufna w potęgę miłości, Wspomnienia pragnie odświeżyć, Wierz, że jeszcze ją kocham --Lecz ja - przestałem już wierzyć.

Mowa jest srebrem a milczenie złotem

42

ADAM ASNYK

-

POEZJE

43

Mowa jest srebrem a milczenie złotem

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful