Historia krucjat redakcja naukowa Jonathan Riley-Smith Oficyna Wydawnicza "Yocatio' Warszawa 791262 Tytuł oryginału: The

Oxford Hlustrated History ofthe Crusades Redakcja oryginału: Jonathan Riley-Smith Przekład: Katarzyna Pachniak Wstęp i konsultacja naukowa wydania polskiego: prof. dr hab. Janusz Danecki Kierownik Zakładu Arabistyki i Islamistyki, Instytut Orientalistyczny, Wydział Neofiłologii UW Autor dodatku do wydania polskiego: prof. dr hab. Jerzy Hauziński, Rektor WSP w Słupsku Redakcja: Krzysztof Trawkowski Skorowidz i redakcja techniczna: Tadeusz Zawadzki Korekta: Hanna Stompor Projekt okładki: Joanna Złonkiewicz Copyright (c) 1995 Oxford University Press. This translation of The Oxford Illustrated History of the Crusades originally published in English in 19 is published by arrangement with Oxford University Press. Niniejszy przekład Histońi krucjat, wydanej oryginalnie po angielsku w roku 1995, został opublikowany w porozumieniu z Oxford University Press. Copyright for the Polish edition (c) 2000 by Oficyna Wydawnicza "Yocatio", Warszawa Ali rights reserved. Wszelkie prawa zastrzeżone. Książka, ani żadna jej część, nie może być przedrukowywana ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie, fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie, ani odczytywana w środkach publicznego przekazu bez pisemnej zgody wydaw W sprawie zezwoleń należy zwracać się do Oficyny Wydawniczej "Yocatio", 02-798 Warszawa, skr. poczt. 41 e-mail: vocatio@vocatio.com.pl http://www.vocatio.com.pl Redakcja: fax (0-22) 648 63 82, tel. (0-22) 648 54 50 Dział handlowy: fax (0-22) 648 03 79, tel. (0-22) 648 03 78 e-mail: handlowy@vocatio.com.pl Księgarnia wysyłkowa "Yocatio": 02-798 Warszawa 78, skr. poczt. 41, tel. 0-603 861 952

ISBN 83-7146-154-2 BUW-EO- 00 l iii Słowo wstępne

in 1995 x>sób e lub ydawcy. Ujęcie tematu krucjat w serię ilustrowanych historii i fakt, że tylko jeden z autorów pochodzi spoza Anglii, prowadzi do refleksji nad niezwykłym wzrostem liczby uczonych zajmujących się krucjatami od lat pięćdziesiątych XX wieku, kiedy było ich co najwyżej sześciu, a tylko dwóch z nich to historycy wykładający na uniwersytetach. Do 1990 roku uczeni z dwudziestu dziewięciu wydziałów historii brytyjskich uniwersytetów i w collegów byli członkami Society for Study ofthe Crusades ("Towarzystwa do spraw Badań nad Krucjatami"). Ta tendencja, panująca wśród uczonych brytyjskich prawdopodobnie ma bliski związek z ogólnym powszechnym zainteresowaniem, datującą się od dawna fascynacją Bliskim Wschodem, sławą Szpitala świętego Jana, łączącą się ze średniowiecznymi joannitami i ciągłym powodzeniem Dziejów wypraw krzyżowych pióra sir Stevena Runcimana. W rozdziale I ukazujemy najnowsze osiągnięcia historiografii krucjatowej. Praca obejmuje krucjaty toczone w rozmaitych teatrach wojny. Opisano koncepcje apologetów, propagatorów, pieśniarzy, poetów, sposób widzenia krucjat i motywację samych krzyżowców oraz emocjonalne i intelektualne reakcje muzułmanów na chrześcijańską świętą wojnę. Przeanalizowano też rozwój instytucjonalny - prawny, finansowy i strukturalny - który był potrzebny do podtrzymania tego ruchu. Kilka rozdziałów poświęcono zachodnim osadom założonym we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, powstającej w nich znakomitej sztuce i architekturze oraz zakonom rycerskim. Odpowiednio dużo uwagi poświęcono też tematowi późniejszych krucjat, w tym historii zakonów rycerskich od XVI do XVIII wieku. Podjęto także pierwsze kroki celem rzucenia światła na mało zbadany temat przetrwania idei i motywów krucjatowych w XIX i XX wieku. Jonathan Riley-Smith Croxton, Cambńdge kwiecień 1994 Słowo wstępne do wydania polskiego JANUSZ DANECKI Dzieje wypraw krzyżowych najlepiej znamy od strony europejskiej. Jawią się nam jako bo i szlachetny wyczyn europejskich rycerzy, którzy w imię słusznej i świętej sprawy wyruszyli droższe dla chrześcijan tereny, by je wydrzeć spod panowania

barbarzyńskich, niecywilizc muzułmanów. Zakłada się, że panowanie muzułmańskie w Ziemi Świętej chrześcijaństwa i się jej bezczeszczeniu i bezwzględnemu islamizowaniu. Ten obraz podtrzymywały rozpows; ne podówczas opisy wojen krzyżowych i oparta na nich literatura piękna. Nawet dzieło do ni najbardziej udokumentowane, a mianowicie Dzieje wypraw krzyżowych Stevena Runcimam żuje wyprawy krzyżowe głównie w świetle europejskich opisów i poglądów, a jeśli wykorzy! są źródła arabskie, to jedynie w przekładach. Jest to błędna i krzywdząca opinia. Rzeczywistość była bowiem zupełnie inna. Muzuł: koncepcja religijna i społeczna uznawała religie monoteistyczne za poprzedniczki islamu i ła opieką wyznawców tych religii, w tym również ich świątynie. Innowiercy uważani był siadający księgi objawione. Nazywano ich w związku z tym "ludami księgi" (ahl al-kitab), uprawniało do specjalnej opieki zwanej zimma, dlatego też podopieczni islamu nazywali mi. Pierwszy wyłom w jednostronnym spojrzeniu na islam uczynił przekład niewielkiej ksi zatytułowanej Księga pouczających przykładów (Kitab al-itibar) napisanej przez muzułmańskiego cica i rycerza Usamę Ibn Munkiza (zm. 1188), urodzonego w 1095 roku, a więc dokładnie wte papież Urban II ogłosił rozpoczęcie wypraw krzyżowych. Kiedy świat zachodni zapoznał się z treścią tego dzieła, a także wielu innych muzułmański historycznych, okazało się, że nasze spojrzenie na wyprawy krzyżowe nie jest obiektywne an tecznie uzasadnione. Przekonania o naszej wysokiej kulturze i o barbarzyństwie muzułmani zupełnie bezpodstawne. Bezsprzecznie bowiem cywilizacja islamu stała podówczas na znaczr szym poziomie, a kultura i moralność były bardziej wyrafinowane. Zdano sobie też sprawę, ż nas tak istotne wydarzenia, miały marginalne znaczenie dla samych muzułmanów. Nie prz wali większego znaczenia do obecności Europejczyków na swoim terytorium. Jedynym bo wydarzeniem były skutki wypraw krzyżowych na Półwyspie Iberyjskim, gdzie muzułmanie wiście utracili jedną z najpiękniejszych krain o szczególnie interesującej kulturze niemal w zniszczonej przez barbarzyńskich krzyżowców. W rzeczywistości bowiem Europejczycy byli dla muzułmanów barbarzyńcami. Usama pr: się tym europejskim barbarzyńcom z mieszaniną rozbawienia i politowania. Nie są oni dl partnerami: europejskie metody leczenia chorych i rannych urągają wszelkim zasadom rozsąi zgrozą opisuje prymitywne leczenie stosowane przez europejskich medyków - odrąbywan cem chorych członków, zabijanie chorych, by się już nie męczyli. r Ul Słowo wstępne do wydania polskiego Zachowanie się Franków wobec kobiet nie ma w sobie nic z kultury, nie mówiąc już o rycerskości. "Ich mężczyźni nie są o kobiety zazdrośni, ani też nie posiadają dumy męskiej" - stwierdza autorytatywnie Usama, a potem pokazuje, jak Frankowie podle traktują kobiety: ,,[W Tyberiadzie] wystąpili rycerze, by urządzić zabawę z włóczniami. Wraz z nimi wyszły dwie stare, słaniające się kobiety, które oni postawili na końcu placu, na drugim zaś końcu umieścili świnię, którą związali i rzucili na skałę. Kazali tym

starym kobietom urządzić wyścigi. Za każdą z tych starych kobiet jechało kilku jeźdźców, którzy je popędzali. Staruszki upadały i podnosiły się co krok, a oni się s'miali" (Usama Ibn Munkidh, Kitab al I'tibar. Księga pouczających przykładów [...], Warszawa-Wrocław 1975, s. 242). Skutkiem zetknięcia się historiografii europejskiej z takim obrazem wojen krzyżowych było nie tylko zdziwienie, i refleksja, że może nie mieliśmy racji, ale również zweryfikowanie dotychczasowego euro-centrycznego spojrzenia i wyprawy przedstawianie ich w bardziej obiektywnym świetle. Spojrzenie na historię wypraw musiało być teraz dziełem wielu specjalistów. To z pozoru epizodyczne wydarzenie w dziejach ludzkości nie mogło już być opracowywane przez historyków europejskich, lecz wymagało współpracy bardzo wielu specjalistów z różnych dziedzin. W rezultacie powstało monumentalne dzieło - wielka zbiorowa historia wypraw krzyżowych pt. A History ofthe Crusades - w sześciu tomach przygotowana w Stanach Zjednoczonych pod redakcją K.M. Settona (1969-1989). Prezentowana tutaj Czytelnikowi książka jest kolejną próbą nowego zespołowego podejścia do złożonego zjawiska, jakim były wyprawy krzyżowe. Ukazuje wiele różnych ich aspektów, nie pomija się przy tym spojrzenia muzułmańskiego i muzułmańskiej perspektywy. Jego autorami są wybitni specjaliści brytyjscy pod kierunkiem profesora Jonathana Riley-Smitha. Dzięki pracy przedstawicieli wielu dziedzin nauki obraz wojen krzyżowych jest bardziej zrównoważony, a znaczenie templariuszy czy rycerzy maltańskich dla późniejszych dziejów europejskich zachowuje w tej perspektywie swój rzeczywisty wymiar. Dzieło to cieszy się uznaniem, opublikowane zostało przez prestiżowe wydawnictwo Oxford University Press dwukrotnie. Polska edycja nie tylko zawiera pełny tekst oryginału, ale również została od nowa opracowana w świetle wyników najnowszych badań i uzupełniona o informacje na temat polskiej i obcej literatury przedmiotu przez profesora Jerzego Hauziriskiego, wybitnego historyka, specjalistę w zakresie średniowiecznych stosunków europejsko-muzułmańskich. Spis treści

SŁOWO WSTĘPNE ........................................ 1. RUCH KRUCJATOWY A HISTORYCY ..................... Jonathan Riley-Smith 2. POCZĄTKI ............................................ Marcus Buli 3. RUCH KRUCJATOWY 1096-1274 ......................... Simon Lloyd 4. MENTALNOŚĆ KRZYŻOWCÓW NA WSCHODZIE 1095-1300 Jonathan Riley-Smith 5. PIEŚNI ................................................ Michael Routledge 6. ŁACIŃSKI WSCHÓD 1098-1291 ..........................

Jonathan Phillips 7. SZTUKA NA ŁACIŃSKIM WSCHODZIE 1098-1291 ......... Jaroslav Folda 8. ARCHITEKTURA ŁACIŃSKIEGO WSCHODU 1098-1571 Denys Pringle 9. ZAKONY RYCERSKIE 1120-1312 ......................... Alan Forey 10. ISLAM A RUCH KRUCJATOWY 1096-1699 ............... Robert Irwin 11. RUCH KRUCJATOWY 1274-1700 ........................ Norman Housley 12. ŁACIŃSKI WSCHÓD 1291-1669 ......................... Peter Edbury 13. ZAKONY RYCERSKIE 1312-1798 ........................ Anthany Luttrei 14. OBRAZ KRUCJAT W XIX I XX WIEKU .................. Elizabeth Siberry 15. ODRODZENIE I PRZETRWANIE ......................... Jonathan Riley-Smith CHRONOLOGIA ......................................... DALSZE LEKTURY ....................................... ŹRÓDŁA ILUSTRACJI .................................... SKOROWIDZ ............................................ 1. Ruch krucjatowy a historycy JONATHAN RILEY-SMITH ..18 ..42 ..76 .100 .120 .152 .170 .198 .230 .272 .309 .341 .383 .404 .412 .418 .432 .434

W listopadzie 1095 roku w Clermont zebrał się synod pod przewodnictwem papieża Urbana H. Na zakończenie synodu, 27 listopada, duchowni i świeccy-w większości mieszkańcy okolicznych wiosek - zgromadzili się na błoniu za miastem i wysłuchali papieskiego kazania. Urban n wezwał rycerzy frankijskich do ślubowania, iż udadzą się na Wschód z podwójnym zadaniem: by wyzwolić chrześcijan spod jarzma islamu i wyrwać Grób Święty w Jerozolimie z rąk niewiernych. Gdy tylko papież skończył swą przemowę, Ademar z Monteil, biskup Le Puy, który później, w czasie wyprawy, miał reprezentować papieża, jako pierwszy ujął krzyż. W tym czasie tłum skandował "Bóg tak chce". Chociaż relacje naocznych świadków tego wydarzenia i papieskie kazanie zostały spisane później, kiedy blasku dodał im odniesiony triumf, jednak nie można się oprzeć wrażeniu, że mamy do czynienia ze starannie wyreżyserowanym przedstawieniem-nader śmiałym, gdyż zdecydowano się na ryzyko organizacji zgromadzenia pod gołym niebem na początku zimy - przedstawieniem, w którym role głównych postaci i oklaski tłumu zostały wcześniej przećwiczone. Ruch krucjatowy zaczął się w melodramatycz-nej formie, która miała być dla niego typowa również potem. Papież sam wywodził się z klasy, którą zamierzał pobudzić do czynu, dlatego musiał wiedzieć, jak można grać na emocjach żołnierzy. Miał około sześćdziesiątki, kiedy rozpoczął roczną podróż po południowej i środkowej Francji. Myśl o zwołaniu wyprawy, która pomogłaby cesarstwu bizantyjskiemu, nurtowała go najprawdopodobniej od kilku lat, a odświeżył ją przedstawiony w marcu, na synodzie w Piacen-zy, apel bizantyjskiego cesarza Aleksego. Cesarz prosił o pomoc w walce z Turkami, którzy od ponad dwóch dziesięcioleci zagarniali stopniowo tereny w Azji Mniejszej i dotarli już prawie do Bosforu. Wkrótce po przybyciu do Francji papież Urban II musiał przedyskutować swoje plany z Ademarem z Le Puy i Rajmundem z Saint-Gilles, hrabią Tuluzy, którego zamierzał uczynić przywódcą wyprawy. Spotkania te nie mogły być poufne i jest być może nieco prawdy w burgundz-kiej tradycji, że "pierwsze śluby o ruszeniu w drogę do Jerozolimy" zostały złożone na synodzie, w którym brało udział 36 biskupów, a odbył się 10 Ruch krucjatowy a historycy

on wcześniej w 1095 roku, w Autun. Według innego przekazu, zanim doszło do wezwania w Clermont, zrealizowanie podobnej krucjaty proponował wędrujący kaznodzieja, Piotr Pustelnik. Piotr był znany ze swojej chełpliwości, dlatego też jest możliwe, że jego opowieści o pielgrzymce do Jerozolimy, wezwaniu, z jakim zwrócił się do niego patriarcha, wizji Chrystusa, rozmowie odbytej z papieżem we Włoszech, w czasie której przekonał Urbana II do zebrania sił i wysłania ich na pomoc Jerozolimie, narodziły się w Lotaryngii, niedaleko opactwa Neumo-ustier. Tam bowiem Piotr żył samotnie, gdy krucjata już się skończyła. Lecz przybycie papieża do Clermont musiało poprzedzić przynajmniej wiele rozmów i jakieś wstępne planowanie.

Zdaje się, że Urban II wzywał do podjęcia krucjaty w każdym miejscu we Francji, do którego dotarł. Do następnej wiosny krzyżowcy gromadzili się na tę wyprawę, która później została określona jako pierwsza krucjata (1096-1102). Punktem kulminacyjnym tej wyprawy było zdobycie Jerozolimy 15 lipca 1099 roku, co w oczach współczesnych jeszcze urosło po tym, jak dwa lata później armie trzeciej fali krzyżowców poniosły w starciu z Turkami w Azji Mniejszej katastrofalną porażkę. Samej Jerozolimy nie dałoby się utrzymać na Wschodzie, więc jej zajęcie przyczyniło się nieuchronnie do powstania zachodnich osad w Lewancie (znanych pod wspólną nazwą łacińskiego Wschodu). Wkrótce zaczęło im zagrażać niebezpieczeństwo, które pociągnęło za sobą konieczność organizowania wypraw wojskowych i zakładania zakonów rycerskich dla ich wsparcia. Działania krzyżowców trwały w latach 1107-1108 - aczkolwiek ten okres przemienił się we wstępny i zgubny w skutkach atak na cesarstwo bizantyjskie - a później w latach 1120-1125, 1128-1129, 1139-1140 oraz 1147-1149. Ostatni okres miał stać się znany jako druga krucjata. Jednocześnie ruch krucjatowy ogarnął równi Hiszpanię. Już papież Urban II zaczął porówr wać jej odzyskanie z rąk Maurów do wyzwo nią Jerozolimy. Gdy papież Kalikst II zapropor wał wojnę na dwa fronty, prowadzoną jednoc; śnie w Hiszpanii i na Wschodzie, na Półwysj Iberyjskim w latach 1114, 1118 i 1122 głoszo kazania wzywające do uczestnictwa w kruc tach. Inicjatywę Kaliksta rozwinął papież EUJ niusz III w 1147 roku. Zezwolił wtedy na kruc tę przeciwko Wenedom (Łużyczanom) żyjący przy północno-wschodniej granicy Niemi W tym samym czasie wzywano krzyżowców walki w Hiszpanii i Azji. Druga krucjata żaki czyła się klęską. Chociaż doszło do trzech c szych krucjat w Hiszpanii przed 1187 rokiem, j nej w północnej Europie oraz kilku wypr< szczególnie ekspedycji z 1177 roku do Palesty to jednak ruch krucjatowy przez następne ti dzieści lat był pod wieloma względami najsł szy przed XV wiekiem. Wielkie zamieszanie w Europie wywol wieść o muzułmańskim zwycięstwie pod H nem oraz utracie Jerozolimy, a wkrótce całej lestyny, na rzecz Saladyna (Salaha ad-Dina alAjjuba) w 1187 roku. W czasie trzeciej kru ty (1189-1192) i krucjaty niemieckiej (1197-1] udało się odzyskać większość wybrzeża, dz temu ocalały znajdujące się tam łacińskie osi W XIII wieku wszystkie warstwy społeczne i ogarnąć entuzjazm. Emocje tłumu znalazły raz w krucjacie dziecięcej (1212 rok) i krucj "pastuszków" (1251 rok) - siły wojskowe po nęły na Wschód w latach 1202-1204 (czw krucjata zmieniła kierunek na Konstantync krzyżowcy zdobyli miasto i większą część ' cji), w latach 1217-1229 (piąta krucjata, któn kończyła się odzyskaniem Jerozolimy na n traktatu zawartego przez ekskomunikowai cesarza Fryderyka II), w latach 1239-1241, l! 1254 (pierwsza krucjata francuskiego króla iii 11 Ruch krucjatowy a historycy

LYSTWSS-ET EXCELE' DOMINO DOMINO

ROEKNESTO CO MTIA LES1S EQym,SAC:OŁS, MGLŁCtYE MAI, CAMERARIO, RISCALLO GENERALI, CONSIUARIO AYUCO BELL1CO, Ostatnia wielka ofensywa muzułmańska. Oblężenie Wiednia przez Turków osmańskich na początku września 1683 roku. Obozowisko muzułmańskie otacza miasto, wokół fortyfikacji zaciska się pajęczyna okopów. Rysunek sporządzony przez inżyniera Leandro Angnissola. Marsz Turków osmańskich ku sercu Europy przyspieszył ostatnią wielką ligę krucjatową, której udało się odzyskać dla świata chrześcijańskiego znaczną część Bałkanów. dwika IX, do której przyczyniła się utrata Jerozolimy w 1244 roku), w latach 1269-1272 (druga krucjata króla Ludwika) i w latach 1287-1290. Armie krzyżowców wtargnęły do Egiptu w roku 1218 i 1249, a do Tunezji w 1270. W latach 1187-1260 wznowiono także działania na terenie Hiszpanii, kiedy krucjatę przeniesiono na krótko do Afryki. Szczytowymi osiągnięciami stały się zwycięstwo pod Las Navas de Tolosa (1212 rok) oraz odzyskanie Walencji (1232-1253), Kordoby (1236) i Sewilli (1248). Ruch krucjatowy w Hiszpanii rozpoczął się ponownie na początku XIV wieku i raz jeszcze w latach 1482-1492. Po czym, gdy Granada i cały Półwysep Iberyjski znalazły się już w rękach chrześcijan, rozciągnął się na Afrykę Północną i doprowadził do zdobycia przyczółków nawet w wysuniętym daleko na wschód Trypolisie. W rejonach nadbałtyckich krucjaty były tylko wsparciem dla misji chrześcijańskich w Inflantach w latach 1193-1230. W ich wyniku krzyżacy opanowali Inflanty.* Podobnie było na terenie Prus, gdzie krzyżacy prowadzili "nieustającą * Autor myli zakon krzyżacki z innym niemieckim zakonem, Kawalerów Mieczowych (przyp. tłum.) 12 Ruch krucjatowy a historycy

odi wl w l turę war nej' ca> zam zakc Mai. ona V wru każe polit też s histo bałty gotr; ne, r story żono wiek I woj: fakty na Ri pod l pows ukazć pięćd przyi Je< wieki o tym ponoi ły się które JeanF i Praw nad ir wiedzi Historycy krucjat. Dwóch wielkich uczonych ze "złotego wieku" badań nad krucjatami. (Powyżej) Gustave Schlumberger (1844-1929), ojciec studiów nad monetami i pieczęciami osadników łacińskich na Wschodzie. (Po prawej) Louis de Mas Latrie

zorganizowano nieszczęsne wyprawy na Bałkany . Krucjaty rozpoczynano też w latach 1231 i 1239 przeciwko Grekom. Jednak najważniejszym polem działalności krzyżowców pozostawał Wschód. Podwaliny współczesnej wiedzy położono w drugiej połowie XIX wieku. szczególnie przeciwko husytom w latach 1420-1431. którzy próbowali odzyskać Konstantynopol.pod Ni-kopolis (1396 rok) i Warnę (1444 rok). Po "złotym wieku". Pierwsza krucjata przeciwko heretykom. zwyciężyć w bitwie pod Lepanto w 1571 i wyrwać znaczną część Bałkanów z rąk tureckich w latach 1684-1697. życie społeczne . od 1241 roku przeciwko Mongołom. odbyła się we Francji w latach 1209-1229. Największe sukcesy iii Ruch krucjatowy a historycy 13 odniosły te. przeciwko prawosławnej Rusi w północnej Europie od XIII wieku i przeciwko protestantom w Anglii w XVI wieku (Wielka Armada 1588 roku). politykę.nieustannie protestującym w latach 1255-1378 . który stworzył podwaliny wszystkich późniejszych badań historycznych nad łacińskim Cyprem. gospodarkę. Utrata Akry i ostatnich chrześcijańskich enklaw w Palestynie i Syrii w 1291 roku spowodowała kolejną falę uniesienia.Kościół i myśl religijną. wysłanej w 1390 roku do Al-Mahdijji w Afryce Północnej. który zakończył się wraz z wybuchem l wojny . Jednakże od końca XVI wieku ruch krucjatowy zaczął stopniowo zamierać. po jednej z takich wypraw. nigdy nie brakowało zajmujących się nim historyków. chociaż joannici ciągle działali jako zakon rycerski w swym zakonnym państwie na Malcie aż do czasu zajęcia wyspy przez Napoleona w 1798 roku. która znalazła wyraz w ludowych krucjatach w 1309 i 1320 roku. inne miały miejsce w Bośni.sojusz zainteresowanych sił w lidze krucjatowej. Miał trwały wpływ na historię zachodniego świata islamu i regionu nadbałtyckiego. Wszystkie państwa Europy zaangażowały się w ruch krucjatowy. W 1332 roku zaistniał nowy wyraz ruchu krucjatowego . krucjatę" od 1245 roku aż do początków XV wieku. Ekspedycje przypływały regularnie we wschodnie rejony Morza Śródziemnego. chociaż organizowano też tradycyjne krucjaty w Afryce Północnej w latach 1535. wywarł on wpływ na nieomal każdą dziedzinę życia .w Niemczech i królestwie Aragonii. Począwszy od 1199 roku krucjaty kierowano również przeciwko politycznym przeciwnikom papiestwa we Włoszech .(1815-1897). chociaż chwilowo udało się powstrzymać napór turecki pod Belgradem w roku 1456. którym udało się zająć Smyrnę w 1344 roku. we Włoszech i w Czechach. Finlandii i w Polsce. Ponieważ rosnąca potęga Turków osmańskich coraz bardziej zagrażała Europie. Później utworzono wiele takich lig. Chociaż aż do niedawna zwykło się go traktować jako zjawisko egzotyczne i marginalne.stworzył też swą własną literaturę. Rycerze z krzyżem na płaszczach prowadzili działania wojenne także w Estonii. tak zwana krucjata przeciwko albi-gensom. Niemczech. papieska schizma natomiast przyczyniła się do zorganizowania krucjat we Flandrii i Hiszpanii w latach osiemdziesiątych XIV wieku.1541 i 1578.

lecz tendencyjnymi traktatami politycznymi. Assises dejerusalem ("Posiedzenia jerozolimskie"). Richard i Prawer podjęli pionierskie działania w studiach nad instytucjami. Jednak o wiele większe zainteresowanie wzbudził inny aspekt ich badań. któremu w czasie osadnictwa około 1100 roku narzucono swego rodzaju "czysty" feudalizm . Wszyscy historycy Królestwa Jerozolimy stawali wobec znaczącego problemu dotyczącego osad łacińskich. Wnioski Grandclauda zostały niemalże kompletnie zignorowane. W połowie lat . nie zgadza się ani z realiami XII wieku. Dzieła prawne coraz bardziej traciły status autorytetów. związanego z najważniejszym ocalałym materiałem źródłowym. które ukazały się bądź zaczęły ukazywać do połowy lat pięćdziesiątych XX wieku. przebadał dokładnie Assises. że tempo studiów nad krucjatami zaczęło ponownie wzrastać. które . nastąpił okres konsolidacji -faktycznie. panowało niepodzielnie przez około dwadzieścia lat. Jean Richard i izraelski . Jednak do początku lat pięćdziesiątych XX wieku pojawiło się kilka sygnałów świadczących o tym. wyglądać bardziej "normalnie". jak się okazało. mimo rzecz jasna pewnych swoistych odrębności. szczególnie przywilejami i prawami. Jest to zbiór dzieł prawnych. która toczyła się w Palestynie dziesiątki lat przed ich powstaniem. ani.jego zdaniem . wielotomowe dzieła historyczne Steve-na Runcimana i grupy amerykańskich uczonych pod kierownictwem Kennetha Settona (znane powszechnie jako Historia z Wisconsin). W dłuższej perspektywie to właśnie może się okazać ich największym osiągnięciem. które wzniosły ich badania znacznie ponad prozaiczną pracę. mogły powstać tylko przy względnie stałym zasobie wiedzy krytycznej. z rzeczywistością trzynastowieczną. Znajdujemy w nich obraz państwa. gdyż stało się oczywiste. "Organiczne" podejście do historii Jerozolimy. Pierwsze zwiastuny pojawiły się w studiach nad łacińskim Wschodem. I tak Królestwo Jerozolimy zaczęło. wyłaniający się z trzynastowiecznych dzieł prawnych. którą przeważnie zajmowano się przedtem. napisanych w XIII wieku. wyszukując w nich te fragmenty odnoszące się do problemów prawnych. ale na podstawie rzeczy wydobytych przez niego na światło dzienne Richard i Prawer napisali ponownie dzieje Jerozolimy. podlegając polityczno-prawnym Ruch krucjatowy a historycy 14 przekształceniom nie różniącym się zanadto od zmian zachodzących gdzie indziej. oraz inteligentne analizy.Joshua Prawer. napisanymi przez stronników konstytucyjnej walki. Maurice Grandclaude. zapoczątkowane przez Richarda i Prawera.światowej.pochodziły z XII wieku.jeżeli kiedykolwiek coś takiego istniało . Uczeni wnieśli w nie szeroką wiedzę o wydarzeniach poza łacińskim Wschodem. W latach dwudziestych naszego stulecia francuski uczony.funkcjonujący tam w archaicznej i skostniałej formie przez półtora wieku. okazując się raczej inteligentnymi. zainteresowanie materiałami źródłowymi. na które nowe światło rzucili: historyk francuski. że obraz skostniałego feudalnego państwa.

siedemdziesiątych zaczęło ono jednak ustępować miejsca innemu spojrzeniu na politykę łacińskiego Wschodu, zapoczątkowanemu przez Hansa Mayera. W pewnym sensie podobna reakcja miała miejsce w latach trzydziestych wśród historyków zajmujących się średniowieczną Anglią. Mianowicie porzucono ogólne podejście "organiczne" na rzecz podejścia popularnego oraz studiów nad praktycznym działaniem systemu senioratu, co było bliskie studiom instytucjonalnym. Wydaje się, że współgrało to z tonem, który mógł być widoczny w wielu dziedzinach badań historycznych. Upadło bowiem stare przeświadczenie, że sukcesy odnosiły jedynie państwa scentralizowane, w konsekwencji ponownie zainteresowano się społeczeństwami zdecentralizowanymi. Współczesne badania cechuje zainteresowanie wszelkimi rodzajami drobnych, lecz dogłębnych i skutecznych sposobów, jakimi władza królewska działała w rozczłonkowanych feudalnych strukturach królestwa. Jednocześnie poczyniono postępy w badaniach nad ideologią krucjat. Jedną z przyczyn wzrostu zainteresowania uczonych tą dziedziną był zapewne rozwój innych nauk. Psychiatria wojenna uczyniła w czasie II wojny światowej wielki krok naprzód. Zaczęła się również upowszechniać wiedza o jednostkowych i grupowych skutkach stresu. Odkąd klasyfikowanie zachowań wojennych w starych, jasno określonych kategoriach heroizmu i brutalności stało się trudne, krzyżowcy wydali się bardziej interesujący. Intensywniej rozważano też teorie leżące u podstaw pojęcia sprawiedliwej wojny. Procesy norymberskie, które opierały się na założeniu, że można popełnić zbrodnię przeciwko całej ludzkości, ożywiły zainteresowanie prawem naturalnym, a debata nad problemem czy posłuszeństwo rozkazom było uzasadnione, podniosła kwestie związane z tradycyjnym kryterium sprawiedliwej wojnymianowicie prawomocność władzy prowadzącej walkę. Doktryna odstraszania nuklearnego i początek zainteresowania proporcjonalnością zbrojeń wysunęły na plan pierwszy inne kryterium sprawiedliwej wojny, a mianowicie słuszną intencję. Podczas gdy rozwój intelektualny mógł skłaniać ludzi do spojrzenia na krucjaty z większym zrozumieniem, to jednak najlepsze wyjaśnienia zaangażowania tak wielu ludzi - mężczyzn i kobiet, w ruch krucjatowy, opierało się nadal na założeniu, iż brakowało im wyrafinowania, bądź też pragnęli zdobyczy materialnych. Ta druga opinia znalazła silne oparcie w zręcznej, lecz słabo uzasadnionej sugestii, iż krzyżowcy uczestniczyli w wyprawie zmuszeni przez rodowe strategie "przetrwania ekonomicznego". Dlatego też Runciman mógł zakończyć swe Dzieje wypraw krzyżowych uderzając w podniosły ton moralnego oburzenia: Zwycięstwa każdej krucjaty były zwycięstwami wiary. Jednak wiara, której nie wspiera mądrość, jest rzeczą niebezpieczną (...) W długim procesie wzajemnych oddziaływań i integracji Wschodu z Zachodem, z którego narodziła się nasza cywilizacja, krucjaty stanowiły epizod tragiczny i destrukcyjny (...) Znajdujemy bowiem w ich dziejach jednocześnie tak dużo męstwa i tak mało honoru, tak dużo poświęcenia i tak mało rozumu. Najwyższe ideały zostały skalane okrucieństwem i chciwością, a energia i wytrwałość zniweczone ślepotą, ciasną obłudą. Święta wojna była dhigim pasmem nietolerancji w imię Boga, co jest grzechem przeciwko Duchowi Świętemu. (Dzieje wypraw krzyżowych t. III, przekład Jerzego Schwakop-fa, Warszawa 1997, s. 444-445).

Zaiste trudno było dopuścić prawość kobiet i mężczyzn propagujących ideologię tak odraża-

Romans krucjatowy. Sale poświęcone krucjatom w nowym skrzydle Wersalu zostaty zaaranżowane w 1839 roku. Kiedy król Ludwik Filip zezwolił potomkom uczestników krucjat na umieszczenie swych herbów w tych komnatach, rozwinął się rynek fałszowanych przywilejów, za pomocą których można było dowodzić uczestnictwa przodków w krucjatach. jącą, jak krucjatowa. Łatwiej uwierzyć, że byli zbyt prostoduszni, aby zrozumieć, co robią, czy też dowieść, że kierowała nimi żądza zdobycia ziemi i łupów - niezależnie od tego, co oni sami mogliby powiedzieć na ten temat. Jednakże to ostatnie wyjaśnienie trudno utrzymać. Każdy wie, że działania wojenne w średniowieczu były nader kosztowne. Powstało wiele prac, jeśli nawet nie wszystkie przeczytano, wykazujących, jakie finansowe ofiary musieli ponieść uczestnicy wypraw i ich rodziny, aby wziąć udział w krucjatach. Innymi słowy, historycy pozostawali zupełnie ślepi na fakty i dowody, gdyż odczuwali odrazę do przemocy ideologicznej i nie byli w stanie zrozumieć, że mogła naprawdę przekonująco przemawiać do ludzi. Oni i wszyscy inni zapomnieli, jak godna szacunku pod względem intelektualnym jest chrześcijańska teoria pozytywnej przemocy, która ku powszechnemu zaskoczeniu - odrodziła się w latach sześćdziesiątych w południowoamerykańskich ruchach teologii wyzwolenia. W kilku z nich powstały zbrojne odłamy dopuszczające użycie siły - w tym przypadku buntu - którą traktowano jako akt miłosierdzia zgodny z odnoszącymi się do ludzkości zamiarami Chrystusa, a jednocześnie nakaz moralny. Historycy krucjat odkryli nagle szczerość

16 Ruch krucjatowy a historycy

i pobożność współczesnych im ludzi, wyznających ideologię bardzo podobną do ideologii propagowanej przez przedmiot ich studiów - średniowiecznych apologetów. Kiedy historykom otwarły się oczy, dostrzegli wreszcie słabość argumentów przekonujących, że krucjaty podejmowano głównie z powodów materialnych. Jaśniejsza stała się wątłość dowodów, przy których obstawali. Awanturniczy młodsi synowie

zaczęli w końcu schodzić ze sceny. Zdaje się, że niewielu historyków chce w nich dłużej wierzyć. Historycy byli zatem przygotowani na zaakceptowanie poglądu, że wielu, być może najwięcej krzyżowców kierowało się innymi motywami, nie wyłączając idealizmu. To zmusiło ich do konfrontacji z ideami krucjatowymi i do próby ich zrozumienia. Ponowne zainteresowanie ideologią po raz pierwszy wyraziło się w badaniach nad motywacjami biedaków, którzy byli ważnym elementem wczesnych krucjat i od czasu do czasu łączyli się podczas buntów ludowych w XIII i XIV wieku. Lecz zainteresowanie biednymi krzyżowcami, które było oczywiście także wyrazem entuzjazmu dla ruchów masowych, typowym dla lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku, zaczęło zanikać, gdy tylko stało się jasne, jak niewiele informacji uda się kiedykolwiek zebrać na ich temat. Praca w większości zaczęła się koncentrować tam, gdzie istnieją świadectwa, a mianowicie na abstrakcjach ludzi wykształconych: kanonistów i teologów, na pomieszaniu pojęć i uprzedzeniach szlachty i rycerstwa, oraz na argumentacji papieży i kaznodziejów, którzy byli mediatorami między tymi dwiema grupami. Do istoty pracy umysłowej należy fakt, że większa wiedza i lepsze zrozumienie rodzą tyle samo pytań, na ile odpowiadają. A przecież w dziejach studiów nad krucjatami dość prędko wypłynęło znów główne, drzemiące od pewnego czasu pytanie: Czym była krucjata? Należy przyznać, że pojęcie krucjaty nie jest łatwe do zdefiniowania. Ruch ten trwał bardzo długo, poglądy i kursy polityczne zmieniały się; na przykład rozwój lig krucjatowych był przystosowaniem ruchu krucjatowego do narodzin państwa narodowego. Ruch krucjatowy objął ludzi każdego zakątka Europy Zachodniej i wszystkich klas społecznych, trudno więc oczekiwać podobieństwa postaw. Przyciągał zarówno intelektualistów, jak i ogół, dlatego też stajemy w obliczu wielu idei, począwszy od tych najbardziej wzniosłych do najbardziej prymitywnych, od szczytów teologii moralnej aż do nizin krwawych potyczek antysemickich. Idee odzwierciedlały skrajne punkty widzenia, ponadto oddziaływały na siebie. Ruch krucjatowy był dobrowolny, dlatego też papieże i kaznodzieje musieli nadać teologii bardziej popularny, ludowy wymiar. Nie było zresztą nic niezwykłego w tym, że ludowe wyobrażenia dołączyły do oficjalnej nauki Kościoła. Na przykład krucjaty musiały mieć formalnie charakter obronny chrześcijanie nie powinni bowiem toczyć wojen w celu nawrócenia - lecz ludzie uważali powszechnie, że chrześcijaństwo musi być "krzepką" religią, dlatego też pierwiastki misyjne coraz to przenikały myśl i propagandę krucjat. Historycy byli zgodni co do tego, że krucjata to święta wojna, ogłoszona przez papieża w imię Chrystusa. Ci, którzy w niej walczyli, czy też znaczna ich część, złożyli szczególnego rodzaju śluby i cieszyli się pewnymi ziemskimi i duchowymi przywilejami, szczególnie odpustami. Lecz jaki był status uczestników krucjat skierowanych nie do Ziemi Świętej, ale w inne strony? Jak wiadomo, krucjaty zwoływane przez papieża w imię Chrystusa, prowadzone przez krzyżowców, którzy złożyli śluby i cieszyli się specjalnymi przywilejami i odpustami, miały miejsce nie tylko na Wschodzie, ale również w Europie, walczono nie tylko z muzułmanami, ale również z poganami, heretykami, schizmatykami, a nawet z katolickimi przeciwnikami papiestwa. Czy wszystkie

iii Ruch krucjatowy a historycy 17

spośród nich były prawdziwymi krucjatami? Czy walki poza Wschodem były odstępstwem lub co najmniej wypaczeniem oryginalnej idei, które należałoby sklasyfikować oddzielnie? Chociaż wielu historyków nie wyjaśnia swych autorytatywnych sądów, opowiadających się za takim lub innym podejściem, ten problem był i jest bardzo istotny. Z jednej strony pluraliści, szerzej ujmujący ruch krucjatowy, biorą pod uwagę wiele źródeł, których czytaniem tradycjonaliści o węższym spojrzeniu nie chcieliby się prawdopodobnie zanudzać. Z drugiej strony, polityka papiestwa w stosunku do krucjat nabiera odmiennego charakteru, jeśli uznać, iż papieże manipulowali strategią realizowaną na różnych teatrach wojny. Te nawet jeśli nie były równorzędne - wszyscy przecież zgadzali się z tym, że krucjaty na Wschodzie były o wiele bardziej prestiżowe i stanowiły skalę porównawczą dla innych-to przynajmniej były podobne jakościowo. Jedna droga, być może jedyna posuwająca do przodu problem krucjat, to odpowiedź na inne, zwodniczo proste pytanie. Co myśleli o krucjatach im współcześni? Krucjata zaistniała, gdy została ogłoszona przez papieża. Nie ulega wątpliwości, że papieże, przynajmniej oficjalnie, nie dokonywali szczególnego podziału ważności między poszczególnymi teatrami wojny. Pozostaje jednak sporne, jak dalece byli w kontakcie z chrześcijańską opinią publiczną. Kłopot w tym, że same świadectwa historyczne okazały się ulotne. Krytyki krucjat nie kierowanych na Wschód były nieliczne i trudno jest obecnie powiedzieć, na ile były one reprezentatywne, gdyż prawie każda z nich miała własną sprawę do załatwienia. U dostojników Kościoła, takich jak kardynał - kanonista Ho-stenzjusz czy też mnich z opactwa świętego Albina Mateusz z Paryża, można znaleźć okazjonalne wzmianki na temat niezadowolenia z powodu wzywania do tego drugiego rodzaju krucjat. Lecz jaką wagę należałoby przypisać t świadectwu? Jak dalece jest ono zrównoważone przez ogromną liczbę ludzi, którzy stanęli na wezwanie krzyża? Jak powinno się potraktować opisy, takie jak ten przekazany przez Jakuba z Yitry, dotyczący "zdalnego" obsesyjnego zainteresowania świętej Marii z Oignies krucjatą przeciwko albigensom? Maria miała widzenia, w których Chrystus podzielał jej zaniepokojenie szerzącą się w Langwedocji herezją. "Chociaż znajdowała się tak daleko, widziała święte anioły radujące się i zabierające dusze zmarłych (krzyżowców) do niebiańskiej szczęśliwości z pominięciem czyśćca." Marię ogarnął taki zapał, że z trudem powstrzymała się od podróży do południowo--zachodniej Francji. W 1953 roku Giles Constable wykazywał, że wojska drugiej krucjaty walczące na Wschodzie, w Hiszpanii i na Elbie były postrzegane przez współczesnych jako oddziały oderwane od jednej armii, lecz dziesięć lat później Hans Mayer zakwestionował traktowanie alternatywnych krucjat jako autentycznego wyrazu ruchu krucjatowego. Uczony przyznawał, iż papieże i kler pozornie pragnęli, aby tak było, sugerował jednak, że była to postawa raczej dyplomatyczna. W swych Krucjatach (po raz pierwszy

opublikowanych w Niemczech w 1965 roku, w Anglii natomiast w 1972) zdefiniował on ściśle krucjatę jako "wojnę, mającą na celu zdobycie i utrzymanie chrześcijańskiej dominacji nad grobem Pana naszego w Jerozolimie; jest to zatem jasno określony cel, który pod względem geograficznym może być ograniczony do określonego regionu." Helmut Roscher cztery lata później, a Jonathan Riley-Smith w 1977 roku opowiedzieli się za złożoną definicją krucjat. W 1983 roku zagadnienie to wywołało burzliwą dyskusję na pierwszej konferencji The Societyfor the Study ofthe Crusades and the latin East (Towarzystwa do spraw Badań nad Krucjatami i Łacińskim Wschodem). Następnie beth Siberry wykazała, że dwunaste- i trzy18 Ruch krucjatowy a historycy

nastowieczne krytyki alternatywnego ruchu krucjatowego są o wiele mniej reprezentatywne niż przypuszczano. Norman Housley, czołowy zwolennik pluralistycznego podejścia do tematu, przeprowadził pełną analizę krucjat politycznych we Włoszech, ukazując, do jakiego stopnia były one zintegrowane z całym ruchem krucjatowym. On również napisał pierwsze dzieło o całym ruchu krucjatowym XIV wieku, jak również pierwszą pełną pluralistyczną historię późniejszych krucjat. Początkowo pluraliści chcieli przede wszystkim wskazać, co sprawiło, że papieże i masy wiernych mogli traktować wszystkie krucjaty jako takie same. Jednakże nabrawszy pewności siebie, zaczęli sugerować, że różnice w rozmaitych przejawach ruchu krucjatowego były tak samo ważne jak podobieństwa. Wtedy też pluraliści zaczęli pracować nad nakreśleniem nieco bardziej złożonego obrazu ruchu krucjatowego. Krzyżacy odbywali w XIII i XIV wieku "wieczną krucjatę" na terenach nadbałtyckich. Nie potrzebowali w tym celu żadnych powtarzających się i szczegółowych papieskich proklamacji. Na Półwyspie Iberyjskim ruch krucjatowy był dużo silniej niż w innych miejscach kontrolowany przez władców, szczególnie królów Kastylii. W tym samym czasie, kiedy spierano się o definicję krucjat, coraz więcej historyków zaczęło spoglądać w stronę Zachodu. Częściowo stało się tak za sprawą zainteresowania europejskimi teatrami wojny, lecz ważniejsze wydają się być dwa inne czynniki. Po pierwsze, zdano sobie sprawę, że ogromna część materiałów źródłowych nawet z lepiej opracowanych okresów, czyli XII i XIII wieku - nigdy nie została wykorzystana. Powszechnie pomijano europejskie archiwa zakonów rycerskich na rzecz bogatszych zbiorów wschodnich. Nie zważano przy tym na oczywisty fakt, że zakony walczące na Wschodzie: templariusze, joannici, krzyżacy oraz późniejsze państwa zakonne na Rodos, w Prusach i na Malcie były zależne od pieniędzy, materiałów i siły roboczej napływającej do nich z zachodniej Europy, gdzie zawsze przebywała większość braci. Pewne zainteresowanie życiem religijnym zakonów zaczęło się wraz z odkryciem, iż wojskowa czy też szpitalna służba w Palestynie lub na Rodos były sprawami marginalnymi w stosunku do zarządzania posiadłościami i zakonnego żyda w europejskich komandoriach, przeoratach i siedzibach prowincjałów.

Właśnie tam wielu braci znalazło spełnienie w życiu zakonnym. Było więc sprawą naturalną, że pojawiła się grupa historyków, z Alanem Foreyem, Michaelem Gerversem i Anne-Marie Legras, która zajęła się posiadłościami zachodnich zakonów. A zatem był to cały materiał dotyczący krzyżowców, zawarty w przywilejach i aktach państwowych, który na ogół pomijano aż do chwili, gdy zwrócił na nań uwagę Giles Constable. To ogromny materiał. Na przykład, co najmniej jedna trzecia znanych dotąd uczestników pierwszej krucjaty, nie została wymieniona w spisie wyprawy, wzmianki o nich można znaleźć tylko w rejestrach. Drugi czynnik to rosnące zainteresowanie motywacją ludzi biorących udział w ruchu krucjatowym. Trudno doprawdy uniknąć podkreślania, że krucjaty były żmudne, dezorientujące, zastraszające, niebezpieczne i kosztowne dla uczestników, trudno też wytłumaczyć nieustanny, trwający przez wieki, entuzjazm wobec nich. Podłożem krucjat był jedenastowieczny ruch reformatorski. Wytworzył on siły, które prawdopodobnie znalazłyby wyraz w wojnach o wyzwolenie, niezależnie od sytuacji na Wschodzie. Nie ma wątpliwości, że rekrutację zrodziła prowadzona przez ludzi Kościoła ewangelizacja, zatem organizacja nauczania krucjatowego i głoszone kazania - a przynajmniej ocalałe do dziś przykłady - są teraz poddawane dokładnym studiom. Jeżeli nawet wielu krzyżowców kierowało się Ruch krucjatowy a historycy 19

ideałami, to z pewnością nie były one podobne do ideałów przyświecających dostojnikom kościelnym. Myśli i aspiracje szlachty i rycerstwa stały się żywymi kwestiami. Część historyków, wśród nich Marcus Buli, Simon Lloyd, James Po-well, Jonathan Riley-Smith i Christopher Tyer-man, zabrało się za te problemy i wskazało pewne kierunki dla dalszych badań. Jak wkrótce zobaczymy, w początkowych etapach ruchu bardzo ważnym czynnikiem wydaje się być wpływ rodzin, a zwłaszcza kobiet. U schyłku XIII wieku związki lokalne tworzone przez system senioratu, zawsze bardzo wpływowe, odgrywały jeszcze większą rolę. Religijność ludowa, istotna w społeczności o rozległych związkach rodzinnych, miała być może bardzo silny wpływ na początku, lecz do 1300 roku poważnie kształtowały ją idee rycerskie. Zmianom kierunku zainteresowania historyków towarzyszyło również powszechne rozszerzenie skali czasowej, w której prowadzili badania. Runciman omówił okres po 1291 roku na Trwałe świadectwo ruchu krucjatowego. Pierwsza strona propagandowego dzieła De praedicatione sancte crucis ("O pochwale Krzyża świętego") pióra Humberta z Romans, doświadczonego kaznodziei krucjatowego. Dzieło zostało napisane w latach 12651266, lecz wydrukowano je w Norymberdze dopiero w 1490 roku.

iii 20 Ruch krucjatowy a historycy czterd/iestu ostatnich stronach trzeciego tomu, kończącego się śmiercią papieża Piusa II w An-konie w 1464 roku. Natomiast Mayer, w ostatnim angielskim wydaniu swoich Krucjat, poświęca ruchowi po 1291 roku mniej niż stronę spośród 288. Jednakże współczesne studia nad krucjatami kończą się na 1521, 1560, 1580, 1588 i 1798 roku. Zawdzięczamy to przede wszystkim Kennethowi Settonowi. Jego dzieło The Papacy and the Lewant ("Papiestwo i Lewant"), obejmujące okres od splądrowania Konstantynopola aż do bitwy pod Lepanto w 1571 roku, wprowadza uczonych w materiały źródłowe dotyczące późniejszych krucjat. Jest teraz zupełnie jasne, że ruch krucjatowy nie pozostawał bynajmniej w kryzysie i w XIV wieku był niemal tak samo aktywny jak w XIII. Jeszcze bardziej zaskakujący okazał się ten ruch na początku XVI wieku. Wcześniejsi historycy współcześni czasami okazjonalnie czynili wzmianki o zawziętej walce Hiszpanów o Afrykę Północną w owym czasie jako o krucjacie, chociaż wydaje się, że używali tego terminu dość dowolnie. Setton udowodnił, że faktycznie była ona krucjatą. Napisał dalszy ciąg dziejów wypraw krzyżowych dla XVII wieku, dzięki temu uczeni mają teraz przewodnik po materiałach źródłowych, szczególnie po archiwach włoskich aż do 1700 roku. Z historią hiszpańskiego ruchu krucjatowego w basenie Morza Śródziemnego związany był los zakonnego państwa na Malcie, Rycerzy Szpitalników świętego Jana Chrzciciela, założonego przez cesarza Karola V jako placówka, która miała za zadanie blokować szlak morski z Konstantynopola do Afryki Północnej. Katalogi archiwów braci-ryce-rzy w La Valletcie zostały opublikowane, dzięki czemu wielu historyków zyskało cenny materiał źródłowy dotyczący tego małego, lecz ważnego państwa - ostatniego spadkobiercy ruchu krucjatowego - które przetrwało aż do 1798 roku. Jest pewne, że wkrótce na temat całości ruchu krucjatowego, przedtem ignorowanego, powstanie wiele solidnych prac naukowych. Cokolwiek dojrzewało pod powierzchnią czterdzieści lat temu, ogólnie przyjęta historia krucjat zajmowała się zwłaszcza zakrojonymi na szeroką skalę wyprawami na Wschód i łacińskimi osadami w Palestynie i w Syrii. Zainteresowanie większości historyków ruchem krucjatowym kończyło się na roku 1291, kiedy to, jak uważano, ruch miał się ku ostatecznemu schyłkowi. Od tego czasu temat krucjat rozciągnął się w czasie i przestrzeni, ponieważ jego charakter uległ zmianie, obejmując ponad siedem wieków i wiele różnych teatrów wojny. Wcześniej za najważniejsze uważano sprawy ekonomiczne, pro-tokolonialne i militarne. Teraz mówi się raczej o sprawach religijnych, prawnych i społecznych. Rośnie nacisk na badanie początków krucjat i długotrwałości ich siły napędowej. 2. Początki MARCUS BULL

Jego żądza krwi była w niedawnych czasach tak bezprzykładna, że d, którzy uważają siebie za naprawdę okrutnych, sq o wiek łagodniejsi mordując zwierzęta, niż on, gdy zabijał łudzi. Codzienną praktyką jest udowadnianie ofiarom, że są winne zbrodni, a następnie dobijanie ich starannie mieczem. On jednak czynił inaczej. Zarzynał swe ofiary, zadając im przy tym nieopisane tortury. Kiedy zmuszał swych więźniów kimkolwiek oni byłi - do płacenia okupu, kazał ich wieszać za jądra - czasami nawet czynił to własnoręcznie. Niekiedy ofiara była zbyt ciężka, wówczas dało rozrywało się, a trzewia wydobywały na zewnątrz. Inni byli wieszani za kciuk lub intymne części ciała z kamieniem przywiązanym do ramion. Sam przechadzał się pod swoimi powieszonymi ofiarami, a kiedy nie zdołał wydrzeć im tego, co w rzeczywistości do nich nie należało, zwykł był tłuc ich ciała pałką tak długo, aż w końcu obiecywałi mu to, czego pragnął, albo umierali w męce. Nikt nie wie, ile właściwie osób zakutych w łańcuchy zginęło w jego lochach z głodu, chorób i fizycznego wycieńczenia. Autorem tego żywego opisu, pochodzącego z 1115 roku, jest Guibert z Nogent, opat małego klasztoru leżącego blisko Laon w północno--wschodniej Francji. Autor przedstawia wizerunek wpływowego lokalnego wielmoży, Tomasza z Marie. Oprócz zacytowanego fragmentu Guibert pisał na temat Tomasza jeszcze więcej, w tym samym duchu, z mieszaniną słusznego oburzenia i pełnej zdumienia fascynacji, wahającej się od surowego realizmu do anatomicznego absurdu. Z punktu widzenia pierwszej krucjaty opis jest bardzo interesujący, gdyż kariery tych dwóch mężczyzn były ze sobą związane. Guibert był autorem długiej kroniki krucjaty. Mała liczba zachowanych manuskryptów sugeruje, że dzieło to było mniej popularne niż kilka innych historii pióra mu współczesnych, jednakże jest ono istotnym źródłem dla dzisiejszych historyków, czego nie najbłahszym powodem jest, że Guibert próbował uszczegóławiać fakty - jego informacje pochodziły z drugiej ręki - wyjaśniając doświadczenia krzyżowców w uczonych terminach teologicznych. Tomasz natomiast był jednym z uczestników wyprawy. W czasie ekspedycji zyskał sobie bardzo dobrą opinię, a Guibert próbował wszystko przekręcić twierdząc, że To-

Beaugency, niedaleko Blois. Od początków XI wieku liczba fortyfikacji w Europie poważnie wzrosła. W czasie pierwszej krucjaty budowle z kamienia zaczęły wypierać konstrukcje drewniane i ziemne. Beaugency to wczesny przykład tego, jak kamienne zamki mogły ucieleśniać i ukazywać potęgę wojskowych elit społecznych. masz zwykł polować na pielgrzymów udających się do Jerozolimy. Często przedstawiano Tomasza w roli archetypu barona-rozbójnika z jedenasto- i dwunasto-wiecznej Europy, swego rodzaju nieokiełznane zagrożenie społeczne, które rozszerzyło się wraz z osłabieniem rządów i niewielkim respektem wobec

Prawdziwe znaczenie opisu leży właśnie w tej przesadzie. w którym przemoc była endemiczna i sama w sobie niezauważalna. które. pełnego przemocy świata. Traktowany jako rodzaj reportażu. Rycerz mściciel. Gui-bert nie mógł przedstawić go jako osobę tylko brutalną. Walki arystokratów rzadko ograniczały się do wendety. ale każdy na zupełnie innych zasadach. przykładem na to. ponieważ prymitywne. że mogła stać się rytuałem. wedle których sądzono notoryczne wykroczenia. Tyranizowany przez wrogiego mu ojca i macochę uznał. jak wierzył.królewską. Tomasz i Guibert. jak wierzył. wobec którego staje współczesny obserwator zajmujący się środkowym średniowieczem. W czasach pierwszej krucjaty coraz bardziej powszechne stawało się uśmiercanie i okaleczanie przestępców. że średniowieczny Kościół nie potrafił zachować dystansu wobec otaczającego go. musiał wraz z nim uczestniczyć w tym dziele. a ci je przyjęli. że musi walczyć o kontrolę nad zamkami. Chcąc skutecznie oczernić Tomasza. lecz skuteczne działania wojenne regularnie kierowano przeciwko majątkom przeciwników.moralizatorstwa Kos'cioła. Innymi słowy. Jest to być może najpoważniejszy problem. zwierzętom gospodarskim. przydało pewnej stabilności temu obszarowi Francji. przepełniony uczuciem wdzięczności do Boga. ponieważ pośrednio ukazuje standardy normalnego zachowania. Mordercę schwytano w zasadzkę. który. lecz istotnym. plonom i zabudowaniom. W ten sposób bezpowrotnie zniszczono jego prestiż. . aby Bóg umożliwił mu schwytanie mordercy brata. Na przykład około 1100 roku pewien rycerz z Gasko-nii modlił się w klasztorze w Sorde. dalekie od zagrożenia dla społeczeństwa. Problemy Tomasza zdają się być natury raczej dynastycznej niż psychologicznej. pisemny portret pióra Guiberta jest jawnie tendencyjny i wyolbrzymiony. były jego prawowitym dziedzictwem. złożył zakrwawioną broń i zbroję ofiary w pobożnym darze mnichom z Sorde. która powodowała szerokie skutki. co pozostawało w niezgodności z tradycyjnym naciskiem na wynagradzanie ofiar bądź ich rodzin. na którym współzawodnictwo między rozmaitymi rodzajami władzy sądowniczej . obcięto dłonie i stopy oraz wykastrowano.mogło stać się źródłem nieporządku. biskupią iii Początki 23 i zwyczajową . Konieczny był obraz brutalności nadmiernej i bezmyślnej. wpływała na wiele aspektów codziennego życia. żyli w społeczeństwie. zmasakrowano mu twarz. Można też dowodzić. zdolność do walki oraz perspektywy dynastyczne. Częste były przypadki wendety między rodzinami i wewnątrz nich. Jest to jednak opinia krzywdząca. Ten fakt jest drobnym. Brutalność była tak powszechna. że energiczne sprawowanie władzy feudalnej przez Tomasza. Na przykład spory prawne często rozwiązywano przez pojedynki lub bolesne a niebezpieczne sądy Boże. obaj działający w ruchu krucjatowym. to znaczy chłopom. ziemiami i przywilejami. którym udowodniono winę. Przemoc była powszechna.

w odniesieniu do których analizowano przypadki przemocy i wypowiadano się na ich temat były dziedzictwem prawa rzymskiego. Uporządkowanie tych postaw w sposób liniowy jest jednak praktycznie niemożliwe. kiedy musiało ocenić czyjeś zachowanie. Na Półwyspie Iberyjskim małe. które wasal winien był swemu panu? Czy czyn danego przestępcy zasługuje na egzekucję. Kościół w gruncie rzeczy traktował przemoc w taki sam sposób. i czy ów przestępca został osądzony przez odpowiednią władzę? Jak niebezpieczne musi być położenie rycerza w bitwie lub jak ciężka sytuacja obleganego zamku. Jej sednem jest twierdzenie. Starego i Nowego Testamentu i pierwszych ojców Kościoła. celami do osiągnięcia oraz kompetencjami jednostki lub organu. czy jako potencjalna ofiara? Czy służba wojskowa w czasie danej kampanii należy do kontraktowych obowiązków. uczyły się wykorzystywać momenty słabości Hiszpanii muzułmańskiej (AlAndalus). jednak później zaczął przejmować wartości swych wojowniczych społeczeństw. by znaleźć się w kręgu wendety czy to jako agresor. Kościół posiadał odpowiednie środki. Alfonsa VI. w oderwaniu od kontekstu: przemoc była uprawomocniona w mniejszym lub większym stopniu stanem umysłu tych. Świeckie społeczeństwo wiedziało to instynktownie za każdym razem. szczególnie świętego Augustyna z Hippony (354-430). leżące na północy chrześcijańskie państewka. że we wczesnych wiekach chrześcijaństwa Kościół był nastawiony pokojowo. chociaż tradycja kościelnego Początki 24 nauczania i niemal wyłączność na słowo pisane w naturalny sposób umożliwiały mu śmielsze postępowanie na poziomie teorii i abstrakcji niż świeckim. Kościół mógł aktywnie interesować się walkami toczonymi na wielu frontach. Wzorcową postawę. Kulminacją tego procesu miałby być okres rozkwitu krucjat. można też odnaleźć w późniejszych wiekach. który zezwalał na ten czyn. Największym sukcesem było zdobycie przez króla Leonu-Kastylii. gdyż reakcje na przemoc w drobnych szczegółach zależały od wartościowań moralnych. Na Sycylii wojownicy normańscy. aby usystematyzować i nadać spójność problemom wiążącym się z przemocą. opartych na niezliczonej ilości zmiennych czynników. łącznie z obszarami. . Druga połowa XI wieku to okres ekspansji łacińskiej.Historycy zwykli uważać. Reakcja zależała od kontekstu. aby bez ujmy na honorze można było się poddać? Lista tego rodzaju pytań może być bardzo długa. na których chrześcijaństwo łacińskie stykało się bezpośrednio ze światem muzułmańskim. Zapewniało to znaczną elastyczność ideologiczną. Najistotniejszym elementem w średniowiecznym stosunku do przemocy był wybór. którzy byli za nią odpowiedzialni. Czy na przykład jeden rycerz jest dość spokrewniony z drugim. gdyż w każdym okresie jednostki i instytucje były w stanie zmieniać swe podejście do przemocy. niegdyś stolicy królestwa Wizygotów. zniszczonej przez najeźdźców arabskich i berberskich w VIII wieku. Różne terminy. że moralnej wartości czynu nie można ocenić badając jedynie czyn. Poza wszystkim. wywodzącą się od Augustyna. w 1085 roku miasta Toledo.

Ich wkład w chrześcijański sukces nie był decydujący. ponieważ terminologia krucjaty jest często nieadekwatnie stosowana do wszystkich przypadków potyczek przed 1095 rokiem. kiedy chrześcijanie i muzułmanie uważali. musiała prędzej lub później przyciągnąć uwagę Kościoła. Papieże na ogół wspierali tę ekspansję. Należy zauważyć różnicę między hierarchami kościelnymi wyższej rangi. przepojoną głęboką treścią religijną. choć nie były krucjatami.którzy stanowili już dominującą siłą na ziemiach południowych Włoch. Na ten punkt należy położyć szczególny nacisk. szczególnie papiestwa. Walki w Hiszpanii i na Sycylii. aby szerzej spojrzeć na chrześcijaństwo i jego problemy. Ten punkt widzenia jest nie do przyjęcia. wyparli stopniowo muzułmanów w latach 1061-1091. niezależnie od odmiennych w każdym przypadku warunków. Do nieprecyzyjnego użycia tego terminu przyczynia się teoria. łączył fakt. że rosną w siłę. gdyż wzmocniły w łonie papiestwa nastroje religijnej konfrontacji i wzmogły zainteresowanie prawnym statusem wojny. wiedzę geograficzną i poczucie długiej tradycji historycznej wystarczające. wojny te miały charakter krucjat. Perspektywa walki w rejonie basenu Morza Śródziemnego była widoczna tylko dla tych instytucji. . iż ziemie uprzednio chrześcijańskie były wyrywane spod kontroli niewiernych. i^s ^r Trzydzieści lat przed pierwszą krucjatą wzrosła częstotliwość i intensywność walk między muzułmanami a rzymskimi katolikami. podbita przez Arabów w VII wieku. Oznaczały. które posiadały sieci szpiegowskie. Jednak doświadczenia Hiszpanii i Sycylii były istotne. którzy podejmowali decyzje polityczne i pewnego dnia wpadli na pomysł pierwszej krucjaty. że jakoby pierwsza krucjata zakończyła serię wojen w XI wieku i była ich kulminacją. ponieważ nie mogli uczynić wiele więcej nad dawanie wsparcia i nadziei na kierowanie trudnym zadaniem reorganizacji Kościoła na podbitych terytoriach. W rezultacie Ziemia Święta. że dwa pokolenia przed pierwszą krucjatą główne autorytety Kościoła ujrzały w końcu Zachód jako organizm zaangażowany w jedną wspólną walkę. Śródziemnomorskie teatry wojny. a świeckimi ludźmi. a były dla Europejczyków "wprawkami" w zasadniczą krucjatę. którzy dobrowolnie mieli w niej uczestniczyć. że w powszechnym odbiorze ludzi apel papieża Urbana II z 1095-1096 roku spowodował swego rodzaju szok dla porządku publicziii Początki 25 Konni wojownicy w jedenasta wiecznej Hiszpanii. faktyczne lub domyślne. stanowiły jednak znaczące precedensy. Wiele faktów sugeruje.

Gdy jednak tak się działo. że odpowiedź zachodnich Europejczyków na apel pierwszej krucjaty wynikała z rozwiniętej nienawiści do islamu i szePoczątki 26 5C S cdnzV Si d te c. że był zupełnie różny od wszystkiego. Należy zauważyć. Widzimy tu większość najważniejszych elementów rycerskiego ekwipunku oprócz kopii. rozważając siłę przyciągania krucjat. Ówcześni komentatorzy. niż do wiele bliższych wydar/eń w Hiszpanii i na Sycylii. ża< cłu on zoc dia ucz staA nie.ii nego: był odczuwany jako skuteczny właśnie dlatego. z rzadka usiłowali przedstawić ją w kategoriach kontynuacji i rozszerzania koniecznej walki z muzułmanami. że i nie cjat choi pozi Rycerz na dwunastowiecznej płaskorzeźbie. rz te nć sb m zw fli tei ty nii Wl u\\ i n. Ostrogi wskazują. 814) i jego cesarstwa frankijskiego. że najczęściej . częściej odwoływali się do odległego i mitologizo-wanego świata Karola Wielkiego (zm. czego próbowano przedtem.

że ruch krucjatowy działał na marginesie zachodnioeuropejskiego rozwoju historycznego: był on raczej serią egzotycznych i irracjonalnych epizodów o ograniczonym znaczeniu. kulturo- . kiedy padł ich wierzchowiec. Byli tak poruszeni wyszkoleniem bojowym Turków. że ich sądy były często nadmiernie surowe. aby kosztem niebezpieczeństw i wydatków ścigać wrogów w dalekich stronach. Przeważająca część krzyżowców pierwszej fali krucjat nigdy przedtem nie widziaPoczątki 27 la muzułmanów. Jednak w przypadku pierwszej krucjaty taki sposób myślenia nie znajduje uzasadnienia. czymś w rodzaju zagubionego plemienia. dokonali tego najprawdopodobniej w czasie zwykłej pielgrzymki do Jerozolimy. gdy wierzono. Istniały tu z pewnością prymitywne stereotypy i nieporozumienia: przyjmowano. że zapoznaw-szy się z metodami wroga krzyżowcy doświadczali mieszanych uczuć. lecz istniała także możliwość walki w pozycji stojącej. co i na wydarzeniach na Wschodzie. Zwykło się uważać. napędzanego fanatyzmem religijnym. Większość rycerzy w czasie pierwszej krucjaty musiała bić się w taki sposób. co sprawiało. Obecnie jednak mediewiści pragną włączyć ruch krucjatowy w obręb rozległej historii cywilizacji zachodniej. roko pojętej kultury muzułmańskiej. W czasach. W dzisiejszych czasach w popularnym odbiorze istnieje skłonność do rozważania krucjat w kategoriach wielkiego sporu między wyznaniami. nie był to tylko jałowy komplement. Takie postrzeganie związane jest ze współczesnymi formami wrażliwości na dyskryminację religijną. który mógłby motywować ludzi do podjęcia decyzji o porzuceniu swoich domów i rodzin. odzwierciedla się także w reakcjach na obecne konflikty polityczne na Bliskim Wschodzie i innych terenach. że zastanawiali się. studia nad krucjatami w większej części zdominowali uczeni. którzy jako pierwsi zdobyli doświadczenie w kontaktach ze światem muzułmańskim. że cechy charakteru są przekazywane przez krew. Ci krzyżowcy. Znaczące jest to. Natomiast o życiu proroka Muhammada krążyły bajeczne historie.stosowaną metodą walki byta walka konna. że muzułmanie są bałwochwalczymi politeistami. zawróconego przed wiekami z drogi ku Europie i cywilizacji chrześcijańskiej. a historie o pochodzeniu ludzi od biblijnych i mitycznych antenatów stały się sednem rozumienia przez Europejczyków tożsamości historycznej i wartości wspólnotowej. czy rzeczywiście ich energiczni wrogowie nie są dalekimi krewnymi. którzy ujmowali zagadnienie krucjat z nastawieniem na problemy chrześcijaństwa wschodniego lub kultury muzułmańskiej. Impet badań nad ruchem krucjatowym w ostatnich latach skupia przynajmniej tyle samo uwagi na ideach i instytucjach na Zachodzie. Ważnym elementem w takim podejściu pozostaje badanie tych cech religijnego. Lecz takie pojęcia dalekie były od spójnego systemu przesądów. Co więcej. a nie na polu bitwy.

wielkie bloki regionalne. po części również dlatego. mająca swe korzenie w długich wiekach rozwoju. dla którego można by zharmonizować współpracę i pilnowanie własnych interesów. W VIII i na początku IX wieku królowie z dynastii Karolingów. ponieważ władza zaczęła się ponownie skupiać w rękach krewnych. że wobec ataków muzuł' Początki 28 manów i Wikingów zachodnia Europa musiała podjąć działania obronne. przekształceniem feudalnym . w Hiszpanii i w środkowej Europie. będące pozostałościami . U zarania pierwszej krucjaty istnienie struktur społecznych w Europie było odległym dziedzictwem układu stworzonego wtedy. że wielcy szlachetnie urodzeni "książęta" rozumiani jako "ci. którzy zdominowali zachodnią Europę. Jaki zatem czynnik w Europie końca XI wieku sprawił. we Włoszech. W najlepszym wypadku władze mogły mieć nadzieję na porozumienie z elitami. wart jest naszkicowania w paru słowach. były zdominowane przez arystokratyczne związki krwi. które wyłoniły się z wolno i boleśnie popadającego w dekadencję zachodniego cesarstwa rzymskiego. Od lat pięćdziesiątych XX wieku historycy rozwijają tezę. Lecz dziedzictwo Karolingów przyniosło tu ważną nowość. Idealnym układem dla władzy centralnej (zazwyczaj króla) i regionalnych dygnitarzy wojskowych było znalezienie wspólnego celu. Od około połowy X wieku. Ponieważ ten model wyjaśnienia . dzierżącymi codzienną władzę na poziomie podstawowym.mediewiści francuscy zwą go mutationfeodale. rozwinęli system polityczny mobilizujący społeczeństwo frankijskie do częstych wypraw wojennych w południowej Galii. które czerpały swe bogactwo i władzę z kontroli nad terytoriami i zapewniły sobie status dzięki przewadze militarnej. które mogą wyjaśnić entuzjastyczne zainteresowanie krucjatami. Jednostki polityczne. zgodnie ze spojrzeniem "przekształceniowym". dominujących pod względem ekonomicznym i wojskowym. W średniowiecznej Europie z reguły nie posiadali wystarczających zasobów pieniężnych.wego i społecznego doświadczenia Europy Zachodniej. W ciągu IX wieku rytm ukierunkowanej agresji załamał się. że krucjata stała się możliwa? Jedna podstawowa cecha to całkowita militaryzacja społeczeństwa. którzy sprawują władzę" . po części dlatego. jakie zaszły około 1000 roku. W pewnym sensie życie polityczne po prostu wróciło do normy. W konsekwencji za-niknęły więzy lojalności i wspólnego celu. które nierzadko z władzą centralną wiązały się jedynie pojęciowo. ukazując. Problemy Zachodu rozjątrzyły bolesne wojny domowe między członkami dynastii Karolingów. że coraz rzadziej można było zdobyć łatwe ofiary. doświadczeń w zarządzaniu czy środków łączności. łączące królów z wojowniczymi dynastiami tych obszarów.potrafili rozwinąć i wykorzystać zachowane publiczne instytucje władzy.ustabilizował się jako ortodoksja. aby móc bez niczyjej pomocy narzucić społeczeństwu swą przewagę. gdy ostatnim razem na wielką skalę próbowano w analogiczny sposób ustalić relacje między ośrodkiem władzy centralnej a regionami. zgodnie z którą przesunięcie władzy królewskiej w IX i X wieku stanowiło wstęp do jeszcze donioślejszych zmian.

Szczególnie po roku 1000 wzrosła liczba zamków. Przekształcenie z 1000 roku może nawet być iluzją. która z jednej strony jest zbyt dobrze ułożona (pod tym względem. którzy uprawiali ziemię był bardzo różny. Niektórzy stawali się poddanymi pod presją wszechwładnych właścicieli. jeszcze przeważnie drewniane. Jeśli jednak zmianę w dokumentach można wytłumaczyć innymi czynniiii 29 Początki Święty Piotr strąca Szymona Maga.proces o szerokich społecznych i politycznych reperkusjach.z pozostałością władzy publicznej. Dwory przestały stanowić publiczne forum. zależy od interpretacji wydarzeń IX i X wieku. Zamki. co było wymuszonym dowodem powodzenia możnowład-ców. na płaskorzeźbie przedstawiającej epizody z Dziejów Apostolskich 8. że społeczny i ekonomiczny status tych. jak książęta Normandii i Akwitanii oraz hrabiowie Flandrii i Barcelony ostro zwalczali drobnych kasztelanów. Warto zauważyć. model "prze-kształceniowy". w XI wieku stają się wyraźnie mniej sformalizowane. akty przeniesienia praw własności ziemi i praw . Jest także jasne. Z . gdy byli przedstawicielami książąt w terenie. symbolizowały stanowcze twierdzenie geopolityczne. same zaczęły ulegać odśrodkowym dążeniom pomniejszych dygnitarzy wojskowych.w naszej opinii . inni utrzymywali jednak prawa ziemskie i względną niezależność. że niedawno uczeni zaczęli sobie zadawać pytanie. Przywileje. Jedenastowieczni reformatorzy atakowali praktykę świętokupstwa . służące wolnej ludności danego rejonu. Uprzywilejowany dostęp do dworu zyskiwało się przez wasalstwo.8-24.aby ograniczyć świeckie wpływy w Kościele. Powtarzając w o wiele mniejszej skali wcześniejszą formę rozdrobnienia. stały się narzędziami prywatnej potęgi arystokratycznej. choć coraz częściej budowane z kamienia. Na wieśniaków nakładano coraz bardziej uciążliwe opłaty i pańszczyznę. że władza na znacznych obszarach starego cesarstwa frankijskiego uległa całkowitej atomizacji.najważniejsze źródła. i zbyt negatywna. że zakłada się w niej nierealistycznie ostre rozróżnienie między instytucjami publicznymi a prywatnymi). zajmującej się wymierzaniem sprawiedliwości i organizacją wojskową.polityki fran-kijskiej. To wyraźne odrzucenie tradycji interpretuje się zwykle jako symptom odwrócenia się od organizacji publicznej i systematycznej w stronę prywatnej i ad hoc prawnej . lokalni możnowładcy rozkwitli. który poprosił o kupno daru Ducha Świętego. ponieważ przypisuje się w niej późnym Karolingom (ostatni król z tej dynastii zmarł we Francji w 987 roku) więcej bezsilnej bezczynności niżby to wynikało ze świadectw historycznych. a bardziej rozwlekłe.nabywania lub sprzedawania urzędów kościelnych . Wielu z nich zdobyło władzę. Jak się dowodzi.którą posiadali jako właściciele ziemscy . ponieważ łączyli siłę ekonomiczną . czy przyjęto odpowiedni punkt widzenia. Różny był również los książąt: niektórzy.

Przewaga ciężkiej kawalerii w . Wydatek ten stawał się możliwy dzięki wykorzystaniu nadwyżek produkcyjnych w obszernych posiadłościach ziemskich lub dzięki podjęciu zaszczytnej służby u bogatego pana. służyła zaznaczeniu odrębności jej właściciela. W klasycznej łacinie słowo to oznaczało wojownika pieszego. Broń miała też znaczenie symboliczne: ciężka kopia nie była dla rycerza jedynym orężem. Do czasów pierwszej krucjaty rycerze nosili ciężką kopię. gdyż odważyli się raz jeszcze przemyśleć swe podstawowe założenia i ponownie zinterpretować dowody. jaką w chrześcijańskim społeczeństwie mogą prawowicie odegrać świeccy.powodu tego nacisku na trzymanie się na uboczu rozwinęło się jednakże ponowne zainteresowanie rolą. jest jasne. co sprzyjało powstawaniu grupowej solidarności. zbroi i broni. Za wcześnie na przewidywania. lecz w przesunięciu znaczeniowym zaczęło oznaczać jedynie tego. W związku z tym zmieniły się także techniki prowadzenia walki konnej. Pouczająca jest tu terminologia stosowana w kronikach i przywilejach. Taka broń była ważna z różnych przyczyn. która przerwała tamę. Nawet gdy uznajemy celowość ponownego przeanalizowania tych problemów. że studia nad okresem bezpośrednio poprzedzającym krucjaty zaczynają zmieniać swe oblicze. karni . że historycy nie powinni odchodzić od tradycyjnego zainteresowania pewnym podstawowym aspektem jedenastowiecznego społeczeństwa: dominacją elity rycerskiej. Skuteczne rozwinięcie szyku zależało od dobrego przygotowania i umiejętności współpracy wśród rycerzy. lecz jako najbardziej okazała i używana wyłącznie w bitwach konnych. Do XI wieku wojownika zwykło się nazywać miles (liczba mnoga milites). Umożliwiała szeregom konnych wykonanie szarży wykorzystującej siłę rozpędu wierzchowca i jeźdźca.być może przywileje dawnego rodzaju maskowały zmiany społeczne na dziesiątki lat i były ostatecznie uważane za niezbyt odpowiednie dla rozrastającego się i bardziej złożonego świata . ostoję rzymskich legionów. który walczy konno. Ogólnie rzecz biorąc. wydaje się jednak dos'ć pewne. w jaki dokładnie sposób nowe interpretacje wpłyną na nasz iii Początki 30 obraz początków pierwszej krucjaty. W ostatnich latach historycy pracujący nad IX i X wiekiem byli na ogół bardziej śmiali niż ich koledzy pracujący nad wiekiem XI. Efekt przypomina wzbierającą rzekę.zatem tezy "przekształceniowe" wymagają modyfikacji. Z biegiem czasu termin miles nabrał nowych społecznych znaczeń ponieważ sugerował możność poniesienia wielkich kosztów zakupu wierzchowca. która była ułożona pod pachą i wyciągnięta ponad głową konia.

Nie istniał również system heraldyczny: jest to ważna okoliczność. Zaczynało się dopiero rodzime przedstawianie rycerskości w pieśniach. Co znaczące. Wielcy panowie i skromni milites trwali razem w uprzywilejowanej kulturze wojowniczej siły. kiedy rozważa się stopień rozwoju osiągniętego przez rycerstwo w ostatnich latach XI wieku. iż na jego życie poważnie wpłynęły modele ról monastycznych. gdy zostali poddani ogromnej presji fizycznej i psychicznej . Ponieważ zachodnia organizacja wojskowa. Należy zauważyć dwie istotne sprawy. była w skomplikowany sposób powiązana z szerokimi ekonomicznymi i administracyjnymi strukturami. Lecz pierwsza krucjata nie była wpraw-ką rycerskości w takim sensie. honoru i umiejętności jazdy konnnej. Wyjątkiem byli niektórzy królowie i królowe. mających na celu scementowa-nie etosu wspólnego dla wszystkich rycerzy. hrabia ze środkowej Francji. Lecz pełen rozwój idei rycerskiej przypadł na wiek XII i późniejsze. które sugerują.czasie bitew była zarazem przyczyną i konsekwencją ich wysokiego społecznego i ekonomicznego statusu. Nie było też jasno ustalonych rytuałów pasowania. która miała pomóc krzyżowcom. W tym okresie niewielu świeckich ludzi uznawano za świętych. W tym leży skuteczna moc zwartości. Wysoko urodzeni nie uważali całkowitej identyfikacji z towarzyszami broni o niższym statusie za stosowną. Trudno było też oczekiwać. Z tych ostatnich wielu było w trzecim lub czwartym pokoleniu potomkami chłopów. przełamującą bariery języka.vt e • wieczne skłania do wywoływania ponętnych obrazów rycerskiej waleczności i dwornych manier. majątku i statusu społecznego. dominacja konnych rycerzy nie oznaczała całkowitego odrzucenia potencjalnego wkładu innych osób w działania wojenne. . W1095 roku była ona jeszcze w powijakach. Rycerstwo średnioGrzeszność świeckich. Md 31 Początki . Po drugie. zachowania i barwnego stylu międzynarodowej "kadry" rycerskiej. jeśli nie dodawano do tego imponujących przymiotników. które jeszcze w większości nie potrafiło czytać. zważywszy rolę obrazów w dostarczaniu informacji społeczeństwu. uważano. Inny wyjątek to Gerald z Aurillac (zm. w jakim chciałyby to pojmować późniejsze pokolenia. jak w większości preindustrialnych społeczeństw. aby działały w odosobnieniu. że czuli się oni częścią zmilitaryzowanego społeczeństwa. panowie i książęta na ogół niechętnie zlecali opisywanie siebie jako milites. Po pierwsze. trzeba unikać anachronicznych i nadmiernie romantycznych skojarzeń. której zainteresowania i grupowa świadomość tworzyły ogromną kulturową siłę. Co znaczące. w 909 roku). nie można było odciąć znacznych sił kawalerii od ich kulturowego i społecznego środowiska.

posiadający specjalne umiejętności posługiwania się łukami i bronią służącą do walki wręcz. że siły krucjatowe nie powinny być obciążone zbyt wieloma nie-walczącymi. Katolicy wierzą. Rozpoczęcie pierwszej krucjaty umożliwiła rewolucja. instytucją. że oczywistym sposobem jest przechwycenie władzy na samym szczycie. płatnerzy i kucharzy. wokół którego mogły sprzymierzyć się efektywnie armie. papieża Grzegorza VII (10731085). Program reformatorów jest często znany jako reforma gregoriańska. a przez nich duchowieństwu późniejszych pokoleń. Gdy jednak siły dążące do zmian obejmują też czynniki z samej hierarchii kościelnej. Zważywszy na to przekonanie.instytucją. którą trafnie uznali za znakomicie nadającą się do ich programu wyeliminowania nadużyć z Kościoła.Armie potrzebowały służb pomocniczych. następnie pozostająca w opozycji do jego syna Henryka IV. często była karykaturalnie przedstawiana jako dogmatyczny i obojętny tradycjonalizm. Tylko nieliczne armie średniowieczne potrafiły obyć się bez kobiet. którym na ogół przypisywano pochodzenie z dołu. myślał przede wszystkim o milites i był świadomy. przejęła kontrolę nad papie-stwem . Kościół jest raczej "apostolski". najpierw popierana przez cesarza niemieckiego Henryka III. Kiedy papież Urban II zawezwał ludzi. Mogłoby się wydawać. takich jak intencje przekazane przez Chrystusa apostołom. mimo że. że ich Kościół jest nie tyle "zgromadzeniem". Od lat czterdziestych XI wieku grupa reformatorów. służących. gdyż oni byli najlepszymi żołnierzami. jakich Zachód miał do ofiarowania. lecz metody reformatorów w rzeczywistości poszły w stronę iii Początki 32 przeciwną do drogi zwykle prowadzącej Kościół ku częściowej odnowie. Działanie . W armiach znajdowali się też żołnierze piesi. jak to papież jasno wyraził w swych zachowanych do dzisiaj oświadczeniach. czy po prostu rezultatem czysto przypadkowego rozwoju historycznego. każdy z nich mógł walczyć. W wojsku służyli także księża. co znaczy. Powyższa postawa. niechęć do wprowadzania zbyt szybko wielu zmian może być uzasadniona jako pragnienie mądrego zarządzania Bożą opatrznością. którzy modlili się za jego pomyślność. lecz jej korzenie głęboko tkwiły w tym. Byli też niezbędnym rdzeniem. czyli parobków. aby wyzwolić Jerozolimę. zaspokajających rozmaite potrzeby żołnierzy. wstrząs może być olbrzymi. raczej niesprawiedliwie. jak Kościół postrzegał sam siebie. Wskazał szczególnie na milites. że jej rola polega na podejmowaniu działań hamujących siły dążące do zmian. okazało się. która została utworzona dzięki ludzkiej inicjatywie. Z historycznego punktu widzenia hierarchia kościelna uważała. że istnieje jako bezpośrednia i nieunikniona konsekwencja zamierzeń powziętych przez Boga wobec rodzaju ludzkiego. od imienia jednego z jego najbardziej energicznych i głośnych rzeczników. Jeśli zaistniała taka potrzeba. że nie sposób wykluczyć wszystkich uczestników nie-rycerzy. To właśnie zdarzyło się w drugiej połowie XI wieku. która od połowy XI wieku stała się udziałem Kościoła na Zachodzie. kowali. Dzięki temu można lepiej zrozumieć szeroki odzew na apel wzywający do pierwszej krucjaty.

Początki 35 Walka z grzechem: kościół klasztoru Saint-Benoit-sur-Loire (Fleury). uzbrojeni w nadzorcze i dyscyplinarne uprawnienia. . Poniżej: Papież Urban U w drodze do Clermont. nacisk na prawny autorytet papieża . Do czasu pierwszej krucjaty wojownicy konni tworzyli elitarne jednostki zachodnich armii. ciała kolektywnego wsparcia. Jednak przed latami dziewięćdziesiątymi XI wieku dokonano ważnego i trwałego kroku wyjściowego. bogaciły się dzięki darom świeckich. Zwolennicy papieża Grzegorza VII zwrócili uwagę na aspekty postępowania Kościoła: moralność. jak również ingerencję świecką w funkcjonowanie kościołów i mianowanie na kościelne urzędy. aby łączono ich z mnisią świętością i ich aktami orędownictwa. Takie klasztory. edukacyjne osiągnięcia duchownych i ich kompetencje w zakresie wypełniania obowiązków obejmujących sakramenty. i umiejętności porozumienia się wielu pojedynczych kleryków i wspólnot religijnych. rozrastające się i lepiej zorganizowane zbiory prawa kanonicznego (kościelnego).wszystko to służyło nadaniu działaniom Kościoła większej konsekwencji. W jego następstwie. podobnie dominowali w życiu ekonomicznym i społecznym. Opat Hugon z Cluny stoi wraz ze swymi mnichami z drugiej strony ołtarza. rady będące rutynowym miejscem zebrań starszych dostojników kościelnych. kiedy papież Urban II rozpoczął pierwszą krucjatę. którzy życzyli sobie. liturgię i duszpasterstwo. szczególnie członków klas rycerskich. entuzjazm Powyżej: Militaryzacja społeczeństwa: uzbrojeni rycerze konni na ilustracji z jedenastowiecznego włoskiego manuskryptu. regionalnym i lokalnym. Papież (po lewej) święci główny ołtarz nowego kościoła w opactwie Cluny 25 października 1095 roku. był w stanie zmobilizować zasoby. w tym sześciu starszych duchownych. Pod tym względem cele reformatorów dotyczyły głównie spraw kultu. trzy tygodnie przed otwarciem synodu w Clermont. Tak jak w przypadku rządów świeckich. dążyły do oczyszczenia Kościoła. Jednak w drugim rzędzie ambicje reformy gregoriańskiej dotyczyły także spraw organizacji kościelnej. W tym celu papiescy legaci. Członkowie świty towarzyszący mu w czasie podróży do Francji. które już stało się podatne na papieskie inicjatywy. wiecznym problemem było zgranie działań na szczeblach centralnym.odbywało się na dwóch uzupełniających się poziomach. stoją rzędem za nim. szczególnie seksualne zachowania kleru. jak ten we Fleury. Na pełne wyniki reformy administracyjnej trzeba było czekać aż do XII i XIII wieku. tak aby mógł on stanowić zadowalający ośrodek rytuału religijnego.

Ogromna czujność w prowadzeniu się była zupełnie naturalna dla środowisk społecznych. których życie rozmyślnie płynęło w ściśle regulowanych i nietypowych ze społecznego punktu widzenia otoczeniach . mnisi i mniszki . Świeccy szanowali i wspierali wspólnoty klasztorne.mogli mieć nadzieję. gdyż wartość moralną uważano za funkcję zewnętrznego sposobu postępowania. Wspólnoty znalazłszy się w bezpośredniej bliskości.wyrażony zarówno tym. Szczególnie sprzyjali temu mnisi. Uważano. Takiemu podejściu sprzyjało przekonanie. Kultura religijna średniowiecznej Europy może się wydać współczesnym obserwatorom dziwna: trzeba jednak zdawać sobie sprawę. że uda im się uniknąć rozlicznych pułapek codziennej egzystencji. jak definiowano grzechy. że jej odbycie miało być nabożnym aktem pielgrzymki. wykorzystując przy tym do zatwierdzania norm siłę zgromadzenia. którzy nadawali ton jedenastowiecznej pobożności. 36 Początki Lecz w sensie duchowym działania cały czas wyrażały przynajmniej tyle.można uznać za mechaniczny. . że wiele cech. Jedynie ci. musiały narzucić sobie reguły. gdyby wielu Europejczyków nie 'pragnęło odpowiedzieć na wezwanie.Kaznodzieje krucjaty na próżno strzępiliby sobie języki. jeśli nie weźmiemy pod uwagę jego przymusowego wpływu na życie ludzkie. które przedstawiano jako dobrowolne przedsięwzięcie. ile myśli i słowa. Umacniano w nich poczucie winy. w których praktycznie wszyscy żyli w dokładnie zasklepionych i introspekcyjnych grupach. jest produktem kontrreformacji. iż anormalne zachowanie naraża na szwank solidarność grupową. Podstawową cechą dążeń religijnych ludzi w owym okresie było ich uwarunkowanie przez reakcje na grzech i ocenę jego konsekwencji. 'Siła przyciągania krucjaty polegała na tym. że najważniejszą częścią wyrażenia pobożności jest nastawienie duchowe. jak mogły one być odkupione przez akty pokutne . Żaden aspekt ludzkiego zachowania i interakcji społecznej nie był wolny od skazy grzeszności. Zagadnienie to jest szerokie. eremici. Niemniej jednak można wyodrębnić kilka spraw pomocnych do wytłumaczenia atrakcyjności krucjat. publicznym potępieniem i zrytualizowa-ną poprawą. Taki nacisk na czyny . Około 1100 roku zaczęto się skłaniać ku poglądowi.żyjący w celibacie kler. jak i tym. że grzechy to jeden ze sposobów naruszenia równowagi małego światka wspólnot. dopuszczających bardzo mało prywatności albo wcale. uważanych dzisiaj za znamienne dla katolicyzmu. Spójność społeczna była więc podtrzymywana dwojakim postępowaniem: grzeszników zawstydzano przez izolację.

powinny również wymagać cierpliwości i cierpienia. w tym królów i księży. usłyszane. było uważane za jedną z głównych dróg wiodących do grzechu. że w niebie po dniu Sądu Ostatecznego będą mieszkały tylko osoby wolne od seksualnego popędu. dotknięte. Ten stan umysłu przejawiał się szczególnie wyraźnie w tysiącach kapliczek i relikwiarzy. do poczucia miejsca. w piekle. zwykło rozpamiętywać niedociągnięcia ludzkiego postępowania i było przekonanych. rozsianych po terenach zachodniego chrześcijaństwa. W teorii moc świętych nie była ograniczona sprawami geografii. aby wejść do nieba. niemniej jednak istniała głęboko zakorzeniona wiara. antropomor-ficzne i ogólnie dostępne. Sami święci byli śmiertelni. była sednem ideologii krucjatowej. koniecznych. Wierzono. kiedy wielu świeckich było szczególnie podatnych na powszechny nacisk. było powszechne i silne. Na zasadzie kontrastu. Oczekiwanie na wieczną karę. że czyny człowieka dokonane za życia będą miały wpływ na jego przeznaczenie wieczne. Święci stanowili główny element jedenastowiecznej pobożności i pełnili wiele pożytecznych funkcji. dopóki byli przekonani o jego rzeczowej dokładności. Na ziemi ich fizyczne szczątki i przedmioty związane z ich życiem emanowały virtus. Dzięki nim Kościół mógł manewrować między podtrzymaniem możliwości ratunku dla grzesznej populacji i jednoczesnym zachowaniem rygorystycznych wymogów. obejmującą cierpienie o wiele silniejsze niż jakiekolwiek uczucie doświadczane za życia. że ich virtus . Anioł zamyka potępionych. takie jak pielgrzymka czy krucjaty. dlatego też mieli wzgląd na ludzkie ograniczenia. którą posiłkowali się dewoci. uświęconą siłą duchową. Kolejną godną uwagi cechą średniowiecznej kultury religijnej jest jej głębokie przywiązanie Początki 37 Po lewej: Konsekwencje grzechu. tak samo ludzie wszystkich klas instynktownie zestawiali abstrakcję religijną i odczucie fizyczne. później każdy zmartwychwstanie cieleśnie i zostanie ostatecznie osądzony w dniu Sądu Ostatecznego. że akty skruchy. Nagość potępionych ukazuje. wierzono. iż ich dobro duchowe zależy od podjęcia pozytywnego działania. Jak uczeni mogli alegory-zować i wyciągać morały z fragmentu biblijnego. Wiara w fizyczną prawdziwość straszliwych męczarni w piekle wzmacniała przekonanie. Tutaj chrześcijaństwo. Na tej stronie: Sąd Boży: Zmartwychwstanie w dniu Sądu Ostatecznego. że ludzie będą sądzeni dwukrotnie: pierwsza decyzja zostanie podjęta po śmierci. że zachowanie seksualne. które Kościól starał się ograniczyć. Idea. Torturowanie potępionych. Pośrodku: Konsekwencje grzechu.Pierwsza krucjata została więc ogłoszona w czasie. mogło być widziane. mogli też działać jako orędownicy przy wymierzaniu boskiej sprawiedliwości. wyczute.

znalazła się samotnie z tyłu. że o wiele więcej osób z Europy Zachodniej niż kiedykolwiek przedtem mogło zaspokoić swe pragnienie pielgrzymki podróżując do Ziemi Świętej. Urban II posłużył się także przerażającymi opowieściami o bezczeszczeniu przez Turków Świętych Miejsc. że jeśli Bóg da im taki znak. w których żył. Należy zauważyć. Rozszerzając ten punkt widzenia. aczkolwiek mogą one mieć pewne oparcie w faktach. Nagle ciałem dziewczynki wstrząsnęły konwulsje. W Zielone Świątki (czyli wczesnym latem) klasztorny kościół przyciągał ogromne rzesze ludzi. uważano za wyjątkowo chwalebne przeżycie religijne. wiele osób już było na Wschodzie albo też znało tych. kiedy wierni w nawie przepychali się do przodu ku kapliczce. Chwilę później dziewczynka oznajmiła. umarł i został pogrzebany. które rozpoczęło w Clermont w listopadzie 1095 roku pierwszą krucjatę. z klasztoru w Bergues w północno-wschodniej Francji. Jak stwierdził. Nic przeto dziwnego. daje ważne wskazówki na temat nastroju wrażliwości religijnej panującej w czasach apelu papieża Urbana II. która stała się dla zgromadzonego tłumu kimś w rodzaju maskotki. wykorzystując właściwe ówczesnym ludziom utożsamianie wyrażania pobożności z przestrzenią geograficzną. bliski związek między ideą a położeniem zastosowano do osoby Chrystusa. aż dotarła w ten sposób do przodu. w jaki wyidealizowany obraz rzeczywistości może rzucać światło na faktyczne postawy i zachowania. Dobrą ilustracją może być jeden przykład. Historia natomiast wygląda następująco. . W XI wieku lepsze warunki komunikaPoczątki 38 cyjne w środkowej Europie i wzrastający w Italii handel morski w rejonie Morza Śródziemnego oznaczały. inni zaś przybyli z daleka. historia z kaplicy świętego Winoka. gdzie przechowywano ich relikwie i oddawano hołd ich pamięci. Niezależnie od prawdziwości tych opowieści. Ponadto dodali. Pielgrzymki do miejsc. którzy tam byli. mała niewidoma dziewczynka. a oczy jej zaczęły krwawić. stanowiły one silne bodźce. Niektórzy z nich byli miejscowi. że relacje z kazania papieża Urbana II. opowiadających o cudach. gdzie w przenośnym relikwiarzu wyłożono relikwie Winoka. mimculum. Pewnego dnia. aby dzięki orędownictwu świętego Bóg zechciał przywrócić dziewczynce wzrok. aby zdarzenia przebiegały w opisany sposób. że mamy tu do czynienia z formą literacką. przekazują. Tłum podawał ją sobie na rękach nad głowami.koncentrowała się przestrzennie dookoła miejsc. będą bardziej wytrwali w praktykach religijnych w kościele. Jest więc mało prawdopodobne. że odzyskała wzrok. Wiele zachowanych relacji. które miały miejsce przy relikwiarzach. Ludzie wznieśli oczy ku niebu i modlili się. iż odwołał się on do tradycji pielgrzymkowej. przyciągnięci chwałą świętego Winoka. Prawdziwa korzyść z tej opowieści polega na możliwości przeanalizowania sposobu. napisanym zgodnie z ustaloną typologią rodzajową.

aby na niej mogła się skoncentrować szczególna uwaga.Pewne cechy tej historii odnoszą się do kultury religijnej. Autor tej opowies'ci doskonale zrozumiał nastrój tłumu. Skoro tylko stworzono już podniosły nastrój. służyła umocnieniu istniejących już więzów solidarności .tu więzi łączącej tych. aż wybuchła w kulminacyjnym momencie. Szczególnie interesujący jest sposób. nawet ukar-towanej reżyserii ze strony mnichów. Ten punkt widzenia wzmacnia fakt. w których można by stymulować i kierować impulsami ludzkiej reli- Początki 39 gijnos'ci. połączyły się z bardziej harmonijnym śpiewem mnichów w chórze. która rozegrała się w kościele. Wzięcie pod uwagę czasu i miejsca wydarzeń sugeruje dodatkowo. Każda grupa spełniała odrębną rolę (tutaj symbolizowaną przez separację przestrzenną między nawą a chórem). lecz w ramach jednoczącego kontekstu rytualnej poZloty majestat z Clermont-Ferrand: pochodzący z X wieku rysunek słynnej rzeźby Matki Bożej z Dzieciątkiem. jak modlitwy wiernych. dzięki niemu uczynił interesujące porównanie. którzy mieszkali w pobliżu a także stworzyła nową grupową tożsamość. Był tutaj w mik-rokosmosie jedenastowieczny Kościół w działaniu: dwie grupy. która przyczyniła się do entuzjazmu krucjatowego. która połączyła ludność miejscową z różnorodną zbieraniną pielgrzymów przybyłych z odległych rejonów. Opisał mianowicie. aby jak najlepiej wystawić ją na virtus Winoka i zbiorowo prosząc świętego o pomoc. świeccy i kler. która nie przetrwała do naszych czasów.do reagowania na podniecenie czy poruszenie pełnym wyrazu emocjonalnym wylewem. Obiekty sztuki sakralnej . w jaki działania tłumu ilustrują zwykłą wspólnotową naturę pobożnego zachowania. głośne i nieuporządkowane. że mnisi byli tylko biernymi obserwatorami. co osiągnięto dzięki wykorzystaniu skłonnos'ci . że w chwili.bardzo w owym czasie powszechnej . relikwiarz był wystawiony w widocznym miejscu: ekscytacja narastała. weszły w relację wzajemnego wzmacniania się. gdy zdarzył się cud. Nie należy sądzić. Historia opisuje spontaniczny wylew pobożnej energii ze strony świeckich. Dziewczynka była naturalnie centralną postacią. Scena. lecz rozsądnie byłoby podejrzewać pewien rodzaj podpowiedzi. współpracując. lecz w przełomowych momentach brała udział cała grupa: wybierając dziewczynkę. że mnisi z Bergues mieli interes w stworzeniu okoliczności. można go było podtrzymać i ukierunkować w stronę zbiorowej afirmacji wiary.

Obawiano się. opowiada historię kilku rycerzy. lecz były punktem stycznym wiary tych dwu grup. Guibert przytoczył to wydarzenie. zdawał się beznadziejnym przypadkiem. Krytycy popełniają błąd. gdyż proponowany beneficjant. że doświadczywszy cudu stanie się bardziej pobożny. a rycerze pokornie przyznali się do błędu. on także w sposób aluzyjny zwraca uwagę na niepokój kleru. Tutaj natomiast błąd polega na tym. niemy młodzieniec. młodzieniec zaczął wydawać z siebie dźwięki. talizmany. Z jednej strony jest to topos gatunkowy: autor ujął tu w porządku przyczyny i skutku znacznie dłuższy proces. wróżby i tym podobne . aby gloryfikować Najświętszą Maryję Pannę i podkreślić autentyczność jej relikwii przechowywanych w Laon. a nawet do ciekawości można było trafić przez kontakt ze zinstytucjonalizowaną religią. na przykład. relikwiarz. Inni krytycy trzymają się kurczowo tezy. czego dowody możemy też znaleźć w innych miejscach. Taką interpretację można jednakże podać w wątpliwość. za pomocą którego kult Winoka miałby szerzyć jego sławę i znaleźć się wśród lokalnych form pobożności. iż pobożność świeckich wiązała się z ideą qui pro c\uo. Lecz podkreślanie odwołania się do obietnicy tłumu świadczy także o większej wrażliwości na uczucia świeckich. Lecz. ponieważ biorą za podstawę ustalone typy zachowań pobożnego człowieka w pluralistycznych pod względem wyznaniowym społeczeństwach postreformacyjnego świata. co miał do zaoferowania Kościół. lecz zaspokajały je głęboko zakorzenione rytuały pogańskie. dowodzący. to obietnica tłumu. który mógłby sprawiać wrażenie nieprzyjemnego zgrzytu. 40 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 bożności ogniskowała w miejscach kontaktu (przybytek. Winok) napędzając powstawanie i trwanie wspólnotowego entuzjazmu.uroki. Guibert z No-gent. nie jest niczym więcej niż osiągniętą dzięki kulturze koloryzacją. podobnie jak autor opowieści o cudzie z Bergues. Jedyny element tej opowieści. Lecz Panna Święta przyszła z pomocą. Obawy wyrażane przez Guiberta i autora z Bergues wykorzystywali krytycy. że wierni mają skłonność do zmieniania intensywności zaangażowania religijnego w zależności od tego. którzy sprowokowali część kanoników z La-on. czary. Nie były wyrazem ustępstwa kleru na rzecz potrzeb świeckich. aby ci wystarali się u Najświętszej Panny o cud uleczenia. jak i duchowieństwo. powierzchowna i dosłowna. że aby osądzić zdolność średniowiecznego Kościoła do przełożenia własnych wierzeń na zachowanie innych . wykorzystując anachroniczne kryteria do analizy tego.bardziej bezpośrednie i godne zaufania niż to. jak dalece do ich trosk materialnych. co składa się na autentyczne przekonanie religijne. niepokojów. opartą na bodźcach psychologiczno-społecznych. Ich sąd jest błędny. że religijność świecka w średniowieczu. iż ludzie średniowieczni istotnie byli zdolni do mocnych przeżyć religijnych. Kanonicy byli niechętni.zagrzewały do wiary zarówno świeckich. pochodzące z okresu przedchrześcijańskiego .

nadejście starości. W czasie pierwszej krucjaty Kościół nauczał.ciągle jeszcze nie było dostatecznie rozwinięte. Należy zauważyć. Podatność kleru na to. W ostatnich latach XI wieku niezachwianie wierzono. przynajmniej w teorii. Moc świętych trwała po ich śmierci.ludzi wykorzystuje się kryteria dużo późniejsze. Z historycznego punktu widzenia ludzie średniowiecza nie byli bynajmniej wyjątkowi pod tym względem. że grzech może być odkupiony. jaką święci pełnili wobec swych wiernych w czasie Sądu Ostatecznego. Jest to norma. na przykład. bez pomocnej ręki nieskończonej łaski Bożej. który jest stosowany we współczesnym Kościele katolickim . Ludzie w XI wieku rzadko potrafili trwać przez całe życie na jednym poziomie zaangażowania religijnego: choroby. może być także interpretowana pozytywnie jako znak potęgi Kościoła. przez akty pokuty. . nosić broni. leczy niewidomą kobietę. Gdyby pójść tym tropem. postów i odstępstw od normalnej rutyny: odbywającym pokutę nie było wolno. że do zmycia grzechu mogą wystarczyć akty skruchy. ponieważ rodzaj wzajemności oczekiwany przez wiernych w Bergues był lekko odchyPoczątki 41 Święta Radegunda. Dla świeckich pokuta przyjmowała zawsze formę okresów wstrzemięźliwości seksualnej. czy zwykli śmiertelnicy mogą zmazać swe grzechy przez własne akty pokuty.system. Chodzi tu jednak o podstawowy poziom uczuć religijnych. Lecz pojęcie traktowania pokuty jako symbolicznej demonstracji skruchy. ponieważ ludzie zastanawiali się. Pomoc zapewniana w tym życiu wyprzedzała orędowniczą rolę. Taki poziom służy bowiem jako stały kulturowy punkt odniesienia. Wielu pielgrzymów traktowano jako pokutników. by mogli jej użyć wierni: leczenie dolegliwości cielesnych było najpowszechniej poszukiwanym przejawem świętej virtus. że na relacje między tym a tamtym światem mają wpływ przyczyna i skutek. zmiany w statusie osobowym czy kryzysy domowe i społeczne regularnie pobudzały wzmocnienie pobożności w wielu systemach religijnych w różnych okresach. że postawy zaczynały się zmieniać. lonym odgałęzieniem podstawowej zasady propagowanej czynnie przez autorytety: idei. społeczeństwo zachodniej Europy w przededniu pierwszej krucjaty okazuje się na wskroś chrześcijańskie. co wydaje się pewnym rodzajem mentalności religijnej. żyjąca w W wieku królowa. która miała być okazywana gdy grzesznik pokajał się w akcie sakramentalnego rozgrzeszenia . jakie podziela większość ludzi w danym czasie.

poświęcił kościół w czasie swej podróży do Francji. które popełnili chętni do udziału w krucjacie. które często były największymi i najsławniejszymi miejscami kultu religijnego w swych społecznościach i mogły korzystać z solidnych zasobów świeckiego respektu i poparcia. Klasztory takie jak Moissac. Świeccy mogli nawet dążyć. najbliższych nieosiągalnego ideału bezgrzesznego ludzkiego postępowania. którą Urban II wyobrażał sobie jako akt tak kosztowny. zarówno emocjonalnie. przeznaczona specjalnie dla świeckich. szczególnie dla elity rycerzy. świeccy wystarczająco dawali do zrozumienia. Syn drobnego szlachcica z Szampanii.Początki 42 Kościól opactwa w Cluny (Cluny III) w południowej fturgundii. że miał on być równoznaczny z "satysfakcjonującą" pokutą. które mogłyby zrównoważyć ciągle rosnący repertuar złych uczynków. Tutaj w końcu odnalazła się skuteczna pod względem duchowym działalność. Formacja intelektualna pozwoliła mu zrozumieć paradoks stanowiący sedno świeckich uczuć religijnych. Moissac. jakim tokiem podążają myśli jego słuchaczy. że nie byli w stanie odprawiać wszystkich pochłaniających czas i odrywających od życia społecznego form pokuty. Przez uczestnictwo w pielgrzymkach czy uposażanie mnichów i mniszek. jak i fizycznie. Przesłanie krucjatowe przecięło węzeł gordyjski. których grzechy uważano za szczególnie liczne i notoryczne. niegdyś mnich Cluny. Początki 44 . W czasie budowy w okresie pierwszej krucjaty. W dużym stopniu tłumaczy to żywą odpowiedź na wezwanie pierwszej krucjaty. zasłużyło na miano jednej z najbardziej prestiżowych wspólnot chrześcijaństwa łacińskiego. że są świadomi swej grzeszności. jak to przenikliwie wyraził Gui-bert z Nogent. Cluny III było największym kościołem w zachodniej Europie. zdolną zmazać wszystkie grzechy. opactwo w południowo-zachodniej Francji. przed rozpoczęciem kariery na dworze papieskim służył w katedrze w Reims i we wspaniałym opactwie burgundzkim Cluny. Papież Urban II. odegrały istotni} rolę w propagowaniu idei krucjatowej. długi i wyczerpujący. Jednakże nieuniknione zaangażowanie się w sprawy tego świata oznaczało. do zapewnienia sobie zbawienia bez konieczności porzucania zwykłego życia. Urban wiedział doskonale. które Urban II odwiedził w czasie swej podróży po Francji.

Przynaglał rozmaitych dostojników kościelnych do głoszenia przesłania krzyża we Francji. Papież spotkał się z nim przynajmniej dwa razy w 1096 roku. lecz niewiele obszarów chrześcijaństwa łacińskiego pozostało obojętnych na wezwanie krucjatowe. sprawami rekrutacji zajmowali się inni dostojnicy kościelni. ogłaszając krucjatę w licznych miejscach. (Raz jeszcze zupełnie jasny pozostaje bliski związek między obrzędową a społeczną ekscyta-cją religijną. wyznaczonym na papieskiego legata przy armii i z Rajmundem IV. Tours. "nerw doskonałego uczucia" ogarnął Zachód. Planowana wyprawa na Wschód nie była jedyną przyczyną tak długiego pobytu. służyły teraz jako punkty rekrutacji chętnych do wyruszenia na krucjaty. Wysyłał . przez które przejeżdżał. jak odjeżdżający krzyżowcy zwracają się do klasztorów po duchowe wsparcie i pomoc materialną. Efekt ukształtowanego w ten sposób przesłania był elektryzujący. Italii i w zachodnich Niemczech. a jego wpływ wzmocniła jeszcze podróż Urbana II po południowej i zachodniej Francji. One to. gdyż znajdowały się w nich znane kościoły. Miejsca te były szczególnie istotne. które nie znalazły się na szlaku podróży papieskiej. starannie dopracowanym ceremoniałem liturgicznym. dlatego też zależało mu na zapewnieniu przywództwa i przewodnictwa w okresach formowania się ekspedycji.a przez skanalizowanie instynktów w kierunkach. zaszczycając miejscowości. Poruszając się jako postać promieniująca autorytetem po okolicach. Angers. które długo służyły jako punkty gromadzące regionalne społeczności religijne. W miejscach. które odwiedził w czasie swego długiego objazdu po południowej. które odpowiadały gtęboko zakorzenionemu uwarunkowaniu społecznemu. podobnie jak kościoły wiejskie. Jak dobitnie podkreśla pewien historyk. który później przerodził się w pierwszą krucjatę był w znacznym stopniu dziełem Urbana H. sam stanął na czele. Ruch krucjatowy 1096-1274 SIMON LLOYD Po synodzie w Clermont i apelu wzywającym do walki (który został opisany w rozdziale I) papież Urban H pozostał we Francji aż do września 1096 roku. Entuzjazm dla krucjat był najsilniejszy we Francji. 3. które przez dziesiątki lat rzadko gościły króla. Dowód był oczywisty.) Największe miasta potraktowano jako tymczasowe bazy: między innymi Limoges. jak mieliśmy okazję zobaczyć. którą odbył między jesienią 1095 a latem 1096 roku. że do najbardziej czynnych agentów rekrutacyjnych należeli mnisi: wiele ocalałych przywilejów ukazuje. Wydaje się. oraz. lecz ruch. ponieważ między wiosną a jesienią 1096 roku dziesiątki tysięcy ludzi wyruszyły w drogę. że ten ostatni obejmie przywództwo świeckie. a przyświecał im jeden cel wyzwolenie Jerozolimy. hrabią Tuluzy. Poitiers (dwukrotnie). Spodziewano się. Korespondował z biskupem Ademarem z Le Puy. środkowej i zachodniej Francji w tych miesiącach. Saintes i Bordeaux. papież zwrócił na siebie uwagę święcąc kościoły i ołtarze.

Biedota. pragnęła dotrzeć do Konstantynopola. ujęli krzyż. ludzie. które często miary za zadanie sprawdzanie odzewu na papieskie we zwania krucjatowe. dycyjnie mianem wyprawy ludowej. przepędzających muzułmanów z pola bitwy. chociaż w niektórych z nich znajdowali się rycerze. pierwszy z serii pogromów i innych form antysemityzmu. które Urban II pragnął zatrzymać w domu. mężczyźni i kobiety. łącznie z brakiem dyscypliny i zwykłym u nich okrucieństwem. Zbiorowo. w następnych pokoleniach blisko związanych z działalnością krucjatową. Ten plan jest szczególnie interesujący. jako pierwsze stawiły się gotowe do odjazdu. lecz wielu nie zdołało dojs'ć nawet tam. po czym podzielili się na dwie grupy. zaalarmował naturalnie władców ziem przez które szli. na których czele stali ludzie tacy. ale i z innych zbrojnych. którym brakowało zapasów i wyposażenia. Jednakże gdy tylko wiadomości o jego apelu z Clermont rozeszły się na Zachodzie. którym udało się dotrzeć do Konstantynopola. W poszukiwaniu pożywienia plądrowali tereny. że wszyscy . Wielu -co nie znaczy.poza granice Francji listy w sprawie krucjat oraz poselstwa. W zamyśle Urbana II armia krucjatowa miała składać się przede wszystkim z rycerzy. rozpętana przeciwko Żydom w północnej Francji i Nadrenii. Nadrenii i Saksonii. przez które przechodzili. Niderlandów. Wielu członków wyprawy zginęło w nieuniknionych potyczkach zbrojnych. Bandy. pochodziło z tych grup społecznych. już wczesną wiosną 1096 roku. przedstawiciele wszystkich zawodów. pochodząca głównie z północnej Francji. Większość została zabita lub . jak Piotr Pustelnik i Walter Bez Mienia. Jedna z nich bez powodzenia próbowała zdobyć Nikeę. Wskazuje. ponieważ poniżej znajdujemy sylwetki rycerzy krucjatowych. Jedną z natychmiastowych tego konsekwencji była przerażająca przemoc. pospiesznie przeprawili się przez Bosfor w sierpniu 1096 roku. W sprawach personalnych Urban II stracił kontrolę nad wyprawą. pochodzący ze wszystkich klas społecznych. 1170) jest jednym z wielu zachowanych planów i diagramów Świętego Miasta. określa się je trą46 Ruch krucjatowy 1096-1274 Ten wysoce sformalizowany plan Jerozolimy i jej okolic (ok. jak ważne były święte miejsca dla ówczesnych uczuć religijnych na Zachodzie. Ten fakt. obrońców Ziemi Świętej. Ci zaś. czy też nawet nimi dowodzili. lecz w rzeczywistości były to zasadniczo niezależne grupy biedoty. którzy będą użyteczni pod względem wojskowym.odpowiedzialnych za te postępki. szczególnie chodziło mu o bandy miejskiej i wiejskiej biedoty. przede wszystkim Bi-zantyjczyków.

a następnie została zmasakrowana w pobliżu Civetot (Kibotos) w październiku. co wywołał Urban II. udało im się wyzwolić święte miejsca. Gotfryd. zgrupowanych dookoła jednego lub kilku wielkich panów. hrabiego Flandrii i jego szwagra hrabiego Stefana z Blois. Boemunda z Tarentu i jego bratanka Tankreda. Got-fryda z Bouillon. Krzyżowcy rozpoczęli wyprawę na Wschód późnym latem 1096 roku. a śmierć króla wyznaczyła w pewnym sensie koniec epoki w historii krucjat. szczególnie w czasie przedłużającego się oblężenia Antiochii w 1097-1098 roku. lecz nikt w tych latach nie mógł jrzewidzieć. księcia Dolnej Lotaryngii oraz jego brata. Zmarł w czasie swej drugiej krucjaty iv Tunisie (25 sierpnia 1270 roku).iii Ruch krucjatowy 1096-1274 49 Ludwik IX. Widzimy tutaj. księcia Roberta z Normandii. na które liczyli Urban II i cesarz Aleksy. Druga grupa wpadła w zasadzkę.krótko . zdobyto Jerozolimę. był najbardziej ze wszystkich królów zaangażowany w krucjaty. Hugona z Ver-mandois. Wbrew wszelkim przeszkodom oraz strasznym cierpieniom i stratom.był to kontyngent największy pod względem liczebnym. Stopniowo zbierali się w Konstantynopolu pod koniec tegoż roku i na początku 1097. okaże się tylko pierwszą krucjatą. że wielu im współczesnych uznało to za cud. że to. Wyprawa była zupełnie niewiarygodna. Ta wyprawa była ostatnią międzynarodową krucjatą do Ziemi Świętej. Niedobitki powróciły do Konstantynopola. Baldwina z Boulogne. Nic dziwnego. Główne kontyngenty należały do: hrabiego Rajmunda IV z Tuluzy . ani że krucjata będzie mogta odbywać się poza Ziemią Świętą i zostanie skierowane przeciwko wrogom innym niż muzułmanie . jak w Tunisie wnoszą trumnę króla na pokład statku. wzięta do niewoli przez Turków. hrabstwa Edessy i hrabstwa Trypolisu. odpowiednio: Królestwa Jerozolimy. aby przyłączyć się do ruchu identyfikowanego później jako "druga fala" krucjaty. jego kuzyna Roberta. gdyż blisko dwa lata później. Trzon wyprawy sformowano z odrębnych kontyngentów. święty król Francji. tak zwanej krunr Ruch krucjatowy 1096-1274 51 ijaty 1101 roku. Baldwin i Rajmund staną się pierwszymi władcami. Długa wędrówka ostatecznie zakończyła się sukcesem. 15 lipca 1099 roku. co przedstawiało skuteczne siły wojskowe. Zaskakujący sukces wyprawy zainspirował częściowo wyjazd "trzeciej fali". Bo-emund. księstwa Antiochii. który stał na czele Normanów z południowych Włoch.

że ruch krucjatowy okaże się jedną z najważniejszych części składowych i cech charakterystycznych późnośredniowiecznej kultury zaIchodniej. od czasu trzeciej krucjaty poważną alternatywą dla walki na samym łacińskim Wschodzie stała się idea uczynienia Egiptu celem krucjaty. aby od-ikać utracone ziemie. w stronę Kairu. w Damietcie. przede wszystkim polityczne. warunki. także pasują do powyższego wzorca. żeby wesprzeć isady łacińskie. Ten model miał się ustalić w XII i XIII wieku. Podobnie stało się w przypadku sił drugiej krucjaty (1147-1149). jakich znaleźli się osadnicy po 1099 roku. lecz miała być zawrócona w stronę Konstantynopola.) 'ogarszająca się sytuacja na Wschodzie sprawi-a. nikt nie przypuszczał. które wylądowały w Egipcie. Wtedy rcwiem zahamowanie postępów na Wschodzie skłoniło do szukania pomocy na Zachodzie. że do każdej generacji w XII i XIII wieku skie-owano przynajmniej jedno wezwanie krucjatowe . Konrada III. pierwsza krucjata wyprawiła się do Palestyny drogą lądową przez cesarstwo bizantyjskie. chociaż nie każdy odzaj pomocy wysyłanej na Wschód przybierał ormę krucjaty. była czwarta krucjata (12021204). które N świetle współczesnych badań okazały się tak amo krucjatami. a następnie. z poważnymi następstwami logistycznymi. gdyż potęga i polityczne znaczenie Egiptu w założonym przez Saladyna imperium Ajjubidów. Do eeo modelu tradycyjnie zalicza się przeważająt część większych krucjat. którzy opanowali Nikeę i próbowali odzyskać tereny utracone w 1204 roku. Północ przyszła ze strony papiestwa i przybrała fornę deklaracji krucjatowych. wymagały zwołania i wysyłania dodatkowych eks->edycji celem wsparcia założonych tam osad.1 Podobny los spotkał też pierwszą . a nawet zdobyć Egipt. że przyszłość została określona przez decyzję monarchów Ryszarda I angielskiego i Filipa II francuskiego o przeprawie drogą morską przez Morze Śródziemne do Ziemi Świętej. poczynając od upadEdessy w ręce muzułmańskiego ałabaka Ima-ad-Dina Zankiego II w 1144 roku i samej Jero-ilimy na rzecz Saladyna w 1187 roku. że gdyby zdołało się osłabić. Po fakcie da się stwierdzić. która ewidentnie wyruszyła z takim zamiarem. Pierwsze oddziały piątej krucjaty (1217-1229) były też pierwszymi. Jak widzieliśmy. lecz te krucjaty były skierowane głównie przeciwko Bizantyjczykom. dowodzonej przez króla Francji Ludwika VII i króla Niemiec.po pierwsze. oznaczał)7. utworzonego w następstwie osławionej czwartej krucjaty. Miała ona swoje uzasadnienie. (To zyni tradycyjne klasyfikacje anachronicznymi. która doprowadziła do złupienia tego miasta. Powinno się też zauważyć zmianę w podejściu do wypraw i strategii krucjatowej na Wschodzie. Ponadto. ani też ludzie ze Wschodu nie awsze domagali się jej w swych prośbach.mówiąc.chociaż nie zawsze były to powszechne we-twania do broni . łatwiej można by odbudować łaciński Wschód. jak i dużą liczbę iejszych i mniej znanych ekspedycji. przydarzyło się nieszczęście. Jeżeli natomiast chodzi o krucjaty na łaciński Wschód. jak ich sławniejsze siostry. Krucjaty ogłaszane imieniu łacińskiego cesarstwa Konstantynopo-(1204-1261). Lecz siły cesarza Fryderyka I Barbarossy w czasie trzeciej krucjaty (1198-1202) jako ostatnie wybrały drogę lądową. lecz kiedy posuwały się w dół Nilem. Pierwszą krucjatą.

Nie należy wyciągnąć na tej podstawie ostatecznego wniosku. w Estonii. jak widzieliśmy wcześniej. która ujęła krzyż dla krucjaty na Wschód. Charakter i postęp rekonkwisty zasadniczo zmieniły się wskutek serii krucjat odbywanych w tym okresie i potem. W zamian za pomoc kościołowi w Tarragonie krzyżowcom obiecano odpuszczenie grzechów. mającego korzenie w świętych wojnach. szczególnie cesarzowi niemieckiemu Henrykowi IV. na którym znajdował się obóz krzyżowców. w 1108 roku.1 Morze zalało teren. normariskim królem Sycylii. król zmarł w Tunisie w 1270 roku. Pozostają do rozważenia dwa dalsze rodzaje krucjat. chociaż przedtem. papież Urban II zupełnie jednoznacznie pozwolił czy też raczej ponaglił. że krucjatę szybko wymierzono w innych ludzi na innych granicach zachodniego chrześcijaństwa. gwałtownego ataku Mongołów na Europę w 1241 roku wzięli na siebie Polacy i Węgrzy. Raz jeszcze. Najprawdopodobniej jako pierwszy taką krucjatę ogłosił papież Innocenty II w 1135 roku. ihim. lecz może to wskazywać na przyjęcie sposobu myślenia i postępowania. na Litwie i w Finlandii. że po pierwszej krucjacie Hiszpania szybko okazała się stałym teatrem działań ekspedycji krucjatowych. Papież Eugeniusz III w 1147 roku po raz pierwszy podniósł do rangi krucjaty wojnę Sasów ze Słowianami Połabskimi. krucjaty miały być ogłaszane coraz dalej za Łabą i w rejonach nadbałtyckich: na Pomorzu. na południu. Później w obozie wybuchła epidemia (przyp. ostatecznym celem krucjaty nie zawsze było to właśnie miejsce. Kilka innych trzynastowiecznych ekspedycji pożeglowało bezpośrednio do Ziemi Świętej. Zatem ten sam papież rozpoczynał krucjatę jednocześnie na obydwóch krańcach Morza Śródziemnego. to pierwszą . Nie jest również szczególnie zaskakujące. W tym samym roku ogłoszono pierwszą z licznych krucjat przeciwko Mongołom. Obydwa były już wówczas i są do dzisiaj kontrowersyjne. Jakkolwiek było. nie należy się dziwić. począwszy od wypraw z lat 1114 i 1118. która jest uważana za ostatnią z wielkich międzynarodowych krucjat na Wschód podjętych przed 1300 rokiem. Pierwszy rodzaj to użycie siły przeciwko politycznym oponentom papieskim na chrześcijańskim Zachodzie. niszcząc łodzie. jakie papieże reformatorzy wypowiadali pod koniec XI wieku swoim wrogom. Szczególnie ważne było jej rozszerzenie na walkę między Niemcami a pogańskimi Słowianami na północnych i wschodnich obszarach osadnictwa niemieckiego. że w tym samym czasie (1096). Zważywszy na ten precedens. Należy podkreślić. szlachtę katalońską. w Prusach. zapasy żywności i topiąc konie. aby wypełniła swe śluby w Hiszpanii. impet nagłego. iii 52 Ruch krucjatowy 1096-1274 wyprawę krucjatową króla Francji. Kontynuując ówczesny Dmng nach Osten (parcie na Wschód). w Inflantach. Pod koniec XIII wieku wraz z widokami na przymierze przeciwko muzułmanom zmienił się stosunek do krucjat. powodowany ostrą walką z Ro-gerem II. lecz. W czasie swej drugiej krucjaty. retorykę krucjatową wykorzystywano próbując zdobyć rekrutów.). Ludwika IX (1248-1254). kiedy pierwsi krzyżowcy znajdowali się w drodze do Jerozolimy. w celu pozbawienia ich władzy.

którzy zmusili króla Jana do uznania Magna Carta. został schwytany i stracony. której nie udało się wykorzenić herezji. Została wymierzona przeciwko Markwardowi z Anwe-iler i jego zwolennikom na Sycylii. Okres 1199-ok. W oczach papieża walka z cesarzem Fryderykiem II doszła do tak krytycznego punktu. że w 1239 roku ogłoszono przeciwko niemu krucjatę. kiedy ostatni ze znienawidzonej dynastii. Po tym zasadniczym precedensie nastąpiły kolejne "polityczne krucjaty". gdyż w kręgach papieskich przezwyciężono wszelkie opory gdy przyszło do stosowania krucjat przeciwko oponentom politycznym. społeczną i polityczną strukturę Langwedocji. Po śmierci cesarza w 1250 roku ogłaszano dalsze krucjaty przeciwko jego następcom. który w 1208 roku ostatecznie doprowadził do ogłoszenia krucjaty przeciwko stronnikom katarów w południowej Francji. Pielgrzym czy krzyżowiec modli . Jednak ze wszystkich tych krucjat najbardziej znaczące. W Anglii na przykład. 1240 jest bardzo ważny w dziejach ruchu krucjatowego. lecz zniszczyła w znacznym stopniu kulturalną. Konradyn. że takie działanie było zapowiedziane. Jej król był papieskim wasalem. a pod koniec udało mu się przełamać opór sprzymierzeńców papieskich w północnych Włoszech. przedstawianych jako (u doht po prawej) bałwochwalcy oddający cześć bożkowi.krucjatę niewątpliwie należącą do tego rodzaju rozpoczął papież Innocenty III w 1199 roku. aż do 1268 roku. przynajmniej przez Innocentego III. będzie trwała epizodycznie przez następne dwadzieścia Urban II glosi kazanie do uczestników pierwszej krucjaty (u góry po prawej) o Chrystusowym odkupieniu i Jego śmierci w Jerozolimie (u góry po lewej). którzy do tego czasu silnie się obwarowali. Do początku 1240 roku zagrażał nawet Rzymowi. gdzie Święte Miejsca wyobrażono jako zbezczeszczone przez muzułmanów. miały krucjaty ogłoszone w Niemczech i Włoszech przeciwko cesarzom z dynastii Hohenstaufów. tak więc ogłoszenie krucjaty mogło być uzasad54 Ruch krucjatowy 1096-1274 nione koniecznością użycia siły przeciwko buntowniczym wasalom papieża. pod dowództwem księcia Ludwika z Francji. Po raz kolejny istnieją jasne wskazówki. który został pod koniec 1215 roku wybrany królem na miejsce Jana. wraz z pojawieniem się krucjaty przeciwko heretykom. Podobnie jak Sycylia. gdy Jan w 1213 roku podporządkował się papieżowi Innocentemu III. papieża. Do tego czasu Fryderyk kontrolował południowe Włochy i Sycylię. oponentom wobec papieskiej polityki we Włoszech. Powszechnie znana krucjata przeciwko albigen-som. W tym okresie doszło też do zróżnicowania w innym względzie. oraz ich francuskim sojusznikom. w latach 12161217 ogłoszono krucjatę przeciwko angielskim rebeliantom. jeśli chodzi o ich doniosłe konsekwencje polityczne. Anglia była już lennem papieskim.

jako gnębicieli chrześcijan i Matki Kościoła. celu krucjat. pod względem tego przeciwko komu i gdzie miała być stosowana. które znalazły wyraz w bullach papieskich ogłaszających krucjaty przeciwko muzułmanom. Pod . finansowania i organizowania krucjat. które oni sami uznali za odpowiednie. że krucjata jest właściwym elementem do osiągnięcia tego celu w obydwu teatrach wojny. materię i narzędzia. w północno-wschodniej Europie i w Syrii. jeżeli chodzi o stosowanie krucjat. Raz jeszcze. doszło do innej większej zmiany. a opinia publiczna inną. Ukrzyżowanie przedstawione wyżej nawiązuje do tego obrazu. Do połowy XIII wieku stało się to niekwestionowaną rzeczywistością.). Jak się okazało w praktyce. niebezpieczni. że próba wybawienia chrześcijan i miejsc chrześcijańskich z opresji muzułmańskiej jest prawie tak samo ważna w Hiszpanii czy Lewancie. twierdził też. Słowianom czy Mongołom. który mógł być stosowany wedle woli papieży co do sposobu i czasu. Wrogowie wewnętrzni stanowili nie mniejsze zagrożenie niż wrogowie zewnętrzni. Polityka papieska była jedną rzeczą. wraz z pierwszymi wyprawami krucjatowymi. Jeśli krucjata była ruchomym celem w czasie i przestrzeni. Ruch krucjatowy 1096-1274 55 lat. że nie wszyscy im współcześni byli zadowoleni z każdego aspektu tak rozległego rozwoju ruchu krucjatowego. W czasie pontyfikatu Innocentego III. były też używane w wezwaniach do krucjat skierowanych przeciwko cesarzom z rodu Hohenstaufów czy heretykom katarskim. ze względu na treści. Tak zaczęły się krucjaty skierowane przeciw heretykom sztedyngerianom* w Niemczech w 1232 roku i przeciwko heretykom bośniackim w 1227 i 1234 roku. możemy rozpoznać i przedstawić jasny proces ewolucyjny zachodzący od czasu pierwszej krucjaty. i tak też czyniono. zatem również. Krucjaty przeciw nim były więc uważane za potrzebniejsze od krucjat kierowanych do Ziemi Świętej. Podobny rozległy schemat rozwoju można też dostrzec w sposobie rozpowszechniania i głoszenia. zasięg drugiej krucjaty.się u Świętego Grobu (u dohi po lewej). schemat. Takie same uzasadnienia. ilustruje to graficznie w odniesieniu do granic Zachodu: działania krucjatowe były prowadzone jednocześnie w Hiszpanii i Portugalii. okazywała się więc coraz bardziej instrumentem. skierowanymi przeciwko heretykom i papieskim oponentom politycznym. Jednych i drugich można było opisać. była rodzajem instytucji. Urban II uważał. Zupełnie jasno ukazują to duchowe i ziemskie przywileje krucjatowe. najsilniejsza broń we wspaniałym arsenale papieskim. jak często podkreślali papieże i inni. lecz należy podkreślić. ostatecznie. ci pierwsi byli nawet bardziej * Chłopi ze Stedingergau nad dolną Wezerą (przyp. ttum. odczucia i obrazowość. rozpoczęcie krucjaty przeciwko innym heretykom było już dużo łatwiejsze. Jego następcy wyciągnęli z tego stanowiska logiczny wniosek i rozszerzyli go na innych przeciwników Ko-s'cioła. przeciwko tym ludziom i w tych miejscach. Ogółem. na zasadzie precedensu. Krucjata.

Papież Urban ogłosił krucjatę w czasie swej podróży po Francji. cesi koi nie iw św SZ( że że ki w Pi n: Pnk ii s cezji. Jednak mężczyźni i kobiety rzadko ujmowali krzyż przekonani samymi proklamacjami. SZO! skk tec. że dostojnikom kościelnym brakowało środków. by sami głosili przesłanie krzyża. Nie ma żadnego dowodu na to. który będzie stopniowo rozwijany i rozbudowywany w ciągu XII i XIII wieku. że papież Urban II polecił zebranym dostojnikom kościelnym. System głoszenia przesłania także był w powijakach. Widzimy tutaj Fulka głoszącego przesłanie krucjatowe w północnej Francji. 1202 roku) był jednym z najbardziej żarliwych. "interesem krzyża". Konieczne były dodatkowe środki. . Rozpowszechnianie i głoszenie Jedynie papieże mieli autorytet konieczny. Tak więc rozpowszechnianie krucjat polegało głównie na proklamowaniu danej ekspedycji przez papieża. głównie dlatego. Jednakże pierwsza krucjata wprowadziła model. że nadzieje Urbana II w pełni zrealizowały się w praktyce. Rozważmy teraz kilka najważniejszych aspektów krucjat. aby łatwo i bezproblemowo rozpropagować w swoich diecezjach wezwanie na krucjatę: struktury administracji kościelnej były ciągle prymitywne. entuzjastycznych i inspirujących spośród wszystkich kaznodziejów krucjatowych.koniec tego okresu ruch krucjatowy stał się więc dopracowanym i kompleksowym interesem. Przekonywał ich także. z którym nie był jeszcze obeznany. Został zaangażowany przez papieża Innocentego III do ofensywy kaznodziejskiej przy okazji czwartej krucjaty. aby głosili przesłanie w poszczególnych miejscowościach. aby ogłosić krucjatę i zapewnić krzyżowcom duchowe i materialne przywileje. aby maksymalnie zwiększyć efekt wezwania do krucjat. W jednej z relacji z synodu w Clermont czytamy. poza tym delegował specjalnych agentów. a brak formalnie zatwierdzonej bulli krucjatowej utrudniał przeprowadzenie tej sprawy. aczkolwiek elementarny. stanowiąc dla większości kleru zadanie. aby przekazywali jego słowa w kościołach swych dieRuch krucjatowy 1096-1274 56 Fulko z Neuilly (zm. jak go nazywano w owym czasie.

Zarówno z listów świętego Bernarda z Clairvaux. jak i innych świadectw wynika. zalecającego głoszenie krucjaty.1274). podstawowa forma. Na kilku przykładach możemy dokładnie prześledzić kolejność podejmowanych środków administracyjnych. audytorium i celu. w sposób znacznie bardziej energiczny i pewny niż było to możliwe w 1095 roku. następnie do ich biskupów sufraganów. Pierwszy . lecz wydaje się. co ostatecznie zostało ustalone przez Quantum praede-cessores (rok 1145) dla drugiej krucjaty: początkowa część narracyjna tłumaczy. przede wszystkim za pomocą bezpośredniego mandatu kierowanego do lokalnych dostojników kościelnych. dlaczego konieczna jest krucjata. tego. Kopie te były później rozsyłane do poszczególnych kościołów w danej diecezji. nawołuje do ujęcia krzyża i wylicza przywileje krucjatowe. Prototypem jest tu synod w Clermont.to głoszenie przesłania przed zgromadzeniami Kościoła czy państwa. to mowa świętego Bernarda do Ludwika VII i magnatów Francji w Vezelay w 1146 roku oraz jego dramatyczne kazanie wygłoszone do Konrada III w Niemczech z okazji Bożego Narodzenia w tym samym roku. Żadna formalna bulla nie zapowiadała pierwszej krucjaty. Cały proces wskazuje zarówno na rozwój struktur administracji kościelnej (możliwy dzięki większemu zastosowaniu środków pisanych w sztuce rządzenia). Przeanalizujemy je po kolei.Podstawowymi czynnikami tego modelu było rozpowszechnianie papieskich proklamacji i lokalne głoszenie kazań. Dopiero w czasie pontyfikatu Aleksandra III podjęto pierwszą próbę systematycznego rozpowszechniania bulli krucjatowych na szczeblu lokalnym. Szczególnie w 1181 roku papież instruował wszystkich dostojników. W każdym razie. Ostatecznie wykorzystywanie takich okazji do głoszenia przesłania krucjatowego . dostosowane do okazji. że w praktyce rozpowszechnianie przesłania krucjatowego zdano na los przypadku. Lokalni dostojnicy byli teraz zobowiązani do podjęcia działań w sprawie krucjaty i w innych sprawach. aby upewnić się. prowadzących od kurii papieskiej do prowincjonalnych arcybiskupów. Późniejsze przykłady to kazanie Innocentego III na IV soborze laterari-skim (rok 1215) czy kazanie Innocentego IV i Grzegorza X do zgromadzonych dostojników na I i II soborze lyoriskim (1245. Podobny proces nastąpił też w przypadku głoszenia krucjatowego przesłania. Jest to niezwykłe. jak i na wzrastającą instytucjonalizację Kościoła scentralizowanego pod władzą papieską. Dwa znane przykłady przemawiania do zgromadzeń świeckich. jakie będą przywileje krucjatowe. że jego papieska bulla Cór Nostrum jest ogłaszana we wszystkich kościołach i że wierni dowiedzą się. taki wzorzec postępowania stał się w XIII wieku rutynową procedurą. ponieważ wiekiii Ruch krucjatowy 1096-1274 57 szość pozostałych krucjat proklamowały papieskie encykliki. Można wyróżnić dwa typy głoszenia przesłania. Najprawdopodobniej stało się to możliwe dzięki sporządzaniu kopii listu w lokalnych kancelariach episkopalnych. że bulla miała być opublikowana. i tak dalej w dół hierarchii aż do szczebla księdza parafialnego.

Tutaj właśnie Ludwik IX złożył swój drugi ślub krucjatowy. obdarzoną uprawnieniami legata w sprawach krucjaty. Specjalnie z tej okazji wystawiono na pokaz relikwie Męki Pańskiej. Właśnie w dziedzinie głoszenia kazań po synodzie w Clermont dokonał się prawdziwy postęp. Głoszenie kazań tego typu było skierowane do najwyższych klas społecznych i należy je przelii Ruch krucjatowy 1096-1274 58 st di & dc w n< w w d! P' "c P] jo w tr. Miała ona za zadanie wprowadzanie w życie polityki propagowania krucjaty. w niewielkim tylko stopniu zdawano się na los szczęścia. założono nowe generalne biuro wykonawcze. Po raz pierwszy ustanowiono też wytyczne określające sposób głoszenia idei krzyża. Do konkretnych prowincji Kościoła wysłano jednego lub więcej egzekutorów. który odbył się w Paryżu. Lecz nie można mieć wątpliwości. w marcu 1267 roku. Wraz z nimi działali kaznodzieje-wolni strzelcy. Już w 1198 roku. Wiele spraw było starannie wyreżyserowanych. brakowało bowiem centralnej koordynacji. Próbowano skłonić ważnych mężów uczestniczących w turniejach do złożenia ślubów. którzy mieli głównie propagować krucjatę. Następcy Innocentego III byli bardziej pragmatyczni i ad hoc w swym podejściu. zaplanowanych tygodnie czy miesiące naprzód. przy okazji piątej krucjaty. Dobry przykład to parlament. Ta uniwersalna struktura nie została wykorzystana ponownie. Ogromny skok dokonał się w czasie pontyfikatu Innocentego III. weszły w życie jeszcze bardziej rozwinięte struktury. tacy jak słynny Fulko z Neuilly. znajdujące się w posiadaniu króla: w sekrecie poinformował on papieża o swoich zamiarach we wrześniu poprzedniego roku. podobnie jak w przypadku mniej zobowiązujących zebrań. lecz zajmowali się również innymi sprawami. takich jak turnieje. z okazji czwartej krucjaty. że głoszenie kazań lokalnych jest poddane przypadkowi i niesystematyczne. Delegaci wysyłani do poszczególnych diecezji i arcydiakonii w danej prowincji byli odpowiedzialni przed legatami za głoszenie przesłania.stało się całkiem normalne. na przykład w Anglii. zajmujące się "interesem krzyża". k. na które miały częściowy wpływ wydarzenia polityczne na Zachodzie. Prawie w każdej prowincji wyznaczono radę wykonawczą zajmującą się krucjatą. a jego śladem poszli natychmiast trzej z jego^sy-nów i inni krewni. chociaż ustaliła wzorzec dla następnych działań propagowania krucjaty na tych samych terenach. W 1213 roku. że po zakończeniu pontyfikatu . ciwstawić większej monotonii panującej na tym polu. rozpocząć szersze propagowanie kampanii. a często (od drugiej krucjaty) rozgłosić publicznie ujęcie krzyża przez księcia. Aż do późnych lat XII wieku wszystko wskazywało.

przeciwnie niż odgrodzeni od świata mnisi wyrośli z tradycyjnego monastycy-zmu . Po trzeciej krucjacie lokalne głoszenie kazań zaczęto dokładnie planować z wyprzedzeniem.Innocentego III. Było to zrozumiałe ze względu na koncentrację ludności i ograniczoną liczbę dostępnych kaznodziejów. Druga większa zmiana dotyczyła osób.byli więc dobrze wyćwiczeni w sztuce głoszenia kazań. chociaż wydaje się. a ich siedziby rozrzucone po całej Europie Zachodniej. w miarę wysyłania w teren liczniejszego personelu. do Ruch krucjatowy 1096-1274 59 Walii w 1188 roku. Takie rozległe podróże miały stać się rzadkie w XIII wieku. lecz nawet wtedy musiał podróżować według planu. Pierwszym dobrze udokumentowanym objazdem tego typu była podróż pod wodzą Baldwina z Ford. Potem przejęli ciężar lokalnego głoszenia kazań krucjatowych. regularnie wygłaszali kazania do ludzi . a w rejonach wiejskich ograniczało się do większych wsi. że rzadko to czynili zwykli księża parafialni. a częściowo dlatego. Dlatego też kaznodzieje udawali . Byli do tego celu wspaniale przygotowani: z racji pełnienia apostolskiej misji byli to profesjonalni kaznodzieje. odkąd ich pozycja ustaliła się w chrześcijaństwie w latach dwudziestych i trzydziestych XIII wieku. Każdy duchowny. Hierarchia kościelna pragnęła rozpropagować krucjaty na jak największym terenie. arcybiskupa Canterbury. częściowo z powodu zapoczątkowanej przez Innocentego III reorganizacji. Do końca XIII wieku jeden mnich miał być zasadniczo odpowiedzialny za głoszenie kazań w jednej tylko lub dwóch arcydiakoniach. zadanie głoszenia kazań coraz bardziej miały przejmować zakony żebrzące. wykorzystać w pełni posiadane zasoby i uniknąć zdwojonego wysiłku. lecz istnieją dwie poważne różnice. dlatego też dysponowali siecią ośrodków. szczególnie zakonników. sposoby lokalnego propagowania krucjat były na ogół bardziej spójne i intensywne niż przedtem. z których łatwo było prowadzić zakrojone na szeroką skalę lokalne głoszenie przesłania. Nauczanie koncentrowało się przede wszystkim w ośrodkach miejskich. bracia dominikanie i franciszkanie. że obszar przypadający na jednego kaznodzieję miał się skurczyć. prałaci i inni dygnitarze: ograniczały się one do specjalnie wyreżyserowanych okazji. Do głoszenia przesłania w danych miejscach czy w szczególnych rejonach wybierano pojedynczych przedstawicieli. Tak działo się w XII i jeszcze w XIII wieku. które rozważaliśmy wcześniej oraz do rozpoczynania kampanii propagujących wyprawy w pojedynczych prowincjach lub diecezjach. Przy okazji pojawiły się polityczne problemy komplikujące tę kwestię. W celu systematycznego wykonywania tego zadania wymagano zaplanowanych tras. które głosiły kazania. Po pierwsze. kleryk czy mnich mógł być wezwany do głoszenia przesłania krzyża. po piątej krucjacie mniej kazań głosili legaci papiescy. lecz ofensywy krucjatowe rzadko były zdane na przypadek. aby systematycznie "obsłużyć" teren. Zamiast tego.

iż społeczeństwo składa się z trzech wzajemnie wspierających się klas: tych. uważał za najbardziej użyteczne. Uzbrojeni w takie materiały. którzy pracują i tych. Tak wyglądał kij. którzy walczą. że do końca XIII wieku Kościół z powodzeniem rozwinął środki ułatwiające przesłaniu krucjatowemu dotarcie do wszystkich zakątków zachodniej Europy. W głoszeniu nauk pomagali im świeccy księża.się do miejsc. Głównie dotyczyło to kazań krucjatowych. Ponadto w teren wysyłano lokalnych kaznodziejów. trzynastowieczni kaznodzieje krucjatowi byli o wiele lepiej wyposażeni niż ich poprzednicy. którzy walczą. począwszy od 1095 roku. biskupów i mnichów pozostało takich samych od czasów Cler-mont. jakie one zawierały. nie zdołało ono prowadzić spraw na swój własny sposób. jaki papiestwo osiągnąło za pontyfikatu Innocentego ffl. Groźba kar kościelnych sprawiała. kompilacja pochodząca z ok. gdyż modlitwą i owocami pracy wspierają tych. których wysyłano wcześniej z zawiadomieniem. podręczniki tematów. W rezultacie tylko garstka osób mogła trwać w niewiedzy co do aktualnej polityki krucjatowej. że mnich ma zamiar wygłosić kazanie danego dnia i w danym miejscu. lepiej wykwalifikowanych niż ich poprzednicy. znany kaznodzieja krucjatowy. Większość tematów W XI wieku szybko rozprzestrzeniło się pojęcie. w których mogli oczekiwać pozytywnego odzewu. Powstawały przykładowe kazania krucjatowe i podręczniki mające wspomagać kaznodzieję w jego zadaniu. Ci. l Ruch krucjatowy 1096-1274 60 wykorzystywanych przez papieży. Również pod tym względem sposób rozpowszechniania krucjat stał się bardziej profesjonalny. do krucjat . Liczba dni odpuszczanych za grzechy wzrosła pod koniec XIII wieku do maksimum jednego roku i czterdziestu dni. tych. Lecz od końca XII wieku kazania bardzo się rozwinęły. jak i trzódka. Ta idea leżała u podstaw polityki papieskiej dotyczącej uczestników krucjat. Rezultatem opisanego wyżej wszechstronnego rozwoju był fakt. którzy modlą się i pracują. Najpopularniejsze to np. Nowością było położenie nacisku na głoszenie kazań skierowanych do ludu. którzy wysłuchiwali kazań. To osiągnięcie podkreśla stopień rozwoju osiągnięty przez trzynastowieczny Kościół i odzwierciedla autorytet i władzę monarchii papieskiej. które autor. Jednakże nawet w okresie szczytu. co widzimy tutaj. eiempla. Po raz pierwszy procedurę tę wprowadził papież Innocenty III. i nie ma w tym niczego zadziwiającego. powinni pozostać w domu. Na przykład. Jego wyczerpujące studium zbierało w jedną pracę materiały i argumenty. którzy się modlą. itd. przez systematyczne ogłaszanie bulli krucjatowych i przywilejów. 1266-1268 roku. Towarzyszył temu zauważalny wzrost w tworzeniu materiałów pomocniczych dla kaznodziejów regularnie wygłaszających nauki dla mas: zbiory wzorcowych kazań. że na kazania stawiało się zarówno duchowieństwo parafialne. natomiast marchewka przybrała formę częściowego odpustu zagwarantowanego tym. Dążności do zintensyfikowania lokalnego kaznodziejstwa towarzyszył rozwój sztuki głoszenia samych kazań krucjatowych. sporządzona przez dominikanina Humberta z Romans.

zaczęli zachęcać kaznodzieje-wolni strzelcy. Papież wiedział. kobietom. Spowodowało to liczne problemy. które im samym odpowiadały. zaniedbałby troskę o dusze swoich parafian. a w konsekwencji rosły ceny artykułów żywnościowych. lecz osiągnęli mierne rezultaty. od lat siedemdziesiątych XII wieku kolejni papieże w interesie łacińskiego Wschodu wytrwale starali się pogodzić wojujących królów Anglii i Francji. lecz bez powodzenia. święta wojna nie była wyjątkiem. które sprawiały. Królowie zgadzali się odbyć krucjaty tylko w czasie i miejscu. co w niemałym stopniu pogłębiło konflikt z Bizantyjczykami. Poza tym ludzie Kościoła nie mogli nosić broni. Wojna była przeznaczeniem żołnierzy. takie osoby miały wcześniejsze zobowiązania. Dwunastowieczni papieże podtrzymywali to stanowisko. Wielu nie--żołnierzy ujęło krzyż i wyjechało. . że papież Urban II energicznie usiłował wyperswadować starcom. i dtr I krucjaty do Ziemi Świętej. jeśli ksiądz miałby pójść na wojnę. Zorganizowano tak zwaną krucjatę dziecięcą w roku 1212. które w innym przypadku byłyby przeznaczone dla osób bardziej użytecznych do prowadzenia walki. który w miarę marszu na Wschód stawał się coraz bardziej dokuczliwy. przed jakimi stanęli papieże usiłując zaprowadzić na Zachodzie pokój. Grupy biednych uczestniczyły w pierwszej krucjacie. Masy świeckich stwarzały też znaczny problem dyscyplinarny i organizacyjny. Tak biorący udział w wyprawie świeccy trwonili zasoby. lecz od walczących klas społeczeństwa. Ograniczeniem dla poczynań władzy papieskiej w praktyce były też trudności. że skuteczna pomoc dla wschodniego chrześcijaństwa nie nadejdzie ze strony pełnych zapału nie-żołnierzy. wśród których wielu przejawiało skłonności millenary-styczne. nie zaś ziemskiej. niezbędny do powodzenia krucjatowej rekrutacji. natomiast mnisi związani byli swymi ślubami do toczenia w imieniu wszystkich walki duchowej. pogarszając. że nie mogły udać się na krucjatę. W rezultacie do krucjat zapragnęła przyłączyć się biedota. Personel i rekrutacja W jednej z relacji z synodu w Clermont czytamy. hipotetycznymi sprzymierzeńcami krzyżowców. Na przykład. Poza tym. chorym. Szczególnie w sposób niedopuszczalny wykorzystywali dostępne zasoby żywności. Na przykład. Potwierdzają to również zachowane listy. klerykom i mnichom odpowiadanie na wezwanie krucjatowe. szczególnie na 62 Ruch krucjatowy 1096-1274 oc: ści w< za ni ry re ki śl r. a inne grupy społeczne powinny starać się od niej powstrzymać. a także krucjatę "pastuszków" w 1251 roku. a nawet powodując głód.

przynajmniej na łacińskim Wschodzie. gdy administracja Kościoła osiągnęła pewien stopień skuteczności i siły w działaniu. Ta innowacja mogła pojawić się dopiero wówczas. a gdy byli pi. takich jak niedomaganie.j stracyjnymi. również uciążliwymi sprawami admini. Lecz ani ci. Dostrzegając praktyczne problemy spowodowane uczestnictwem w kampanii tłumów ludności cywilnej. Kiedy dana kampania wymagała przeprawy' wojsk drogą morską.. nie odnieśli pełnego sukcesu. od ludzi zdrowych fizycznie wymagano dotrzymania ślubów. zaczęły uczestniczyć w krucjatach jako j część świty szlachetnie urodzonego krzyżowca. ani też późniejsi przywódcy krucjat. W rezultacie w zamian za odpusty krucjatowe zaczęła napływać gotówka. W XII wieku papieże na ogół surowo odnosili się do indywidualnego wypełniania ślubów. która zaszła za pontyfikatu Innocentego III. Ci ostatni to sierżanci. W połowie XIII wieku wprowadzono system odkupowania ślubów za pieniądze. w związku z rekrutacją do piątej krucjaty. że każdy. zarządził. że doświadczenie skłoniło monarchów.j śmienni.ciężka kawaleria) i ich taktyczni pomocnicy. którzy stali na czele trzeciej krucjaty do podjęcia kroków mających uniemożliwić tłumom nie-walczących udział w wyprawie. Ponadto ilość pieniędzy w ogólnym obiegu była wystarczająca do trwałego wzrostu gospodarki europejskiej. Jednakże w 1213 roku. Jest to jeszcze jeden dowód na praktyczne ograniczenie władzy papieży. Pieniądze uzyskane w ten sposób służyły wsparciu osób najlepiej wyćwiczonych w sztuce wojennej. klasa panów feudalnych (w czysto wojskowej terminologii . lecz większość skłamano . bardzo ważni stali się też Ruch krucjatowy 1096-1274 63 . konni i piesi. kusznicy. lecz śluby te mogą być.j rycy zajmowali się sakramentami.nawet zmuszano . z wyjątkiem mnichów. Osoby najlepiej przygotowane do prowadzenia działań krucjatowych pochodziły na Zachodzie oczywiście z klas walczących: byli to rycerze i klasy wyższe. zapewniał mu znaczny odzew wśród mas. niezależnie od wartości. jaką prezentował sobą na polu bitewnym. choroba czy też ubóstwo danej osoby. którzy postępowali według tego wzorca. kupcy zaopatrywali armię w pro. odłożone lub złagodzone. gdy zwróci się uwagę na gwałtowną zmianę w polityce papieskiej dotyczącej ślubów krucjatowych. Jego następcy próbowali usprawnić stosowanie tej decyzji w praktyce. stajennymi i innymi. złagodzenie czy też pokutę tylko w pewnych szczególnych okolicznościach. saperzy i tak dalej.. Wydaje się jasne. łącznie z medykami. pochodzących z nie-walczących warstw społecznych. papież Innocenty III ogłosił radykalną zmianę tej polityki. odpokutowane. przywileje krucjatowe i urok świętych miejsc były tak potężne. Z drugiej strony. Część pozostałych osób.Z relacji świadków pierwszej i drugiej krucjaty okazuje się zupełnie jasno. zezwalając na odłożenie. może teraz ująć krzyż. że z biegiem czasu takie osoby. pod groźbą kar kościelnych. Każdy mógł ująć krzyż. stosownie do okoliczności. miała być potrzebna do celów specjalnych: na przykład kle. że ruch krucjatowy.do odkupienia ślubów.i wiant. tym bardziej uderzający.

Jeśli król czy wielki książę ujął krzyż. po części dlatego. jest najprawdopodobniej najjaskrawszą ilustracją strasznego dylematu. kto natomiast zostać w domu. Zważywszy na ówczesne realia ekonomiczne. kto z rodziny. który pojawiał się u niektórych z tego powodu. że na dokładny skład osobowy każdej wyprawy miały wpływ działania struktury społecznej i politycznej. jeśli zaś to uczynimy. Jednocześnie. że rodziny zwykły rozważać problem krucjaty zbiorowo . Był to standard stosowany wobec członków wszystkich klas. dlatego też należy omówić teraz sprawę rekrutacji na krucjaty. jeżeli w ogóle ktoś. natychmiast tą drogą podążała jego służba. podejmowano wspólnie. Należy zaznaczyć różnicę między motywacją i czynnymi siłami ideologicznymi a procesami dotyczącymi rekrutacji. że gdy tylko jakiś książę. skierowanych na Wschód czy też gdzie indziej. że wyruszający zwykli prosić krewnych o wsparcie. nie ujmiemy bowiem krzyża w Jego imieniu. popadniemy w niełaskę u króla. przyszłemu cesarzowi Henrykowi VI. miały na celu wsparcie rycerzy na polu walki.synowie towarzyszyli swym ojcom. lecz nie należy wyolbrzymiać tego wzorca postępowania. powodowanych naciskiem czy pokusami. tłumacząc zakaz interesem króla i królestwa. biskup czy inny możnowładca ujmował krzyż." Sam Jan z Joinville stwierdza. Z pewnością nie przez przypadek Fryderykowi Barbarossie towarzyszył w trzeciej krucjacie jeden z jego synów. powinien wyruszyć na wyprawę. że również na niego wywierano bardzo silną presję przekonując. wskazujące. któremu w 1188 roku Henryk II zabronił uczestnictwa w wyprawie. Pan mógł wręcz stanowczo odmówić pozwolenia na ujęcie krzyża.decyzje o tym. Znany przykład to opat Samson z opactwa Bury Saint Edmunds. w wigilię jego decyzji o ujęciu krzyża w 1267 roku. Jeden z rycerzy zauważył: Jeśli nie ujmiemy krzyża. szeregi pozostałych osób organizowano dookoła nich. aby ktoś z jego służby pozostał w domu. bracia wyruszali z braćmi. Pomijając indywidualny zapał i entuzjazm. z siłą i władzą koncentrującą się na szczycie. dokąd podążały osoby z klas panów feudalnych. Sporządzony przez Jana z Joinville zapis dyskusji między dwoma rycerzami Ludwika IX. aby ujął krzyż. Jest jasne. środek przez który przechodziło wezwanie krucjatowe. a wujowie ze swymi bratankami. natomiast rządzenie państwem zostało na czas krucjaty powierzone innemu synowi. począwszy od okresu pierwszej krucjaty. Narady rodzinne musiały poprzedzać wszelkie decyzje braci. którzy . Pomniejsi panowie mogli naturalnie wywierać mniejszy nacisk. mógł tym samym udaremnić ambicje krucjatowe. synów i bratanków Ludwika IX. czy też ich brak. Ten schemat powtarzał się we wszystkich krucjatach . jeżeli pan życzył sobie.oczywiście żeglarze. byli zawsze rycerze. Zobowiązania feudalne były szczególnie istotne ze względu na hierarchiczny porządek społeczeństwa. Ruch krucjatowy gwałtownie wkroczył w kulturowe wartości zachodniego rycerstwa. lecz posługiwali się tym samym repertuarem środków. lecz ze strachu przed narażeniem się królowi. W niedługim czasie krucjaty powszechnie zaakceptowano jako integralny wyraz idealnego zachowania rycerskiego. którymi ten mógłby się posłużyć. Mamy liczne przykłady. Jednakże najważniejszą częścią armii krucjatowych w tym okresie. wielu z jego otoczenia szło w jego ślady. analizy sugerują. lecz mimo to jedynie nieliczni z każdego pokolenia udawali się na krucjaty. ich śladem szli inni. społeczne i polityczne. stracimy łaskę u Boga. W historii ruchu krucjatowego poważną rolę w rekrutacji odegrały także związki pokrewieństwa.

hrabią Saarbriicken i dziedzicem Apremont. szczególnie zwykli działać w grupie. uczestnik i kronikarz czwartej krucjaty. Czasami decyzje dotyczące krucjat prowadziły do konfliktów w rodzinie. połączeni we wspólnych miejskich strukturach społecznych i politycznych. Jest mało prawdopodobne. szczególnie kuzynów w pierwszej i drugiej linii. którzy poszli za wezwaniem hrabiego Tybalda z Szampanii. następnie ludzi z Blois i Chartrain pod . Najpierw wymienia uczestników z Szampanii. jednak wielokrotnie możemy obserwować członków rozległych klanów rodzinnych wspólnie uczestniczących w wyprawie. trudniej jest powiedzieć. Jan z Jonwille nie mówi wprawdzie. Dużą rolę w rekrutacji odgrywały też związki lokalne i regionalne. słynny był przypadek gwałtownej reakcji Henryka II na złożone bez konsultacji z nim w 1183 roku śluby jego starszego syna iii J 64 Ruch krucjatowy 1096-1274 nie dzj był ud raz ne cei tCA zai ny uc WJ it by ty ni ru te za F V\ sl Ui S( wn Vcdk d i dziedzica Henryka Młodszego. że wynajęli wspólnie statek na pierwszą krucjatę Ludwika IX jest bardzo znaczący. jakie było znaczenie i wpływy rekrutacji. w swym dziele omawia problemy krucjaty w sposób szczególnie bliski ówczesnej percepcji. aby był to zawsze lub prawie zawsze jedynie przypadek. lecz fakt.towarzyszyli królowi w dwóch krucjatach. Jan z Joinville celowo podkreśla w swej relacji związki krwi. Lecz lokalne i regionalne powiązania obejmowały także klasy rycerzy. że ujął krzyż po uprzedniej konsultacji z kuzynem Janem. Można to raczej uznać za wynik wcześniejszych decyzji wspólnego dołączenia się do krucjat. a później przez Ryszarda w roku 1187. Mimo to Gotf ryd z Yillehardouin. co jest być może najbardziej widoczne w przypadku kontyngentów z poszczególnych miast i osiedli wysyłanych na krucjaty: ludzie. W przypadku dalszych związków pokrewieństwa. ponieważ same związki częściowo wywodziły się z więzi rodzinnych lub poddańczych ist-niejących w danej regionalnej społeczności. Stara się poszeregować uczestników krucjaty z północnej Francji dzieląc ich według stref polityczno-geograficznych. chociaż nie zawsze można określić dokładnie ich rolę.

hrabia Andegawenii i hrabia Prowansji dowodził siłami Włochów. byli pełni entuzjazmu. szczególnie zaś ci. ludzie ze szczególnej społeczności regionalnej.zielony. z różnych powodów. podczas gdy Bur-gundczycy oraz mieszkańcy Nawarry i Szampanii służyli pod dowództwem Tybalda. czyli ujęli krzyż. Karol. udawali się na krucjatę. biorące udział w kampanii. iii Ruch krucjatowy 1096-1274 65 niektórzy pozostawali sceptyczni c/y nawet wrodzy wobec krucjat. co również jest jasne. połączeni wspólnymi więzami lojalności. lecz współczesne badania nad postaciami wymienionymi przez kronikarza ujawniły inne.dowództwem hrabiego Ludwika z Blois. Rekrutacja jednostek na krucjaty nigdy nie miała być sprawą wyłącznie wolnego wyboru. Inni. i tak dalej. których przodkowie uczestniczyli w krucjatach. można się było oprzeć sile tradycji. a księcia Flandrii . Nie sposób. a inni nie. w przypadku krucjaty i innych prób tego typu. jeżeli jednak mamy zamiar wyjaśnić. Dla osób urodzonych w takich rodzinach. następnie uczestników z Ile-de-France. że w trzeciej krucjacie podwładni Filipa II będą nosili czerwony krzyż. podobnie jak innym motywom. należy też wziąć pod uwagę inne czynniki. rzecz jasna. Oczywiście. luźniejsze. dokładnie oszacować . Na przykład w Tunisie w 1270 roku. głębsze. mieli skłonności do działania razem jako grupa. silniejsze i bardziej poruszające. Gotfryd z Yillehardouin wskazuje na wewnętrzne związki pokrewieństwa w każdym kontyngencie. niestety. aby można się pokusić o wyciągnięcie zdecydowanych wniosków. zarówno dla społeczeństwa. powtarzał się też w przypadku innych sił krucjatowych. sąsiedztwa czy znajomości. Krucjaty nie były tu wyjątkiem. bodźce skłaniające do wyprawy były. lub ze świty jednego pana. król Sycylii. jak i dla osób biorących w niej udział. poddaństwa. Rodzaj związków omówionych wyżej z pewnością wywarł ogromny wpływ na sposób rekrutacji. często wzmacnianą przez tradycje przekazane w związkach małżeńskich. Czasami taki podział w doborze sił był przedstawiany wizualnie. lecz nie mniej istotne związki przyjaźni. że krucjaty są zgodne z ich duchowymi wartościami i ideałami rycerskimi. Napotykamy kombinację związków. Inni mieli dziedziczyć tradycję krucjatową. którego oczywistość jest wystarczająca. Prowansal-czyków i Andegawericzyków. podwładni Henryka II biały. którzy udali się na krucjatę. ponieważ w 1188 roku uzgodniono. Dodatkowo ilustrują to formacje bitewne. króla Nawarry i hrabiego Szampanii. lecz ostateczna decyzja czy odpowiedzieć. wcześniej istniejące wewnętrzne powiązania między tymi osobami. Po pierwsze. czy też nie na wezwanie skierowane do całej grupy. finansowanie Wojna może być nader kosztowna. które ściśle ze sobą łączyły klasy rycerskie w każdym z wymienionych regionów: związki pokrewieństwa. wspólnego doświadczenia i stronnictw politycznych. dlaczego niektórzy rycerze z jednego regionu czy baronii. Krótko mówiąc. więcej niż raz: najwyraźniej uznawali. zarówno duchowych jak i doczesnych. Ten schemat. zawsze należała do jednostki. z Flandrii.

że kosztowała ona Ludwika l 537 570 liwrów bitych w Tours między 1248 rokiem a jego powrotem do Francji w 1254 roku. lub pomniejszych rycerzy. którzy wraz z nim udali się na wyprawę.wielkich sum. Inny sposób zdobycia środków pieniężnych polegał na wyegzekwowaniu . przeznaczonego specjalnie do załadunku. W tym świetle nie dziwi fakt. Lista wydatków obejmuje sumy płacone za zaopatrzenie oraz przyodziewek dla króla i jego dworu. Najbliższa prawdy wydaje się suma 3 000 000 liwrów czyli dwunastokrotność rocznych wpływów budżetu. lecz nie należy sądzić. prace nad umocnieniami w Ziemi Świętej itd. umożliwiających to zapisów. pochodzących ze wszystkich warstw społecznych. W przypadku niektórych trzynastowiecznych krucjat zachowały się jednak dane wystarczające. wynoszącym 250 000 liwrów. mułów. prezenty i pożyczki dla krzyżowców. Próba zebrania funduszy stanowiła najważniejszy punkt wszelkich przygotowań do krucjat. który został wzięty do niewoli przez muzułmanów w kwietniu 1250 roku. chociaż ilość rabunków i łupów mogła być spektakularna. chociaż niektórzy zasłynęli natychmiastowym ograniczeniem wydatków po podjęciu decyzji o udaniu się na wyprawę. płace rycerzy. Ludwik wspierał także. ponieważ brakuje nam szczegółowych. Całkowite koszty tej krucjaty były dla królestwa Francji o wiele większe niż suma. Prawdopodobnie najlepiej udokumentowaną wyprawą jest pierwsza krucjata Ludwika IX. że są to całkowite poniesione przez niego koszty. takich jak Alfons z Poitiers czy Karol Andegaweński. podarki czy pożyczki około 55 procent krzyżowców. mógł je wykorzystać. Ta suma odpowiada więcej niż sześciokrotnym dochodom rocznym króla. krucjaty nie były typem samofi-nansujących się przedsięwzięć. lecz klasa rycerska nie była znana z zapobiegliwości. czy też kosztów poniesionych przez Ludwika. który próbował przed wyjazdem na wyprawę spacyfikować swoje królestwo i ustabilizować sytuację polityczną. zabezpieczenie odpowiednio wymienialnego pieniądza stanowiło główny priorytet. wielbłądów. że finanse były źródłem nieustającej troski dla wszelkich krzyżowców. lecz dokładne wydatki ponoszone przez poszczególnych krzyżowców zależały oczywiście w każdym przypadku od okoliczności. kuszników i sierżantów. najem i zaopatrzenie statków. Jeśli krzyżowiec miał jakieś oszczędności. wymianę i kupno koni. przez kontrakty. okup za króla. to jednak rzadko równoważyła koszty wyprawy. aby dać nam przynajmniej pewne wyobrażenie o wielkości sum wydawanych na takie ekspedycje. jakie pociągnęła za sobą budowa nowego portu królewskiego Aigues Mortes. Rząd francuski w XIV wieku ocenił. Ponadto. na którą wskazywałyby tylko rachunki wydatków Ludwika na wyprawę. Jednak nawet dokładna suma nie pozwala na oszacowanie wydatków indywidualnych poniesionych przez wielkich panów.całej sumy wydawanej na jedną krucjatę. Mimo to można postaRuch krucjatowy 1096-1274 66 rac się o pewne uogólnienia. Powyższy szacunek nie obejmuje także "kosztów ukrytych" . takich jak Jan z Joinville oraz przez członków ich świty.

Niżej: Logistyka krucjat. szczególnie skierowanych na Wschód. powszechne też były wizerunki Ukrzyżowania. Na przykład miejskie bractwa i cechy zarabiały pieniądze przeznaczone na opłacenie uczestnictwa swych członków w krucjatach. To zaspokajało potrzeby finansowe kandydatów. Gdy hrabia Ryszard z Kornwalii podjął decyzję o wyruszeniu na wyprawę w 1236 roku. Korzenie krucjat. Alfons z Poitiers zasłynął tym. Jednakże sprzedaż ziemi. jednym z pierwszych działań było wycięcie i sprzedaż lasów. szczególnie dziedzicznej ojcowizny. że uzyskał znaczne sumy ze sprzedaży lasów na swą drugą krucjatę w 1270 roku. Ponadto. często leżały w przywiązaniu do minionych epizodów z historii chrześcijaństwa. Po pierwsze. na relikwiarzu z południowej Francji. zapasy i majątek ruchomy. wstąpienie w służbę krucjatową mogło się też odbywać na zasadzie kontraktów. W szczególny sposób praw jurysdykcji dotyczył też postępek Ryszarda I. Panowie mogli też wyzwalać swych poddanych w zamian za pieniądze. sprzedawano produkty. jak wskazuje przykład wyżej wspomnianego Alfonsa z Poitiers lub sprzedawać prawa i przywileje mieszczanom podległym ich jurysdykcji. ze względu na długoterminowe interesy rodziny i rodu. kolczugami. Ten wizerunek (ok. Ruch krucjatowy 1096-1274 . Na ogół. daje nam dobre pojęcie o trzynastowiecznym transporcie. tarczami i workami z prowiantem. jakie krzyżowiec komuś pożyczył. hełmy i garnki do gotowania. lub na porozumieniu z innymi możnowładcami. znajomych i panów krzyżowca w finansowania krucjat. przybierającego postać modlitw. aby zebrać w ten sposób pieniądze na udział w czwartej krucjacie. Jako miejsce śmierci i zmartwychwstania Chrystusa Jerozolima miała ogromną siłę przyciągania. hrabia Hugon z Saint-Pol założył trzy lub nawet cztery komuny miejskie na swych ziemiach. Dotyczą zarówno rycerzy czy możnowładców. chociaż oczywiście nie rozwiązywało całkowicie problemu. Krzyżowiec mógł liczyć na otrzymanie duchowego wsparcia. Na kołkach wozu zawieszono wiadra na wodę. Przyczyny sprzedaży ziemi mogły być różne. z którymi utrzymywano kontakty. Tak samo jak w przypadku rekrutacji liczono na swoją grupę społeczną. Można tu przytoczyć liczne przykłady. jak i członków innych klas społecznych.przed wyjazdem sum. lecz czasami z różnych przyczyn czyniono tak. na przykład często w celu szybkiego otrzymania gotówki sprzedawano drewno. zyskując w ten sposób zabezpieczenie tytułu posiadania własności jak i pewną sumę pieniądzy w zamian. od instytucji kościelnych. była nader skomplikowana. Dwa wozy są załadowane hełmami. ważne źródła inspiracji dla przeważnie niepiśmiennego społeczeństwa. w marcu-kwietniu 1202 roku. była inną sprawą. jak przekonamy się później. podobnie jak pielgrzymek. który w 1189 roku złagodził warunki hołdu króla Szkocji i przekazał mu kilka zamków w zamian za ogromną sumę 10 000 marek. Lecz niezawodnym źródłem zapewniającym dopływ wystarczającej ilości bieżącej gotówki było od początku wykorzystywanie praw własności i zasobów materialnych. Współczesne badania wyjaśniają także ważną rolę rodziny. starano się tego unikać. W jednym wypadku. tak też można było oczekiwać subsydiów w postaci pożyczek czy wręcz darowizn od tych. Dwa przykłady z wczesnego okresu krucjatowego to sprzedaż hrabstwa VerWyżej: Chrystus na krzyżu. 1250 rok) Dawida dostarczającego żywność swoim braciom. pan płacił rycerzom za ich usługi w kampanii.

Obraz XIV wieku jest raczej odmienny. przed wyjazdem na pierwszą krucjatę. ich rodziny.69 dun. uwikłani w interesy. chociaż możemy też znaleźć innych wierzycieli. książę Normandii. która wykazała w praktyce. gdyż możnowładcy krucjatowi podzielali feudalne przekonanie. lecz wydaje się. Społeczeństwo i gospodarka zmieniały się. zabezpieczanych na dobrach. co miało wspomóc finansowo jego uczestnictwo w krucjacie 1101 roku. nawet prostych rycerzy. umożliwił Janowi. Naturalnie. Stowarzyszenia kościelne były względnie zamożne. Wśród pożyczkodawców pochodzących z samych rodzin krucjatowych spotykamy króla Anglii Wilhelma II Rufusa. jak kosztowna może być krucjata. oraz sprzedanie przez wicehrabiego z Bour-ges miasta i wicehrabstwa królowi Filipowi I. którzy mogli i mieli chęć dokonać interesu z danym krzyżowcem. dokonana przez Gotfryda z Bouillon. Podatki świeckie nałożono szybciej niż papieskie. chociaż może to być fałszywe wrażenie oparte na wypaczonych pozostałościach pewnych rodzajów zapisów. Z posiadanych świadectw możemy jednak wywnioskować. Ludwik IX. Około 150 lat później następca Filipa. w przeciwieństwie do poszukiwania dobrowolnych datków. nie należy się więc dziwić. wielkich magnatów. lecz zmiana ta nie dokonałaby się bez znaczącego wzrostu zamierzeń oraz aparatu państwa świeckiego i monarchii papieskiej. Możemy też znaleźć innych wierzycieli. panów krzyżowców. Robert. W pierwszym wieku krucjat ogromną rolę odgrywały klasztory. wprowadzenie w życie poglądu. lecz w wyniku wzrostu gospodarczego i rozwoju społecznego pojawiało się coraz więcej innych możliwych wierzycieli. Jednakże począwszy od 1095 roku pieniądze zdobywano naj-częs'ciej dzięki różnym formom pożyczek. kupując jego hrabstwo za 10 000 liwrów bitych w Tours. Częściowo wynikło to z doświadczenia zdobytego we wcześniejszych krucjatach. takich jak panowie krzyżowców i kupcy. że najważniejszymi wierzycielami były klasztory. który zyskał w ten sposób pieniądze na pierwszą krucjatę. oddał w zastaw w 1096 roku. dostarczające w ten sposób krzy-żowcom gotówki. czyli wszystkich. lecz nie zawsze. napotykało opór. że wasal powinien wspomóc swego pana w potrzebie. na ogół. że na mocy prawa pan udający się na krucjatę może domagać się takiej pomocy. wyruszenie na krucjatę. Być może najistotniejsza zmiana w finansowaniu krucjat w tych stuleciach polegała na pojawieniu podatków świeckich i kościelnych. zarówno krzyżowcom. towarzyszących im centralizacji i rozwoju struktur administracyjnych. W rezultacie większa część umów kredytowych zaczęła obejmować kupców. a wraz z nimi w nieunikniony sposób zmieniał się ruch krucjatowy. całe księstwo Normandii za 10 000 marek. a także znacznego udoskonalenia pojęć krucjaty i chrześcijaństwa. że we Francji zwyczaj ten wszedł . przeznaczonych specjalnie na krucjaty. szczególnie pierwszej. któremu jego brat. hrabiemu Macon. Najczęściej polegało to na kredycie uzyskiwanym pod zastaw nieruchomości i inwentarza żywego (pożyczkodawca był spłacany z zysków z majątku w czasie gdy ten znajdował się w jego posiadaniu). że głównie one udzielały kredytów. jak i pozostałym.

nie zaangażowanych w ruch krucjatowy. do której wierni .2 Ten po2 Chodzi tu o podatek nakładany na dzierżawców przez pana majątku lub na miasta królewskie i ziemie koronne przez króla. lecz pierwszym przymusowym podatkiem. świeckich czy duchownych pobierano jedną dziesiątą wartości dochodu i ruchomości. kroniki szacują go w samej tylko Anglii na 70 000 funtów. wprowadzono we Francji i Anglii progresywny podatek od dochodu i nieruchomości. Jako zwierzchnicy. znów na wsparcie Ziemi Świętej. który został wprowadzony na ich ziemiach. szczególnie pod względem chroniącej dało zbroi. w roku 1185. chociaż w poważnym stopniu zależało to od warunków politycznych. Zysk był powszechny.w życie pod koniec XII wieku. ani też jego następcy W roku 1199 Innocenty III podjął dwie ważne inicjatywy. Co roku od wszystkich poddanych. Te żywe sceny uwidaczniają kilka różnic w sztuce prowadzenia wojny między dwiema stronami. że ani on. takich jak mieszczanie i wieśniacy. lecz nie należy z tego faktu wyciągać zbyt daleko idących wniosków. Zwolnieni z tego obowiązku byli jedynie krzyżowcy. którzy mieli otrzymać dziesięcinę od swych wasali. broni i wzorów tarcz. choć możliwe. Jedna z nich polegała na obciążeniu kleru urzędowymi podatkami w celu finansowania krucjat. że był nieco niższy. Później. służące zdobyciu większej ilości pieniędzy na ruch krucjatowy. aby zebrać pieniądze dla Ziemi Świętej w 1166 roku. Ruch krucjatowy 1096-1274 70 datek po/wolił Ludwikowi IX zebrać na swą pierwszą krucjatę około 274 000 liwrów turneń-skich z miast francuskich należących do korony królewskiej. gdy Ludwik VII i Henryk II nałożyli obciążenia. Był to podatek od indywidualnego dochodu i od nieruchomości. Opór wobec dziesięciny Saladyna we Francji wyraźnie ograniczył zysk króla Filipa II. Podatek został narzucony ponownie. lecz w wysokości znacznie większej niż przedtem. Do ogólnego opodatkowania na cele krucjatowe najprawdopodobniej doszło po raz pierwszy. była słynna dziesięcina Salady-na (1188 rok). żyjący na obszarach możnowładcy. Król Ludwik VII mógł wprowadzić pierwszy królewski podatek tego typu w 1146 roku. Ostatecznie król musiał przyrzec. Druga natomiast polegała na ustawieniu w każdym kościele na chrześcijańskim Zachodzie skrzyni. Trwająca przez wieki rekonkwista w Hiszpanii przyjmowała przede wszystkim postać krucjat skierowanych przeciwko Maurom. dokładnie związanym z konkretną wyprawą krucjatową. przeznaczona na finansową pomoc dla trzeciej krucjaty. królowie mogli wyjątkowo próbować także nakładania bardziej powszechnych podatków na swych poddanych. w obydwu królestwach. Podobnie faktem stało się nakładanie przez pana podatków na nie-f eudalnych dzierżawców.

rozważane w 1199 roku przez Innocentego III. Inaczej sprawy się miały z papieskimi podatkami w Kościele powszechnym. Wydaje się jednak. W każdym został wyznaczony główny poborca podatkowy. na przykład podatki we Francji w 1209 i 1226 roku wspomogły krucjatę przeciwko albigensom. Tylko w 1199 roku Innocenty III obciążył cały kler płaceniem podatku w wysokości jednej czterdziestej rocznego dochodu z przeznaczeniem na czwartą krucjatę. Ci natomiast wyznaczali poborców niższego szczebla. inne były lokalne i dotyczyły innych krucjat. w 1245 roku. rozbudowując system stworzony przez swych poprzedników . Poszczególne kościoły i duchowni od samego początku ponosili skutki próśb o pieniądze na krucjaty. W 1215 roku. setną płaconą raz na pięć lat w 1263 roku . z posmakiem bardziej jałmużny niż podatku. Ta oto skrzynia z Climping (Sussex) zachowała się do naszych czasów. ustąpiło miejsca zewnętrznemu szacowaniu. Na pozór już tego nie zrobili. podzielił obszar chrześcijański na dwadzieścia sześć okręgów podatkowych. których działania .i dziesięciną raz na sześć lat w 1274 roku.i pieniądze. Obiecał. obrabował angielskich duchownych. że będzie to sprawa wyjątkowa. które zbierali .mogli wrzucać datki na obronę Ziemi Świętej. kiedy papież Grzegorz X. Początkowo zebrane pieniądze płacono krzyżowcom lokalnie lub wysyłano bezpośrednio do Ziemi Świętej. Okazjonalne opodatkowanie tego typu możemy spotkać w niektórych państwach w XIII wieku. że podatki te nigdy nie osiągnęły wysokości dziesięciny Saladyna i na ogół nie były przymusowe. aby zapłacić swemu bratu 10 000 marek. Wilhelm Rufus. Ruch krucjatowy 1096-1274 71 nie wprowadzą po raz drugi podobnego podatku. lecz oczywiście tak się nie stało i stawka wzrosła. we Francji i An-I glii wkrótce zastąpiono tę sumę dziesięciną. narzucono płacenie co trzy lata dwudziestej części dochodu. co zmniejszyło oszustwa wynikające z rozmyślnego zaniżania wysokości dochodów. na piątą krucjatę.szczególnie Innocentego III i Honoriusza III.co było odpowiednikiem jednej dwudziestej płaconej rocznie . Zbieranie i przekazywanie sum płynących z podatków było imponującym zadaniem. na przykład na wsparcie krucjaty lorda Edwarda w 1270 roku przeznaczono podatek dwudziestej części od dochodu. samodzielne szacowanie zobowiązania podatkowego. chociaż zwolnienia od nich stawały się stopniowo coraz częstsze i dotyczyły krucjaty do Ziemi Świętej. gdzie miały być wypłacane krzyżowcom biorącym udział w wyprawie. Rozwój systemu sięgnął szczytu w 1274 roku. wymagającym istnienia rozwiniętej sieci poborców podatkowych. lecz do lat czterdziestych XIII . uzgodnionych w 1096 roku jako kwota za Normandię. po ostatecznym upadku Jerozolimy. Do tego czasu również. Takie podatki były powszechne. lecz dobrowolne.bardzo uważnie kontrolowano. na przykład. Jednakże wkład w finansowanie trzeciej krucjaty był spory.

zatem członkowie wszystkich pozostałych grup społecznych powinni przyczyniać się i pomóc wspierać tych. ki). po wprowadzeniu tej praktyki w 1199 roku przez Innocentego III.a«ffi w caWWtf-iitaB&f utwalij J |itm 4i iiffwpttufftwr »«»8aB8 «p«ito «? j Długie. takich jak taktyka i strategia na samym polu bitewnym. że przez cztery pierwsze lata krucjaty król był całkowicie wypłacamy. chociaż pewien stopień oszustw i malwersacji w działaniach zakrojonych na taką skalę był nie do uniknięcia. prowiant. którzy ryzykują życie w imieniu jednej chrześcijańskiej wspólnoty. że ponieważ krucjaty dotyczą wspólnego dobra Kościoła. dyscyplina. wrzucane do specjalnych skrzyń wystawianych we wszystkich kościołach.wieku nastąpiła silniejsza centralizacja. Przede wszystkim zaś były dochody z taktyki odkupywania ślubów. papieże przydzielali sumy pojedynczym przywódcom krucjat. drobne sumy składane przez wiernych w intencji Ziemi Świętej. które ewentualnie mogły stanąć na przeszkodzie. oraz pieniądze związane z karą noszenia krzyża (jako pokuty za najróżniejsze występ^ 4f»a «pt»naw*»B*. Jednak system był skuteczny. ogromne sumy płynęły też z dużych darowizn przeznaczanych dla pojedynczych krzyżowców z tych źródeł. Krzyżowcy. zaopatrzenie. Zebrane sumy. kiedy do Egiptu przybyły pierwsze kontyngenty piątej krucjaty. nie mówiąc już o sprawach wynikających bezpośrednio z poczynań drugiej strony. wobec których stawała każda armia: transport. do listopada 1219 roku. struktura dowodzenia i organizacja. Nic więc dziwnego. Pojawienie się i rozwój krucjaty papieskiej. Rzeczy praktyczne Zwiększenie zewnętrznych zasobów krucjatowych. około l 000 000 liwrów bitych w Tours Kościół francuski przekazał na pierwszą krucjatę Ludwika IX. kiedy Damietta poddała się ostatecznie krzyżowcom. mieli do XIII wieku pochodzie głównie z klas walczących. W przypadku największych krucjat skierowanych na Wschód. Jak wiadomo. którymi jesteśmy najbardziej zainteresowani. krótko omówione wyżej. jak widzieliśmy. Do tych sum należy dodać inne: prywatne dary i zapisy przeznaczone na krucjaty. Ta ilustracja jednego z epizodów oblężenia przedstawia atak na wieżę. a krzyżowcy walczą za tę sprawę. opłacanej dla ich wsparcia. wywiad i tak dalej. Na przykład. którą już wcześniej omówiliśmy. były olbrzymie. był naturalnym następstwem podstawowej koncepcji. gdyż na ich temat zachowało się więcej przekazów niż w przypadku . pomogło w zaspokojeniu jednej z największych trosk wszystkich walczących krzyżowców. trudne oblężenie Damietty trwało od maja 1218 roku. krzyż zatem można było zastąpić gotówką. że w XIII wieku kler uskarżał się gorzko na obowiązkowe podatki. Nic dziwnego również. lecz mimo to przyczyną zaniepokojenia były też bardzo praktyczne i realistyczne problemy. mimo warunków politycznych.

Najlepiej znane zalecenia to zachowane pamiętniki. częściowo zmian w technice wojennej na Zachodzie . W czasie trzeciej krucjaty Ryszard I i Filip II rywalizowali ze sobą. przypisywane Grzegorzowi X przed II soborem w Lyonie (rok 1274). Odon z Deuil. Narzucało ono konieczność skutecznego skoordynowania sił porozumiewających się różnymi językami. Dopóki jednak ich los leżał w ich własnych rękach. istniejące w ojczyznach krzyżowców. Okazało się. Gdy weźmiemy pod uwagę tego rodzaju okoliczności. wbrew przyjętej uprzednio strategii. często kierowanych przez dumnych i konfliktowych dowódców. tym dobitniejsze staje się zwycięstwo pierwszej krucjaty. co mogło rozciągnąć na daną krucjatę animozje polityczne. Tutaj właśnie możemy zauważyć. jest tego wspaniałym przykładem. którymi można podróżować czy typu wozów do transportu. francuski historyk drugiej krucjaty. którzy starali się przekazać potomnym własne doświadczenia. aby rozważyć ideę nowej międzynarodowej krucjaty celem odzyskania Ziemi Świętej. Częściowo był on rezultatem uprzednich doświadczeń. Stąd wiele jego praktycznych rad dotyczących na przykład dróg. Również papieże. Pisał z nadzieją na przekazanie pewnych przemyśleń następnym pokoleniom krzyżowców i wierzył. że w przypadku pierwszej krucjaty przywódcy nie planowali szczególnie swych poczynań (jest też możliwe. różnorodne wojskowe tradycje i techniki. Dotarłszy na scenę działań wojennych. duże znaczenie miało wcześniejsze planowanie i przygotowanie.a częściowo większej złożoności sztuki rządzenia i administracji na Zachodzie. te problemy powiększały jeszcze: odległość. Najprawdopodobniej przywódcy kontaktowali się i wyznaczyli Konstantynopol na miejsce zgromadzenia. lecz nie wygląda na to. krzyżowcy nie mieli innego wyboru niż myśleć o własnej skórze i reagować na zmienione warunki. lecz.te zmiany potem wpłynęły szczególnie na krucjaty . że nie zachowały się żadne potwierdzające to świadectwa). jak najlepiej można rozpocząć i wprowadzić w życie krucjaty.ponad sześć lat w XIII wieku . który został zwołany. że niektóRuch krucjatowy 1096-1274 73 rych problemów nie można rozwiązać.innych krucjat. że następcy będą się uczyć na błędach już popełnionych. co najmniej od czasów Innocentego III. którzy kłócili się między sobą.i trudności wynikające z międzynarodowego charakteru takiego przedsięwzięcia. Żołnierze przynosili ze sobą własne przesądy. czas trwania danej kampanii . co pozwoliło przywódcom i uczestnikom krucjat na precyzyjniejsze ich planowanie i przygotowywanie. niektóre lekcje nie były nigdy (lub nigdy w pełni) skuteczne. wbrew oczekiwaniom części krzyżowców. a w konsekwencji ich wojska pozostawały w złych stosunkach. reprezentujących różne obyczaje. nie zostały przekazane następnym pokoleniom. chociaż przyjęte. inne. jaki postęp dokonał się od czasów pierwszej krucjaty. Wydaje się. aby . i nic w tym dziwnego. świadomie starali się wykorzystać minione doświadczenia oraz rady. jak zawsze w historii ludzkiej.

W kwietniu 1191 roku około 200 statków opuściło Mesynę. Od tego czasu wszystkie następne krucjaty na Wschód przeprawiały się drogą morską. aby przetransportować siły Ryszarda na Wschód. że ci. z zaopatrzeniem na osiem miesięcy od momentu wejścia na statek. bezpieczeństwa i listu żelaznego dla krzyżowców. lecz ostatecznie północna flota połączyła się z innymi statkami ściągniętymi z włoskich portów. Miasto znajdowało się w XIII wieku bezpośrednio pod kontrolą króla Francji. gdy . który przetrwał do naszych czasów. Mury i wieże widoczne powyżej są w większości dziełem syna Ludwika . W lu- '('f Aigues Mortes to jedna z niewielu miejscowości śródziemnomorskich z naturalną przystanią. pozyskał statki genueńskie. Genui. którzy przebyli Adriatyk. w 1146-1147 roku. gdzie spędzały zimę. Roger oferował wsparcie swojej floty i zaopatrzenia. Przy trzeciej krucjacie pojawił się projekt. mieli wcześniej przygotowaną przeprawę z różnych portów. Niewygody i spory. kiedy opuścili terytoria swych własnych państw. że przed wyjazdem nie ustalono żadnych formalnych struktur dowództwa. które przejęły lwią część interesów. tym 1190 roku. Miały one przetransportować 650 rycerzy. Przebieg samej krucjaty wykazuje jasno. Mamy jednak oczywiste dowody. Inne przyczyny to zwrot wschodnich krucjat w stronę strategii egipskiej i niemożność podróżowania przez Anatolię po 1204 roku. przeznaczone specjalnie do załadunku na potrzeby swej krucjaty w 1248 roku. Po raz pierwszy o możliwości przeprawy całej krucjaty statkami przez Morze Śródziemne wspomniano najprawdopodobniej w czasie negocjacji między Ludwikiem VII a Rogerem II z Sycylii. Większość budowli była z drewna. Do spotkania nie doszło. 1300 towarzyszących im giermków i 1300 koni. Normandii. Filip II. że doszło do wynegocjowanego układu z cesarzem Aleksym w sprawie zaopatrzenia rynków. Rywal Ryszarda.podjęli jakieś wcześniejsze działania w tak podstawowej sprawie. miały niewątpliwie ważny wpływ na decyzję o zmianie dróg transportu. Ryszard zebrał znaczną flotę w Anglii. za 5850 marek. Wenecji czy Marsylii. aby armie Ryszarda i Filipa popłynęły morzem z południowej Francji. Nie ma też żadnego dowodu. jak zaopatrzenie dla wojska od chwili. wzmocnione przez porażki armii Fryderyka Barbarossy w Azji Mniejszej w czasie trzeciej krucjaty. a statki wynajmowano wcześniej w jednym lub kilku portach śródziemnomorskich: Pizie. które stały się udziałem pierwszych pokoleń krzyżowców. Bretonii i Poitou. Ostatecznie Ludwik postanowił udać się śladem Konrada III drogą lądową. Od tego też czasu ustalił się wyraźny schemat postępowania. że w przypadku drugiej krucjaty dokonał się pewien postęp.Filipa III. wynegocjował pierwszy krucjatowy kontrakt dotyczący statków. Wiele mówią na przykład spory w chwili przybycia do Bizancjum oraz fakt. która w 1190 roku pożeglowała na spotkanie z królem Francji w Marsylii. i winem na cztery. To tutaj Ludwik IX postanowił zbudować nowe miasto.

zgadza się służyć w krucjacie Edwardowi z Anglii.wariant drogi morskiej był jeszcze ciągle możliwy . Payn z Chaworth i Robert Tybetot. przez które mieli przechodzić. wydaje się. Ludwik i Konrad ustalili także odmienne daty wyruszenia na wyprawę. jego flota w 1248 roku była źle wyposażona do tego zadania. w czasie której przewieziono konie drogą morską bezpośrednio do Ziemi Świętej. ponieważ bez nich armie. dwóch angielskich rycerzy. . że stawały się praktycznie nieużyteczne. Jednakże jak już wspominaliśmy. datowanym na 20 lipca 1270 roku. Gezy. co cesarz Fryderyk n docenił w 1224 roku. Wykonalne stały się przede wszystkim długie podróże przez Morze Śródziemne. Podstawowe trudności dotyczące transportu wielkich armii również zostały rozwiązane w rezultacie postępu technicznego i technologicznego. obydwaj próbowali przed wyprawą zagwarantować sobie od władców ziem. Jest jasne. wodę i wynagrodzenie w wysokości 100 marek na rycerza.do cesarza bizantyjskiego Manuela Komnena. których podstawę stanowili rycerze. Potrzebne były statki na wiosła. na przykład. była krucjata wenecka z 1123 roku. ponieważ składała się w przeważającej części z żaglowców. Praktyka krucjat znacznie zmieniła się pod rozważonymi przez nas względami od czasu pierwszej wyprawy. W tym kontrakcie. natomiast rycerze musieli przedzierać się w bród. przygotowując się do realizacji własnego planu ataku na Egipt w czasie swej krucjaty. nie powinniśmy się dopatrywać w praktyce krucjat jakiejś stałej krzywej. Od czasu trzeciej krur Ruch krucjatowy 1096-1274 75 cjaty stało się to zwykłą praktyką. Ich pieczęci zostały dolączone do kontraktu. możliwości załadunkowe i techniczne statków. Wracając do spraw zaopatrzenia. które łatwo osiadały na mieliźnie zanim dopłynęły do suchego lądu. Miała na to wpływ dominacja zachodniej potęgi morskiej i rosnące rozmiary. samego Konrada i króla Węgier. z pięcioma rycerzami każdy.wrodzy Bizantyjczycy opanowali Nikeę. Najprawdopodobniej pierwszą krucjatą. Lecz opcja podróży przez Egipt a stąd i strategii egipskiej stała się możliwa jedynie dzięki znacznemu postępowi żeglarstwa na Morzu Śródziemnym. Ludwik VII i Konrad III. były pozbawione siły do tego stopnia. otrzymanie przywileju zapewniającego środki żywnościowe i bezpieczne przejście. w zamian za przewóz statkiem. że obydwaj władcy. wyciągnęli wnioski z doświadczeń pierwszej krucjaty. Szczególnie istotne okazało się rozwiązanie problemu transportu koni. który nastąpił w tym czasie. W 1146 roku Ludwik napisał w tej sprawie do Rogera II . W każdym razie. że wbrew powziętym wcześniej przez Ludwika IX planom dobicia do brzegów Egiptu.

Czasami dotyczyło to także innego rodzaju pożywienia czy paszy dla koni. broń. oczywiście jak najwięcej rzeczy starano się przetransportować statkami z Zachodu. aczkolwiek fragmentarycznych. że w czasie kampanii istniały też inne materiały. kolczug. mąki. jak on sam. syropu i innych produktów żywnościowych. Dotyczyło to szczególnie przywódców krucjat. Jan z Joinville. Dodatkowo. jak wysokie musieli przy tym ponosić koszty. co się da. sera. pieniądze były też ważne. Centralne planowanie i dostarczanie zaopatrzenia potrzebnego własnym siłom jako całości (na przykład sprzętu oblężniczego) było bardzo pożyteczne dla przywódców krucjatowych. że będą finansować przynajmniej część potrzeb swych towarzyszy. ich najlepsze konie bojowe prowadzono brzegiem rzeki. Naturalnie na statki zabierano również w dużych ilościach wszelkiego rodzaju ekwipunek wojskowy. który podczas trzeciej krucjaty wziął na utrzymanie wszystkich rycerzy. Przykładem może być Ryszard I. którym wyczerpały się . kronikarze opowiadają. pali. hrabia Saarbriicken oraz ich osiemnastu rycerzy spłynęli w dół Saoną i Rodanem do Marsylii w 1248 roku. zabrali na pokład wielkie ilości bekonu. Przybycie na Wschód wielkiej liczby krzyżowców powodowało gwałtowny wzrost cen. podków. a ich siły miały połączyć się dopiero w Konstantynopolu. że kiedy płynęli na Wschód w 1190 roku. fasoli. Krzyżowcy mogli oczywiście liczyć. transportowali je na Wschód na własnych statkach.76 Ruch krucjatowy 1096-1274 chcąc ułatwić sobie uzyskanie zaopatrzenia i uniknąć problemów z dyscypliną. Gdy wyprawa kierowała się do Egiptu. że na ogół właściciele statków zgadzali się dostarczyć wyżywienie i wino (lub wodę) dla przewożonych wojsk na określony czas od chwili wejścia na pokład. Jan z Joiiwille opowiada. Zachowane kontrakty wykazują. że uda im się zaopatrzyć w prowiant. mówi ze zdumieniem o stosach beczułek wina i górach pszenicy i jęczmienia. aby utrzymać siły wojskowe na odpowiednim poziomie. W interesie pojedynczych kontyngentów leżało natomiast zabranie ze sobą wszystkiego. Wiadomo. galantyny. można prześledzić szczegóły zakupów kusz i bełtów. ponieważ zamierzali udać się tą samą drogą. pokładnic i tym podobnych. gdyż oczekiwano od nich. lecz z zachowanych rachunków jasno wynika. konie i inne niezbędne rzeczy w Ziemi Świętej. Ludwik IX wzmocnił zaopatrzenie w Aigues Mortes i zgromadził przed swą pierwszą krucjatą ogromne ilości wina i zboża na Cyprze. Zmiana kierunku na drogę morską całkowicie odmieniła sytuację. przywódcy krucjatowi i towarzyszący im wielcy możnowładcy wcześniej zapewniali sobie wyżywienie i zabierali je do portu załadunkowego. w znanym fragmencie swej kroniki. a zaopatrzenie i wyposażenie spoczywało na łodziach. Na podstawie zachowanych rachunków. łuków i strzał. Ostatecznie krzyżowcy musieli też zabrać ze sobą ilość gotówki wystarczającą do opłacenia wszelkich wydatków. wina. czy tak jak w przypadku Ryszarda I. sucharów. które w nieunikniony sposób pojawiały się w czasie kampanii.

W praktyce ruch krucjatowy. Z własnego dworu Ludwika około 400 rycerzy dołączyło do niego na zasadzie kontraktu. czyniąc z nich w ten sposób jedną armię. jak połączyć te jednostki w większy oddział i następnie wprowadzić stałą strukturę dowodzenia wszystkimi oddziałami. w niektórych wypadkach. po jego śmierci. to żadna się nie zachowała. międzynarodowych krucjat. Alfonsem z Poitiers. Skutki Ruch. wyżywienie. otoczenie poszczególnych rycerzy czy panów. Ludwik zawarł także umowy z dowódcami oddziałów. w sposób omówiony wyżej. Pierwszą próbę tego typu podiii Ruch krucjatowy 1096-1274 77 jęto w czasie czwartej krucjaty. pomijając już jego .własne zasoby. struktura dowództwa i dyscyplina były zawsze punktem krytycznym. międzynarodowej krucjaty. W XIII wieku stawały się one coraz bardziej powszechne. Pieniądze mogły się też przydać się do utrzymania wewnętrznej dyscypliny armii krucjatowych. Gwidonem z Flandrii. margrabiego Montferratu. jeśli tak. Być może takie umowy sporządzano już w XII wieku. skutki ruchu krucjatowego były praktycznie nieograniczone. dotyczył on czy wpłynął na większość aspektów ówczesnego świata zachodniego. że lepiej przed wyjazdem. problem polegał na tym. wyprawa 1270 roku dostarcza najpełniejszego obrazu wielkiej. transport i. Bonifacego. a następnie. szczególnie w przypadku ogromnych. Krucjata z 1270 roku była zorganizowana całkowicie za pomocą kontraktów. lub chociaż przed przybyciem na Wschód. obejmujących kontyngenty pochodzące z całego Zachodu. zarówno najmu statków. sporządzanymi przed wyjazdem. Obowiązki osób służących w krucjatach były w nich dokładnie spisane w formie prawnej. Ludwik zapewniał pieniądze. dlatego też sporządzali podkontrakty. Lecz akceptacja jednego dowódcy nie zawsze wystarczała do zapewnienia spójności i dyscypliny. wyznaczyć dowódcę uznawanego przez wszystkich. jak i ludzi. nie było tego problemu. Zmiany te zakończyły się podczas krucjat Ludwika IX. a niektóre z nich przetrwały do naszych czasów. wystawianych przez kontrahenta. przywódcy krucjat zaczęli posługiwać się formalnymi kontraktami. Istotnie. zorganizowanej przy wykorzystaniu takich środków jak kontrakty. Musieli oni zagwarantować. aby stać się tak różnorodnym i kompleksowym zjawiskiem jak krucjata. musiał też wywrzeć w owym czasie doniosły wpływ. Rywalizacja między przywódcami pierwszej krucjaty oraz królami drugiej i trzeciej udowodniła. posiadały swą własną strukturę i dyscyplinę. Częs'ciowo w odpowiedzi na ten problem. Podstawowe jednostki. spisywano je też w przypadku innych form działań wojennych. Ludwik IX był na przykład niekwestionowanym ogólnym przywódcą w czasie obydwu swoich krucjat. Robertem z Artois i Edwardem z Anglii. który różnicował się i nasilał. wybitnego dowódcy. w zamian za służbę określonej liczby rycerzy. Najpierw wyznaczono Tybalda z Szampanii. że zabiorą ze sobą określoną liczbę rycerzy. Krótko mówiąc. przeszedł od czasów pierwszej krucjaty długą drogę rozwoju. Organizacja. Kiedy krzyżowcy znajdowali się pod dowództwem jednego.

która wkrótce zakorzeniła się w sercu kultury zachodniej. miała podłoże religijne. Przez samą deklarację krucjat papiestwo usiłowało urealnić swe ambicje kierowania sprawami świata chrześcijańskiego w tym okresie. przyczyniając się do powstania nowych łacińskich państw w północno-wschod-niej Europie. pogromy z 1096 roku świadczą o nowej. Los rozmaitych części ich imperium stał się jednym z głównych problemów polityki międzynarodowej pod koniec XIII wieku i później. obejmował swym bezpośrednim zasięgiem coraz więcej mieszkańców Zachodu. niektóre zmiany polityczne. głównie skorzystała na tym korona francuska. przez co wyraźnie przyczynił się tak do własnego obrazu rycerstwa. władza króla francuskiego sięgnęła znacznie w kierunku Langwedocji i Morza Śródziemnego. którzy zagrażali obaleniem papiestwa. Z powyższego przeglądu widać jasno. gdyż pomógł zmienić sposób. i nasiliły wyłączający inne punkty widzenia światopogląd. szczególnie zwycięstwo papieża nad cesarzami z rodu Hohenstaufów. wojny całkowicie ideologicznej. szeroka otchłań. prześladowczej postawie.był to środek zbyt mało wyrafinowany . przyspie78 Ruch krucjatowy 1096-1274 szając proces dzięki któremu udało im się docenić fakt. iż posiadają jednaką tożsamość. jak i do dystansu kulturowego dzielącego je od innych klas społecznych. dotąd pozostających w stanie względnego uśpienia. mającą swe korzenie we wspólnej tradycji kulturowej. Chociaż krucjaty przeciw albigen-som nie zniszczyły herezji . chociaż niektóre z tych państw okazały się jedynie tymczasowe. Ponieważ znamiennym i jednoczącym czynnikiem była wspólna kultura łacińsko-chrześcijańska. w którym łacińską chrześcijańską wyższość kulturową u/nawano za pewnik. mimo dzielących ich różnic lokalnych. krucjaty wydatnie przyczyniły się do wzrostu ksenofobicznych zachowań w kulturze zachodniej. na Półwyspie Iberyjskim i oczywiście na Wschodzie. wizja ta była najbliższa realizacji podczas pontyfikatu Innocentego III.to jednak drastycznie wpłynęły na politykę i kulturę południowej Fran-cji. Na Zachodzie różnorodne skutki ruchu krucjatowego także pomogły w ukształtowaniu. w jaki ludzie na Zachodzie postrzegali samych siebie.bezpośrednich sąsiadów. jaka otworzyła się między Wschodem i Zachodem. Do połowy XIII wieku pozostało na . miał wpłynąć na wartości rycerskie. w tym szkicu brakuje miejsca na dokładniejszą prezentację tego problemu. w teorii i praktyce. czy nawet ostatecznie zdeterminowały. Bardziej prozaiczny wpływ krucjat jest widoczny wszędzie. Na innym poziomie ruch krucjatowy był ważny. że w miarę jak ruch ten rozwijał się. lecz niestety. Inna dostrzegalna zmiana polegała na sposobie. w bezpośrednim następstwie krucjaty. Jedną z konsekwencji tej opinii jest drastyczna zmiana w stosunkach chrześcijańsko-żydowskich na Zachodzie. w jaki ruch krucjatowy. W takim rozumieniu. Po raz pierwszy. W dziejach świata ruch krucjatowy odegrał poważną rolę w zmianach na mapie politycznej i kulturowej ponieważ głęboko uwarunkował proces ekspansji chrześcijaństwa łacińskiego.

kleryków czy innych ominął ciężar finansowania krucjat. zarówno on. że "pobudzał umysły rycerzy" . Opisuje on to. kiedy wielu biednych podróżowało "obciążonych żonami. coraz mniej kieszeni wieśniaków. czy bodźce gospodarcze płynące z wydatków na krucjaty równoważyły szkody. A jednak ruch krucjatowy wywarł być może naj silniejszy i najbardziej poruszający wpływ na psychikę i osobowość tych. mężczyzn i kobiety. ich rodziny.w 1097 roku napisał. epidemii ergotyzmu. Głód gotówki u krzyżowców tworzył rzecz jasna nowe okazje dla tych. oraz biedzie gospodarczej. którzy pragnęli rozwijać swe interesy w danej miejscowości. Papież Urban II nie chciał. a najprawdopodobniej w ciągu całego życia wysłuchiwali ich o wiele więcej. Jednak nie wspomniałem bezpośrednio ani słowem o wpływie krucjat na samych krzyżowców. Podobnie życie ich żon i dzieci. Jeden ze współczesnych przypisuje napływ mas na pierwszą krucjatę chaosowi. W miarę urzeczywistnienia i popularyzacji polityki odkupywania ślubów coraz więcej ludzi ujmowało krzyż. którzy nigdy nie słyszeli przynajmniej jednego kazania krucjatowego. Jest to kilka ważniejszych i bardziej oczywistych skutków ruchu krucjatowego w tym okresie. mieli wielkie trudności w wyeliminowaniu obecności osób . Jak w czasie wszystkich wojen. bo na przykład rosła podaż ziemi w czasach krucjat. Podobnie potęgę morskich republik włoskich w znacznym stopniu wzmogła potrzeba wynajmu statków i zaopatrzenia na krucjaty. która przeszła przez Europę. dzierżawców. wielu uczestników wróciło fizycznie czy psychicznie okaleczonych.ale właśnie dlatego. że ogłosił krucjatę jako pielgrzymkę. Współczesne badania historyczne dopiero teraz zaczynają wydobywać na światło dzienne. chociaż nie można stwierdzić. a założenie łacińskich osad na Wschodzie pozwoliło im rozszerzenie przedsięwzięć handlowych. czy też tych. Wraz ze zwiększaniem podatków i coraz szerszym stosowaniem innych środków mających na celu zebranie funduszy. II 4. jak głęboki pod tym względem był wpływ ruchu krucjatowego. jeżeli w ogóle wrócili. mieszczan. Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 JONATHAN RILEY-SMITH Ruch krucjatowy przyciągał ludzi. którzy podążyli jego śladem. których los na różne sposoby zetknął z krucjatami. aby do wyprawy wojskowej przyłączyli się tacy nieodpowiedni ludzie . przyjaciół. ze wszystkich klas społecznych. Potrzeba broni. jak i jego następcy. jakie również powodowały one w życiu gospodarczym. co wydawało się być przejściem migracyjnym.przykład niewielu świeckich. dziećmi i wszelkimi sprzętami domowymi". ich życie nie było już takie jak przedtem. żywności i innych niezbędnych rzeczy przyczyniła się także do czasowego wzrostu popytu w ojczyźnie krzyżowców na całą skalę artykułów. rodzaj pobożnego działania otwartego dla wszystkich.

że koszta uczestnictwa w wyprawach zniechęcały uczestników bardziej niż oficjalne zakazy. rzemieślnikach czy rolnikach. Krzyżowcy "podejmowali krzyż". które powstawały być może w odpowiedzi na wykluczenie ich z większych. to jednak ich liczba malała. kupcach. Krucjaty organizowane przez samych biednych. próbował jej zagwarantować zatrzymanie miejsca w namiocie. coraz bardziej profesjonalnych ekspedycji . mogących przypaść mu w udziale. obywatel Bolonii. dwie ceremonie odbyły się w innym miejscu i czasie. nawet po tym. lecz kiedy ekspedycje wybrały drogę morską. Mogło tak być. w których interesie leżało doprowadzenie słuchaczy do szaleństwa. które często zawierają bezcenne informacje na temat stanu ich świadomości. W końcu okazało się. że od trzeciej ćwierci XII wieku przyjęcie krzyża i rytuał nadawania symboli pielgrzymkowych: sakwy i kija. w grudniu 1219 roku Barzella Merxadrus. jak Innocenty III znalazł rozwiązanie w postaci wykupywania krucjat. połączyły się w pojedynczą ceremonię. Ludwik VII i najwięksi panowie ujęli krzyż w czasie półprywat-nej ceremonii. W czasie publicznego zebrania król dołączył do kaznodziei. Masy stanowiły ważny choć nieregularny element krucjat. Wydaje się. który dzielili 80 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 z innymi krzyżowcami. Często do ślubowania dochodziło w czasie emocjonalnych publicznych zebrań pod wpływem kaznodziejów. że wydawali przywileje. Poddano myśl. co pociągało za sobą złożenie ślubu szczególnego rodzaju. Jednak takie świadectwa są rzadkie. Śluby krucjatowe złożył 31 marca 1146 roku w Yezelay. dlatego też jest niepowetowaną stratą. znacznie mniej biednych mogło sobie na nie pozwolić. Mimo że zawsze była garść biednych stwarzająca.niepowołanych. nic dziwnego. . Ponieważ posiadali dobra. że niewiele świadectw dotyczących sposobu myślenia czy odczuwania ludu przetrwało do naszych czasów. krucjata ludowa z 1309 i krucjata "pastuszków" z 1251 i 1320 nigdy nie zdołały wyjść poza zachodnią Europę. Więcej materiałów świadczących o uczuciach czy odbiorze krucjat dotyczy jedynie możnowładców i rycerzy. leżał bardzo chory w obozie w Da-mietcie w Egipcie i spisał tam swoją ostatnią wolę. Czasami uzyskujemy trochę informacji o ważniejszych krzyżowcach. Uczynił swą żonę Giuliettę spadkobierczynią każdej własności czy łupu. Królowi wręczono wtedy krzyż przysłany przez papieża. Zamożniejsi spośród nich byli wystarczająco wpływowi. W celu utrzymania posiadanej pozycji społecznej musieli opłacić koszty związane z utrzymaniem dworu w czasie krucjaty. których mogli się pozbywać za pieniądze. aby często o nich wspominano w rozmaitych relacjach. w czasie ogromnego zebrania. problemy przywódcom krucjat. jak mieliśmy się okazję przekonać.krucjata dziecięca z 1212 roku. że w marszu na Wschód brała udział duża ilość biedoty. lecz pierwotnie rytuały były oddzielne. Kiedy król Ludwik VII przygotowywał się do drugiej krucjaty. Na przykład.

oczywiście. niech weźmie krzyż swój i niech Mnie naśladuje" (Mt. że tę praktykę wprowadzono pod koniec lat czterdziestych XII wieku w czasie krucjaty przeciwko Słowianom po- . 16. 19. Urban II połączył ujmowanie krzyża i ubieranie się w szaty z jego symbolem zgodnie z nakazami Chrystusa. że wszyscy opuściliśmy nasze ziemie i wszystko. niech się zaprze samego siebie. We wczesnych latach ruchu krucjatowego ceremonie ujmowania krzyża i symboli pielgrzyma były równoległe. iii 81 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 ki.sztandar bojowy królów francuskich. Opat wręczył mu serwetkę (w miejsce sakwy) i kij. opatów i księży. lecz ogół zadowalał się zwykłymi znakami krzyża na szatach. Ludwik otrzymał z rąk papieża symbole pielgrzymPrzyjmowanie krzyża. Ceremonie tego typu mogły trwać jeszcze długo po połączeniu dwóch rytuałów: w 1248 Jan z Joinville otrzymał od opata z Cheminon jedynie symbole pielgrzymki.14). Na przykład. przedstawia krzyżowca niosącego na piersi krzyż wykonany z pasów tkaniny 5 cm szerokości. 22 maja 1096 roku. Czyniąc krzyż jawnym symbolem ślubu zaangażowania. stał na podium obok niego niosąc jego krzyż. Kazanie Bernarda zostało przyjęte z takim entuzjazmem. Ponad rok później. wypalając sobie znaki krzyża na ciele. co się na nich znajdowało.świętego Bernarda z Clairvaux. Już wkrótce poszczególne kontyngenty krzyżowców zaczęły się odróżniać stylem i kolorem krzyży . i być może także błogosławieństwo od lokalnych biskupów. aby otrzymać kij i sakwę. a Bernard musiał porwać swój mnisi habit na strzępy. który najprawdopodobniej miał rozmiary 15 na 15 centymetrów. mogli organizować prywatne uroczystości. Rzeźba. aby można było rozdać więcej kawałków. ujmując nasze krzyże". braci lub siostry. Krzyżowiec otrzymuje swój krzyż od biskupa.29) i "Jeśli kto chce pójść za Mną. Drugiej ceremonii towarzyszyły czasami porozumienia finansowe ze społecznością religijną lub dar na jej rzecz. Niektórzy ludzie reagowali histerycznie. że paczka ubrań z symbolem krzyża. Oddzielne ceremonie ujmowania krzyża i przyjmowania symboli pielgrzymich połączono pod koniec XII wieku. Poznań-Warszawa 1984. który swoimi kazaniami sprawiłeś. sakwę i oriflamę . nakazał mu udać się na krucjatę jako pokutnikowi i dał mu także muła. dzieci lub pole.l Z Syrii przywódcy krucjatowi tak oto pisali do niego: "Ty. stokroć tyle otrzyma i życie wieczne odziedziczy" (Mt. "I każdy. Gdy szlachetnie urodzeni i rycerze złożyli śluby krucjatowe. w sali kapituły w Lerins. Wydawnictwo Pallotinum. 1 Cytaty według Biblii Tysiąclecia. ojca lub matkę. pochodząca z początków XII wieku z klasztoru Belval w Lotaryngii. abyśmy poszli za Chrystusem. kto dla mego imienia opuści dom. którą przygotowano specjalnie do rozdania. i nakazałeś nam. co pojawiło się w późniejszych obrzędach. aby zachęcić słuchaczy. który przypuszczalnie zastąpił kij pielgrzymi. 11 czerwca 1147 roku w Saint-Denis. Fulko Doon z Chateaurenard podarował całkiem dużo swej posiadłości opactwu. została szybko wykorzystana. wcześniej dostał już sakwę i kij pielgrzyma.wydaje się.

pozwolenie na utrzymywanie stosunków z ekskomunikowanymi i uwalnianie od konsekwencji interdyktu. kto był krzyżowcem. krzyżowcy nosili znak krzyża nałożony na godło . uczestniczący w niewielkim stopniu w pierwszej krucjacie. duchowny cieszył się przywilejem korzystania z beneficjum in absentia. i ochrony. zdolność do . która może ująć krzyż jedynie wtedy. moratorium na spłatę długu czy opłacenie udziału w wyprawie. ilu jest "fałszywych krzyżowców". Iwo podkreślał. a rycerz w sprzedaży czy zastawianiu lenna czy niezbywalnej własności. W historii ruchu krucjatowego stawiano żądania tego typu. że na Zachodzie znajdują się rezerwy dodatkowej siły. Na początku panował brak zgody. że jej francuscy uczestnicy będą nosić czerwone krzyże. w czasie zaplanowanego zebrania z okazji trzeciej krucjaty postanowiono. to specjalne prawa przysługujące krzyżowcom. gdyż "prawo kościelne chroniące dobra rycerzy udających się do Jerozolimy jest nowe. angielscy białe. a Flaman-dowie zielone. Inny powód dla którego ważne było ustalenie. co do jednego przyiii 82 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 najmniej przywileju zagwarantowanego krzyżowcom przez synod w Clermont. albo też alternatywnie . kto ujął krzyż. jak już wspomniano. Oprócz odpustu. Przywódcy pierwszej krucjaty byli przekonani. czy tę ochronę należy stosować tylko do włości krzyżowców czy także do ich fortyfikacji". chociaż był jednym z największych ówczesnych specjalistów od prawa kanonicznego. który rozpatrzył przypadek ponownie. Nie wiedzieli oni. przywileje obejmowały też odłożenie wypełnienia zobowiązań feudalnych czy postępowania prawnego aż do powrotu. gdy oni sami będą na wyprawie. Zatem powinno stać się możliwe określenie. Jednak do XIII wieku przywileje zostały jasno określone. Systematycznie też podejmowano próby mające ustalić.i. Lecz dużo łatwiej było skarżyć się na krzyżowców-oszustów niż zmusić ich do wypełnienia podjętych zobowiązań. Chodziło tu o zobowiązanie Kościoła do ochrony rodzin i włości krzyżowców w czasie. Biskup Hugona. "którzy zdjęli krzyż" nie wyjeżdżając do Ziemi Świętej. który ujął krzyż na krucjatę 1107 roku. zwolnienie od myta i podatków. Doszło do aktu przemocy i Hugon odwołał się do papieża. dając krzyżowcom przewagę prawną. gdyż wiele z nich miało specyficzne skutki prawne. nawet wśród wyższego kleru.łabskim. gdyż hrabia Rotrou z Mortagne. zwalnianie od ekskomuniki. przekazał tę sprawę świeckiemu sądowi. kiedy wypełnione zostaną ich śluby: w 1123 roku biskupi na I soborze laterańskim omawiali problem tych. Hugon II z Le Puiset. wzniósł pospiesznie na ziemi w wicehrabstwie Hugona zamek. aby otrzymać tą drogą pieniądze. że krzyżowcy będą nosili krzyże przez cały czas aż do powrotu do domu. o którym dokładniej wspomnimy dalej. Iwo z Chartres. niepokoił się. że dostojnicy kościelni nie mogą dojść do porozumienia w tej kwestii. i takie określenie było istotne. Oczekiwano. gdy Kościół zmusi opieszałych do wypełnienia ślubów.szybkie rozpatrzenie sprawy spornej przed wyjazdem.

a także prawo do osobistego spowiednika. które miały miejsce po roku 1101. którą zamierzał opuścić. Często pisano. który przewrócił i niemalże zniszczył sztorm. a jego doświadczenia z czasów.wykorzystywania ślubu krucjatowego jako substytutu innego. jak krzyżowcy. każdy krzyżowiec ryzykował śmierć. opiekował się moją żoną Adelą i naszymi dziećmi". które mnisi mieli odmawiać w intencji ich powrotu do domu. który uzyskiwali krzyżowcy. którego uwieńczeniem był ślub z córką króla Francji. Żadna grupa ludzi w środkowym średniowieczu nie ściągnęła na swoją głową tak jadowitej krytyki. znalazło odbicie w wielu przywilejach. wielu szlachetnie urodzonych Francuzów chciało w nim widzieć ojca chrzestnego swych dzieci. a obawa niczym chmura przysłaniała przywileje wydane przez wyjazdem. że klęski poniesionej w wojnie wszczętej na rozkaz Boga nie można było przypisać Jemu. "żeby Bóg. mimo że Kościół przyjął na siebie rolę protektora. czy ruinę finansową. trwał nieruchomo aż do północy. Z ideologicznego punktu widzenia w przypadku każdej klęski należało koniecznie ośmieszyć walczących. zostały włączone w Mimcula świętego Leonarda. jak w Starym Testamencie. mógł mi przebaczyć. Krucjaty przyciągały rzecz jasna publiczne zainteresowanie. jakie miał do dyspozycji. poprowadził mnie w podróży poza moją ojczyzną i przywrócił mi zdrowie i bezpieczeństwo. Powodem był fakt. lecz. w blasku triumfu. czy krucjata kończyła się sukcesem czy klęską. ponieważ w tym czasie "moi mnisi i inni przedstawiciele kleru. co zrobiłem złego. od reakcji w domu. kalectwo. jeszcze nie wypełnionego. że papież Urban II miał nadzieję na ukierunkowanie wojowniczości . zapewniał im honor w sąsiedztwie lub nawet jeszcze dalej. wracając w 1220 roku z Damietty na statku. kiedy był więźniem muzułmanów. Krzyżowcy byli więc narażeni na stek obelg. zawarty w katedrze w Chartres. Jego i wielu innych pokrzepiała myśl o modlitwach o wstawiennictwo. Kiedy Boemund z Tarentu objeżdżał Francję w 1106 roku. mającego szerokie uprawnienia do udzielania rozgrzeszenia. zawodności narzędzi. Dwa lub trzy pokolenia po pierwszej krucjacie rodziny ciągle były dumne z przodków. że według samych orędowników Ranulf z Chester. w tym przypadku żołnierzy Chrystusa. Niezależnie od tego. za wstawiennictwem świętego Marcina i jego mnichów. O wiele mniej pożądaną konsekwencją decyzji o udziale w krucjatach była często obmowa. którzy w niej walczyli. W1096 roku Stefan z Blois 85 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 podarował opactwu Marmoutier las. zaintonowali śpiew w służbie Bożej i wspomnieli o mnie w swych modlitwach". lecz nie należy mieć wątpliwości. Musimy przyznać. Na razie nikt nie napisał jeszcze studium na temat wpływu zaangażowania się w taką prestiżową działalność na ich pozycję społeczną. że tytuł Jerosolimitunus. Zaniepokojenie Stefana z Blois o bezpieczeństwo rodziny. Nagle odzyskał zdolność ruchów. Opowiadał licznym słuchaczom o swych przygodach. aż do klęsk. którego świątynię Boemund ostentacyjnie nawiedził. których moi przodkowie i ja sam umieściliśmy w różnych miejscach. za wszystko.

wszystkich posiadłości oraz jego żony i ich jedynej córki". 1135. Na przykład w 1120 roku Gotfryd z Le Louet odwiózł swą żonę pod opiekę zakonnic z Le Ronceray Rzeź wojenna. W porozumieniu tym widać wyraźnie. napotkał mnóstwo skarg. Kiedy Gwidon z Rochefort powrócił do swej kasztelani! w 1102 roku. gdyby ktoś chciał je skrzywdzić. gdyby żona sama zechciała zostać mniszką. III 86 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 cTAngers za oplataj obiecał dodatek do tej sumy jako dar zaślubinowy. na jakie były narażone kobiety. które mogłyby zapobiec wszelkim aktom gwałtu. Nic dziwnego. że w czasie jego nieobecności "prawie nikogo nie udało się postawić przed sądem". a Ralph Hodeng po powrocie do domu zastał swą córkę i spadkobierczynię poślubioną jednemu z wieśniaków. doświadczenia rodzin. Żona Wilhelma Trussela została zamordowana sześć tygodni po wyjeździe męża na krucjatę w 1190 roku. kiedy korona wzięła pod swoją opiekę posiadłości krzyżowców. miały pozwolić jej na małżeństwo lub złożenie ślubów zakonnych "zgodnie z wolą jej samej. Zmusiło to Baldwina do podjęcia kroków. mogły być straszliwe. w czasie których miały zajmować się posiadłościami i rodziną. pozostawionych na łasce młodszego i najprawdopodobniej niezamężnego brata. W tym samym czasie Fulko z Le Plessis-Mace zwrócił się do zakonnic. szczególnie kobiet. nigdy nie spróbuje przywłaszczyć sobie ich własności i pomoże im. Rual obiecał. Zawarte porozumienie zostało poświadczone przez dziesięciu mężczyzn i zagwarantowane przez bezpośredniego suzerena Baldwina. że krzyżowcy czuli się bezpieczniej podejmując środki zaradcze. Zapiski sądowe przekazują nam przygnębiający wykaz krzywd. że nieobecność wielkich magnatów przyniesie przeciwne efekty. W 1128 roku Baldwin z Vern d'Anjou zawarł szczegółowe porozumienie ze swym bratem Rualem "dotyczące jego ziemi. osamotnionych na wiele lat. że zawsze będzie traktować dwie kobiety z szacunkiem. otoczonych przez zachłannych sąsiadów i uwikłanych w sporne układy. gdy on był na piątej krucjacie. ilustrowanego ok. kiedy hrabia Robert udał się na pierwszą krucjatę. "nawet gdyby sam miał wszcząć wojnę". że krzyżowcy byli często lękliwi i przerażeni. aby miały pieczę nad jego córką. Gdyby nie wrócił. Flamandowie ucierpieli. Lecz każdy musiał wiedzieć.zbrojnych poza Europę Zachodnią i że pod tym względem krucjata była instrumentem domowego pokoju. że nawet w XIII wieku w Anglii. Scena bitwy z Angielskiego żywota świętego Edmunda. a jej ciało wrzucono do błotnistego dołu. Żonę Piotra Duffielda uduszono w czasie. Być może dlatego głoszeniu kazań krucjatowych towarzyszyło na synodach kościelnych odnawienie dekretów pokojowych. jej braci i . Faktem jest. Widać jasno. że krzyżowiec obawiał się o los żony i córki.

Gdyby umarł. lecz kiedy w 1204 roku czwarta krucjata złupiła Konstantynopol. Z jej dzierżawy Gwidon miał otrzymywać rentę w gotówce i naturze. Niemal powszechnie opiekę sprawowały żony i matki. największy skarbiec w Europie. Podobnie ważne dla interesów krzyżowców były porozumienia. Odpowiedzialni za zarządzanie posiadłościami mogli być członkowie rodziny. Olivierowi z Lastours. (na tej strome) Jedenastowieczny kielich bizantyjski. Prawdziwym składem dla wielu wyjątkowych łupów jest katedra świętego Marka w Wenecji. Została przywieziona do Europy przez krzyżowca. łupy wysłano do domu jako wyraz triumfu. Łupy. powierzył swe zamki i synów opiece swojego brata Augera. Ge-rald z Landerron. Hugon uczynił darowiznę mnichom z Corbigny. dotyczące administrowania ich włościami w czasie długiej nieobecności: wydaje się. albo brata. przeora Saint-Pier-re de La Reole. uważanej za zdolną do udźwignięcia odpowiedzialności. Spośród innych krzyżowców z wczesnego okresu krucjat. Należała do krzyżowca z pierwszej wyprawy Geralda z Schaffhausen. a w 1120 roku Fulko z Le PlessisMace uważał. Z rodziny wyznaczano starszego lub młodszego syna 87 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 Relikwia prawdziwego Krzyża (po lewej). w 1129 roku. Poruszające porozumienia negocjowano przez rekrutacją na drugą krucjatę. (w środku) Matka Boża z Nikopei. którego ojciec i wuj byli uczestnikami wyprawy 1096-1099 roku. Gdyby jednak córka zadecydowała. sąsiedzi czy wasale. W 1101 roku Gwidon z Bre powierzył pieczę nad swą ziemią i córką sąsiadowi. że w czasie pierwszej krucjaty mówiono o trzyletniej kampanii. lecz wydaje się. że nie pragnie wstąpić do zakonu. pochodząca z X wieku ikona ozdobiona emaliowaniem i drogimi kamieniami. gdy był on skarbnikiem u Świętego Grobu w Jerozolimie. że tyle właśnie może potrwać jego nieobecność w domu. W czasie krucjat nieustannie dochodziło do aktów plądrowania i grabieży. Łupy przywieziono świętemu do domniemanego miejsca spoczynku. Fulko obiecał mniszkom jedną ze swych siostrzenic jako oblatkę i zagwarantował dar związany ze wstąpieniem do klasztoru. Bertolda z Sperberseck. płaconą w określonych porach roku.innych przyjaciół". mnisi mieli pochować go na swym cmentarzu. Gotfryd z Issoudun zostawił swój . że czasami w rodzinie brakowało osoby. Auger obiecał "wychowywać synów aż do czasu. Później Olivier poślubił dziewczynę. które miały na celu zaspokojenie bieżących potrzeb. Na przykład pierwszy krzyżowiec. kiedy on sam pasuje ich na rycerzy". Hugon Rufus z Champallement miał bardzo chorego czy kalekiego brata imieniem Gwidon.

jak ogromne wydatki wiązały się z krucjatami. Na terenie parafii zbudowano wówczas zamek Matheflon. Pamiętajmy o trudach walki i ogromnych wydatkach. W całą sprawę był też wplątany mężczyzna imieniem .zamek w rękach jednego z wasali. co on uczynił. by pierwsi krzyżowcy wracali do domu zamożni. Musimy tu wziąć pod uwagę wydatki na podróż powrotną i trudności w przewiezieniu większej ilości złota czy drogocennych rzeczy na tak dużą odległość. że uwikłali się w coś. Gdy wzrosła liczba ludności. jego syn Hugon doszedł do przekonania. Kiedy Fulko wrócił. co zapowiadało się nader kosztownie. którą zgodził się zwrócić. lecz przekonano go by zgodził się na większą nawet kwotę. Udział Fulka w dziesięcinie z Seiches drogo kosztował zakonnice. że zakonnice mają rację i zamienił dziesięcinę na inną. Z drugiej strony ci. a czasami ich bliskich. jakie ponosili. stał się "konfratrem". tak więc aż do czasu wyruszenia na pierwszą krucjatę pozostawał z mniszkami w konflikcie. Jednak ze swojej strony nie dotrzymał ugody. Bardzo mało istnieje świadectw na to. Sprytnie też obrócił na swoją korzyść stary spór z zakonnicami z Le Ronceray d'Angers. chociaż przedtem dostał na to od zakonnic sporą sumę. podarowała opactwu Saint-Hubert-en-Arden-ne komplet ornatów z drogocennych materii oraz kielich wykonany z dziewięciu uncji złota. próbował nałożyć opłatę mostową na most. Krzyżowcy wiedzieli. przejeżdżając przez Cluny. Dodo z Cons-la-Grandvil-le. Mówi się. Z pewnością jednak przywozili relikwie i zasypywali nimi europejskie kościoły. Kiedy Fulko I z Matheflon powrócił ze Wschodu w roku 1100. a Hugon z Gal-lardon powierzył zamek i córkę swym rycerzom. Kiedy Fulko walczył na Wschodzie. zatrzymywał dziesięcinę. Fulko i Le Ronceray porozumieli się. ozdobiony cennymi klejnotami. aby wybudować tam kościół kamienny. jeśli Fulko nie zaakceptuje tego. do próby zmniejszenia długu wszystkimi osiągalnymi środkami. a na zamku wzniesiono drewniany kościół. Lecz są to jedyne znane wzmianki na temat bogactw. mieli często zastawy do wykupienia i długi do spłacenia. którzy przeżyli i ich rodziny. Istnieją nikłe szansę. która udała się na krucjatę ze swym mężem. a Fulko zgodził się oddawać swą część dziesięciny i wyposażyć księdza. lub sprawiał takie wrażenie. Od końca XII wieku krzyżowcy angielscy wyznaczali pełnomocników do pilnowania swych interesów. aby udało się znaleźć wiele innych podobnych przykładów. dlatego też gwałtowna potrzeba pieniędzy prowadziła niektórych ludzi. że Gwidon z Rochefort powrócił w 1102 roku Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 "w chwale i bogactwie". Rycerz imieniem Grimald. chciał. Hadvide z Chiny. Na początku wieku XI wioska Seiches-sur-le-Loir została oddana zakonnicom przez hrabinę Hil-degardę z Andegawenii. anulować porozumienie. Postawiono ten kościół. zdobytych prawdopodobnie w czasie wcześniejszych wypraw. który wybudował i obłożyć inną opłatą trzodę chlewną. uczynił zapis na rzecz opactwa i podarował mu uncję złota. i być może z tego powodu były one tak srogie. większą sumę. cokolwiek to mogłoby znaczyć. my zaś wiemy już. aby udać się na krucjatę.

Gotfryd 90 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 i Gwidon z Signes. lecz krucjata była nie tylko największą z nich. Co myśleli na temat swych poczynań? Dlaczego klęski. mężczyzn i kobiet na wezwanie krucjatowe zaczyna być wyjaśniany w kategorii odpowiedzi na popularyzację tej ideologii. Odzew ludzi. Gotfryd zawładnął młynem. przedstawiony na fresku ściennym. Lecz nawet w ujęciu historii teorii chrzes'ci-jańskiej przemocy krucjaty były zdumiewającym wydarzeniem.Gotfryd Le Rale. aby pod Bożą opieką. żeby spłacić długi. Francja. lecz chciał. zbierając pieniądze na swą krucjatę. dziom przez kaznodziejów w sposób. lecz zaciągnięto go do przeoryszy. namalowanym w kościele świętego Mikołaja w Tavant. a myśli krucjatowej w szczególności. gdzie przyznał się do winy i został ukarany grzywną. . zmieść plugastwo pogan i nadmierną wściekłość. ale miała też status wojny. Kiedy wrócił. zdecydował. Pierwsza krucjata była kulminacyjną falą kultu Świętego Grobu. który współgrał z ich codziennymi religijnymi troskami. Dwóch braci z Prowansji. Mała konstrukcja pod kopułą rotundy pokrywa pozostałości skalnego grobowca. prawdopodobnie. do idei chrześcijańskiej świętej wojny w ogóle. skierowaną do Ziemi Świętej. niebezpieczne i kosztowne. Edykulum w kościele Świętego Grobu w Jerozolimie. które powinny były wywołać cynizm. która sprawiła. aby dziesięcina została sprzedana wraz z młynem . który został zniszczony przez Egipcjan w 1009 roku. ujęli krzyż "z jednej strony dla chwały pielgrzyma. kiedy odmówiła uczestnictwa w sprzedaży. sprzedał dziesięcinę z młyna w Seiches na rzecz Le Ronceray. i dość jasne stały się sposoby. tym dziwniejsze wydają się ich motywacje. w jakie przyczyniła się ona. Pielgrzym z początków XII wieku w drodze do domu. który. Krucjaty były tak nieprzyjemne. obojętność czy rozpacz. Co prawda. tylko zwielokrotniały ich entuzjazm? Co działo się w ich umysłach? Przez ponad sześćdziesiąt ostatnich lat wnikliwie studiowano teologię chrześcijańskiej przemocy. na płaszczyźnie intelektualnej. że niezliczone masy chrześcijan gnębiono. że im dłużej zastanawiamy się nad krzyżowcami. brano do niewoli i zabijaPielgrzymka. przez cały XI wiek zmierzały tam masowe pielgrzymki. że sprzeda sam młyn. przedstawianej luCel wczesnych krucjat na Wschodzie. a z drugiej.co oczywiście podniosłoby cenę -i bardzo się zdenerwował na przeoryszę z Le Ronceray.

Matyldy z Toskanii. zebranych wokół swej protektorki. prawdopodobnie urzędnik kurii. Zatem wzywając do pierwszej krucjaty papież Urban II rzucił rewolucyjne wezwanie. krucjaty były w takim samym stopniu działalnością pobożną. Krzyżowcy. wymagającym stanu umysłu całkowicie odmiennego od zamiarów wojownika.. W prawej ręce trzyma kij. mógł znaleźć nową drogę osiągnięcia zbawienia. który towarzyszył papieżowi w podróży do Francji. Autor Kroniki z Monte Cussino. aby szlachetnie urodzeni i rycerze mogli funkcjonować jako żołnierze. opisał jego inicjatywę jako ruch pasterski. lecz również z pobożności. jak było w zwyczaju. w wyniku dialogu między papieżem Grzegorzem VII a kręgiem teoretyków reform. poddanie samego siebie. nie tylko celem odniesienia korzyści. który nie pociągał za sobą porzucenia profesji żołnierza czy upokarzającej utraty statusu. zostało rozwinięte w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XI wieku. wolni i przy-odziani w strój. lecz zmienił zamiar. przy udawaniu się na pielgrzymkę bez broni. Wydaje się. jak i wojskową. a pojęcie pobożnej wojny sugeruje formę usługi wojennej. w lewej natomiast liść palmowy przywieziony z Jerozolimy. aby sumę. a zaangażowanie się w tę praktykę traktowano jako "prawdziwą ofiarę". Przekonał przeora. którzy z pewnością mogli podróżować w splendorze i ostentacji. Oficjalnie opisywano to jako wyraz ich miłości dla chrześcijańskich braci i sióstr oraz ich Boga. a jego miejsce we wspólnocie zajął jeden z . która może być przyrównana do odmawiania modlitwy. lecz mogą zasłużyć w pewnym względzie na łaskę Bożą. Odbycie pielgrzymki jest pobożnym aktem pokuty. były na ogół czysto pokojowe. który pobiegł ich śladem . można znaleźć w słynnym stwierdzeniu Guiberta z Nogent. z drugiej strony. pragnęli traktować wojnę jako integralną część swej praktyki pokutnej. do którego przywykli". Ma torbę zawieszoną na ramieniu. W Aimery. w okolicach Limoges. iż prowadzenie wojny może być potraktowane jako pokuta. dający klasie walczących szansę zapracowania na własne zbawienie dzięki podjęciu aktu pokuty. pozostając jednocześnie wśród ludzi świeckich. że stwierdzenie. musiał chyba dostrzec w krucjatach drogę zaspokojenia pragnienia bardziej chwalebnego życia. Takie stwierdzenia wywołały powszechną reakcję. Bruno "był świadomy swych grzechów i wraz z innymi chrześcijanami pragnął zwalczać muzułmanów oraz odwiedzić grób Pański w Jerozolimie". Urban podjął tę bezprecedensową ideę i sprawił. krocząc swą własną drogą. że można ją było intelektualnie uzasadiii 91 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 nić przez połączenie działań wojennych i pielgrzymki do Jerozolimy.Pielgrzym jest nieogolony i odziany w ciemny strój. W ten sposób nie zmusza się ich do całkowitego porzucania ziemskich spraw na rzecz życia klasztornego czy innego religijnego zajęcia. aby klasa rycerzy i tłum. no z barbarzyńską furią". W rejonie Limoges Brunet z Treuil miał zamiar wstąpić do klasztoru w Aureil. przeznaczyć na zakup rynsztunku. Mimo częstych kwiecistych zapewnień. którą wpłacił jako wstępne. Komentarz na temat krucjaty jako ruchu stworzonego specjalnie po to.. o którym już wspominaliśmy: "Bóg ustanowił w naszych czasach święte wojny. Intencje jedenastowiecznych pielgrzymów z klas walczących. ekwipunku i koni.

fizycznie pomagającego krzyżowcom. lecz triumf wyprawy potwierdził w oczach zarówno uczestników i obserwatorów tezę. że wolałby wyruszyć do Jerozolimy. w hrabstwie Dorset.a noce zakłócały liczne nawiedzenia: Chrystusa. no wyłącznie profesje klasztorne . jakie wiódł stało w sprzeczności z duchem chrześcijańskim. Jedną z najbardziej znamiennych cech listów od krzyżowców i opowieści naocznych świadków jest potęgujący się nastrój zdumienia w armii. dotyczący posiadłości. Krzyżowcy przekonywali się.kometami. W południowych Włoszech normariski rycerz Tankred zadręczał się. spadającymi gwiazdami . który był uwikłany w przedłużający się spór z opactwem Marmoutier.mżenie Paiiskie: Punktem zwrotnym pierwszej krucjaty było zwycięstwo odniesione pod Antiocina 28 czerwca 1098 roku.. zorzami. droga krzyża. Naoczni świadkowie krucjaty zaczęli używać zwrotów.wiele spośród nich było wychwalanych i wysubtelnionych przez komentatorów. czy oddać się życiu ziemskiemu". W liście napisanym przez Sigeberta z Gembloux w 1103 roku widać wyraźnie słabość bardziej konwencjonalnej teologii wobec całej tej euforii. która przeszła przez Syrię w 1097 roku i udała się dalej w kierunku Antio-chii i ostatecznie do Jerozolimy.rycerstwo Chrystusa. na której można było zdobyć Bożą aprobatę. że Odon odzyskał siły i mówi teraz.młodych krewnych. rozwodzących się nad pokutnym charakterem krucjaty i podkreślających jedyną drogę. gdyż traktuje ją jako dar zaślubino-wy. że można się dziwić. duchów poległych krzyżowców. świętych i duchów zmańych. prowadzonych przez świętego Jerzego. Jego umysł był "podzielony. Gdyby pierwsza krucjata poniosła klęskę. Sigebert zawsze był przeciwnikiem aż . świętych. z pewnością skrytykowaliby ideę połączenia wojny i pielgrzymki.. że krucjata była prawdziwą manifestacją Bożej woli. wojna duchowa . Lecz gdy przeor wrócił z Marmoutier. aby potwierdzić ważność relikwii czy pewność uzyskania nagrody w niebiosach. Odon zachorował i poinformował miejscowego przeora. niebiańska Jerozolima. Pojęcie wojny o wiarę było tak radykalne. którymi aż do tego momentu opisywa- . do którego w opinii wielu krzyżowców przyczyniła się pomoc armii aniołów. Niebiosa błyszczały przypadkową lecz rzeczywistą pirotechniką . Odzyskał ducha "po wezwaniu do broni w służbie Chrystusa. napisał papież Paschalis II. niepewny czy ma iść śladem Ewangelii. Uważali ponadto. więc zrzeknie się roszczeń co do własnos'ci. iż najprawdopodobniej nie wywołało żadnych protestów ze strony wyższych dostojników kościelnych. "Pan z pewnością ożywił swe stare cuda". stwierdził. że Bóg zaaprobował połączenie świętej wojny z pokutą i pielgrzymką. że chciałby wstąpić do społeczności klasztornej. Podobnie mogło być w przypadku Odona Bevina. Niedługo po bitwie wizję tę uwieczniono na drzwiach kościoła świętego Jerzego w Fordington. mieszkającego w pobliżu Chateaudun. co. gdyż życie. którzy powrócili. że jedynym wytłumaczeniem ich zwycięskiego marszu jest interwencja Boga. niewiarygodnie go pobudziło".

1120. co już wiemy.tak radykalnej reformy. że na postępowanie wiernych wpływało przekonanie. W innych miejscach rekrutacja odbywała się sporadycznie lub wręcz wcale.wydaje się jednak. który odnosił się szczególnie do powrotu Roberta z wyzwolenia Jerozolimy. Synod w Clermont i papież Urban II podsumowali korzyści. Wskutek ogłoszenia w 1096 roku. po wszystkich trudach poniesionych dla wyzwolenia Jerozolimy. kiedy został templariuszem. chociaż zacytował list Paschalisa. ale i wyrównają wszelkie zaległości po94 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 zostałe z wcześniejszych a niewystarczających pokut. w większej części Zachodniej Europy.1128. aby otrzymać od niego "szatę pielgrzyma". a krzyżowcy uczynili krok w nieznane. iż krzyżowcy mają zamiar podjąć pokutę. że pochodząca z końca XI wieku tradycja pokojowego pielgrzymowania ponownie sama się potwierdziła. Można jednak odnieść wrażenie. Zainteresowanie Świętym Grobem bynajmniej nie zniknęło .1139. lecz bardzo chętnie pielgrzymowano do Jerozolimy. innym centrum rekrutacji na pierwszą krucjatę. by być w pełni satysfakcjonującą. Jak wiadomo. Zdaje się.1118 i 1122. Wysiłki krzyżowców mogły także przynieść korzyść ich krewnym: w 1100 roku Herbert z Thou-ars. iż wysiłek i cierpienie przyniosą im dobro. że w następstwie pierwszej krucjaty. Tak samo było w Szampanii. w czasie rekrutacji na drugą krucjatę. południową Normandię i Ile-de-France. idea krucjatowa została uśpiona. iż w ten sposób Urban II chciał autorytatywnie stwierdzić. że trudy wyprawy pomogą duszy jego ojca. W tym samym okresie żaden krzyżowiec . Wśród wielu pielgrzymów o wysokiej pozycji społecznej znajdujemy hrabiego Hugona z Troyes. 1104-1108. najprawdopodobniej między 1102 i 1146 rokiem nie było więcej krzyżowców. którzy udali się stamtąd na pielgrzymkę do Jerozolimy na początku XII wieku .zachowały się imiona wielu pielgrzymów. tak powszechną na to odpowiedzią wiernych zachodnia Europa zaczęła zmierzać w nieoczekiwanym kierunku. W rozdziale 2 wyjaśniono. gdzie pierwsza krucjata spotkała się z szerokim odzewem. W Limousin. jakie przyniesie ten akt skruchy w odpuście. chciał zapewnienia. przez co odbędą przed Bogiem nie tylko kary na rachunek ostatnich grzechów. krucjaty na Wschód były ogłaszane w latach 1106-1107. że wojna jest pobożnym postępkiem. lecz regularny i logiczny odzew na te apele nadszedł tylko z Flandrii i tylko z części terytorium rozciągającego się od północnego Poitou przez Andegawenię do Chartrain. zapewnię dość surową na to. za które nie odpokutowali. aby odżyć czterdzieści cztery lata później. W tych dwóch regionach tradycja krucjatowa pozostała żywa. dlatego też zaatakował ideę wojny pokutnej. w Jerozolimie i udał się tam raz jeszcze w 1114 i 1125 roku. wyrażoną w liście papieża Pascha-lisa II do Roberta z Flandrii. Między 1102 i 1146 rokiem nie wyruszył stamtąd ani jeden krzyżowiec. natomiast do Hiszpanii w latach 1114. Sigebert ani razu nie wspomniał o krucjacie. który udał się do biskupa z Poitiers. który spędził cztery lata.

otwartą dla tych. że w przypadku związków rodzinnych zapał 1096 roku odrodził się dopiero w 1146 roku. która mogłaby się już nigdy nie powtórzyć. siedem osób zdominowało drugą. Mogłoby to skłaniać do wyciągnięcia wniosku. pędzla Justusa z Gandawy. wstąpiło lub miało zamiar wstąpić w ślady swych ojców i dziadków. Po 1102 roku ludzie powrócili do tradycjnych pobożnych praktyk. Rodzina Bernarda z Bre w Limoges wysłała czterech mężczyzn na pierwszą krucjatę i następnych czterech na drugą. Jednakże podobnie jak w wyżej wymienionych przypadkach. Z pewnością wielu spośród tych. Lecz w wielu rodzinach. Badania mogą przynieść podobny obraz okresu między 1149 i 1187 rokiem. którzy podejmą krzyż: "[Bóg] znajduje się w potrzebie. którzy ujęli krzyż na drugą krucjatę. gdyż cały czas pragnie pomóc ci w twej potrzebie. którego piętnastowieczny portret. Podobny obraz odnajdujemy przechodząc od spraw geografii rekrutacji do problemu rodzin. Spośród potomków hrabiego Wilhelma Tete-Hardi z Burgundii niektórzy zajmowali w czasie pierwszej krucjaty bardzo wysoką pozycję. z których wywodzili się liczni krzyżowcy z 1096 roku. szczególnie wielkich panów z okolic Marsylii. że tak jest. Wydaje się prawdopodobne.nie pojawił się w Prowansji. przedstawił drugą krucjatę jako szczególną sposobność osiągnięcia zbawienia. aby myślano o nim jako o . szansą. W każdym razie sytuacja powstała w latach 1102-1146 tłumaczy. że tylko jeden udał się na krucjatę między 1102 a 1146 rokiem. choć również w tej krainie odpowiedź na apel 1096 roku była entuzjastyczna. Możliwe. W połowie XIII wieku święty Tomasz z Akwinu. lecz zdaje się. Wydaje się. lecz najpewniej żadnego w międzyczasie. dlaczego święty Bernard 95 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 Prawo kanoniczne i ruch krucjatowy. że historia krucjat jako instytucji rozpoczęła się dopiero wraz z trzecią wyprawą. z Prowansji do Jerozolimy wyruszyło wielu pielgrzymów. był oparty na wcześniejszej wersji. iż dla wielu noszących broń w początkach XII wieku pierwsza krucjata była wysiłkiem jednorazowym i całkowitym oraz szansą na podjęcie jedynej w swoim rodzaju i wyjątkowo opłacalnej pokuty. Krzyżowcy w pierwszych krucjatach zwykli łączyć się w grupy związane pokrewieństwem. Chce. nie można było spotkać ani jednego czy też niewielu w czasie późniejszych rekrutacji aż do 1146 roku. zmagał się z niepokojami krzyżowców dotyczącymi skuteczności odpustów. czy też udaje. że rodzinne tradycje angażowania się w ruch krucjatowy zostały ustalone w czasie wypraw 1096 i 1101 roku.

miłosierdzia i miłości. prawdziwym roku jubileuszowym". całkowicie spalonym po ataku króla na . które zginęły w kościele. które niesprawiedliwie narzucił tam mnichom z Cluny. którzy tam stali. W jego interpretacji odpust przestał być stwierdzeniem o nagrodach zadowalającej pokuty. które nadawali. kiedy dokładnie odpust zaczyna działać. lecz stał się gwarancją aktu łaski. Idąc na pielgrzymkę nie chcieli oczywiście. z jaką papiestwo traktowało nową teologię odkupienia. poprosiłem o rozgrzeszenie. lecz kiedy wierny nosi je na ramionach. W 1101 roku Odon I z Burgundii. Wydaje się. a żyjecie nadal w tym roku jakże dla Boga miłym. dzięki której Bóg zgadza się na uznanie pokuty za wystarczającą. Uznałem mój błąd i poszukując łaski. Szaty [z symbolem krzyża] nie przynoszą wielkiej korzyści. jakoby król Francji. ludzie wystarczająco dobrze pojęli. ujął krzyż pogrążony w smutku z powodu ofiar. poprawię się". że jeśli uda mi się wrócić (z krucjaty). Ostatecznie teza ta została przyjęta dopiero pięćdziesiąt lat później przez Innocentego III. w której nie istniały prawdziwie satysfakcjonujące pokuty. Obiecałem. jej przyjęcie zostało opóźnione przez ostrożność. Przygotowania do krucjat przeprowadzano zawsze w atmosferze pokuty. Z tego powodu nazwałem was błogosławionym pokoleniem.dłużniku. 96 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 które wyznałeś ze skruchą w sercu. że Odon zaaranżował inną melodra-matyczną ceremonię w Gevrey-Chambertin. tyle że z większym natężeniem. żywiły urazy i wnosiły skargi przeciwko nim. którzy walczą za Niego: odkupieniem ich grzechów i niekończącą się chwałą. Przywileje uposażenia. was. były na ogół formowane w kategoriach pokuty i pokory. z którym panowie zrzekali się własności czy praw zabranych klerowi lub na nim wymuszonych. Lecz najpierw. gdzie odwołał obciążenia. czując się zamkniętymi w świecie grzechu. a szczególnie społeczności religijne. kobiety czy mężczyźni. tak więc może wynagrodzić tych. do których zadawania byłem aż do tego momentu przyzwyczajony. i jak sam mówi: "W obliczu mnichów siedzących dookoła sali i wielu członków świty. W tym stylu. naprawiłem krzywdy. aby ktokolwiek. a otrzymasz taką samą miarą odkupienie wszystkich grzechów. Ludwik VII. Być może nie byłaby zbyt śmiałą sugestia. przejawiało się samopo-niżenie. z którego nie mogą uciec. wkroczył do kaplicy świętej Beni-gny z Dijon. W czasie drugiej krucjaty krążyła pogłoska. jeśli są sprzedane. że odpust w pełni wszedł w życie w XIII wieku. Bernard proponował jednak przedwczesną interpretację. na pewno mają wartość królestwa Bożego". że krucjata ofiaruje im szansę ponownego startu. kiedy doktrynę sformułowano w sposób zrozumiały dla ludzi. Ciągle wszak dochodziło w tej sprawie do nieporozumień i święty Tomasz z Akwinu starał się odpowiedzieć na problemy dotyczące tego. w otoczeniu swych największych wasali. Oratorskie potraktowanie przez Bernarda problemu odpustu było wspaniałe: "Weź znak krzyża. którzy byliście porwani w czasie tak bogatym w odkupienie.

w tym najstarsi krzyżowcy. przypominającego mu. co uczyniliśmy złego. skłoniło króla Francji Ludwika IX do utworzenia urzędu mniiii Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 Jerozolima jako świątynia. Komory ossuańum na zrujnowanym dwunastowiecznym cmentarzu kościoła joannitów w Acheldamach. Kiedy się zbliżał. ponieważ jego galera miała wymalowane poniżej i powyżej linii wody jego tarcze herbowe: zloty równoramienny krzyż na czerwieni heraldycznej. Jan z Jo-inville. a Humbert z Beaujeu po ostrzegawczych wizjach. a potem zwróćmy naszą uwagę na zdradę i złośliwość wroga". w pobliżu Jerozolimy. Dalej list przedstawiał krucjatę jako "okoliczność sposobną do wyrażenia żalu i czynienia dobra". ponieważ wioślarze gnali ją do przodu. w którą był zaangażowany.Yitry w 1144 roku. bębny i rogi Saracenów. chów-encjueteurs (śledczych). Ludzie. W ten sposób Jan z Joimdlle opisał przybycie do Egiptu Jana z Ibelinu. których zadaniem było zbieranie i rozpatrywanie skarg na dworskich urzędników. do każdej tarczy był dołączony proporzec. Miał na swojej galerze przynajmniej 300 wioślarzy. jakie wasale królewscy mogli mieć przeciwko władcy. Przybył najwspanialej ze wszystkich. albo by dać zadośćuczynienie po odmowie akceptacji nowego arcybiskupa z Bourges. wydawało się. aby tam doczekać końca swych dni. i wydawało się. jak gdyby błyskawica spłynęła z nieba. Ton nadawał list papieski Audita tremendi. wszędzie głoszono krucjatę jako pokutę. hrabiego Jafy. wzmocniła . ciągle są pełne kości pobożnych chrześcijan. przybywali do Jerozolimy. w której się umiera. Jednak od tego czasu bardzo ważny jest inny czynnik. kiedy zachodnie chrześcijaństwo doznało szoku po utracie Jerozolimy na rzecz Saladyna w 1187 roku. Jego zaś towarzysz. aby nie pozostawić u nikogo urazy. określił feudalny dwór króla jako ten. Idąc tym śladem. że stanie przed sądem Bożym. Retoryka pokutna sięgnęła szczytów. Filip z Gloucester najwidoczniej złożył ślub po chorobie uniemożliwiającej wendetę. że jego galera frunie.listy proklamujące drugą i trzecią krucjatę zawierały ścisłe klauzule przeciw zbytkowi . nakazujących mu zmienić postępowanie. z hałasem uczynionym przez proporce i cymbały. który proklamował trzecią krucjatę: "Obowiązkiem spoczywającym na nas wszystkich jest rozważenie i wybór odkupienia naszych grzechów przez dobrowolną chłostę i zwrócenie się do Pana Boga naszego z pokutą i pobożnymi uczynkami. kobiety i mężczyźni. która włączyła do chrześcijaństwa bardziej świeckiego niż kościelnego elementy wojenne i arystokratyczne. na którym złotem wybito herb. najpierw poprawmy w samych sobie to. że sześćdziesiąt lat później pragnienie krzyżowców. Niemiecki władca Konrad III został przekonany do przyłączenia się po kazaniu świętego Bernarda. każdy miał tarczę z jego herbem.lecz popularyzacja idei rycerskości. Nie może w tym świetle dziwić fakt. na którym dopuszczono do oczyszczenia wszelkich zarzutów. Papieże próbowali umniejszyć przepych i luksus . przyozdobionego w paradny strój rycerski.

Tradycja przedłużania okresu służby celem pomocy wobronie świętych miejsc czy chrześcijańskich przyczółków zaczęła się z Galdemarem Carpene-lem z Dargoire i Wilhelmem V z Montpellier w 1099 roku. Przynajmniej od iii 99 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 czasu czwartej krucjaty wyprawy stały się przygodą rycerską.Gotfryd z Yillehardouin. Oczywiście istnieje możliwość. Conon z Bethune. Robert z Clery. jeśli nie większą mocą z pewnych rodzin wasali. silne bodźce zawsze wychodziły z kręgów senioratu feudalnego. wydaje się. był podkoloryzowany przez idee świeckie.naturalnie takie tendencje jak dążenie do osiągnięcia honoru i sławy. a czwarty. najważniejszym zadaniem rycerstwa. Bywało to już opisywane w przedwczesnych terminach rycerskich przynajmniej od lat dwudziestych XII wieku.Jemu poświęcił pierwsze owoce swej pracy i czynów". Po drugie. Wiele opowieści z pierwszej. drugiej i trzeciej krucjaty spisali ludzie Kościoła. Trzy czynniki mogły się przyczynić do popularyzacji elementów rycerskości. Ile-de-France. kasztelańskich i rycerskich rodów w Limoges.. walczył dzielnie za Chrystusa Pana i . Tybald z Szampanii. a następnie udał się do Jerozolimy "i tam. lecz jako rycerze świeccy. Wzięli w niej udział także wnuk i wnuczka . Dopiero w XIII wieku cykl krucjatowy Chevalierdu Cygne ("Rycerz Łabędzia"). Wybitne przykłady to dom hrabiów Burgundii i rodzina kasztelanów z Montlhery w Ile-de-France. Szczyty osiągnęła w karierze Gotfryda z Sergines pod koniec XIII wieku i ciągle wyrażała się w służbie Rycerzy Szpitalników na Rodos w XVI wieku. Karol został pasowany na rycerza. Wówczas kilkuletni pobyt Karola Dobrego z Flandrii w Ziemi Świętej po roku 1102 został opisany w nieomal czternastowiecznym języku jako prouesse (waleczność) w służbie Boga. We właściwym czasie ruch krucjatowy stał się zwykłą cechą sceny europejskiej.zyskali znamienny głos w opowieściach i poezji. a rycerze . że władza panów feudalnych miała coraz większy wpływ na rekrutację w szeregi krzyżowców. lecz oddźwięk na wezwanie do pierwszej krucjaty nadszedł z równą. zmieniała się też równowaga między wojną za wiarę a przedsięwzięciem rycerskim.. Normandii i Burgundii. nosząc broń przeciwko pogańskim wrogom naszej wiary. Lotaryngii. którą pełnili nie jako krzyżowcy. Jan z Joinville . a ich bardziej entuzjastyczni praktycy byli dla tegoż rycerstwa wzorami. ogłosił krucjatę 1120-1124 roku. z przepojonymi magią elementami krucjatowymi. Z pięciu synów hrabiego Wilhelma Tete-Hardi z Burgundii trzech zostało krzyżowcami. wszedł do kanonu literatury rycerskiej. W czasie pierwszej krucjaty grupki krzyżowców można było znaleźć wśród szlacheckich. Oczywiście. Prowansji.. jako papież Ka-likst II. W rozdziale 3 przedstawiono subtelny i złożony związek między motywacją a różnymi więzami przynależności. Pierwszy to związana z ruchem praktyka czasowej służby walczących na Wschodzie. obecne w ruchu krucjatowym od samego początku.. że krucjaty zawsze były bardziej przyziemne niż wykazują źródła. Flandrii.

Le Bourcą z Rethel i Le Puiset po dwóch. Savaric z Yergy kupił lenno swego bratanka i następnie oddał je pod zastaw. tak więc nie musiał sprzedawać dziedzictwa. który następnie sprzedał swoją część matce.Wilhelma. razem z zadziwiająco licznym szykiem powiązanych z nimi rodów: ród Chaumont-en-Vexin wysłał czterech krzyżowców. tak więc zebrał pieniądze. że rodziny musiały zbierać się na rozlicznych naradach. aby otrzymać pieniądze na spłacenie krewnego. Zapał. sześciu z nich zostało ważnymi postaciami na łacińskim Wschodzie. to Tybald będzie musiał sprzedać swe dziedzictwo. wszyscy byli blisko ze sobą związani. rodziny dzieliły się obciążeniami wynikającymi 100 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 ze sprzedaży czy oddania w dzierżawę ziem. Broyes. W sumie dwa pokolenia tego aktywnego w owym czasie klanu wydały dwudziestu trzech krzyżowców i osadników. Można tu . ich prawa zaczęły być coraz bardziej kwestionowane. Fantin zostawił trochę ziemi swej żonie i Gotfrydowi. to jaki typ nieruchomości można przeznaczyć pod zastaw czy na sprzedaż. takimi jak kościoły i dziesięciny. aby przepadła część Tybalda. aby zadecydować. do których. Wilhelm nie chciał. dysponując własnościami. Hugon z Chaumont-sur-Loi-re. Saint-Yalery trzech. Podsuwa to myśl. czy aktywa mają być zachowane. uwidacznia się w ich stosunku do problemu kosztów. a jeśli nie. w tym Gotfryd z Bouillon w Lotaryngii i ośmiu z rodziny Hauteville w południowej Italii. skoro z dalszej rodziny pochodziło jeszcze trzech krzyżowców z rodu hrabiów z Boulogne. Krzyżowiec Tybald z Ploasme poinformował brata Wilhelma. a Courtenay i Pont-Echan-fray po jednym. Inne porozumienia rodzin z wczesnego okresu krucjatowego były wystarczająco skomplikowane. Można wyróżnić czynniki pomagające wytłumaczyć. Kiedy przyszło do zbierania pieniędzy. że jeśli ten nie wspomoże go finansowo. jaki żywiły rodziny wobec krucjat. Zapis jednej z takich konferencji rodzinnych widnieje w dokumencie z Breto-nii. który co prawda właśnie oddano pod zastaw. jaka fala entuzjazmu przeszła przez północną Francję i poza nią. dlaczego w niektórych układach rodzinnych odpowiedź na wezwanie krucjatowe była szczególnie silna. że wiele z nich postępowało w rozsądnie. sprzedając część swego udziału w młynie. lecz dodatkowo zdobył pewną sumę pieniędzy od wuja. Norman Tankred z południowych Włoch był wspomagany przez swego opiekuna. Możemy sobie wyobrazić. Zanim Fantin i jego syn Gotfryd wyruszyli z Thouars. by można się było domyślić. że podobne dyskusje musiały mieć miejsce. gdy tylko ruch reformatorski postąpił naprzód. Troje członków rodziny z Montlhery brało udział w pierwszej krucjacie. Można wykazać. pan Amboise. oddał pod zastaw swoją posiadłość kuzynowi Robertowi z Rochecorbon w 1096 roku.

z których wszystkie były żonami lub matkami krzyżowców. On ofiaruje ci tak wiek i takie nagrody. czy jego wasale są Mu wierni. Jeżeli ktoś posiada lenno suzerena i zaatakowany porzuca go i traci swe dziedzictwo. a tradycje zaangażowania. swoją duszę i wszystko. Z czterech sióstr pochodzących z domu burgundzkiego. lecz w epoce pełnego rozkwitu związków feudalnych jeszcze większy wpływ miały patronat i klientela. który był zawsze odpowiedzią na społeczne wartości słuchaczy. Pan naprawdę był zasmucony utratą ojcowizny. Chce wypróbować swych przyjaciół i zobaczyć. Związki rodzinne były oczywiście cały czas bardzo istotne. Chodziło tu o walkę z wrogami . chociaż nie jesteś związany z nim prawem feudalnym.wymienić rodzinną tradycję pielgrzymek do Jerozolimy. związki z monastycyzmem kluniackim i reformą papiestwa oraz kult oddawany niektórym świętym. gdzie Chrystusa opisywano powszechnie jako ojca. jak zaraz zobaczymy. jednak należna jest jeszcze dodatkowa pokuta i kara. od najwyższego cesarza. podobnie obydwie jej córki. dzisiaj 102 Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095-1300 On wezwał ciebie. oprócz tego walczył w trzeciej i piątej krucjacie i ujął krzyż w czwartej. który stracił swoją ojcowiznę i wzywał swoich synów do jej odzyskania. abyś mógł pospieszy ć za Nim z własnej. Przed XIV wiekiem szlachetnie urodzeni biorący udział w krucjacie uważali powszechnie. abyś pospieszył mu z pomocą w bitwie. Trzecim czynnikiem była popularność krucjat na innych teatrach wojny. co masz. trzy były żonami pierwszych krzyżowców. takiego wasala powinno się w prawie pozbawić tego lenna. z którymi związały się przez małżeństwo. wywarły silny nacisk na powołanych do ujęcia krzyża. francuski rycerz Piotr Pillart został zwerbowany do obydwu krucjat Ludwika IX na Wschód i krucjaty Karola andegaweńskiego do południowych Włoch. nieprzymuszonej woli. teraz częściej można było spotkać Jego portret jako króla lub pana wymagającego służby od poddanych. matka rodu była jedną z czterech sióstr z Mon-tlhery. Wydaje się. do których był adresowany. a czwarta matką jednego z nich. Chociaż w klanie Le Pu-iset były to prawdopodobnie niezależne tradycje. często działające na szczeblu regionalnym. podobnie jak życie wieczne. Gorliwi krzyżowcy byli często przygotowywani do służby na innych frontach: Leopold VI z Austrii odbywał krucjatę w Hiszpanii i Langwedocji. Wizerunek Chrystusa jako pana. to jest odkupienie wszystkich twoich grzechów. jest sprawą drugorzędną. że miało to wpływ na obraz Chrystusa przedstawiany w propagandzie. można już znaleźć w pieśniach pochodzących z okresu drugiej krucjaty. Ty otrzymałeś swe ciało. przechodzące z pokolenia na pokolenie. że precyzyjne określenie miejsca walki. Do XIII wieku jednakże główną przyczyną motywującą krzyżowców wydaje się być władza pana feudalnego. lecz przeważać zaczął przed 1200 rokiem. w którą zamierzali się zaangażować. Tam. Nadto to raczej członkinie rodzin krucjatowych wydają się wnosić przesłanie do domów.

przez rycerzy joannickich na Malcie w XVIII wieku. gdzie i z kim walczą". Nie sposób oszacować obecnie szkód. Krucjaty stały się w XIII wieku zinstytucjonalizowaną i konwencjonalną opcją dla rycerzy. przyczynił się do częściowej laicyzacji ruchu. odpowiadająca ojcowiźnie Chrystusa. depczą go i oddają na niego mocz. Mogło być tak. Pieśni MICHAEL ROUTLEDGE a h i-oLiteratura każdego okresu odzwierciedla jego niepokoje. dlatego też musiały stać się mniej radykalne. Z czasem cel krucjaty przesunął się z wyzwolenia lub obrony Jerozolimy (czy pomocy Ziemi Świętej) na obronę chrześcijaństwa ogółem. który utrzymywał. Serię zarzutów przeciwko templariuszom otwierały oskarżenia. w której główne miejsce zajmowały autorytet Chrystusa i obraz krzyża. charakteryzowała postawę krzyżowców zaangażowanych w kampanie w Afryce Północnej czy Europie. bluźnierczo zaprzeczając jej podstawowym dogmatom. jak często nazywano chrześcijaństwo. Świeckie idee rycerskości przytłumiły. nawet jeśli nieznacznie. lecz z pewnością były one spore. W każdym chrześcijańskim społeczeństwie te zarzuty byłyby przerażające. była zbyt niewygodna. Jednakże w średniowieczu słowa "literatura" i "ludowy" czy "popularny" nie . ukrzyżowaniu i krzyżowi. leży w Inflantach. aby móc zapewnić sobie stałe miejsce w teologii i praktyce chrześcijańskiej przemocy. że cause celebrę załamania się krucjat po 1291 roku. iż rzekomo zaprzeczali boskości Chrystusa. jakie te oskarżenia wyrządziły ruchowi. że jej dożywotnia ziemia. Koncepcja wojny jako pokuty i pobożnego aktu trwała i ciągle jeszcze była uosabiana. inaczej nie może być nazwana ludową. że przy przyjmowaniu do zakonu plują na krzyż. nabierało coraz bardziej charakteru wojny w obronie państwa. czyli upadek templariuszy. W XIV wieku służba Bogu czyniona przez demonstrację prouesse. niemalże oderwana od idei pokuty. że wciela w odpowiedniej formie religijnej ideały krucjaty. a społeczeństwu przedstawiano zatrważający obraz prestiżowego zakonu. 5. chociaż w początkach XIII wieku przywódcy krucjaty przeciwko Bałtom usiłowali stwor/yć kult Najświętszej Panny w Rydze i mit. jeden z najbardziej radykalnych wyrazów myśli europejskiej. Templariuszy oskarżano. który zostanie opisany w rozdziale 9. Lecz utorowała drogę bardziej konwencjonalnemu obrazowi wojskowej służby Bogu. rewolucyjną ideę proklamowaną w 1095 roku. i w owym czasie "manifestowali oni nawet dziwną nonszalancję dotyczącą tego. Z oczywistych powodów nie wszystkie odmienne teatry wojny dzieliły tradycje pokutnej pielgrzymki łączone z Jerozolimą. Prowadzenie walki w imieniu Państwa Bożego.aktu pobożności. a nie wojny . chociaż w coraz bardziej ozdobny sposób. Idea wojny pokutnej. lecz stanowiły także szczególnie gwałtowne wyzwanie dla krucjatowej teorii i tradycji.Chrystusa. Zarzuty te były szeroko rozpowszechniane przez rząd francuski.

to jednak z pewnością można ją nazwać popularną.1 Popularne piosenki z okresu I i II wojny światowej były szeroko znane. czy tego typu twórczość faktycznie powinna nosić miano "literatury". W tym rozdziale nie zostaną omówione ani te. W średniowieczu różnica polegała na tym. "Popularny" oznacza popularny na arystokrytycznych dworach. ponieważ istniała wtedy pewna forma masowego rozpowszechniania: w pierwszym wypadku były to utwory muzyczne.miały takiego znaczenia jak obecnie. Cisza morska czy Komu bije dzwon nie są pozbawione walorów literackich. że niezbyt rozwinięta jeszcze umiejętność czytania i pisania ograniczyła rozpowszechnianie: tak literatura będzie odzwierciedlała wszystkie troski klasy piśmiennej: klasy dla której i dzięki której powstawała. tak więc utwór taki jak "Tipperary" dotarł do milionów ludzi we względnie krótkim czasie. takie jak kroniki. nikarr skich arabs i Roi nęło mar czyi Xlv cja der roi. napominanie i propaganda. ii hatera l tować. chociaż nie można pominąć innych funkcji. mimo że ich zasięg był bardziej ograniczony niż w przypadku piosenek. uważali początkowo za rozrywkę. widzieli ich wykonanie. co wykształcony człowiek napisał dla swego audytorium. c szczeg go wrą dy w I wane. powieści takie jak Na Zachodzie bez zmian. a "literatura" oznacza wszystko. Lecz ciągle istniała również literatura innego typu: łacińskie materiały tworzone dla wysoce wykształconych klerków i pisarzy dworskich. W przypadku II wojny światowej piosenki rozchodziły się dzięki gramofonom i radiu o wiele szybciej i docierały do jeszcze szerszych kręgów odbiorców. najwca Pieśni c nym. ud< cei pU m m n sł ZL gC Ś Ilustracja przedstawia Karola Wielkiego i Rolanda udających się na bitwę przeciwko Saracenom. ta Brooke'a. pochodzi z czternastowiecznego manuskryptu Roman cTArles ("Opowieść . takich jak nauczanie. które zależały od masowych umiejętności czytania i pisania oraz względnie dużej liczby wykształconych muzycznie ludzi i musicale. których ludzie słuchali. Z drugiej strony poematy wojenne Wilfrida Owena czy Ruper1 Angielski termin popular może oznaczać zarówno "ludowy" jak i "popularny". annały i historie. ani też inne "oficjalne" formy pism. Skoncentrujemy się tutaj na pieśniach. Chociaż można mieć wątpliwości.

w której oczywiście znalazły odbicie także krucjaty. nie zostanie tam czarów ani uroków. Akcja najwcześniejszego i najlepiej znanego poematu.. albo zabić żelazem. można znaleźć bogate tradycje epickie. Canso de la Crotzada ("Pieśń krucjatowa") opisuje wierszem w langue d'oc tak zwaną krucjatę przeciwko albigensom. Zginęła cała tylna straż. Kulminacją był udany podbój całej Hiszpanii i wymuszone nawrócenie mieszkańców Saragossy. jeśli znajdzie się taki. chce spełnić swoją służbę. synagogi i meczety. Jest jasne. przynajmniej jeśli chodzi o literaturę. Prowadzą pogan aż do chrzcielnicy. Ten okres. <caxvi)2 .z Arles"). niemal na pewno można datować na okres pierwszej krucjaty. został nie bez słuszności nazwany "dwunastowiecznym renesansem". jak i w Niemczech. Obecnie upłynęło zbyt wiele czasu. król chce. Pieśń o Rolandzie. opowieści o oblężeniu Antiochii w 1098 roku. najstarszy poemat epicki. który opiera się Karolowi. Ciosami mieczów i toporów kruszą obrazy i wszystkie bałwany. czy to (zgodnie z dziewięciowiecznymi kronikami chrześcijańskimi) przez rabusiów baskijskich czy też (wg trzynastowiecznego kronikarza arabskiego Ibn al-Asira) przez muzułmanów z Saragossy.napisana w langue d'oc. ale królowej nie.Cesarz zdobył Saragossę. w tym seneszal Eggihard. O wiele więcej niż sto tysięcy ochrzczono na prawdziwych chrześcijan. diuk marchii bretońskiej. że Boysset byt geometrą z zawodu. czy muzułmanie mieli w tym swój udział. Zarówno we Francji. na ile odbijają się w niej krucjaty. jest oparta na fakcie historycznym. że w XI wieku nastąpiła gwałtowna zmiana skali: relacja z wydarzeń w Pieśni o Rolandzie zmienia incydent w wielką konfrontację między imperium Karola Wielkiego a siłami islamu. Wczesna francuska epika była znana jako chan-son de gęste ("pieśń o czynach rycerskich". Pieśni o Rolandzie. i czy walka była czymś więc niż zwykłą potyczką. a biskupi błogosławią wody. Można jednak dyskutować. autorstwa Bertrana Boysseta z Arles. które to znaczenie rozciągnięto na wyczyny dokonywane przez bo105 Pieśni hatera lub grupę czy klan). kiedy w Roncesvalles w Pirenejach zostały zaatakowane. Jakość rysunku może być tutaj związana z f aktem.dowódca straży królewskiej i Roland. .. Zawiodą ją do słodkiej Francji jako brankę. król każe go pojmać albo spalić. od łacińskiego słowa gęsta: uczynki.Chanson d'An-tioche. aby się nawróciła z miłości. Król wierzy w Boga. aby stwierdzić. W 778 roku oddziały Karola Wielkiego wracały z udanej ekspedycji do Hiszpanii. Okres czterech pierwszych krucjat łączy się z rozwojem bogatej rodzimej literatury we Francji i Niemczech. oddziały Francuzów plądrują do szczętu miasto. Anzelm . języku literackim południowej Francji . chociaż nie można mieć pewności co do szczegółów. Istnieją też dwie wersje: francuska i prowansalska . Ponadto istnieją też bardziej typowe historyczne opowieści pióra Roberta z Cleri i Got-fryda z Yillehardouin.

30 w niemieckim. Krótko mówiąc. odbił się powszechnie szerokim echem. Powyższe ilustracje przedstawiają inne formy rozrywek dworskich: grupa dworzan tańczy taniec carole. PIW 1994. Należy jednak stwierdzić. Najwcześniejsze można łączyć z drugą krucjatą czy też z rekonkwistą. amant. Późniejsze przykłady to dworskie pieśni miłosne. w których krucjaty stanowią temat. panegiryki. takie jak planh Gaucelma Faidita po Ryszardzie I z Anglii (rok 1199). Mimo to. jak zobaczymy. a dama trzyma jastrzębia. Są one zapisane w języku prowansalskim lub starofrancuskim. Dla ułatwienia przyjmujemy definicję. plus k'a nulle autre gent (1188/91) i prawie wszystkie pieśni niemieckie. Od około połowy XII wieku znajdujemy jednak pewną formę rodzimej literatury tego okresu. Krucjaty stały się tematem dla pieśni i form poetyckich już istniejących. obraz muzułmanów. na którym mogty być wykonywane pieśni krucjatowe. Marcabru i Cercamona. wydaje się prawdopodobne. jeden w hiszpańskim i dwa we włoskim. lecz zachowało się wiele fragmentów utworów. około 40 w francuskim. iż jego opowieść będzie miała specjalne znaczenie propagandowe. Są to "pieśni krucjatowe". Poeci nawiązywali do krucjat w wielu różnorodnych formach poetyckich.i formy zwane pastorela . przekład Tadeusza Boya-Żeleńskiego. Mówienie o pieśniach krucjatowych jako o gatunku nie jest bardzo pomocne. w której krucjaty pojawiają się jako temat. takie jak Rutebeufa Complainte de monseigneur Joffroi de Sergines (1255-1256) i poematy dyskusyjne. polityczne czy personalne . nie ma żadnego dowodu świadczącego o tym. inni oddają się wytwornej konwersacji. co jedenastowieczny poeta mógłby wiedzieć o muzułmanach z Hiszpanii czy Palestyny. że obraz muzułmanów przedstawiony w poemacie jest celowo wypaczony i nijak ma się do tego. że autor był świadomy faktu. że "pieśnią krucjatową" jest każda pieśń. że poeci stworzyli nową formę czy rodzaj literacki. alegorię czy rozwinięcie jakiejś myśli: 106 przykładów w języku prowansalskim. że stosunkowo mało jest pieśni. w których poeta przedstawia dziewczynę lamentującą z powodu nieobecności kochanka. na przykład pieśń kasztelana z Coucy A vous. W Pieśni o Rolandzie nie znajdujemy żadnej wzmianki na temat krucjat. których przedstawiono w Rolandzie jako potwory i bałwochwalców. że jakiś utwór jest "pieśnią krucjatową"? Prawda. Wśród najwcześniejszych takich pie- i mauuató cft tongeura <HM ln» nuits nc fiut «»«»«»: &ptgi8L«djH omtnnm Dwór był miejscem. można znaleźć siwentes pieśni. lamenty za utraconymi bohaterami. Francji lub Włoszech. aby mówić o krucjatach. że w starofrancuskiej epice celowe aluzje do krucjat w Palestynie są stosunkowo rzadkie. Przekonująco dowiedziono. śni pióra trubadurów prowansalskich.pieśni. . które poruszają kwestie moralne. takie jak na przykład Mnicha z Montaudo L'au-tńerfui en paradis (1194). czy to na Wschodzie czy też w Hiszpanii.2 Pieśń o Rolandzie. Z czasów pierwszej krucjaty nie zachowały się żadne przykłady -lecz z tego okresu w ogóle przetrwało niewiele zapisów. w których krucjaty byłyby jedynym tematem. w której wspomina się krucjaty. Wiele dyskusji poświęcono problemowi: co stanowi o tym. Co więcej.

Raimbaut przyf sam walczyli w czasie ot la. od patronatu wpływowych krzyżowców. zatem właściwie zbyteczne wydaje się stawianie pytania. że mi pomógł. ufortyfikowane cytadele i wiek wspaniałych pałaców należących do cesarza. przyjąłeś mnie tak szlachetnie. Znamy pieśni takich dowódców jak Tybald IV z Szampanii czy Foląu-et. które przetrwały z tego okresu i z następnych dziesięcioleci. Co więcej. króla. W południowej Francji znajdujemy aluzje. truwerów. a ty uczyniłeś z takiej osoby szanowanego rycerza. przyjąłe. skoków i zonglerki. dałeś mi broń. przyjmowanego na dworze i chwalonego przez kobiety" (Valen Marąues. byt wielu poetów zależał. 5-10). którzy oprócz gry na instrumentach. dałeś mi broń. Jeśli prawdą jest nasza początkowa teza. Na przykład trubadur Raimbaut z Vaqueiras. emira. uczyniłeś tyle dobrego. zawodowi artyści-żonglerzy. senher de Montferrat. że mi pomógł. że nie da się żyć wspomnieniami: Z tobą oblegałem warowne zamki. jak Bonifacy i on sam walczyli w czasie oblężenia Konstantynopola. tn od patronatu wpływowy kład trubadur Raimbau pieśni" do Bonifacego z IV nioną życzliwość swegc Boga. Figury przedstawione na ś którzy oprócz gry na instr: krucjatowe trubadurów. dostojnego Lascańsa i proto-stratora obleganego . bowiem byłem nikim. lecz napomina swego patrona. tym bardziej że niektórzy poeci byli jednocześnie przywódcami krucjat. wykonywali też w swych przedstawieniach pieśni krucjatowe trubadurów. W okresie po 1160 roku wzrost liczby i popularności trubadurów oraz ich odpowiedników w północnej Francji. przeważnie we Francji i Niemczech. Raimbaut przypomina. Ekspedycje z XIII wieku stały się tematem wielu pieśni. Pieśni. często dotyczą zarówno Hiszpanii. często z ostrożności pośrednie. i takich znacznych możnowładców jak Conon z Bethune i Gwidon z Coucy. oznacza. w "liście-pieśni" do Bonifacego z Montferrat. jak i wypraw na Wschód. przynajmniej częściowo. że trzecia i czwarta krucjata znalazły większe odbicie w pieśniach. w. wyniosłeś mnie z nizin na wysokości. jako dobrego pana. 5-10). jako że znalazłem w tobie tak dobrego pana. truwerów i Minnesanger. uczyniłeś mnie z nizin na wysokośi a ty uczyniłeś z takiej o rza. lecz napomina swego ] wspomnieniami: Figury przedstawione na ślubnej szkatułce to najprawdopodobniej jongleurs. wspomina minioną życzliwość swego patrona: "Błogosławię Boga. biskup Tuluzy w czasie krucjaty przeciw albigensom. Podobnie większość pieśni niemieckich Mmnesiinger odwołuje się do tych ekspedycji. do krucjaty przeciwko albigensom. przyjmowanego na di kobiety" (Yalen Marque w.Niewiele pieśni z okresu drugiej krucjaty przetrwało do naszych czasów: jedna we francuskim i być może dziesięć w prowansalskim. dlaczego krucjaty tak często stawały się tematem pieśni.

31-34) Poematy sławiące bohaterów krucjatowych często opiewają ich wspaniałomyślność jako pa- DwoY był miejscem. Figury przeds którzy oprócz krucjatowe tn od patronatu kład trubadi pieśni" do Bo: nioną życzlh Boga. Rain sam walczyli i la. dlaczego krucjaty tak często stawały się tematem pieśni. Krucjaty stały się tematem dla pieśni i form poetyckich już istniejących. które przetrwały z tego okresu i z następnych dziesięcioleci. inni oddają się wytwornej konwersacji. truwerów. często z ostrożności pośrednie. Późniejsze przykłady to dworskie pieśni miłosne. Powyższe ilustracje przedstawiają inne formy rozrywek dworskich: grupa dworzan tańczy taniec carole. tym bardziej że niektórzy poeci byli jednocześnie przywódcami krucjat. że mówię prawdę! (ibid. do krucjaty przeciwko albigensom.w Petńon i wielu innych dostojników. o panie margrabio. 5-10). a dama trzyma jastrzębia. w których poeta przedstawia dziewczynę lamentującą z powodu nieobecności kochanka. przyjmow kobiety" (Val w. amant. Krótko mówiąc. jak i wypraw na Wschód. biskup Tuluzy w czasie krucjaty . jak obiecałem. Jeśli prawdą jest nasza początkowa teza. Z tobą ścigałem do Filopation cesarza Roma-nii [Bizancjum .pieśni.przyp. które poruszają kwestie moralne. zatem właściwie zbyteczne wydaje się stawianie pytania. lamenty za utraconymi bohaterami. w. można znaleźć sirventes . Ekspedycje z XIII wieku stały się tematem wielu pieśni. W okresie po 1160 roku wzrost liczby i popularności trubadurów oraz ich odpowiedników w północnej Francji. nie ma żadnego dowodu świadczącego o tym. na którym mogty być wykonywane pieśni krucjatowe.i formy zwane pastorela . takie jak na przykład Mnicha z Montaudo L'au-tńerfui en paradis (1194). na przykład pieśń kasztelana z Coucy A vom. Pieśni. że trzecia i czwarta krucjata znalazły większe odbicie w pieśniach. to ludziom będzie się wydawać. że poeci stworzyli nową formę czy rodzaj literacki. Niewiele pieśni z okresu drugiej krucjaty przetrwało do naszych czasów: jedna we francuskim i być może dziesięć w prowansalskim. aby mówić o krucjatach. tłum. polityczne czy personalne . panegiryki. często dotyczą zarówno Hiszpanii. oznacza. gdyż postanowiłeś ukoronować kogoś innego na jego miejsce. Lecz jeśli nie zostanę przez ciebie suto wynagrodzony. lecz napom wspomnieniai śni pióra trubadurów prowansalskich. takie jak Rutebeufa Complainte de monseigneur Joffroi de Sergines (1255-1256) i poematy dyskusyjne. Znamy pieśni takich dowódców jak Tybald IV z Szampanii czy Foląu-et. plus k'a nulle aułre gent (1188/91) i prawie wszystkie pieśni niemieckie. że mi pi dobrego pan dałeś mi bror mnie z nizin i a ty uczyniłei rza.pieśni. Ty wiesz. Marcabru i Cercamona. Podobnie większość pieśni niemieckich Minnesiinger odwołuje się do tych ekspedycji. przeważnie we Francji i Niemczech. W południowej Francji znajdujemy aluzje.]. że nigdy nie byłem z tobą i nie służyłem ci tak wiernie. takie jak planh Gaucelma Faidita po Ryszardzie I z Anglii (rok 1199).

zawodowi artyści-żonglerzy.]. przyjąłeś mnie tak szlachetnie. w. skoków i żonglerki. Raimbaut przypomina. a ty uczyniłeś z takiej osoby szanowanego rycerza. że mówię prawdę! (ibid. od patronatu wpływowych krzyżowców. 31-34) Poematy sławiące bohaterów krucjatowych często opiewają ich wspaniałomyślność jako paPieśni 108 i rycerzy swemu s towarzys. i Ki ore Ja mar Char s'i Od les i (w. że mi pomógł. Na przykład trubadur Raimbaut z Vaqueiras.przeciw albigensom. którzy oprócz gry na instrumentach. to ludziom będzie się wydawać. wykonywali też w swych przedstawieniach pieśni krucjatowe trubadurów. emira. wyniosłeś mnie z nizin na wysokości. przyjmowanego na dworze i chwalonego przez kobiety" (Valen Marąues. lecz napomina swego patrona. że nie da się żyć wspomnieniami: Z tobą oblegałem warowne zamki. jesteście szar oddajcie swe został ukrzyżc ży tu Ludwik .przyp. ufortyfikowane cytadele i wiele wspaniałych pałaców należących do cesarza. dostojnego Lascańsa i proto-stratora obleganego w Petrion i wielu innych dostojników. jako że znalazłem w tobie tak dobrego pana. przynajmniej częściowo. Z tobą ścigałem do Filopation cesarza Roma-nii [Bizancjum . ściach woje Chrystusa: "Rycerze. że nigdy nie byłem z tobą i nie służyłem ci tak wiernie. bowiem byłem nikim. jak obiecałem. dałeś mi broń. wspomina minioną życzliwość swego patrona: "Błogosławię Boga. w "liście-pieśni" do Bonifacego z Montferrat. gdyż postanowiłeś ukoronować kogoś innego na jego miejsce. Figury przedstawione na ślubnej szkatułce to najprawdopodobniej jongleurs. Ty wiesz. 5-10). tłum. jak Bonifacy i on sam walczyli w czasie oblężenia Konstantynopola. byt wielu poetów zależał. króla. w. Co więcej. o panie margrabio. uczyniłeś tyle dobrego. senher de Montferrat. Lecz jeśli nie zostanę przez ciebie suto wynagrodzony. kto odczuwać st sza znajdzie Rycerzor. 9-12) Nikt. truwerów i Minnesanger. i takich znacznych możnowładców jak Conon z Bethune i Gwidon z Coucy.

jak on żegluje? -jeśli kiedykolwiek dopłynie do Akry. poszedłbym w końcu zobaczyć go. źle uczyniłeś nie udając się tak szybko. Podobna myśl. dobry Królu. (w.. Niemądry jest człowiek. Rutebeuf skarży się. Konf. barbarzyńskiego miejsca. Lecz krucjaty odegrały ważną rolę w poezji dworskiej tego okresu z innych jeszcze powodów. którzy normalnie byli jego wsparciem finansowym. Fikcyjna rozmowa między Bogiem a trubadurem. Nie dziwi. jakże wiek pieniędzy wydał na prezenty dla ciebie! Przecież to właśnie on wyciągnął ciebie z błota. do których aspirowała arystokracja. wyrażona w tym samym żartobliwym tonie. że poezja wychwala te cechy i zalety. 33-48) Jest to aluzja do uwięzienia Ryszarda przez Leopolda. 41-44). że król postąpił słusznie zrywając z tobą związki przyjaźni. gdyby nie Twoja pomyłka: przecież to Ty pozwoliłeś. On był twoim tak dobrym przyjacielem. powraca w poemacie Na jego nędzę (1270 rok) paryskiego poety Rutebeufa: "Śmierć przyniosła mi wielkie straty i ty także. Dlatego też myślę. który trzyma Oleron. ka między Niebe przyjaciół. które w jej opinii odróżniały ją od innych klas. który wplątuje się w dyskusję z Tobą! (L'autrier fui en Paradis. Och. koma krzyżowców Mojżesza przez M został wtedy farao. w ciągu dwóch podróży. Ni autor pragnie w sty na tych wn zasłużyli. cnoty. niektóre z tych cnót .. Ponieważ istniał ścisły związek między pojęciem szlachectwa a kwestią posiadania ziemi. Panie. stanowi tu dobry przykład. 20-24). zabrałeś ode mnie dobrych ludzi.rezygnująca z wiek wyrzeke święte życie. dlaczego nie szukał pomocy u króla Ryszarda. Mnichu. Lecz statek Saracenów . Poczynania patronów i poetów znajdowały odbicie w faktach. Zi ki Pańskiej. będzie tam pełno nikczemnych Turków. den z licznych przj w których muzułrr towarzyszy faraona tronów oraz ich wyczyny wojenne. księcia Austrii. do króla. aby do cza miejsce i cza będzie zbawienie. bezbożni ludzie uczynili to samo. aby go uwięziono.czy zapomniałeś. a pielgrzymka do dalekiego Tunisu. w czasie ich powrotu z Akry w 1192 roku. że krucjata króla Ludwika pozbawiła go towarzystwa tych ludzi. "Teraz czycy i nikczemi wiele złych sztuc. Bóg pyta mnicha. jak to możliwe. tak zwanym Mnichem z Montaudo.. który nawrócił się i został mnichem. w." (w. i niegodziwi.

w. że Bóg zawezwał was na pomoc przeciwko Turkom i Almora-widom. Rycerzom przypomina się o ich umiejętnościach wojennych i o długu. 17-20). gdyż Kananeń-czycy i nikczemni następcy Zankidów zrobili Mu wiele złych sztuczek: teraz weźcie na nich odwet!" (w. musi w końcu zostać potępiony ten. aby prowadzić święte życie. jak swemu suzerenowi. musimy naprawdę nad tym płakać." (Vbs ki ameis. a wasale Boga muszą dlatego uczynić wszystko. Wbrew prawu zabrali Jego lenna. 9-12) Nikt. którzy przyznają Mu taką opiekę. z obrazem Boga jako seigneur 109 Pieśni i rycerzy. kto towarzyszy monarsze. co leży w ich mocy. które jasno to ukazują. Znajdujemy odwołania do ran i Męki Pańskiej. Nie jest to tylko pobożne życzenie: autor pragnie wzmóc w słuchaczach żądzę zemsty na tych wrogach Boga. władzy. jesteście w końcu szczęśliwi. uzurpowane przez grabieżców. wy. 1112) mówi anonimowa pieśń pochodząca z około 1189 roku. Przesłanie jest wyrażone w kategoriach obowiązku feudalnego.. którzy popełnili przeciwko Niemu tak haniebne czyny.. "Teraz on wzywa was. aby . jako człowiek wyrzekający się świata. nie musi odczuwać strachu przed piekłem. Poeci opisują często krucjatę słowami. że zaniedbali wykonanie swego feudalnego obowiązku: ". Cher a tort unt ses fieuz saiziz. Bien en devums aveir dolur. oznacza to. akceptacja feudalnych obowiązków auńlium (pomoc zbrojna w czasie ataku wrogów) i consi-lium (doradzanie i oddawanie sprawiedliwości). oddajcie swe ciała w dani temu. 41-44). W Ziemi Świętej widzi się terytorium słusznie przynależne Bogu. Cher la fud Deu pńmes servi E reconnu pur segnuur. Wczesna krucjatowa pieśń francuska.. Za przykład służy tu Ludwik VII: jest przedstawiony jako osoba rezygnująca z majątku. którzy sobie na nią zasłużyli. ponieważ jego dusza znajdzie się w raju z aniołami Pana Naszego. jaki mają wobec Chrystusa: "Rycerze. (w. Rycerze. kto teraz towarzyszy ludwikowi. którzy jesteście szanowani za zręczne władanie bronią. kto opuszcza swego pana w godzinie potrzeby. ponieważ tam po raz pierwszy uznano go za Pana. Refren obiecuje raj temu. Chevalier. anonimowa kompozycja z około 1145-1146 roku. zastanówcie się dobrze.można określić jako feudalne. Są to: związek z jednym suzere-nem. Konflikt jest widziany jako rozgrywka między Niebem a Piekłem: Bóg wzywa swych przyjaciół. Char s'alme en iert en Pareis Od les angles nostre Segnor. ziemi. który za was został ukrzyżowany" (w. nazywa te sprawy nawet jaśniej. muli estes guańz. Quant Deu a vus fait są chmur Des Turs e des Amoraviz Ki li untfait tels deshenors. Ki ore imt od looms }a mm d'enfern n'avmt pouur.. Jeżeli nie uda im się tego zrobić. aby odzyskać je dla Niego.

czy Seig-neur lub Baron). w których muzułmanie zostali przyrównani do : towarzyszy faraona. lecz d. którzy odpowiadali na wezwanie. co kochają Boga i honor tego świata. nasze życie na zawsze będzie okryte hańbą. co są silni. w. 8-21) Trubadur Marcabru jest mistrzem tej techniki. którzy właśnie raz odmawiają pomocy Bogu i tracą chwałę świata dla tak małej rzeczy. którzy nie pójdą. 25-40). Jeśli teraz pozwolimy naszym śmiertelnym wrogom. jest to jeden z licznych przykładów pies'ni krucjatowych. Seigneurs. Ahi. a zemsta Boga dokona się rękoma krzyżowców. Wszyscy tchórze zostaną tutaj. aby myśleć i dedukować posługując się dialektyką. którym powinien być przybity i zasmucony każdy człowiek. Bóg jest oblegany w swej świętej ojcowiźnie. że nie tylko posiadają zalety. Do nich są adresowane te pieśni (często zaczynają się one od słów Chevałier. wyznacza miejsce i czas turnieju ." (Conon z Bethune. wiek czy choroba. Średniowieczni poeci i uczeni wiedzieli.. którzy je odrzucali. który teraz znalazł się w rękach Turków. lecz smarkacze i ci o spopie-lałych twarzach zostaną z tyłu. Ideologia krucjatowa miała zatem doskonałą strukturę: ci. Amours! com dure departie. Takie upomnienia nie tylko są odpowiednim tematem dla pieśni krucjatowej. w. tych. chyba że chroni ich bieda. jak pomogą Mu ci. nie mogą pozostać na miejscu nie cierpiąc wstydu. A otóż ci odważni rycerze. Przypomina się im przejście Mojżesza przez Morze Czerwone i że zatopiony został wtedy faraon i jego towarzysze. których oswobodził z więzienia ciemności umierając na Krzyżu. gdyż w naszych czasach straciliśmy święte miejsca. aby tam zostali. nagrodą będzie zbawienie. wstydu i braku męstwa. bo zaprawdę nie masz przyjaciela nad Tego. W niektórych pieśniach krucjata jest przedstawiona jako okazja dająca rycerzom i baronom możliwość udowodnienia. lecz przewyższają pod tym względem swoją klasę. qui orne s'en ha. Każdy Klasa rycerska i baronowie powinni wszelkimi kosztami uniknąć bezczynności. nie mam co do tego wątpliwości.. którzy nie kochają Boga. ci. sachiez. kto naprawdę będzie dzielny. mieli być chwaleni. że dwiema najważniejszymi funkcjami retoryki są praise i blame (chwała i wstyd). należało potępiać.Edessę. Wiedz dobrze. te w których Bóg cierpiał za nas mękę śmiertelni}. miłości czy wartości. (Tybald z Szampanii.dołączyli do jego drużyny. iii 110 Pieśni z nich mówi: "A co z moją żoną? Za żadne skarby nie opuściłbym mych przyjaciół. młodzi i bogaci. Boże! tak długo pozostawaliśmy bezczynni! Teraz zobaczymy. lecz także doskonale współgrają z ważnymi wymaganiami poetyki. będą wywyższeni. okryją się wstydem. ponieważ chcą mądrze zdążać do Boga." Ci ludzie zeszli na głupią drogę myślenia. który za nas został ukrzyżowany. zobaczymy teraz. męstwa. Są ślepi. ci ludzie. ci. Nauczano ich także. . i pomścimy żałosny wstyd.

28-54) Terminem "umywalnia". strapieni. nie lubią zabawy ani przyjemCztery nagrobki iv opactwie Fontevrault przedstawiają członków potężnego rodu Andegawenów: Henryka II. jaki poeci czynili między społecznymi wartościami cortezia a krucjatą jako moralnym kryterium.Bowiem Pan. (Marcabru. że mścimy zło. określano w alegoryczny sposób krucjatę w Hiszpanii. zostaną zmuszone do ucieczki. przydrożne włóczęgi. które będzie czynione Bogu zarówno tutaj.czy ty wiesz. który opłakiwał wzięcie Ryszarda do niewoli. Zobaczymy. inni będą strzegli swoich własnych mieszkań i znajdą bardzo trudną przeszkodę: dlatego odesłałem ich. aby się wstydzili. że odmowa poparcia przedsięwzięcia hiszpańskiego ze strony niektórych panów jest symptomem upadku joven . jakiego rodzaju? . był patronem wielu poetów. którzy nie zgodzili się udzielić swego wsparcia. termin odnosi się do wielu cech. są "złamani.większe będzie niż blask porannej gwiazdy. Piękno tych. nuży ich proeza. 1149 rok) i najbardziej znanych pieśni krucjatowych. co będzie i co było. Ryszard. obiecał nam koronę i tytuł cesarski. zapraszający ogień. żaden nie oddaje czci Bogu. którzy idą do umywalni . które wierzą we wróżby i przepowiednie. który namawiał go do wypełnienia obietnicy wyjazdu do Palestyny. Pieśni 111 Rozpustni pijacy i żarłocy. samą patronkę poetów. dowodzi tylko. Marcabru uważa. Ukazuje jaśniej niż inne związek. podobnie jak matka i bracia: Henryk i Gotfryd. ponieważ przez moc miejsca umywalni Jezus zamieszka wśród nas. Ta pieśń należy do wcześniejszych (ok. w. Tak wielu jest ludzi bliskich rodowodowi Kaina. o której mówi Marcabru. a lotry. pierwszego złoczyńcy. Wilhelma IX z Akwitanii. który zna wszystko co jest.dosłownie "młodzież" czy "wiek młodzieńczy" . oraz Gaucelma Faidita.chodzi tu nie tylko o młodzież ze względu na wiek. jak i w stronę Damaszku. wnuczkę pierwszego znanego trubadura. szczególnie Mnicha z Montaudo. zostaną w miejscu tchórzy. Psi m nomine Domini. Alienor. kto będzie Jego prawdziwym przyjacielem. Ci. Ryszarda I i Izabelę Angouleme. Bóg pragnie wypróbować w swej umywalni śmiałość i zdrowie. poświęcenie. . Nagrobek Ryszarda I. Alienor z Akwitanii. należało przedstawić z książki} w dłoniach. młodzieńcza energia. jakie Marcabru i inni przypisują pozytywnemu modelowi młodego barona czy rycerza: wielkoduszność.

ganiącego gnuśność i słabość natury ludzkiej. Puois nostre temp iii Pieśni 113 comens'a brunezir. Marcabru oczekuje. którzy nie zamierzają żyć zgodnie z ideałami cortezia. którzy nie idą na krucjatę. w. szczególnie w kontekście krucjat. ascetycznego. lecz można też znaleźć odniesienia do entuzjazmu i honorowego poszukiwania chwały. fałszu. jakie rzuca na tych. qu'en crotzfon mes (ok. jeżeli jest tego wart. Reszta poematu sugeruje. 1. Tworzy portret idealnego baronapełnego energii. wzywa nas wszystkich. . że większość ludzi błądzi i ginie" (Cercamon. bowiem nas umiłował" (w. który został ukrzyżowany dla zbawienia chrześcijan. 1202 rok) przedstawia krucjaty jako zapłatę za ofiarę Chrystusa: "Panowie. a w drugiej miecz. pożądliwości i tchórzostwa. Desnaturat son li Frances si de l'afar Deu dizon no. entuzjastycznego wobec chwały i cnoty oraz świadomego obowiązków narzuconych mu przez zajmowaną pozycję społeczną. Podtrzymuje w swych pieśniach charakterystyczny obraz srogiego moralizatora. w. Jezus. (ibidem. Po prawej: Ryszard jest tutaj przedstawiony w pozie wyrażającej jego zaangażowanie w ruch krucjatowy: w jednej ręce trzyma kościół. gdzie umarł.. którym go broni. 64-65) Nie jest naturalne. ności" (ibidem. które sprawia. to uda się do Edessy i zostawi za sobą niebezpieczny świat. krucjaty są uważane za konwencjonalne kryterium zarówno moralne. Obelgi. honor idealnego pana i jego obowiązki są identyfikowane z chwałą i religijnymi nakazami krucjat. Współczesny Marcabru Cercamon uważa uczestnictwo w krucjatach za wyznacznik nienagannie moralnego życia oraz za środek na uniknięcie zła: "Teraz człowiek może oczyścić się i uwolnić od wielkiego wstydu. Lecz. Proeza oznacza tu odwagę w walce i talent. jak można oczekiwać. iż znajdzie takie cechy u panów i ich bliskich.Po lewej: Marcabru byl jednym z najbardziej twórczych i oryginalnych trubadurów z wczesnego okresu krucjat. ponieważ w takiej sytuacji może ocalić sam siebie od brzemienia.. jakim został obarczony. są złośliwe i często wyrażone w języku celowo grubiańskim. pychy. jak i społeczne. tak samo jak wszelkie słabości hierarchii. 62-63). 1-5). nie posiadają cech należnych ich klasie. 43-48). Pieśń Peire Yidala Baron. Jhesus. co Cer-camon opisuje jako mieszankę chciwości. Taka wizja znalazła odbicie w lamentacjach po Ryszardzie napisanych przez poetów Gaucelma Faidita i Peirola. aby Francuzi odrzucali sprawą j Bożą. Ci. abyśmy poszli i odzyskali Ziemię Świętą. Karą za brak odpowiedzi na to wezwanie będzie zhańbienie po śmierci i niemożność wejścia do raju. że owo "brzemię" to malvestatz. Mieszając ten obraz z religijną alegorią i z dialektyczną strukturą sirventes. Jawi się nam jako bohater.

kto naprawdę go kocha.pisze wkrótce po zwycięstwie Saladyna pod Hittinem . udania się na krucjatę. nie był oziębły w swej miłości do nas. podjętej nie z konieczności. Niespełniona tęsknota może wyrażać intencję. 8-11). jest miejscem. lecz ulitował się nad naszym położeniem. Nietrudno spostrzec. nie będzie mu dane wstąpić do nieba" (Die hinnen varn. Cechy.który jest obiecany uczestnikom krucjat. autor pięciu pieśni o tematyce krucjatowej. to wyniesienie się ponad świat. jeśli napięcie kulminuje się. można podać tego przyczynę: pani jest tak wysokiego stanu. 21-30) Idea traktowania krucjat jako aktu miłości jest częścią religijnej ortodoksji tych czasów. lub może być wykorzystana do podsunięcia myśli o wyprawie. które charakteryzują ekspresję tychfiriamor w pieśniach trubadurów. plotkarze (zwani tu losengiers) czy nieśmiałość kochanka. Zazwyczaj poeta jest personifikacją mężczyzny zakochanego . niósł w wielkiej męce Święty Krzyż. pod którym są oni znani -minnesangerzy . jak łagodny baranek. On. że nadszedł dzień pokoju. lecz z litości: "On nie musiał wydać siebie na mękę. Krucjatę podejmuje się z litości. który jest w każdym razie niepewny.na ogół beznadziejnie . w. lecz inne związki między krucjatami i miłością wywodzą się raczej z literackich a nie kościelnych źródeł. prosty i pobożny. Albrecht z Johansdorf. Podkreśla. rywale. tak "odległa" od kochanka. który Bóg w swej wielkiej słodyczy da tym.w nie nazwanej kobiecie. który kochasz prawdziwą miłością. Działanie krzyżowca utożsamia się z Chrystusowym odpuszczeniem grzesznikom. Jeżeli jakiś człowiek nie zmiłuje się nad Jego krzyżem i Grobem. W przypadku poetów niemieckich miano.lecz pewni głupcy pytają: "Dlaczego też Bóg nie może się tym zająć bez naszej pomocy?" Odpowiedź jest wyrażona w kategoriach Chrystusowej ofiary. Poeta bawarski. stanowi okazję do grzechu. Ty. jak wymienione elementy pieśni miłosnych mogą zostać przełożone na idee krucjatowe.oznacza "tych. jeszcze niezrealizowaną. w których ona przebywa. Te cechy mogły się rozwijać na różne sposoby. Na przykład. ocknij się! Nie śpij! Skowronek oznajmia nam dzień i mówi w swym języku. 1-10. za ręce i stopy". że trudno dostrzec jej 114 . że traci on nadzieję. (Vos qui ameis. lecz kochał nas. truwerów i minnesangerów to: tęsknota. Zrobienie tego. Można też znaleźć wiele innych niebezpieczeństw i przeszkód: odległość. Tego samego zdania jest anonimowy dwunastowieczny truwer. z miłości. że Ziemia Święta nigdy nie była w większej potrzebie . słodki w Jego ramionach. Jednym z najważniejszych tematów średniowiecznej poezji jest miłość. interesująco rozwija tę ideę. iż kiedykolwiek osiągnie wielkie wyżyny. jak prawdziwy kochanek [fins amins] i dla nas z miłością. następnie został przybity trzema gwoździami. którzy śpiewają o miłości". w którym człowiek zdradza nawet swych przyjaciół. pragnienie zdobycia czegoś nieosiągalnego i wysławianie ukochanej. co ujmą krzyż z miłości do Mego i którzy będą cierpieli bół dniem i nocą z powodu swych czynów. która wydaje się tak długa. przed Jego piersią. który został za nas ukrzyżowany. w. Wtedy On zobaczy.

szlachetny. przystojny. ponieważ wstyd popełniony przeciwko Tobie pogrąża mnie w wielkim żalu: najlepszy mężMuzycy grający (od lewej do prawej) na dudach. odchodzi mój kochanek. lecz pod koniec wieku. Rzekła: "Jezusie. w. najbardziej smucę się przez Ciebie. W zwykłej pastoreli "ja" poematu . iii Pieśni 115 czyzna na całym świecie wyrusza. Autor wyjawia dopiero przy końcu drugiej strofy. Muszę teraz tam iść. córką wielkiego pana. ruszam w podróż. lecz zostaje odrzucony. Najwcześniejsze przykłady ujmują problem z punktu widzenia kobiety pozostawionej przez krzyżowca. lecz to Ci się podoba. 1147 roku) zaczyna się od aluzji do wiosny i natury. lirze. została mi jedynie moja ciężka dola. a gdy się spodziewałem. Ta tendencja wzrastała w miarę upływu czasu. W tym przypadku smutek dziewczyny ma specyficzne podłoże. Miłość (Minne) schwyciła mnie i uwolniła na słowo. który wydał rozkazy i edyk-ty. Jest to nieuniknione. ponieważ nowa pora roku jest tak słodka. przystosowując język czy typowe sytuacje poetyki miłosnej. 1-8). nagle odmienił się jej nastrój. aby Ci służyć. Rycerz usiłuje ją uwieść. piękną.na ogół uosabiane przez rycerza . Nie ma potrzeby pytać. że powinienem wyruszyć po jej miłość. instrumencie dętym (prawdopodobnie szałamai). że ma na myśli krucjaty. moja tęsknota i moje łzy. poeci częściej łączą ideę krucjaty z ideą miłości ludzkiej. W okresie drugiej krucjaty to skojarzenie znajdujemy tylko w jednym zachowanym poemacie. dokąd podążam: mówię ci wyraźnie. Hartmann z Aue. portatywie i kotiach: wszystkich głośnych instrumentów można było używać do podniesienia bojowego ducha średniowiecznego rycerstwa. co jest tradycyjną cechą pieśni dworskiej. Właśnie z Tobą.napotyka dziewczynę. królu świata. co wyraża się w określeniu krucjaty "pielgrzymką miłości": "Panowie i krewni. Płakała nad strumieniem i wzdychała szczerze. błogosławiąc moją ziemię i ludzi. w pieśni napisanej w czasie trzeciej krucjaty. że ptaki i zieleń mogłyby przynieść jej radość. a przez nie smutek wszedł w moje serce!" . szczególnie w Niemczech. Och! Okrutny był król Ludwik. jak mógłbym złamać swoją obietnicę i przysięgę?" (Ich var mii iuwern hulden. Teraz wysłała do mnie wiadomość.Pieśni koniec. celowo łączy Minne z miłością Bożą. Pieśń Marcabru A la fontann del vergier (ok. Ona śpiewa o radości czy cierpieniu w miłości. zacny i pełen siły. zamiast posługiwać się alegoriami. Była młodą dziewczyną. stało się ono powszechne. Jednak. gdzie zmierza moja podróż. ona zaś mogłaby być skłonna wysłuchać mych perswazji.

którego pożądam. W nocy. Moje ciało jest gotowe do walki z poganami. abym mogła trzymać ją ramionach. Amours! com dure departie Conona z Bethune (ok. kiedy oni krzyczą "naprzód". którego nie kocha. 1190 roku). kiedy oni krzyczą. 8-28) Królowi i krucjacie dano rolę. aż upłynie rok. Jednak jestem pełna nadziei. często opisywał to w niektórych swoich pieśniach. ponieważ Saraceni są podłymi ludźmi. Miłości. które potrafi przebywać daleko od jego ciała. którą jej zostawił. gdzie jest mężczyzna. jest bardzo emocjonalna. gdyż przyjęłam jego hołd. gdyż lament podniesiono zarówno ze wstydu spowodowanego utratą świętych miejsc. tak pewnie. Kiedy wieje słodki wiatr napływający ze słodkiego kraju. kiedy oni krzyczą. Ta pieśń. które długo były połączone. Będę śpiewać. że nie było mnie Maj. (Chanterai por mon corage. szczególnie w Min herze und min lip diu wellent scheiden: "Moje serce i moje ciało. Żałuję bardzo. 1188): "O. którą w standardowych pieśniach miłosnych odgrywają losen-giers: rozdzielenie prawdziwych kochanków. aby pocieszy ć moje serce. Wydaje mi się. Boże. wspomóż Boże pielgrzyma. Nie stety! Cóż ja mówię? Tak naprawdę nie opuszczam . jak mówi. kiedy oni krzyczą.w kontekście krucjat. którą nosił. przekraczając dystans dzielący kochanków. Stosuje się tu taką samą narrację jak w przypadku chanson de femme. autorstwa Guiota z Dijon (ok. który prawie dosłownie sytuuje obiekt miłości . etc."pielgrzyma" . jest szalony. Wzorem dla Fryderyka była najprawdopodobniej pieśń Ahi. który przynosi pocieszenie mojemu sercu. a zginął w trzeciej krucjacie. Będę opłakiwać moją stratę. że wrócę do niej. lecz znajduje pocieszenie w myśleniu o bezprawnym kochanku. jak opuściłem ją w smutku. kiedy widzę. że czuję go pod moim futrzanym płaszczem. w. Bunt kobiety przeciwko rozłące wiąże się z erotycznymi myślami o nim i niekonwencjonalną pamiątką. Friedrich z Hau-sen. jak i straconej miłości. co odpowiada poetyckiej konwencji "miłości z oddali". wtedy zwracam twarz w tamtą stronę z największą ochotą. Poemat ukazuje interesujące powikłanie. dla którego drży moje serce. Boże. etc. mają się rozdzielić. często dlatego. stamtąd. Boże. jaką kiedykolwiek kochano i jakiej kiedykolwiek służono! Oby Bóg w swej dobroci sprawił. Boże. kładę ją na łóżku przy sobie i tulę całą noc do swego nagiego ciała. w którym jest teraz mężczyzna. Wysłał mi koszulę. On jest na pielgrzymce. a kobieta skarży się na to. że nikt nie powraca z obcego kraju. W późniejszym przykładzie widzimy tradycyjne motywy chanson defemme: jest to typ pieśni. kto choćby wspomni mi o tym. który był poetą z otoczenia Fryderyka Barba-rossy. etc. Każdy. 1-20. ponieważ nie chcę umierać ani też popaść w szaleństwo z powodu wielkiej straty. jak ciężko mi będzie opuścić najlepszą kobietę. 1-2). kiedy słucham. aby z niej powrócił! Wbrew całej mojej rodzinie nie mam zamiaru poślubić nikogo innego. aby uśmierzyć ból.(w. w której kobieta skarży się na swoje nieszczęście w miłości. 33-56) Konwencja chanson de femme jest złamana refrenem. co zazwyczaj jest chwalebne. aby go odprowadzić w drogę. Jednym z ulubionych toposów (poetyckich konwencji) poetów była idea serca kochanka. lecz przeszkodą w osiągnięciu szczęścia jest fakt nieobecności krzyżowca-kochanka. że zmuszono ją do poślubienia mężczyzny. daj Boże. kiedy miłość do niego mnie dręczy. podczas gdy moje serce ponad cały świat wybrało kobietę" (w.

dlaczego zniszczyłeś mnie w ten sposób? Hartmann z Aue wyznacza kobiecie bardziej pozytywną rolę: "Kobieta. crocie pellegńna. taki jest mój los. że ten. która z chętnym sercem wysyła swego ukochanego męża w tę pod- . aby służyć Panu naszemu. "Śmierć z miłości" jest rozumiana na dwa sposoby: jako konwencjonalna "śmierć z powodu złamanego serca".116 Pieśni Muzycy byli częstym tematem miniatur w manuskryptach łacińskich i rodzimych. kto umrze z miłości. postawę. Boże. moje serce pozostaje całkowicie w jej władzy" (w. Można ją też znaleźć w pieśni Gia mai non mi comfortto Rinalda z Akwinu (ok. lecz dobrze wiem. jest to połączone z interesującym przekształceniem idei krucjatowej w akt miłości:"Tak więc pomóż mi. Jej śmierć jest paralełą jego śmierci. czy pieśni krucjatowe miały być wykonywane solo czy z akompaniamentem. w jeden dzień pójdzie do Boga. W tej zwrotce doskonale widać. grający na cymbałkach. że jestem smutna i nie pomaga mi modlitwa do Boga. że popadam w szaleństwo. Równoważy to nieomal prowokującą postawę. a obydwoje w jeden dzień pójdą do Boga. jeśli bym mógł znaleźć moją najmilszą niż zostać tutaj całkiem opuszczony" (w. 1-80). Na tej miniaturze wykonawca znajdujący się w środku. 1228). jak bliski był związek między liryką miłosną a ortodoksją krucjatową. jej wcale! Choć moje ciało oddaliło się. perche m'ai cosi distrutta? (w. 15-21). robisz mi wielką krzywdę". krzyż sprawia. 25-30) Krzyż zbawia ludzi. którą kobieta wyraża w pierwszej strofie: "Jerozolimo. pochodzącej prawdopodobnie z połowy XIII wieku. krzyżu pielgrzyma. będącą odbiciem zachowania dziewczyny z pa-storeli Marcabru. która spotyka kobietę. nie ma dla mnie ucieczki: muszę umrzeć. Inny powszechny topos to "umierający z miłości". la crocie mi fa dolente e non mi vale Dio pregare. uosabia prawdopodobnie króla Dawida. La croce salva la giente e me facie disviare. Niestety! Wolałbym raczej wdać się w ten dzień. oraz jako śmierć jej kochanka w czasie krucjaty. grant damage me /flis. W anonimowej chanson de femme: Jherusa-km. Ach. autom Psalmów. lecz powoduje. który zginął z miłości do Boga. lecz trudno jest stwierdzić. Oi me.

że kiedy już myśli. często bywa tak. aby zwyciężyć w Bogu. że pierwszy ze znanych trubadurów. jest interesującym wczesnym przykładem połączenia sztuki i religijnego zapału. złoto i srebro" (w. Autor docenia zasługi krzyżowców. ciało. Dotąd rozważyliśmy. jak źle potraktowali nas Francuzi i Włosi: dlatego jesteśmy zmęczeni tym miejscem . południe czy zachód. spada w dół. w. Moralny krytycyzm jest zupełnie jasny. zdobędzie tak połowę jego odkupienia.. który wszyscy nazwą godnym. ponad połowa armii zginęła . Wilhelm IX z Akwitanii. o ile w domu żyje w sposób. które znalazło odbicie w pieśniach krucjatowych. wysławia swój powrót w pieśni Del grań golfe de mar (1192-1193). który wziął udział w trzeciej krucjacie. gdzie cierpi taką chorobę. czyni słuszną rzecz. 32-36). kiedy przypomnimy sobie fakt.Podczas gdy muzyka i muzycy świeccy są czasami widziani jako niebezpieczna okazja do grzechu.. róż. lecz cóż miały one do powiedzenia o rzeczywistości krucjatowej? Jednym z najczęściej wspominanych aspektów jest niebezpieczeństwo samej wyprawy . nie zaś złą. że nie powinien opóźniać dłużej . który jest narażony na taki dyskomfort. pielgrzymami. żeby rabować. Jest zupełnie rozczarowany całym przedsięwzięciem i nie odłożyłby powrotu do domu z powodu czegoś tak względnie nieszkodliwego. 37-48). tak więc w rozpaczy pozwala sobie na wszystko i odrzuca wszystko: duszę. lecz jeśli ktoś wybiera się na morze. mój statek nie kołysze się już Pieśni 118 więcej i ja nie muszę już dłużej obawiać się szybkich galer i korsarzy" (w. że niektórzy ruszają w morze tylko po grabież i rabunek: "Każdy człowiek. lecz być może znajdujemy tu też żartobliwy podtekst: ci. którzy udają się w morze w niecnych zamiarach będą cierpieć na chorobę morską! W Ez gruonet wól diu heide (pieśni napisanej prawdopodobnie w czasie ekspedycji Fryderyka II w 1228-1129). 1-7). przedstawiająca jongleur.. który zostaje tutaj w sierpniu. 38-42. a on pójdzie walczyć za nich obydwoje tam" (Swelch vrowe sendet lieben mań. stracił prawie wszystkich swych ludzi w drodze do Ziemi Świętej. Gaucelm Faidit.nie jest to zaskakujące. w jaki sposób w pieśniach krucjatowych odbijały się apiracje społeczne. wszyscy żyjemy w nędzy. czy ocalić swoją duszę. Powinna się modlić za nich obydwoje tutaj. lecz boleje nad faktem. jak idzie z nami. religijna ortodoksja i konwencje literackie owych czasów. ta iluminowana litera z dwunastowiecznej Biblii. Nie dbał o tę wyprawę i jest zachwycony. że może wrócić na łono rodziny. powiedz im. 53-54). przepełniony podłymi intencjami.. jak podróż morska: "Wydaje mi się szalonym ten." (w. północ. po to. iż odniósł zwycięstwo. Moja rada jest taka. Neidhart z Reuental pisze do domu z Palestyny list pełen skarg: "Jeżeli cię spytają. Szczególnie trapiła go podróż morska: "Ponieważ teraz nie muszę niepokoić się o wiatr.

o ataku na Edessę). że takie zwycięstwa mogą ich zachęcić do podejmowania podobnych prób w Hiszpanii: "Panowie.. podbiły Jerozolimę.wyjazdu. Poeta przynagla swych słuchaczy. a stajnię ze Świętego Grobu. Wyczyny muzułmanów zazwyczaj podaje się krótko lub ogólnikowo: ". Chrześcijanie widzą. 71-77). Opowiada też o wielkiej liczbie i gwałtownej drapieżności wroga. w łańcuchach i udręce. (Niewierni) uczynili sobie derki z ornatów.w. Saladyn zdobył Jerozolimę.. bez wątpienia krwawe szczegóły miały pełnić funkcję propagandową: "Potem nadchodzą młode dziewczęta. Chrześcijan jest mało. kościoły zostały spalone i zrównane z ziemią: nie składa się już tam ofiar Bogu. Płaczą szczerze ze smutku i żalu w Jerozolimie. że anonimowy poeta pisał ten poemat dla słuchaczy II soboru lyońskiego (rok 1274). idą ulicami w Jerozolimie z odciętymi rękoma i nogami (sid). iTierusai'em!'. są rozrzuceni po polu. nie obawiały się śmierci... że autor próbuje ich natchnąć lub zwerbować przez zastraszenie: ".. Jedyna zachowana pieśń krucjatowa w języku hiszpańskim prezentuje jednak bardziej szczegółowy. OChwesmijezykach wtój pieśni mówi się w sposób przypominający wcześniejsze pieśni krucjatowe: "Te mauretańskie psy zajmowały święte miejsca przez siedem i pół roku. ze świętych krzyży porobili kołki w Jerozolimie" (Ay. chociaż być może nie przedstawiany przez naocznego świadka. W pieśniach rzadko znajdujemy opisy toczonych aktualnie walk. w. wciąż nie udaje się jej odbić. będzie walczył z wszystkimi królami chrześcijańskimi" (w. że ze swymi perfidnymi Andaluzyjeżykami i Arabami. Aluzje do ojczyzny jego słuchaczy ukazują jasno. uczyńcie dla nas drogę! Prowansja i hrabstwo Tuluzy są nasze i wszystkie ziemie. 71-72). Almorawi-dzi okupują góry i pola. obraz Jerozolimy po zajęciu miasta przez Cho-rezmijczyków w 1244 roku. 21-27). Marokańczycy. 91-135}. Nigdzie człowiekowi nie jest lepiej niż w domu.. Obawia się.. więcej niż gwiazd" (Ay. Chełpią się przed sobą: »Frankowie. Maurów jest wielu... Iherusalem!. dlatego też król Maroka wysłał wiadomość. 13-16. Wydaje się. że wszystko należy do nich i będzie się przed nimi kłaniać. Wsparli ich ci z Babilonii z Afrykańczykami i tymi z Etiopii." (Chevalier mut estes guańz. w pieśni Senhor.. w jego własnej parafii" (w. per los no-strez peccatz (rok 1195). jak żywcem odcinają piersi ich żonom. 21-27. mniej niż owiec. uzbrojonymi przeciwko wierze Chrystusa. tych przeklętych niewiernych" (w. Także Gavaudan. aby nie . może wrócić do domu drogą morską. nie jest to przykre. z powodu waszych grzechów wzrasta siła Saracenów. jak przypiekają ich synów. w. gdzie mają żyPieśni 119 wic się padliną i nie zostawiają niczego nie zjedzonego. którą rozciągają się z tego miejsca do Le Puy!« Nigdy przedtem nie można było usłyszeć tak dumnych przechwałek od tych fałszywych psów. Teraz z powodu naszych grzechów ponury dzień przyniósł hordy Maurów . 1-9). liczniejsi niż krople deszczu. za przyczynę sukcesów muzułmanów w Ziemi Świętej uważa grzeszność chrześcijan. Mówi o ich pysze: myślą. 66-67.

nie jest. do wyruszenia.. drugą z Miśni. zgoła jak wieprze. aby każdy rozważył możliwość udania się tam. który nauczałeś nas po to. w Tant sui ferms e fis vas Amor (1188/9). niech zadba o to. z wielkimi głowami . przekład Tadeusza Boya-Żeleńskiego. bowiem pochwały przychodzą z [samym] wyruszeniem! (w.. dlatego też powszechne jest tak wychwalanie. Jego własny poemat. która wiedzie do Hiszpanii. wzdłuż grzbietu. 37-39). Ich grzechem jest pycha i brak wiary. ile odwoływaniem się do ich korzeni plemiennych. plemię. który wzywa cesarza. . Gaucelm Faidit. w. i aby uwolnili mieszkańców Hiszpanii.oddawali pierworództwa cas negres outramańs (czarnym cudzoziemskim psom). mają szczeć. Hrabiemu. mają skórę tak twardą jak żelazo. mówi o wstydzie. że skoro jako pierwszy miał ten zaszczyt.. gdyż nikt nie może twierdzić. jeden z pierwszych. byśmy dobrze zakończyli życie. ich przechwałki trafiają w samo sedno chrześcijańskiego strachu przed atakiem i podporządkowaniem. Ta "właściwa ścieżka" jest tu czymś więcej niż zwykłą chrześcijańską metaforą określającą drogę do zbawienia: jest to ścieżka. Zbawienie zależy od wyboru właściwej drogi: "Jezu Chryste. Praktycznie cała kariera Ryszarda jako rycerza krucjatowego znalazła odbicie w pieśniach krucjatowych. do robienia więcej niż czynią. ]a nus om pńs ne dira są raison. toteż nie dbają o kolczugę ani o hełm. ich siła wyraża się nie tyle liczbą. ściśle rzecz biorąc. Temat przeciwstawnych żądań tych dwóch przedsięwzięć 3 Pieśń o Rolandzie. 54-64).. powraca w pieśni Gavaudana. a dziesiąta z mieszkańców pustyni Okcjanu. którzy są w niebezpieczeństwie. lecz aby pocieszyć samego siebie może napisać pieśń. aby Bóg mial powód do wdzięczności. per los nostres peccatz. Muzułmanie są tu potraktowani w taki sam sposób jak w Pieśni o Rolandzie: ". Wypada. Mam mnóstwo przyjaciół. którzy w Niego nie wierzą. Pierwszą tworzą ludzie butentroccy. z powodu którego wszyscy powinni cierpieć. PIW 1994. które nie służy Bogu. aby pomogli Hiszpanii. jeśli nie wspomoże go w tym przedsięwzięciu. ponieważ zajmują wysoką pozycję. Często poeci przynaglają monarchów i szlachetnie urodzonych do ujęcia krzyża. jak i krytyka wydarzeń politycznych. Filipa II z Francji i jego szlachtę oraz Ryszarda I z Anglii. Nigdy nie słyszeliście o gorszych okrutnikach. pragnę rzec. w bitwie zasię twardzi są i uparci" (CCXXXII-CCXXXIII)3. lavador Marcabru wynosi ważność krucjaty hiszpańskiej nad krucjaty na Wschód. bowiem zdradzieckie plemię tych. hrabia Poitou. Każdy człowiek przebywający w więzieniu może prawdziwie wyrazić swą myśl tylko w smutku. lecz ich prezenty są skromne. że jest Mu wiemy i posłuszny. wydziedzicza Go i ubliża Mu w tym miejscu. są podobni do zwierząt. . o panie. pokaż nam właściwą ścieżkę" (Sen-hor. lecz został napisany jako tego rodzaju utwór wwiezieniu w Wiedniu. pieśnią krucjatową. Pieśni krucjatowe często przybierają formę sirventes. Owym hrabią jest prawdopodobnie Ryszard. którzy ujęli krzyż po bitwie pod Hittinem.. w którym cierpiał i umań. a najbardziej książęta.na krzyżu..

Gdyby był teraz świadomy przysięgi. Filipa II. klęczy przed Henrykiem VI. Krucjata przeciwko albigensom stworzyła poetom interesującą sytuację. schwytany w drodze powrotnej z Palestyny. Jeśli w pieśniach poświęconych krucjatom wschodnim Bóg był ofiarą. którzy są tu teraz" (Peirol Pusflum Jordan. Hiszpania także ma dobrego króla. której należne ziemie i dziedzictwo przywłaszczali sobie muzułmanie. wiem na pewno. że nie byłbym dłużej więźniem tutaj. Po śmierci Ryszarda opłakujące go strofy znajdujemy u Gaucelma Faidita i Peirola. uczestniczyli w trzeciej krucjacie. Francja z jej kwiatem zwykła mieć dobrego króla i dobrych panów. w. jak się zachowają ci. będą zawstydzeni. Obraz dworu z Cantigas de Santa Maria. połączona ze skargą na francuskiego suzerena. 15-21). mimo przysięgi. który wykorzystał okazję uwięzienia Ryszarda i najechał Normandię. Jedyna zachowana pieśń pióra Ryszarda to skierowana do protektorów prośba. nie wiem. lecz wyczuwał. obydwaj mają nienajlepsze zdanie o niektórych innych przywódcach: "Anglia ma tylko nędzne wynagrodzenie za króla Ryszarda. że będą nawzajem ochraniać swoje ziemie w czasie trwania krucjaty. kiedy suzeren zabiera me ziemie. Istnieje apokryficzna opowieść poety Blondela. jeśli przez wzgląd na mój okup zostanę tu uwięziony przez dwie zimy. którą złożyli obydwaj w grudniu 1190 roku. aby zapłacili za niego okup. dla niektórych trubadurów tę pozycję . Nic dziwnego. o odkryciu miejsca przetrzymywania Ryszarda dzięki śpiewaniu jednej z własnych pieśni króla pod jego oknem. że ówcześni monarchowie są dużo gorsi od tych. że moje serce jest smutne. Krucjata przeciwko dbigensom drastycznie uszczupliła potęgę i bogactwo możnowładców z południa i zapoczątkowała upadek liryki dworskiej w Prowansji.Ryszard I. którą obydwaj złożyliśmy. Wplyw rozkwitającej kultury literackiej i muzycznej dworów południowej Francji szeroko rozprzestrzenił się w Europie w wieku XII i początkach XIII. podobnie jak iii 122 Pieśni Montferrat miało dobrego markiza i cesarstwo miało szanowanego cesarza. 1-6. Peirol pisał tę pieśń w 1221 lub 1222 roku. który zajął niektóre normandzkie terytoria Ryszarda. (w.19-24) Suzerenem jest Filip II z Francji.

Napisana dla niego lamentacja Guillema Augiera Novelli przedstawia Francuzów tak. Jeśli w pieśniach łączonych z rekonkwistą groźne hordy obcych były hordami Maurów.ponieważ nie możemy zapominać. dała mu możność wyrażenia myśli. postaw. w. Możemy więc powiedzieć. o wiele dłuższa od pieśni truwerów. w swoich słynnych sirventes. że z oszustwem fałszywego odpustu wydałeś baronów Francji na tortury daleko od raju i ty. osób. które w innej postaci były rozpowszechniane przez kaznodziejów i klerków. naprawdę ja wiem. W1209 roku gruchnęła pogłoska. wielu alegorii i struktur myślowych. zakonów żebrzących. Nigdy nie widziano tak wielkiej zniewagi. zabiłeś dobrego króla Francji wabiąc go daleko od Paryża swym fałszywym kaznodziejstwem" (D'un siwentes far. jak sama krucjata może stanowić potwierdzenie ich szlacheckich cnót. że jest odpowiedzialny za utratę Damietty z powodu "tchórzliwych negocjacji" papieża. Gdy sprawy przybierały zły obrót. Guilhem jasno ukazuje. 11-16). jak i odebrały krucjatom wiele pieniędzy. ani też nie było tak wielkiej krzywdy ani też nic nie było tak dalekie od woli Pana Boga naszego jak to. Tam. że zdaniem Guilhema ekspedycja przeciwko katarom nie była prawdziwą krucjatą i nie mogła pociągać za sobą korzyści w postaci pełnego odpustu. protesty przeciwko niesprawiedliwości czy złemu traktowaniu Bożego przedsięwzięcia. został zamordowany na rozkaz Szymona z Montfort. Ludwik VIII zmarł w Montpensier w 1226 roku na chorobę zakaźną. w. propagandę i informację. gdyż diabeł doprowadzi go do ognia piekielnego" (ibidem. pochodzące ze zdradzieckiego potomstwa Piłata . najpierw oskarża Rzym o to.prezentowały. którą zaraził się w Langwedocji. Rzymie. drwin z ulubionego obiektu ataków. jak inne pieśni krucjatowe traktują muzułmanów: "Zabili go. kontrapunktu i źródła wariacji na temat miłości dworskiej. postępuje złą ścieżką. dostarczały materiałów do sirventes. człowiek. gdzie konwencjonalne pieśni krucjatowe utożsamiają drogę do raju z krucjatą. 5456). Nowa forma. co uczyniły te odszczepieńcze psy. Guilhem Figueira. 36-42). że ekspedycja jest przeszkodą do zbawienia: "Tak w zimie jak i w lecie. który idzie za tobą. aż do prac Rutebeufa u schyłku XIII wieku. Z punktu widzenia po-ety-twórcy. że pieśni krucjatowe służyły kilku celom. później zaś o wystosowanie do francuskich krzyżowców fałszywego odpustu: "Rzymie. doktrynę. Jednocześnie pieśni uzmacniały własny wizerunek słuchaczy i ukazywały. które w jego opinii zarówno odwróciły uwagę króla Ludwika IX. aby je później wykonywać .zajmował hrabia Tuluzy. dostarczając wzorców do naśladowania i pobudzania ich esprit de corps. której użył. wicehrabia Beziers.ci. w przyjemnej formie właściwej temu środowisku. precyzyjnego odniesienia się do faktów. że te pieśni pisano. bez wątpliwości. Aluzje polityczne są rzadsze w pieśniach francuskich i niemieckich. Z punktu widzenia słuchacza . że Rajmund Roger Trencavel. . w. którzy go zabili" (Quascus piór e planh. pieśni mogły także wyrażać zaniepokojenie i niepewność. "Fałszywy odpust" i "fałszywe kaznodziejstwo" ukazują. dla niektórych poetów z Langwedocji najeźdźcami byli Francuzi. dii.

iż kolonia jest politycznie kierowana lub ekonomicznie eksploatowana dla korzyści ojczyzny. Zachodnie osady różniły się między sobą. czy też jest przedmiotem zakrojonej na szeroką skalę migracji. pisząc około 1108 roku.6. Utrzymują. a wyspa pozostała najdalej wysuniętą placówką chrześcijaństwa długo po upadku osad na stałym lądzie. lecz krucjata oraz ruch pielgrzymów i zebranych ludzi". Langwedocji i Lotaryngii. Guibert z Nogent. W skład wypraw wchodziły kontyngenty z wielu części Europy. określił osadników frankijskich mianem "nowych kolonistów świętego chrześcijaństwa". gdyż przywodzi na myśl obrazy odwołujące się do osadnictwa angielskiego w Ameryce Północnej czy hiszpańskiego podboju Nowego Świata. Bliski Wschód. mimo że ich pochodzenie było różne. która utrzymała się przez prawie 200 lat. Pod124 Łaciński Wschód 1098-1291 . Zajęcie Cypru w 1191 roku wzmocniło społeczność frankijską w Lewancie. w tym z Flandrii. Wszyscy krzyżowcy osiedlający się w Lewancie byli przez współczesnych im muzułmanów i katolików mieszkających na Wschodzie nazywani "Frankami". Normandii. że koncepcja kolonializmu niesie zbyt wiele emocjonalnych skojarzeń. lecz przetrwały wenecka Kreta i rzymskokatolicka większość w Achai.ty to' Pierwsza krucjata zapoczątkowała chrześcijańską obecność na wschodnich obszarach rejonu Morza Śródziemnego. Nie pasuje to jednak do łacińskiego osadnictwa w Lewancie przed 1291 rokiem. Trzynastowieczny autor L'estoire de Erades stwierdził: "Podboju tej ziemi nie dokonał suzeren. Po złupieniu Konstantynopola w 1204 roku krzyżowcy przejęli kontrolę nad większą częścią uprzedniego cesarstwa bizantyjskiego. W tym rozdziale prześledzimy ich charakter i wpływ na podbite ziemie. czy te terytoria stanowią wczesne przykłady zachodnioeuropejskiego ko-lonializmu. Grecy szybko odzyskali większość swego terytorium. że tradycyjna definicja sugeruje. Królestwo Jerozolimy i hrabstwo Trypoli-su. Niektórzy historycy sądzą. 1098-1187 Miedzy 1098 a 1109 rokiem Frankowie założyli na wschodnich terenach Morza Śródziemnego cztery państewka: hrabstwo Edessy. Jest dyskusyjne. Łaciński Wschód 1098-1291 JONATHAN PHILLIPS Cl w s-\a a-aiy że . księstwo An-tiochii. aby mogła być użyteczna w dyskusji o historii krucjat.

Wprowadzanie władzy frankijskiej w niektórych rejonach położonych w głębi kraju było procesem powolnym. aby odzyskać Święty Grób i zapewnić bezpieczeństwo sprawowanej nad nim chrześcijańskiej kontroli. jakobitów. a w Transjordanii krzyżowcy sprawowali władzę z zamku Asz-Szaubak. w 1104 zdobyto Hajfę i Akrę. tak więc stosunki między Frankami i ludnością miejscową były zupełnie różne od tych. Po zdobyciu Jerozolimy warunki strategiczne i ekonomiczne sprawiły. W roku 1101 upadły Ar-suf i Cezarea. które łączyły ich wcześniej. lecz krzyżowcy usiłowali zdobyć i zasiedlić Ziemię Świętą. druzów. a w 1124 roku Tyr. pozostawali w bliskich stosunkach z mieszkańcami wschodnich obszarów Morza Śródziemnego. oraz sporą wspólnotę grekokatolicką. Niektórzy Europejczycy. lecz ich panowanie w tym rejonie było pełne niepokojów. lecz znów względnie niewielu pozostało na Bliskim Wschodzie. co zresztą było dla Franków szczególnie niebezpieczne. było oczywiste. Stamtąd też odbywały się liczne najazdy na południowe obszary Królestwa Jerozolimy. Antiochia stała się w latach 1110-1115 celem serii ataków Turków Seldżuków. nestoria-nów. wznosząc zamki w sąsiedztwie Askalonu. Wschodnia fala chrześcijańskiego osadnictwa była powstrzymywana. chrześcijan z Armenii. W konsekwencji zmieniło się podejście Franków do miejscowej . W czasie pierwszej krucjaty Frankowie podbili część Cylicji. i czasami odrzucana. zbyt wielkim. Można na nim było spotkać rodowitych żydów. a rodowici książęta ormiańscy również sprzeciwiali się władzy frankijskiej i do końca lat trzydziestych XII wieku roku sprawowali kontrolę nad osadnikami. Krzyżowcy podbili obszar zamieszkany przez niesłychanie zróżnicowaną ludność. że taka polityka jest nieproduktywna. Ekspansję Franków na południe i wschód od Morza Martwego rozpoczął król Baldwin I. Ważnym elementem w procesie osadnictwa było podejście osadników do miejscowej ludności. aby odbudować i obronić społeczności miejskie. jak i szyici. zoroastrian. Jedynym większym portem wymykającym się kontroli frankijskiej pozostał Askalon. że Frankom brakowało wystarczającej liczby ludzi. będących prawdopodobnie rezultatem polityki. aby mogli go zasiedlić własnymi ludźmi. a zatem warto będzie rozwinąć koncepcję kolonializmu religijnego. wyznawców różnych religii. dzięki pielgrzymkom i kontaktom handlowym. Po zdobyciu Jerozolimy wielu krzyżowców wróciło do ojczyzny. a jej mieszkańcy mogą utrzymywać ścisły kontakt z ojczyzną przede wszystkim z powodu wspólnej wiary i potrzeby wsparcia wojskowego i finansowego. Frankowie przejęli kontrolę nad wielkim obszarem. przez sąsiednie siły muzułmańskie. a ten zwiększony nacisk na miasto był wstępem do przeprowadzenia udanego oblężenia w 1153 roku. Byli także muzułmanie: zarówno sunnici. We wczesnych latach podboju doszło do serii rzezi. Lecz już wkrótce stało się jasne. Cylicja stała się obiektem najazdów Bizancjum. Chociaż z Zachodu napłynęło wielu osadników mających zamiar osiąść w Lewancie. w 1110 Bejrut i Sydon. Ostatecznie "kolonia" może być zdefiniowana jako terytorium przejęte i zasiedlone początkowo z przyczyn politycznych. na mocy której tereny o znaczeniu strategicznym czy religijnym miały być zarezerwowane dla chrześcijan. Druga fala krzyżowców przybyła w 1101 roku. że głównym priorytetem Franków stało się zabezpieczenie leżących na wybrzeżu miast Lewantu. gdyż służył on jako baza dla egipskich flotylli dokonujących najazdów na wybrzeże. Król Fulko (1131-1143) zmniejszył niebezpieczeństwo.boju dokonano. maronitów.

w C2 Ż) Sti nc nc iż Dwunastowieczny plan terenu kościola Świętego Grobu w Jerozolimie.1 Ten incydent ukazuje również. Na przykład. Trudno było walczyć bez przerwy. W Sydonie w 1110 roku muzułmanie wynegocjowali prawo do pozostania na swojej ziemi i uprawiania jej na korzyść Franków. ówczesny komentator muzułmański. Usama Ibn Munkiz. kred z Antiochii był tak zainteresowany zatrzymaniem miejscowych robotników na swej ziemi. książę Tan- Zamek Asz-Szaubak (Krak de Montreal) został zbudowany przez króla Jerozolimy Baldwina I w 1115 roku. przedstawionego z lotu ptaka. dlatego zawierano wiele rozejmów. z grobowcem Chrystusa w centrum znajdującego się niżej rysunku. iż doszło do zawarcia ścisłych związków.).ludności. Rosnące poczucie realizmu objęło także relacje Franków z ich muzułmańskimi sąsiadami. mogły zaistnieć tylko przy wysokim stopniu interakcji między dwiema stronami.Kitab al-ltibar ("Księga pouczających przykładów") zostało przełożone na polski przez Józefa Bielawskiego. Z zamku kontrolowano ważne szlaki karawanowe z Damaszku do Egiptu czy nad Morze Czerwone. W nielicznych przypadkach znajdujemy dowody. Dalej na północ. 126 Łaciński Wschód 1098-1291 10 U z ci śl k. lecz jasno widać. Kontakty między muzułmanami i chrześcijanami rozwijały się dalej. że sprowadził ich żony z Aleppo. którzy obronili go przed wykorzystaniem przez nazbyt gorliwego osadnika. dokąd uciekły dla bezpieczeństwa. Ossolineum 1975 (przyp. pozostawał w bliskich stosunkach z grupą templariuszy. . że przypadkowy krzyżowiec mógł mieć trudności ze zrozumieniem 1 Dzieło tegoż Usamy Ibn Munkiza . takie jak handel. gdy chciał on rozszerzyć władzę frankijską na obszar Transjordanii. tłum. Pewne istotne formy działalności. że Fran-kowie stali się świadomi potrzeby znalezienia pewnego modus vivendi w tym rejonie. Takie wydarzenia nie stanowiły wprawdzie punktu zwrotnego w stosunkach z ludnością miejscową.

W stosunku do wiary ludności miejscowej. czy to uruchamianą ręcznie. żydzi czy muzułmanie. którzy. została wyposażona w prasę do oliwek. u osadników ich "zdolności do współistnienia z muzułmanami i jednoczesnego toczenia przeciwko nim świętych wojen". czy przez zwierzęta pociągowe.Podobne kościoły na planie okręgu byly powszechnie budowane w obrębie chrześcijaństwa rzymskokatolickiego w okresie średniowiecza. 127 Łaciński Wschód 1098-1291 Produkcja oliwy z oliwek była .podstawą wiejskiej gospodarki Lewantu. mogli odwiedzać Jerozolimę. a na szczycie katoliccy Frankowie. w których ją wytwarzano. że przesiedlanie czy prześladowanie wszystkich. lecz teoretycznie nie pozwalano im rezydować w Świętym Mieście. M al-kitab (ludzie księgi). którzy nie byli rzymskokatoliccy. niezależnie od tego czy byli to chrześcijanie Kościołów wschodnich. Większość miejsc. Ormianie i maronici 2 W społecznościach muzułmańskich chrześcijanie i żydzi jako tzw. jak zobaczymy mieli status podobny do chrześcijan i żydów w państwach muzułmańskich2. w Królestwie Jerozolimy.i w niektórych rejonach jest nadal . czyli wyznawcy religii monoteistycznych.) 128 Łaciński Wschód 1098-1291 . jest niepraktyczne. cieszyli się uprzywilejowanym statusem i mogli bez większych przeszkód wyznawać swą religię (przyp. Tutaj widzimy pozostalośd prasy do oliwek z hospicjum joannitów w Aqua Bella. Wszystkim pozwalano na praktykowanie wiary. Jednym z istniejących do dziś przykładów jest kościół templariuszy w Londynie. Frankowie uznali. tium. oświetlania i wyrobu mydlą. W kadziach zbierano oliwę używaną do gotowania. Frankowie stosowali postawę względnej tolerancji. Na przykład muzułmanie i żydzi. przynajmniej pod względem prawnym. Wyżej stali wschodni chrześcijanie. Muzułmanie i żydzi tworzyli najniższy szczebel społeczeństwa w państwach fran-kijskich. aczkolwiek nałożono pewne restrykcje. Z rodowitych chrześcijan monofizyccy jakobici.

Mimo różnic religijnych. Tak hrabstwo stało się enklawą frankijskoormiariską. w przeciwieństwie do Europy Zachodniej. Jest bardzo prawdopodobne. nakazujących im noszenie specjalnych oznak czy szat w określonych kolorach. że byli wykluczeni z obrębu Świętego Grobu. że w państwach frankijskich. że znaczny procent Franków mieszkał na wsiach czy w rezydencjach.i w rezultacie śmierć u boku muzułmanów w pierwszych latach podboju.(przed 1181 rokiem.na przykład w . tradycyjny stereotyp większości Franków. lecz wielu z nich uprawiało ziemię. które wskazywały na ich wiarę. Warto zauważyć. do wyznaczenia własnych rzymskokatolickich patriarchów i biskupów. wybierając walkę . Nadbrzeżne równiny Lewantu to okolice żyzne. Mieli względną wolność w praktykach religijnych. nie byli zmuszani do przestrzegania surowych nakazów dotyczących ubioru. ich heretycka wiara o/naczała. Grecka społeczność prawosławna stanowiła ważną część ludności. Wieści o pogromach w Nadrenii sprawiły. osad. szczególnie w księstwie Antiochii. Ważną rolę odgrywały także winorośle. prowokowały wrogość i pogłębiały segregację. gdzie największą część mieszkańców stanowili Ormianie. łączyli się czasem w związkach małżeńskich z Frankami. Obecnie wydaje się jasne. którzy swoją drogą nie sympatyzowali z prawosławiem. kiedy to ich Kościół połączył się z Rzymem) mogli zachować autonomię religijną. inni natomiast zajmowali się rzemiosłem. Kiedy sytuacja się uspokoiła. Podobnie jak wszyscy niekatolicy. Żydzi nie mogli posiadać lenna. pracując jako farbiarze czy wytwórcy szkła. lecz mimo. Można też było spotkać bardziej specjalistyczne uprawy. że lewantyńska ludność żydowska obawiała się przybycia pierwszej krucjaty. Społeczeństwo w pozostałej części państw frankijskich było bardziej zróżnicowane pod względem narodowościowym i prawdopodobnie mniej /integrowane niż w Edessie. papież Urban II i sami krzyżowcy zamierzali pozostawić patriarchom greckiego Kościoła prawosławnego z Jerozolimy i Antiochii władzę kościelną. że sporo było "nowych miast" (villeneuves). gaje oliwne i sady. Na kształt osadnictwa frankijskiego wpłynął brak wystarczającej liczby ludzi. Miejscowi szlachetnie urodzeni byli w oczach osadników "godną partią". Wygląda na to. że gdy ruszała pierwsza krucjata. takimi jak proso czy kukurydza. Sprzyjający klimat i wykorzystanie starych rzymskich akweduktów oraz irygacja za pomocą kanałów pozwoliły rolnikom na uzupełnianie głównych zbiorów zbóż szybko rosnącymi letnimi uprawami. nie doszło do żadnych prześladowań. Pod pewnymi względami Żydzi w państwach frankijskich byli traktowani o wiele lepiej niż ich rodacy w Europie Zachodniej. takie jak obszar dookoła Morza Galilejskiego. większość Żydów zdecydowała się zamieszkać w miejskich rejonach kontrolowanych przez Franków. także mogły dostarczać żyznych zbiorów. głównie na eksport. takie jak trzcina cukrowa i bawełna. słynące z wielu upraw. że byli chrześcijanami. Mimo że wielu osadników żyło w rejonach miejskich. W obszarach wiejskich można było znaleźć przemysł na małą skalę . żyjących bezpiecznie w swych zamkach czy miastach. nie jest całkowicie adekwatny. Regiony wewnątrz kraju. szczególnie w hrabstwie Edessy. Jednak wymogi wojskowe i pogarszające się stosunki z Grekami zmusiły przywódców nowych państw. w których wolni wieśniacy pochodzący z Zachodu mogli otrzymywać ziemie od lokalnego pana w zamian za 10 procent swoich produktów. Wielu Żydów postanowiło przeciwstawić się najazdowi.

Edessie wydobywano rudę żelaza - lecz miał on niewielki wpływ na gospodarkę jako całość. Wydaje się, że zmiana pana była jedyną, jaką odczuli miejscowi wieśniacy. Po początkowej brutalności podboju Frankowie m Łaciński Wschód 1098-1291 129 zazwyczaj traktowali miejscowych rolników dobrze, gdyż doceniali ich znaczenie dla gospodarki swych osiedli. Wieśniacy musieli płacić podatek oparty na tradycyjnym muzułmańskim haru, który mógł sięgać jednej trzeciej zbiorów z pól oraz połowy produkcji winnic i zbiorów oliwek. Inaczej niż na Zachodzie, bardzo niewiele pól wchodziło w obręb wielkich majątków, "domowych gospodarstw", gdzie wieśniacy pracowali dla swego pana przez określony czas każdego tygodnia. Podczas gdy podstawy funkcjonowania życia wiejskiego pozostały w poważnej części nienaruszone, bardzo szybko rozwinęły się miejskie ośrodki Lewantu - szczególnie te położone na wybrzeżach. Porty na Bliskim Wschodzie zamieniły się w kwitnące centra handlowe, przyciągające znaczną część handlu międzynarodowego. Tyr i Akra stały się rynkami zbytu dla szlaków handlowych Orientu. Pozycja państw frankij-skich jako punktu stycznego między Wschodem a Zachodem sprawiła, że zainteresowały się nimi kupieckie miasta: Genua, Piza i Wenecja. Włosi wykorzystali fakt, że osadnicy potrzebowali pomocy w morskich podbojach wybrzeży i wymuszali określoną cenę za swe usługi. W zamian za uczestnictwo w oblężeniu Tyru Wenecjanie wynegocjowali prawa do jednej trzeciej miasta i jego terytoriów oraz liczne przywileje, w tym immunitety podatkowe i prawne. W konsekwencji poMapa Akry sporządzona przez Manno Sanudo. Pochodzi z XIV wieku i przedstawia miasto przez upadkiem w 1291 roku. Główne ulice wydają się dokładnie narysowane, podobnie jak mury i rynki: wenecki ipizański. Dom celny zastąpiono jednak przez "wewnętrzną przystań", która w rzeczywistości nigdy nie istniała; przypuszczalnie na pierwowzorze tej i innych map przerobiono na zatokę rozlany na mapę atrament.

•v

130 Łaciński Wschód 1098-1291

rozumień zawartych w innych miastach cechy kupieckie zajmowały własne, wyraźnie wyznaczone dystrykty. Na przykład dzielnica genueńska w Akrze składała się z położonego centralnie skweru, po bokach znajdował się kościół świętego Wawrzyńca (patrona Genui) i pałac, w którym mieścił się sąd. Dystrykt miał także własne ufortyfikowane bramy, piekarnie, sklepy oraz bazę dla przyjezdnych kupców. Kierując się instynk-temi handlowym Włosi nie zważali czasem na podziały religijne - na przykład zlekceważyli nałożony przez papieża zakaz handlu z muzułmanami surowcami wykorzystywanymi w działaniach wojennych - lecz statki włoskie były bardzo ważne dla osadników, ponieważ zapewniały ciągłość połączeń z Zachodem. Po zajęciu Jerozolimy gwałtownie wzrosła liczba Europejczyków pragnących udać się na Wschód. Transportując pielgrzymów do Lewantu Włosi umożliwili wielu Europejczykom odwiedziny świętych miejsc. Pielgrzymi przyczyniali się także do rozwoju gospodarki, zarówno wydając pieniądze na życie, jak i czyniąc dary instytucjom kościelnym. Jednakże kupcy włoscy dostarczali osadnikom najwięcej korzyści w stosunkach handlowych. Przepływ towarów przez porty Lewantu zapewnił Frankom wymierny dochód, szczególnie w pierwszej połowie XIII wieku. Mimo zakrojonych na szeroką skalę zwolnień podatkowych, które otrzymywali zachodni kupcy, rozmiar prowadzonego przez nich handlu aż nadto rekompensował nadane im początkowo przywileje. Kupcy z Bizancjum, Afryki Północnej, Syrii i Iraku nie mieli tych samych immunitetów co Włosi, tak więc przybywając i odjeżdżając z portów musieli płacić podatki za sprzedaż i wwożone towary. Wiele obciążeń miało muzułmański rodowód, co ukazuje, w jakim stopniu osadnicy przyswoili sobie praktyki lokalne, szczególnie, gdy mogły być dochodowe. Akra była najbardziej ruchliwym portem na łacińskim Wschodzie. Pisarz muzułmański, Ibn Dżubajr, napisał w 1185 roku: "Akra jest... portem, do którego zmierzają wszystkie statki. Jest to skupisko dla statków i karawan oraz miejsce spotkań kupców muzułmańskich i chrześcijańskich ze wszystkich rejonów. Drogi i ulice Akry są wypełnione ciżbą ludzką, tak więc trudno postawić stopę na ziemi. Akra śmierdzi i jest brudna, pełna odpadków i ekskrementów". Towary przybywające morzem wyładowywano i przewożono na jeden z licznych rynków w głównych miastach portowych. Mniejsze rynki specjalizowały się w produktach codziennych, takich jak ryby czy warzywa, natomiast inne w produktach eksportowych, takich jak cukier. Głównym źródłem prosperity był handel przyprawami, znaczna ilość towarów z azjatyckich szlaków handlowych przechodziła przez państwa frankijskie w drodze do Bizancjum i zachodniej Europy. Z Europy przywożono na ogół sukno. Urzędnicy ważyli towary i artykuły oraz nakładali na nie podatki, na ogół według ich wartości, lecz w przypadku produktów hurtowych, takich jak wino, oliwa czy zboża, według ich ilości. Poziom opodatkowania wahał się od 4 do 25 procent. Król czy pan miał zapewniony indywidualny udział w zyskach, czasami w formie lenna płaconego w pieniądzu od poszczególnych podatków. Po odprowadzeniu tych sum przez urząd dla danego rynku czy portu, resztę pieniędzy wpłacano do lokalnych i centralnych skarbców. Polityczny rozwój Królestwa Jerozolimy uka-j żuje, jak Frankowie godzili rodzime obyczaje za-| chodnie z potrzebą przystosowania się do warunków, jakie spotkali na

Wschodzie. Wielkie posiadłości przypominały marchie w europejskim stylu, a szlachetnie urodzeni mogli zajmować się swoimi własnymi sprawami. Mieli prawo do wymierzania sprawiedliwości i prowadzenia własnej polityki zagranicznej. Mieszkańcy tych palatyna-; tów pozostawali zatem potencjalnie poza kontro-j la królewską. Wielu panów, oprócz posiadłości

Łaciński Wschód 1098-1291 131

Polowanie bylo ulubioną rozrywką we wszystkich rejonach Lewantu. Na tej ilustracji, pochodzącej z trzynastowiecznego manuskryptu kroniki Wilhelma z Tyru, król Jerozolimy Fulko umiera po upadku z konia, który potknął się biegnąc za zającem pod murami Akry w listopadzie 1143 roku.

ziemskich otrzymywało też lenno płacone w pieniądzu, co było o wiele mniej powszechne na Zachodzie. Dzięki temu mogli przetrwać finansowo w przypadku strat terytorialnych. Od wszystkich wymagano jednak służby wojskowej. Wychodzono tu z założenia, że są wasalami króla. Na Zachodzie natomiast służbę można było zamienić na pieniądze. Król zatrzymywał dla siebie najsilniejsze i najbardziej prestiżowe terytorium, w tym porty: Tyr i Akrę, i oczywiście miasto Jerozolimę. Chociaż w XII wieku utracił wiele oznak władzy i praw, takich jak prawo bicia monet czy prawo do rozbitych statków, jego status jako króla pomazańca, połączony z siłą ekonomiczną, oznaczał, że dopóki był zdolną jednostką, wasalom rzadko udawało się z powodzeniem sprzeciwić jego władzy. Chociaż głównym zgromadzeniem w królestwie była Wysoka Rada, składająca się z samych wasali króla, okazjonalnym lecz ważnym forum do debatowania nad kierunkiem polityki był parlament złożony z szlachetnie urodzonych, do-

Łaciński Wschód 1098-1291 132

stojników kościelnych, przywódców zakonów rycerskich i czasami znaczących mieszczan. Parlamenty uchwalały nadzwyczajne podniesienie ogólnych podatków na pomoc w opłaceniu wydatków wojennych, jak w 1166 i 1183 roku, lub też mogły naradzać się nad wyborem stosownego małżonka - często pochodzącego z Zachodu dla ważnej dziedziczki. Członkowie parlamentów mogli też rozważać problemy dyplomatyczne. W 1171 roku zgromadzenie dyskutowało, do kogo w Europie należy się zwrócić o pomoc wojskową: szlachetnie urodzeni chcieli wysłać posłów do Europy i byli oburzeni, kiedy król Amal-ryk wyjawił im zamiar osobistej wizyty w Konstantynopolu, gdzie chciał szukać wsparcia u Greków: wzbudziło to żywiołowe protesty, lecz król dysponował władzą wystarczającą, aby móc zrealizować swój plan. Przed wstąpieniem na tron chorego na trąd króla Baldwina IV w 1174 roku władcy Jerozolimy mieli generalnie przewagę w stosunku do szlachetnie urodzonych. Mogli im narzucić swą kontrolę zarówno przez legislację, jak manipulacje prawami królewskimi do dysponowania ziemią. Przykładem jest assise sur la ligece (posiedzenie sądu w sprawie lenna) króla Amalryka z około 1166 roku, na którym ustanowiono, że wszyscy wasale największych panów - znani jako kontrwasale - muszą płacić daninę lenną królowi. Dzięki temu wytworzył się bezpośredni związek między koroną a większością posiadaczy lenn, potencjalnie omijając największą szlachtę. Porozumienie to było korzystne dla króla, gdyż mógł odwołać się do poparcia kontrwasali, jeżeli ich pan pozostawał z nim w konflikcie. Oni sami również na tym zyskiwali, ponieważ ich przysięga wobec króla oznaczała, że mogli bezpośrednio do niego skarżyć się na swojego pana, podczas gdy poprzednio niezależność wielkich lenn pozwalała wielkim panom na bezkarność w traktowaniu swych wasali. Zbyt wielka władza magnatów nie leżała w interesie króla. Mógł ją osłabiać na wiele sposobów. Kiedy ktoś umierał bezpotomnie, jego własność przechodziła pod kontrolę króla. Wziąwszy pod uwagę wysoki wskaźnik śmiertelności w Ziemi Świętej, zdarzało się to całkiem często i król czasami rozważał podział terytorium na pewną liczbę małych i z zasady mniej groźnych domen. Inną metodą umniejszenia władzy szlachty było nadawanie ziem rozproszonych wśród innych posiadłości, bowiem w takich warunkach, w razie opozycji, o wiele trudniejsze było stworzenie jednolitej siły terytorialnej. Te praktyki mogły się przyczynić do konsolidacji władzy korony, ale w każdym razie od 1140 roku wysokie koszty utrzymywania fortyfikacji i konieczność odrabiania strat spowodowanych najazdami muzułmańskimi sprawiły, że szlachta musiała oddać swe ziemie i zamki zgromadzeniom religijnym i zakonom rycerskim. W rodzinach rządzących w państwach fran-kijskich w XII wieku bardzo wysoka była pozycja kobiet. Szczególnie zasłynęły tu córki króla Jerozolimy Baldwina II (1118-1131). Kiedy król zmarł, jego najstarsza córka Melisanda, jej mąż Fulko, uprzednio hrabia Andegawenii, i ich syn pierworodny Baldwin, zostali wspólnie ukoronowani. Fulko chciał rządzić samodzielnie, lecz mimo podejmowanych prób nie zdołał zdobyć Nie sposób nie docenić roli papieża Innocentego III w rozwoju ruchu krucjatowego. Głęboko zaangażowany w odzyskanie Ziemi Świętej - to właśnie on wszczął tak

czwartą jak i piątą krucjatę - był również przygotowany do rozszerzenia ruchu krucjatowego na heretyków i politycznych oponentów papiestwa na Zachodzie. Co nie mniej ważne, to on decydująco rozwinął ruch krucjatowy pod względem kaznodziejskim, finansowym i organizacyjnym. Łaciński Wschód 1098-1291 135

dostatecznie dużego poparcia, aby usunąć' Me-lisandę. Był zmuszony do rządzenia wspólnie z królową. Kiedy zmarł w 1143 roku, jego syn Baldwin III miał tylko 13 lat i Melisanda sprawowała władzę jako regentka. Baldwin osiągnął pełnoletność w 1145 roku, lecz jego matka nie zamierzała wypuścić władzy z ręki i rządziła jeszcze przez pięć lat. W dwunastowiecznym społeczeństwie było to godne uwagi: kobieta rząd/ąca w swym własnym imieniu była niesłychanie rzadkim zjawiskiem, jak pokazała w Anglii opozycja wobec władzy Matyldy; po/a Bliskim Wschodem być może jedyną postacią, którą możemy porównać do Melisandy, jest królowa Urraka z Leonu-Kastylii (11091126). Kiedy nasilał się konflikt w Jerozolimie, matka i syn utworzyli swe własne oddzielne administracje i wydawali przywileje, każde we własnym imieniu. Władca musiał zazwyczaj dowodzić wojskiem w bitwie. To wymaganie miało wyeliminować władzę kobiet, a jednak w Królestwie Jerozolimy - prawdopodobnie ze wszystkich państw frankijskich najbardziej narażonym na działania wojenne - Melisanda utrzymała się przy władzy. Wyznaczyła dowódcę wojskowego i ewidentnie rządziła z autorytetem wystarczającym, aby zdominować najbardziej wpływowych mężczyzn w Królestwie, gdyż aż do 1152 roku Baldwin nie zdołał zdobyć poparcia wystarczającego do odsunięcia matki od władzy. Nawet kiedy udało mu się w końcu uzyskać przewagę, Melisanda pozostała wpływową osobą w Królestwie Jerozolimy. Jednakże te wydarzenia były niczym w porównaniu ze wstrząsem, jaki spowodowała jej młodsza siostra, księżniczka Alicja, która usiłowała sprawować władzę w księstwie Antiochii po śmierci swego męża w 1130 roku. Większość lokalnych możnowład-ców sprzeciwiała się księżnie. Próbując pozostać przy władzy, Alicja poprosiła o wsparcie Greków, muzułmanów z Aleppo, hrabiów Try-polisu i Edessy oraz patriarchę Antiochii. Ten siejący niezgodę epizod zakończył się siedem lat później, kiedy Alicja została zmuszona do oddania władzy przybyłemu z Zachodu Rajmundowi z Poitiers, którego lokalni możno-władcy namówili do poślubienia jej córki. Stosunki między władcami państw f rankij skich były na ogół dobre, chociaż czasami dochodziło do spięć. Łaciński Wschód składał się z czterech różnych terytoriów. Każde miało odrębny charakter i mogło podejmować niezależne działania, chociaż oczywiście w interesie osadników pozostawało łączenie się przeciwko działaniom wspólnych wrogów. Stosunki między Jerozolimą a jej mniejszym północnym sąsiadem, hrabstwem Try-polisu, były na ogół bliskie, a hrabia był wasalem króla. Hrabiowie Edessy płacili daninę Jerozolimie. Do lat trzydziestych XII wieku byli oni także wasalami księstwa

Antiochii. Książę Antiochii nie miał formalnego zobowiązania wobec króla Jerozolimy, lecz teoretycznie, jak zaraz zobaczymy, podlegał cesarzowi greckiemu. Niemniej jednak mieszkańcy księstwa Antiochii potrzebowali silPowyżej: Duma rodowa. Okno w południowej nawie opactwa Tewkesbury, zamówione w latach 1340-1344 roku przez Hugona Despensera, z zapisu jego matki, Eleonory z Clare. Widzimy tutaj portrety jej rodziny, jednej z rodzin związanych z ruchem krucjatowym. Poniżej: Rycerskość. Na tej miniaturze, namalowanej w 1490 roku, krzyże są dobrze widoczne, lecz król francuski, na wspaniale przyodzianym koniu, prowadzi innych szlachetnie urodzonych krzyżowców na ; wyprawę wyglądającą bardziej na polowanie, z niewidoma oznakami pokutnego etosu, który powinien być i nieodłącznie związany z krucjatami.

Łaciński Wschód 1098-1291 136

Katedra Najświętszej Maryi Panny w Tortosie. Najlepiej zachowana katedra z czasów wypraw krzyżowych. Układ (centrum) może przedstawiać pierwszy kościół poświęcony Najświętszej Pannie. nego związku z Frankami na południu, ponieważ często byli zmuszani do zwracania się o pomoc wojskową do Jerozolimy. W latach 1110-1137 władcy Jerozolimy piętnastokrotnie pomagali swym współwyznawcom na północy. Przez trzynaście lat król Jerozolimy działał w księstwie jako regent. Stosunki nie były całkowicie jednostronne, ponieważ mężczyźni z Antiochii walczyli w imieniu Jerozolimy w 1113,1129 i 1137 roku, lecz prawdą jest, że Antiochia była państewkiem wymagającym większego wsparcia. W czasie drugiej krucjaty między czterema państwami frankijskimi można zauważyć większą konkurencję. Wilhelm z Tyru,| dwunastowieczny historyk Królestwa Jerozolimy, j napisał, że gdy król francuski Ludwik VII przybył do Antiochii w marcu 1148 roku, przedstawiciele l wszystkich terytoriów frankijskich odwiedzili gol i próbowali przekonać do założenia bazy właśnie l na ich ziemiach, nie zważając na potrzeby innych, l W latach czterdziestych XII wieku sytuacja l wojskowa zmieniła się na gorsze. Pierwsze wiel-[ kie zahamowanie ekspansji osadników frankij-J skich nastąpiło w grudniu 1144 roku, kiedy to l Zanki, muzułmański atabak Mosulu, zajął Edes-l 137 Łaciński Wschód 1098-1291

sę. Chociaż marsz przez Azję Mniejszą dwóch wielkich armii drugiej krucjaty, prowadzonych przez Ludwika VII i władcę niemieckiego Konrada III, zakończył się klęską, to jednak połączone siły krzyżowców i osadników zaatakowały Damaszek w lipcu 1148 roku. Oblężenie upadło po tygodniu. Obecnie wydaje się prawdopodobne, że strach przed siłami muzułmańskiej odsieczy zmusił chrześcijan do popełnienia błędu taktycznego, lecz to proste wytłumaczenie nie usatysfakcjonowało osadników i krzyżowców, którzy oskarżali się nawzajem o zdradę. Krzyżowcy wrócili do domu, pozostawiając Franków zdanych na samych siebie. Północni osadnicy zawsze byli bardziej narażeni na najazdy muzułmańskie, a ich sytuacja stopniowo zaczęła się pogarszać. Wilhelm z Tyru napisał, że chrześcijanie znajdowali się pod tak wielką presją, jakby ich ziemia dostała się między dwa kamienie młyńskie. Następca Zankie-go, Nur ad-Din z Aleppo, ciężko pracował nad połączeniem oddzielnych muzułmańskich państewek w północnej Syrii. W 1149 roku zabił księcia Rajmunda z Antiochii w bitwie pod Inab, a głowa Rajmunda została wysłana kalifowi do Bagdadu, aby podkreślić pozycję Nur ad-Dina jako czołowego wojownika wśród sunnickich muzułmanów. Jego wpływy rozciągnęły się na południe. W 1154 roku przejął kontrolę nad Damaszkiem, co oznaczało, że chrześcijanie po raz pierwszy stanęli wobec zjednoczonej muzułmańskiej Syrii. Z tego punktu widzenia sytuacja polityczna była wyrównana: muzułmanie stanowili dla Franków rosnące zagrożenie, ale osadnicy mieli dwóch silnych władców w Baldwinie III z Jerozolimy (1143-1163) i jego następcy Amalryku (1163-1174), władców przygotowanych, aby sprostać wrogom. Kluczem polityki Amalryka pozostawała kontrola Egiptu. Ismailiccy kalifowie z linii Fatymi-dów byli słabi, Nur ad-Din kontrolował zarówno Aleppo, jak i Damaszek, Amalryk nie mógł więc dopuścić do zagarnięcia przezeń Egiptu i otoczenia osadników drogą lądową. W latach 1163 i 1169 Amalryk podjął co najmniej pięć prób podboju Egiptu. Lecz aby ochronić się przed rosnącą wrogością muzułmańską - weźmy pod uwagę choć tak ambitne plany jak zdobycie Egiptu - było jasne, że osadnicy potrzebowali większej ilości wojska. Pierwszym miejscem w którym szukali pomocy była Europa Zachodnia. Raison d'etre państw frankijskich polegała na obronie świętych miejsc w imię chrześcijaństwa rzymskokatolickiego. Prawdziwe związki pokrewieństwa łączyły osadników z ich współwyznawcami w Europie, od których spodziewali się pomocy w obronie Chrystusowego patrymonium, gdyż opieka nad Ziemią Świętą dotyczyła teoretycznie wszystkich chrześcijan. Osadnicy, chcąc zachęcić ludzi do ujęcia krzyża, usilnie próbowali także wykorzystać swe koneksje rodzinne z zachodnimi możnowładcami. Od 1160 roku osadnicy wysłali serię listów i wezwań do czołowych przywódców Europy Zachodniej z prośbami o pomoc. Papiestwo wspierało te apele ogłaszając listy wzywające do nowych krucjat. Do Lewantu wysłano pewne wsparcie finansowe, oraz, co o wiele ważniejsze, pewną liczbę krzyżowców średniej klasy, pod dowództwem takich ludzi jak hrabiowie z Flandrii czy Nevers. Przewidziana na krótki okres pomoc tego rodzaju była oczywiście mile widziana, lecz tak naprawdę osadnicy pragnęli

krucjaty zakrojonej na większą skalę. Skoncentrowali szczególną uwagą na królu Francji Ludwiku VII i królu Anglii Henryku II, lecz różnice polityczne między tymi dwoma władcami zniweczyły ich wysiłki. Frankowie nadal jednak potrzebowali konkretnej pomocy wojskowej. Gdzie jeszcze mogli się zwrócić? Odpowiedzią było Bizancjum. Grecy od początku byli wplątani w sprawy państw frankijskich i pozostawali w konflikcie z Boemun-dem z Tarentu aż do czasu, kiedy w traktacie 139 Łaciński Wschód 1098-1291

z Devol (1108) Boemund przysiągł cesarzowi posłuszeństwo i uznał w nim zwierzchnika Antio-chii. Do zainteresowania Greków tym rejonem przyczyniała się także obecność ludności greko-katolickiej w północnej Syrii. Król Baldwin III zdecydował się na zawarcie ściślejszych związ-.. ków z Konstantynopolem i pod koniec 1150 roku pozwolił Grekom na zabezpiecznie sobie mocnego przyczółka w północnej Syrii przez zakupy resztek ziem frankijskich w Edessie. Stosunki między Grekami a Frankami wkrótce rozwijały się dalej. W 1158 roku Baldwin poślubił członkinię greckiej rodziny cesarskiej. Dziewięć lat później jego następca Amalryk uczynił podobnie. W okresie przejściowym Manuel Komnen poślubił Marię z Antiochii. Te śluby wzmacniały perspektywy współpracy wojskowej. Spodziewano się, że pierwszym celem przymierza grecko-frankijskiego będzie Egipt, lecz na początku 1169 roku Nur ad-Din zajął kraj, nim chrześcijanie zdołali wprowadzić w życie swe porozumienie. Ten ostatni sukces muzułmanów poważnie zwiększył zagrożenie dla Królestwa Jerozolimy. Wobec ciągłego braku większej pomocy z Zachodu, Amalryk obstawał przy swej polityce progrec-kiej. Pojechał do Konstantynopola w 1171 roku, gdzie prawdopodobnie złożył hołd Manuelowi. Po raz pierwszy król Jerozolimy odbył taką podróż, a ów dramatyczny gest ukazał, w jakiej desperacji się znajdował. Później pomoc Greków przyszła do Lewantu w 1177 roku, lecz stosunki między dwoma państwami skończyły się wraz ze śmiercią Manuela w 1180 roku. Ten układ nie zakończył się wielkim sukcesem, chociaż w rzadkich przypadkach obawa przed interwencją Greków wpływała na podejście muzułmanów do Franków. Na przykład, gdy Nur ad-Din rozbił armię frankijską w północnej Syrii w 1164 roku, jego oficerowie doradzali mu kontynuowanie marszu w kierunku księstwa Antiochii i zniszczenie pozostałych Franków, lecz Nur ad-Din odrzucił ten plan, gdyż był przekonany, że zdobycie zbyt wielkiego chrześcijańskiego terytorium sprowokuje odwet Greków. W roku 1174 nastąpił zwrot, zarówno dla Franków, jak i dla ich wrogów. W maju po śmierci Nur ad-Dina systuacja stała się korzystna dla Franków. Dzięki zwykłemu zrządzeniu losu osadnicy najęli flotę Sycyli do pomocy w kolejnym ataku na Egipt. Nieszczęśliwie dla nich, gdy tylko Sycylijczycy przybyli do Lewantu, król Amalryk zachorował i zmarł. Kampania nie powiodła się, a Sycylijczycy wrócili do domu. Rozczarowanie było tym większe, że dziedzic Amalryka, Baldwin IV, był chory na trąd,

1140 roku. Jerozolima. jak niewielu jest Franków. w małym stopniu wpłynęła na sytuację. W następnych miesiącach Saladyn zajął Jerozolimę i zepchnął Franków na wybrzeże. To dwunastowieczne miejsce pielgrzymek było utożsamiane z Emaus. ców Zachodniej Europy do pomocy w obronie Świętego Grobu. Na tym zdjęciu widzimy kryptę z ołtarzem. Baldwin walczył aż do swej śmierci w 1185 roku. ponieważ dziecko zmarło w ciągu roku. rozbił siły Franków dowodzone przez Gwidona z Lusignan. Miejsce należało do zakonnic benedyktyńskich i zostało zabudowane pod patronatem królewskim ok. Okazało się. Kiedy Frankowie coraz bardziej dzielili się. jak również nie mógł mieć dzieci. W 1187 roku Saladyn uderzył i 4 lipca. który był królem-małżon-kiem siostry Baldwina IV. że nawet bezskutecznie ofiarowywali tron królestwa władcom: Francji Filipowi II i Anglii Henrykowi II. Baldwina V. Jedynym palestyńskim miastem w rękach chrześcijańskich . które przygotował do walki z Frankami w imię dżihadu. chcąc zrealizować swe własne cele. Sukcesja jego małoletniego bratanka. Był to okres prawdziwej wojny między dwiema rywalizującym frakcjami moż-nowładców. 140 Łaciński Wschód 1098-1291 Kościół Zmartwychwstania w Abu Dżausz.Saladyn wstąpił po nim na tron. że nie mógł rządzić skutecznie. jedna z córek króla Baldwina II. miejscem. Jeden z rzadkich zachowanych przykładów dwunastowiecznego kościoła krzyżowców. była członkinią tej wspólnoty. w którym Chrystus pokazał się uczniom po zmartwychwstaniu. lecz rządził królestwem coraz bardziej podzielonym. który stoi nad tak zwanym Źródłem w Emaus. Wysłali do Europy delegację z patriarchą Jerozolimy i mistrzami zakonów rycerskich na czele. kiedy Yvette. Chrześcijanie gwałtownie potrzebowali pomocy.co oznaczało. Jednak nic nie wskórali. Próbowali oni namówić władKościół świętej Anny. Oficer z armii Nur adDina . w bitwie pod Hit-tinem. Ich państewka pozostały lii Łaciński Wschód 1098-1291 141 nieomal bezbronne. świat muzułmański zaczął odzyskiwać siły. i w 1186 roku stworzył koalicję sił muzułmańskich. Osadnicy byli tak zdesperowani. które usiłowały manipulować nieszczęsnym królem.

w tym statki. aby obrona Jerozolimy pochłonęła wpływy finansowe Cypru. Przejęcie Cypru trudno uznać za akt kolonizacji religijnej. chociaż obawa przez atakiem skłoniła Amalryka z Lusignan do poszukiwania w 1195 roku opieki zachodniego cesarza Henryka VI. byłemu królowi Jerozolimy. że Cypr był odpowiednią bazą dla ekspedycji krzyżowców. konnym i mieszczanom ziemie i prawa. Chociaż spędzał więcej czasu w Akrze niż w Nikozji. W porównaniu z osadami łacińskimi. Taka polityka pomogła także w zrównoważeniu niedawnej utraty terytoriów na rzecz Saladyna. Jak wiadomo.musiały schronić się na wyspie w czasie burzy. Ludwik spędził osiem miesięcy na wyspie w towarzystwie króla Henryka I i dowodził możnowładcami cypryjskimi. kiedy część jego floty . Dwa państwa miały oddzielne administracje. W czasie krucjaty króla angielskiego Edwarda w latach 1271-1272 niektórzy z nich próbowali dowieść.pozostał Tyr. zyskał tytuł króla-malżonka Jerozolimy w 1197 roku. sądownictwo pozostawało pod ściślejszą kontrolą królewską. Amalryk nie zgodził się. Był jednak przygotowany do rozważenia propozycji zaangażowania wojskowych sił mieszkańców wyspy w interesie osadników na lądzie. Dopłynąwszy do wschodniego brzegu Morza Śródziemnego. Cypr W maju 1191 roku król angielski Ryszard I zdobył Cypr od Izaaka Komnena. Cypr był mniej narażony na najazdy muzułmańskie. że królestwa zostały połączone. wynikało to z czysto dobrowolnego wyboru. Wroga reakcja Izaaka sprowokowała Ryszarda do użycia siły i wkrótce jego oddziały podporządkowały sobie Cypryjczyków. który miał koronę zagwarantowaną także przez zachodniego cesarza. Jego brat i następca. nie oznaczało to. Najlepiej było to widać w czasie pierwszej krucjaty Ludwika IX. kiedy dokonał najazdu na Egipt w czerwcu 1249 roku. na których płynęły jego siostra i narzeczona . Taka lokalizacja oznaczała. założył dynastię. odpowiedzią Zachodu była trzecia krucjata. dlatego też po jego śmierci w 1205 roku dwoma królestwami rządziły różne dynastie. chociaż jest jasne. Ryszard sprzedał wyspę Gwidonowi z Lusig-nan. Ryszard żeglował w stronę Ziemi Świętej. zdradzieckiego członka cesarskiej rodziny greckiej. że zdobył terytorium dla własnej korzyści. chociaż obydwa straciły terytoria na wschodnich wybrzeżach. Dynastia Lusignan była także na tyle ostrożna. Gdy sprzyjały wiatry. Jego małżeństwo z Izabelą nie doczekało się potomstwa. Trypolis i An-tiochia były mniej zagrożone. wyspa pozostawała bowiem w ścisłych związkach z innymi państewkami łacińskiego chrześcijaństwa na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego i podobnie jak one miała mieć swój udział w obronie Ziemi Świętej. że nie powinni odbywać służby wojskowej poza wyspą i że jeśli kiedykolwiek w przeszłości pomagali królowi. Ostatecznie zgodzili się na służenie mu poza wyspą tylko przez cztery miesiące w roku. Frankijskim Cypryjczykom nie zależało aż tak bardzo na popieraniu podobnych ekspedycji. Na wyspie nie było palatyna-tów. podróż z Cypru na wybrzeże syryjskie mogła trwać tylko jeden dzień. W celu skonsolidowania władzy frankijskiej na wyspie pierwsi członkowie dynastii Lusignan nadali setkom rycerzy. Amalryk. Amalryk. która rządziła Cyprem przez niespełna 300 lat. Wbrew swemu statusowi krzyżowca Ryszard nie wahał się z przejęciem wyspy od chrześcijańskiego władcy. aby nie zostawić żadnego . kiedy poślubił dziedziczkę tronu Izabelę I.

tarasowate doliny i wykorzystywanie kanałów irygacyjnych sprawiło. Kupcy z Pizy. lecz w czasie rządów Lusignanów silniejszy wpływ zyskali Genueńczycy. zakłóconego jedynie zainspirowaną z zewnątrz wojną domową. Powyższe czynniki uniemożliwiły możnowładcom zbudowanie regionalnej potęgi i mogą pomóc w wytłumaczeniu względnego spokoju na wyspie. a miasto Limassol stało się najważniejszym ośrodkiem działalności handlowej. Większość miej scowej ludności była wyznania grekokatolickiego. aby się im podporządkowali. W czasie władzy Bizancjum Wenecjanie zapewnili sobie przywileje. że Cypr mógł produkować na eksport znaczne ilości zbóż. Po upadku Akry w 1291 roku Europejczykom zabroniono prowadzenia bezpośredniego handlu z muzułmanami. cukru i oliwy z oliwek. szczególnie po wojnie domowej trwającej od 1229 do 1233 roku. chociaż pewne gatunki były tak lepkie. Prawosławie zosta .zamku czy ufortyfikowanego miasta w rękach wasali. Ka-taloriczycy i cylicyjscy Ormianie także utrzymywali kontakty handlowe z Cyprem. W czasie panowania dynastii Lusignan gospodarka Cypru rozkwitła. że. jakie przyniósł podbój Franków. Cypr stał się kluczowym punktem postojowym na międzynarodowym szlaku handlowym. Jedną z największych zmian. Do prosperity przyczyniła się pozycja Cypru jako naturalnego punktu przystankowego dla kupców na szlaku handlowym oraz rosnące zainteresowanie włoskich cechów kupieckich. aby umożliwić Europejczykom ich nabycie. gdyż leżała 50 mil bliżej lądu i lepiej nadawała się do rosnącego handlu z Syrią i Cylicją. z obawy przed atakiem muzułmańskim. Innym ważnym produktem było wino. było wprowadzenie na wyspie Kościoła rzymskokatolickiego. Pod koniec XIII wieku Famagusta zastąpiła Limassol jako stolica handlowa wyspy. a rozmiary tego handlu sprawiły. Tej praktyki nie mogli stosować władcy 142 Łaciński Wschód 1098-1291 w innych rejonach Bliskiego Wschodu. która wybuchła w latach 1229-1233. Jedynymi fortecami nie należącymi do króla były prawdopodobnie zamki Kolossi i Gastrii. a od biskupów greckich wymagano. lecz biskupi z Rzymu tworzyli starszyznę kościelną. że Famagusta rozwinęła się jako bogate i kosmopolityczne miasto. można je było jeść z chlebem jak miód. a syryjscy chrześcijanie transportowali towary z Lewantu do Famagusty. Żyzne równiny nadbrzeżne. które należały do wielkich majątków pozostających w posiadaniu joannitów i templariuszy. Zachodni kupcy wykorzystywali do tego port Ayas w chrześcijańskiej Cylicji. Król Henryk I (1218-1253) potrzebował pomocy floty morskiej i mieszkańcy Genui wspomogli go w zamian za znaczne przywileje handlowe. jak twierdzili współcześni.

Zaprosił Jana Ibelina na bankiet. Czternastowieczny krużganek w klasztorze prernonstratensów w Bellapais na Cyprze. aby nie dopuścić do władzy Ibelinów. przyjął go [kordialnie. Klasztor doskonale prosperował w XIII wieku. był zdeterminowany. Filip miał wystarczające wsparcie. po podbiciu Królestwa Jerozolimy w 1187 roku przez Saladyna. lecz kler niższy był gorzej przygotowany do zaakceptowania jurysdykcji katolickiej. ' Jedną z konsekwencji było pojawienie się rodzi. gdy Grecy upierali się przy użyciu do odprawiania Eucharystii chleba pieczonego na zakwasie. a wielu ich współwyznawców ekskomunikowano. (Wkrótce potem Fryderyk opuścił ziemie cypryj-jskie. W wyniku konfliktu trzynastu pra wosławnych poniosło męczeńską śmierć. Wygląd zachowanych katolickich ! katedr. koronując Henryka bez uprzedniej z nim konsultacji. kościołów i klasztorów świadczy o dominującej pozycji Kościoła katolickiego w tym okresię. jako znacznej siły w spra. który przybył na wyspę w 1228 roku. Ich współwyznawcy na lądzie nigdy nie znaleźli się w takiej sytuacji.wach cypryjskich. Jan został zmu-I szony do wydania Henryka. : Szkody wyrządzane społeczności prawosławnej zwiększali jeszcze Frankowie. uprzed Przez ponad połowę okresu między 1205 i 1267 rokiem rządy w królestwie Cypru sprawo. króla-infanta skie. Doszło do kryzysów. lecz cesarz Fryderyk II. Henryka I. na czele których stał wtedy brat Filipa . następnie uciekł do l zamku świętego Hilariona w północnych górach. aby odeprzeć zagrożenie dla swoich rządów ze strony matki Henryka. która była już dobrze osadzona w Królestwie Jerozolimy. że Ibelinowie zignorowali jego prawa suzerena. przywłaszczając sobie i wykorzystując mienie należące do lokalnego Kościoła.ło także zmuszone do uznania zwierzchności papieża. Zażądał opieki nad młodym królem i profitów z królewskich posiad-I lości. symbolizującego dla nich Zmart wychwstanie. którzy uciekli z lądu. Klasztor został ufundowany przed 1205 rokiem przez mnichów.wali małoletni władcy pod kuratelą regentów.Jan. Cesarz był wściekły. Biskup prawosław ny zgodził się na to w 1261 roku. Gdy papieski najazd na południowe Wło- .ny Ibelinów. Około 1218 roku Filip Ibelin został regentem swego bratanka. a następnie kazał otoczyć uzbrojony-I mi mężczyznami i aresztować. Jeden z nich nastąpił. a jego pozostałości świadczą o okresie dominacji Kościoła katolickiego na Cyprze.

Jan tymczasowo dał dowód swojej władzy przez wybicie monet. Na rewersie krzyż i słowo DAM1ETTA. Król Cypru Hugon III (1267-1284) został w 1269 roku również władcą Jerozolimy. chociaż po upadku Akry w 1291 roku już tylko tytularnym. kiedy papież Innocenty IV uwolnił króla Henryka z wszelkich przysiąg.chy zmusił cesarza do powrotu do domu. zmierzające do skoncentrowania pozostałych sił Franków na walce z mameluckim sułtanem Bajbarsem spełzły. ChrześŁaciński Wschód 1098-1291 144 W 1219 roku piąta krucjata zdobyła egipski port Damiettę. Wyspa wkroczyła w nową epokę. Jana z Brienne. na rewersie natomiast lwa cypryjskiego. w której odegrała ważną rolę jako enklawa Kościoła katolickiego w północno-wschodnim obszarze Morza Śródziemnego i oczywisty punkt. Ryszard Filangieri. w latach 1285-1324. na niczym. i królestwo przeszło pod bezpośrednią kontrolę Stolicy Apostolskiej. jak zobaczymy. który wrócił do króla Jerozolimy. z którego usiłowano odnowić obecność chrześcijańską w tym rejonie. Na awersie widzimy króla na tronie. Zwierzchnictwo cesarza na Cyprze zakończyło się w 1247 roku. oblegał ich zamek w Bejrucie i zbudował opozycję przeciwko nim na Cyprze. Jan odwołał się do pomocy floty genueńskiej i większości ludności Cypru. Do 1233 roku rozgromił siły cesarskie na wyspie. Wysiłki Hugona. Srebrny grosz pochodzi z okresu jego panowania na Cyprze. marszałek cesarski. Na awersie widać ukoronowaną głowę ze słowami IOHANNES REX. Henryk II miał wiele kłopotów w czasie panowania na Cyprze. Ibelinowie walczyli chcąc pokonać zwolenników cesarza w Palestynie i na Cyprze. sprzedał on regencję Cypru pięciu cesarskim pomocnikom. cijańska Palestyna została podzielona przez walczące ugrupowania. Po upadku Akry w roku 1291 na Cypr przybyło wielu ucie- . Później nastąpiły cztery lata wojny domowej. gdyż pod koniec 1221 roku port odzyskali muzułmanie. kinierów. Był także królem Jerozolimy. Jednak kontrola Jana nad miastem okazała się krótkotrwała. które ten składał Fryderykowi II.

Frankijska Grecja 12 kwietnia 1204 roku Konstantynopol poddał się czwartej krucjacie.s. którzy pozostali wierni prawosławiu.^. Rozpoczęło się trwające trzy dni plądrowanie miasta. głównie dlatego.^tała zbudowana przez Gotfryda I Yillehardouina w latach 1220-1223. Grecy stanowili społeczeństwo. który mógłby kontrolować jedną czwartą terytorium odebranego Grekom. lecz zabrakło w niej pierwiastka religijnego. Ziemię podzielono na lenna. Pozostałe trzy czwarte ziemi podzielili między siebie Wenecjanie i inni krzyżowcy. Na prawo można zobaczyć początek muru o wiele większego dziedzińca. które narzucali miejscowej ludności. W maju 1204 roku koronowano hrabiego Baldwina z Flandrii. mieszczan i wieśniaków. który rozciągał się w dół wzgórza. W rzeczywistości. i skutkiem tego osłabiły "religijne kolonie" w Lewancie. bliskie związki osadników z Wenecją oraz polityczny i ekonomiczny kierunek nadawany przez samą Wenecję. Sześciokątna forteca wewnętrzna (pośrodku) otacza miejsca mieszkalne i mały otwarty dziedziniec. Ci Grecy. Większa ji^' . dobrobyt i względne bezpieczeństwo frankijskiej Grecji przyciągnęły osadników z państw frankijskich. są wyznacznikami relacji łączonej zwykle z bardziej konwencjonalną definicją kolonializmu.Zamek Tornese (Clermont) na frankijskim Peloponezie. otaczając stajnie i magazyny. że sami krzyżowcy z Zachodu byli przedstawicielami różnych kultur. w którym wszyscy wolni ludzie podlegali temu samemu prawu. Jednak wkrótce podstawowe rozróżnienie między najeźdźcami 146 Łaciński Wschód 1098-1291 . . Znajdowało to odbicie w metodach rządzenia i administracji. Katolicy wprowadzili wysoce rozwarstwione społeczeństwo. Wpływ podboju frankijskiego był nader różnorodny. z różnymi prawami dla szlachetnie urodzonych. W przededniu ataku krzyżowcy zdecydowali się wybrać katolickiego cesarza. W przypadku Grecji weneckiej. Okupacja cesarstwa bizantyjskiego przez kolonistów była bezpośrednią konsekwencją ruchu krucjatowego. Podbój był nastawiony przede wszystkim na zdobycze finansowe i terytorialne. niezależnie od zajmowanej pozycji ekonomicznej czy społecznej. byli traktowani jak poddani.

Pod względem . Frankowie do wykorzystania wszelkich surowców potrzebowali nowego terytorium. lecz jego władzę ograniczały nakazy z Wenecji. Wenecjanie mniej oddziaływali na Greków niż pozostali przybysze. W konsekwencji. Syrią i Konstantynopolem. gdyż utrzymywali scentralizowaną biurokrację.Ze względów bezpieczeństwa osadnictwo frankijskie w wiejskich rejonach Grecji koncentrowało się w ufortyfikowanych wieżach. Aby wejść w system podatkowy. podlegały pojedynczej kontroli. Modon i Koron na południowym Peloponezie i europejskie wybrzeże Morza Marmara. Katoliccy duchowni zamieszkiwali na ogół w ośrodkach miejskich. że archontes zaczęli wchodzić do hierarchii frankijskiej. a prerogatywy cesarskie. Kreta była najważniejsza. Te dwie wieże znajdują się w miejscowości Phylla. Może też pomóc wytłumaczyć. W przypadku archontes akceptacja fran-kijskiego systemu feudalnego była drogą wiodącą do polepszenia zajmowanej pozycji. Wynika z tego. takie jak obciążenia fiskalne. aby rządził. Posiadłości Wenecji obejmowały Kretę. wykorzystywali oni archontes. ponieważ stanowiła kluczowy punkt na szlakach handlowych między Egiptem. dlaczego Grecy na okupowanych terenach rzadko wszczynali rebelie przeciwko swym zachodnim panom. Dla tych niewielu ludzi Zachodu.znalezienie księdza znającego obrządek łaciński było trudne. nie rozdzielano ich jednostkom. że interesy lokalne ograniczyły się do interesów osadników oraz pomógł w zrekompensowaniu słabości liczebnej Franków wobec ataków wrogiego państwa bułgarskiego na północy i greckich migracji do Azji Mniejszej i Epiru. iii 147 Łaciński Wschód 1098-1291 Jak wszędzie na Wschodzie. co prowadziło do pewnego stopnia hellenizacji. Ten proces sprawił. że taka polityka stałaby się bezskuteczna. a chociaż pod względem religijnym i kulturowym różnili się od Franków. którzy żyli na wsi . żyjący w takich miejscach osadnicy korzystali przy odprawianiu sakramentów z pomocy duchownych prawosławnych. Liczba prawosławnej ludności mogła sprawie. jak na innych obszarach frankijskiej Grecji. Archontes byli w gruncie rzeczy grecką szlachtą. na wyspie Euboea (Negroponte). a najprostszą prowadzącą do tego drogą było zaadaptowanie istniejącej bizantyjskiej struktury podatkowej. a poddanymi zaczęło się zacierać.często dla bezpieczeństwa w ufortyfikowanych wieżach . Podestę wybierano. w drugiej połowie XIII wieku zaczęli otrzymywać od osadników lenna. byłych cesarskich posiadaczy i urzędników. Istnieją dowody. Jednak Frankowie wybierali katolickiego patriarchę Konstantynopola i zastępowali prawosławnych biskupów katolickimi. że od 1262 roku Grecy byli pasowani na rycerzy. Większość wież składała się z leżącej na parterze piwnicy z wejściem oraz obszaru mieszkalnego na pierwszym piętrze lub wyżej. Frankowie nie usiłowali narzucić nowym poddanym obrządku katolickiego.

Niewiele pozostałości tej kultury przetrwało do dzisiaj. pod wodzą cesarza żyjącego na wygnaniu w Nikei. został schwytany przez Nikeariczyków w bitwie pod Pe-lagonią. mimo że pierwotny cel odzyskania Świętego Miasta nie został osiągnięty. Jednak nie byli na swych terenach zupełnie bezpieczni. reprezentował styl achajski. gdyż właśnie jego zdobycie uważano za najlepszą drogę wiodącą ku odzyskaniu Jerozolimy. Pod koniec trzeciej krucjaty chrześcijanie zdobyli wybrzeże od Tyru do Jafy. jak jedwab. książę Wilhelm II (1246-1278). seria kryzysów związanych z sukcesją tronu i liczne krucjaty do Egiptu. Egzystencja gospodarcza Królestwa Jerozolimy była zależna od chrześcijańskiej kontroli Łaciński Wschód 1098-1291 148 . Późniejszy kronikarz zauważył. pomagając frankijskim osadnikom odzyskać port w Akrze. po przejęciu Cypru. Ryszard I król Anglii i król francuski Filip II odnieśli znaczący sukces. takich jak pszenica. Okresy pokoju pozwalały szlachetnie urodzonym oddawać się turniejom i polowaniom. Łacińska Palestyna i Syna. Przed uwolnieniem zmuszono go do złożenia wrogom przysięgi lojalności. odzyskali prawie wszystkie ziemie. Lepiej wiodło się innym osadnikom frankij-skim. Achai udało się przetrwać. piękne freski zdobiły ściany ich pałaców. oliwa z oliwek. Zagrożenie najazdem Mongołów tymczasowo powstrzymało Nikeariczyków od dokończenia dzieła. był tak dobry jak w Paryżu. Najwspanialsza była Achaja. lecz już nigdy nie mogła działać samodzielnie. Wczesne dziesięciolecia XIII wieku w państwach frankijskich charakteryzował wzrost gospodarczy. Ten punkt widzenia odzwierciedlał ścisłe związki kulturowe między osadnikami a ich ojczyzną. Śmierć Saladyna w 1193 roku stworzyła chrześcijanom stosowne okoliczności do konsolidacji odzyskanych terenów.kulturowym jednakże Frankowie nie zintegrowali się ze swymi poddanymi i na weneckiej Krecie mieszane małżeństwa były zabronione. przynajmniej w teorii. Książę Got-fryd II (1229-1246). Żyzne tereny Półwyspu Peloponeskiego i Krety przyczyniły się do ekspansji gospodarczej. w rezultacie Frankowie bogacili się. że język francuski. jakim mówiono w Achai. Dwór książąt z dynastii Yillehardouin zaczął być uważany za najwspanialszy przejaw rycerstwa w świecie chrześcijańskim. a dzięki zawarciu rozejmu z Saladynem pielgrzymi znów mogli udawać się do Jerozolimy. uprzednio utracone w Azji Mniejszej. lecz w ciągu dekady Grecy. Jednakże w 1259 roku pyszny następca Got-fryda. Cesarz Henryk I (1206-1216) usiłował narzucie swą władzę Tracji. który przejechał przez Peloponez w towarzystwie ośmiu rycerzy ze złotymi ostrogami. Dwór książęcy w Andravidha traktowano jako ostateczne szkołę dla kwiatu rycerstwa francuskiego. Wzrastał popyt na eksport produktów hurtowych. wełna i wino. lecz w lipcu 1261 roku cesarz bizantyjski Michał VIII zażądał oddania Grekom Konstantynopola. podobnie jak towarów luksusowych. 1187-1291 W lipcu 1191 roku.

że królewskie wpływy z Akry wynosiły około 1240 roku 50 000 funtów w srebrze rocznie: stanowiło to więcej niż dochód królestwa Anglii w owym czasie. która była pierwszym rynkiem zbytu dla ich towarów. Cesarz z determinacją pragnął odbudować władzę korony. że podejmując krzyż w piątej krucjacie w 1215 roku. Nie można się więc było odwołać do praw pisanych. lecz najpotężniejsi możnowładcy. Kupcy korzystali z rozwijającego się handlu. Genua i Wenecja ciągle wysyłały do Lewantu urzędników. zdecydowanych osiedlić się w Ziemi Świętej. Piza. Jego działania na Cyprze zostały opisane powyżej. Tymczasem względne bezpieczeństwo na wybrzeżu doprowadziło do znacznego wzrostu liczby ludności Tyru i Akry. W konsekwencji wyroki w pierwszych dziesięcioleciach XIII wieku były dyktowane przez pamięć i obyczaj. której prestiż ucierpiał od czasu panowania Bald-wina IV. Nawet jeśli dokładność danych dla Akry może być wątpliwa. a nie przechowywanych w pamięci. Interesujące było powstanie szkoły prawników. prawa Królestwa. jeżeli został do tego zawezwany. to z pewnością Królestwo Jerozolimy miało silną pozycję gospodarczą. Cesarz ostatecznie wyruszył na Wschód w czerwcu 1228 roku. w który byli też wplątani możnowładcy frankijscy i zakony rycerskie. a Fryderyk zażądał regencji w imieniu swego syna Konrada. którzy także należeli do jej członków. Tak w Lewancie . Do 1227 roku zgromadził dużą armię krzyżowców. cesarz Fryderyk II dołączy się do ekspedycji. którzy obawiali się zagrożenia swej dominacji. papież Grzegorz IX ekskorrtunikował go. Później napotkał trudności na lądzie. Spodziewano się. Korona Jerozolimy niosła ze sobą znaczny prestiż i Fryderyk II zamierzał wywyższyć swą pozycję jako władcy Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Ostatecznie cechy kupieckie stały się tak silne. wyniszczającego konfliktu. Prestiż wasali. Angielski kronikarz Mateusz z Paryża napisał. w przeciwieństwie do biegu wydarzeń w Europie. lecz polityczne problemy na Zachodzie uniemożliwiły mu wyjazd. Przez większą część XII wieku wielkim ośrodkiem handlowym na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego pozostawała Aleksandria. lecz około 1180 roku azjatyckie szlaki handlowe zaczęły kierować się do Akry. Na obszarach miejskich rozkwitały społeczności żydowskie. częściowo przyciągane tu przez korzystne warunki ekonomiczne i wzmacniane przez migrantów.Akry. przepadły. że kiedy Jerozolima upadła. Regencję otrzymał. Początki tego leżą w osobliwości służby feudalnej w państwach frankijskich . lecz kiedy zachorował i odłożył wyjazd na później. dziedziczkę tronu. że zaczęły wywierać destabilizujący wpływ na życie polityczne: w 1256 roku rywalizacja handlowa między Genueńczykami i Wenecjanami doprowadziła do wojny o klasztor świętego Sabasa w Akrze. przez co zaangażował się bardzo mocno w sprawy Jerozolimy. potęgował jeszcze fakt. Jednakże w 1225 roku cesarz poślubił Izabelę II. Najskuteczniejszym orężem w tej walce były między innymi ich umiejętności prawne. angażując się w problemy Ziemi Świętej.obowiązku udzielania przez wasala conseil (rady) i pomocy przy wnoszeniu sprawy pod sąd na dworze. biegłych w tym względzie. a król otrzymywał duże sumy pieniędzy z podatków. ściśle związanych z rodzinami baronów. Szczególnie w Akrze można było spotkać dużą społeczność żydowskich intelektualistów. Wzrastało zaangażowanie włoskich cechów kupieckich. gdzie istniała podpora w postaci praw pisanych. które zostały spisane i były przechowywane w kufrze w kościele Świętego Grobu. który przebywał na Zachodzie. postanowili się opierać. Izabela zmarła w połogu.

a zakończył swe dni jako cesarz Konstantynopola (1228-1237). teoretycznie pozostawiając króla pozbawionego wszelkiej siły. że odnosi się to tak samo do króla. . Ilustracja pochodzi z trzynastowiecznej kontynuacji kroniki Wilhelma z Tyru. jak i dowodem potęgi możnowładców. spisaną przez hrabiego Jafy. zapraszanych do poślubienia ważnych dziedziczek na Wschodzie. Rezultat tego epizodu był iii 150 Łaciński Wschód 1098-1291 jednak tak odbiciem słabości cesarza. aby nie dać się zaślepić przez własne poczucie ważności prawników. przynajmniej początkowo. ustanowione w XII wieku przez króla Amalry-ka celem wzmocnienia korony. przede wszystkim Li-vre de Jean d'Ibelin ("Księgę Jana z Ibelinu". a w przypadku krzyżaków perspektywa utraty wsparcia wojskowego skłoniła Fryderyka do odstąpienia od projektu. Assise sur la ligece. pamięci prawników o dawnych procedurach. szlachetnie urodzeni wykorzystali przygotowanie prawne niektórych z nich. dziedziczkę tronu Jerozolimy. Jan udał się do Lewantu. spisano wiele ważnych dzieł prawnych. że pan nie może podejmować działań przeciwko wasalowi bez formalnej decyzji swego dworu. 1265). aby poślubić Mańę. obstawali przy tym.pojawiła się grupa wysoce wyspecjalizowanych prawników. kto będzie rządził Królestwem Jerozolimy w przypadku nieobecności czy niepemolet-ności władcy. możnowładcy upierali się. Kiedy studia prawne rozkwitły. Opis jego przybycia w pełnym rynsztunku do Egiptu mogliśmy przeczytać na stronie 95. jak i do każdego innego pana. na korzyść możnowładców. w zupełnie odmiennych okolicznościach. ok. Lenna Ibelinów odzyskano siłą. lecz zaczął znaczącą kańerę jako regent i władca na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego. że odgrywali istotną rolę w podjęciu decyzji. Musimy być ostrożni. opierały się na Łaciński Wschód 1098-1291 149 Przybycie Jana z Brienne do Akry we wrześniu 1210 roku. odwrócono teraz. Jan był starszy niż większość ludzi Zachodu. że mają prawo do użycia siły w celu odzyskania wszystkich skonfiskowanych lenn i mogą odmówić swych usług. chociaż trudno zaprzeczyć. Sprzeciwili się konfiskacie lenn Ibelinów w pobliżu Akry i próbom Fryderyka. jeśli nie było sprawiedliwych wyroków. Ponieważ prawo stanowiło. Kiedy przyszło się zmierzyć z Fryderykiem. zmierzającym do wzmocnienia pozycji krzyżaków przez nadanie im dziedzicznie dóbr Toron. które. wykształconych w sztuce publicznych procesów.

Na miejsce Fryderyka wyznaczono jego najbliższą krewną w Palestynie. Filip z No-vary (zm. W czasie jego nieobecności Antiochię zdominowała społeczność grecka. mający uzasadnić koniec regencji Fryderyka. ciągle istnieje potrzeba wyznaczenia regenta. królową Cypru. Rządził zarówno w Antiochii. a królestwo zostało podzielone między zwolenników cesarza i jego oponentów. W1201 roku pretendenci z Armenii i Try-polisu zaczęli się spierać na temat sukcesji An-tiochii. Przedstawiciele dwóch włoskich społeczności zaproponowali zdradę Tyru na rzecz stronnictwa Ibelinów. Książę wybrał na miejsce rezydowania Trypolis. stworzył fikcyjny argument. na poły niezależną siłę w tym rejonie. jak wkrótce zobaczymy. Politykę północnej Syrii skomplikowały później wpływy zakonów rycerskich.W stosunkach z muzułmanami Fryderyk miał dużo więcej szczęścia. Osadnicy zerwaYilan Kale (Zamek Węży). wznosząca się nad rzeką Pyramus nad równiną Adana. Ryszard przywłaszczył sobie weneckie dochody z Tyru. dokonany w czasie piątej krucjaty. Prawnik. Wymagało to prawnego uzasadnienia. jak i Trypolisie. 1265). Alicję. Odjazd Fryderyka nie oznaczał końca cesarskiego zaangażowania na Bliskim Wschodzie: kiedy w 1231 roku jego oficer. Obawiając się skutków ekspedycji Fryderyka. Ponieważ Konrad nie przybył na Wschód i nie zażądał tronu. w końcu zatriumfował Boemund IV (12191233). aby wypędzić zwolenników cesarza z miasta. moż-nowładcy. co skłoniło Wenecjan do sprzysiężenia się z jego wrogami. Fryderyk przygotował cesarską ceremonię koronacji w Świętym Grobie. Ogromna trzynastowieczna forteca. Zamek byt kluczową twierdzą władców . obsypywany w czasie podróży do portu w Akrze śmieciami przez miejscową ludność. które miały siedziby w ufortyfikowanych zamkach . Królestwo Jerozolimy nie było jedynym państwem frankijskim narażonym na wstrząsy polityczne. chociaż muzułmanie wciąż posiadali obszar dookoła Świątyni i nie zezwolili na ufortyfikowanie miasta. Niemniej jednak Ryszard utrzymał kontrolę nad Tyrem. Cesarz opuścił Wschód w czerwcu 1229 roku. Ryszard Filangieri. Latem 1242 roku te siły połączyły się. że skoro tylko Konrad dorośnie . chociaż z powodu jego statusu ekskomunikowanego patriarcha Jerozolimy obłożył miasto interdyktem. Baghras.co nie nastąpi do kwietnia 1243 roku . sułtan AlKamil zgodził się podporządkować kontroli Jerozolimy w lutym 1229 roku. Poplecznicy cesarza wkrótce utracili nawet te niewielkie pozostałości wpływów na Wschodzie. Atak na Egipt. Utrzymywał on. Krak des Chevaliers i Chastel Blanc . Okres względnej prosperity skończył się w latach czterdziestych XIII wieku.regencja jego ojca powinna dobiec końca. który był klientem Ibelinów i jest naszym głównym źródłem informacji o tym okresie. zdołali pokrzyżować jego plany. a Fryderyk obiecał chronić sułtana przed wszystkimi wrogami. Genueńczycy zawsze byli wrogo nastawieni wobec zwolenników cesarza. Zawarto dziesięcioletni rozejm.Margat. Konflikt trwał wiele lat. chrześcijańskimi i muzułmańskimi. wykorzystując opozycję na zaprzysiężonym bractwie w Akrze. Tor-tosa. próbował przejąć kontrolę nad Bejrutem. politycznie osłabiony konfederacją Ajju-bidów. wywołał zaniepokojenie Egipcjan. na czele których stali Ibelinowie.i stanowiły. chociaż systemy prawne i administracyjne dwóch państw były oddzielne.

odniesionym w bitwie pod Ajn Dżalut w 1260 roku. Przywództwo Mameluków przeszło w ręce wybitnego sułtana Bajbarsa. gdyż muzułmanie sprzymierzyli się z Cho-rezmijczykami. który wkrótce zapanował nad całą Syrią. Strategia oparta na trzymaniu w izolacji ważnych punktów. która pierwotnie była odseparowana od lądu przez wypełnioną wodą fosę. Na południowym falochronie stoi dwunastowieczna cytadela. jego pozostałości pochodzą najprawdopodobniej z pierwszej połowy XIII wieku. chociaż niewątpliwym postępem była innowacja Ludwika IX. lecz zachowane mury są w większości pozostałościami prac nakazanych przez króla Francji. wraz z . W 1258 roku Mongołowie splądrowali Bagdad.ormiańskich. była kluczowym elementem obrony terytorium ' frankijskiego. Po klęsce poniesionej w Egipcie król pozostał w Palestynie i doprowadził. Cezarea widziana od strony południowo-wschodniej. Atak Ludwika na Egipt doprowadził. do ponownego umocnienia fortyfikacji Akry. do zastąpienia dynastii Ajjubidów rządami Mameluków. a dwa lata później zaatakowali Aleppo. Wyraźnie widać pozostałości portu. jak zobaczymy. Jerozolimę utracono w sierpniu 1244 roku. W dużym stopniu finansowany przez koronę francuską. wędrującym ludem zmuszonym do nomadyzmu przez Mongołów. Chrześcijanie mieli zbyt mało odiii Łaciński Wschód 1098-1291 153 działów. wielkim nakładem kosztów. pozwolili Egipcjanom przejść przez swoje terytorium przed ich zwycięstwem nad Mongołami. li rozejm z sułtanem Egiptu. Nowe wezwania do krucjaty zaowocowały pierwszą krucjatą króla Francji Ludwika IX. Jafy i Cezarei. Na charakter odwetu wojskowego osadników miał wpływ fakt. w czasie jego pobytu w mieście od marca 1251 do maja 1252 roku. Mniej więcej w tym samym czasie na scenie pojawiła się armia mongolska. Ludwika IX. że brakowało im ludzi. rozdarci między Mongołami a Mamelukami. w której zginęło ponad 1000 rycerzy. przez co rozpętali burzę. a dwa miesiące później siły chrześcijańskie zostały rozbite w bitwie pod La Forbie. Krzyżowcy zdobyli miasto w 1101 roku. Boe-mund VI z Antiochii-Trypolisu (1252-1275) został ich sprzymierzeńcem. którzy kontrolowali ten region. często pod kontrolą zakonów rycerskich. polegająca na założeniu stałego francuskiego regimentu na Wschodzie. Sydonu. lecz władcy Jerozolimy. aby stworzyć armię polową oraz zaopatrzyć ufortyfikowane miasta w odpowiednie garnizony. regiment liczył około 100 rycerzy.

co wskazywało. w obliczu roszczeń Karola Andegaweńskiego. lecz wielu obrońców zginęło. iii 154 Łaciński Wschód 1098-1291 mogły się oprzeć naporowi wrogich sil. 28 maja przełamano ostateczną obronę. Na ogół unikano bitew pozycyjnych. ponownie zdobył Akrę i został koronowany z wielką pompą i splendorem. a 5 kwietnia 1291 roku rozpoczął się ostateczny atak na Akrę. gdyż ze swymi ograniczonymi zasobami Frankowie w niewielkim tylko stopniu mogli liczyć na stałe zdobycze terytorialne. Mongolskie najazdy na Irak i północną Syrię zniszczyły szlaki handlowe. Oznaczało to. król Henryk II. jak pustoszy się ich ziemie. Działania obronne Franków ograniczały się zwykle do najazdów. konnymi i pieszymi. Dzięki jego wspaniałemu dowództwu i ostrożnej strategii obszar znajdujący się pod kontrolą Franków stopniowo się zmniejszał. a chrześcijańska kontrola nad terytorium coraz bardziej się kurczyła. Na wojskowych problemach Franków skorzystał sułtan Bajbars. Gospodarka frankijska również zaczęła podupadać. Mimo że na Wschodzie przebywali krzyżowcy. a Morze Czarne zastąpiło Lewant jako końcowy punkt dla przeważającej części handlu wschodniego. jak Margat i Krak des Cheveliers nie Ilustracja manuskryptu pochodzącego z początku XIV wieku. Na wschodnich wybrzeżach Morza Śródziemnego katolicy nie sprawowali już dłużej władzy na żadnej ziemi. Nawet coraz wymyślniej-sze zamki. Ogromna armia wyrąbywała sobie drogę przez mury miasta. Król i jego dwór uciekli na Cypr. że Królestwem Jerozolimy nie da się rządzić i postanowił skupić uwagę na Cyprze. jak regiment zadomowił się na Wschodzie. W ciągu trzech miesięcy zakończyło się panowanie chrześcijan nad tym obszarem. Zwyczajowo kapitan otrzymywał tytuł seneszala Królestwa Jerozolimy (królewski przedstawiciel w Radzie Najwyższej i administrator zamków królewskich). że niemożność przewidzenia wyników bitwy była o wiele bardziej ryzykowna dla nich niż dla ich przeciwników. Saperzy podkopywali wieże. osadnicy mogli tylko patrzeć. Wszystkie warstwy społeczeństwa odczuły straty finansowe. Hugon III z Cypru. który kupił koronę od pretendenta do tronu. przedstawiająca atak muzułmański na Akrę w kwietniu-maju 1291 roku. uznał. Ograniczeni do pasywnej formy obrony.łucznikami. lecz Mamelucy zarzucili już sieć na pozostałe osiedla. z kontynuacji kroniki Wilhelma z Tym. W 1286 roku jego następca. Od czasu do czasu miasta czy fortece upadały. W 1287 roku upadł Trypolis. Po straszliwej walce miasto ostatecznie poddało się 18 maja sułtanowi mameluckiemu Chalilowi al-Aszrafowi. Jednak pułk ów był zbyt mały i zorganizowany zbyt późno. W przeciwieństwie do zakonów rycerskich. Franków ciągle było mniej niż przeciwników. która . regiment nie był przeznaczony do obrony konkretnych miejsc i dlatego też mógł przemieszczać się w dość swobodny sposób. a łucznicy zasypywali obrońców gradem strzal z ładunkami wybuchowymi i zapalającymi.

Znaczące jest. południowej Francji i południowych Włoch końca XI wieku. który pierwotnie znajdował wyraz w kolonizacji religijnej. sztuka. Lukce czy gdzie indziej. Zmiany zależały od przedmiotu i projektu. jak również specjalnymi funkcjami. relikwiarze itd. Ile-de-France. Normandii.wcześniej należała do muzułmanów: o ironio. Były w sposób oczywisty spowodowane nowym kontekstem i środowiskiem. wywodziły się z Lotaryngii. doliny Mozy. syryjskie i ormiańskie tradycje artystyczne oraz artyści. Dodał też. wskazanych przez papieża Urbana II w jego sławnym przemówieniu wygłoszonym na synodzie w Cler-mont. wielokulturowe spo-łeczno-religijne i artystyczne środowisko: zebrani razem artyści i mecensi sztuki. której tam patronowali. które przynieśli ze sobą z Europy uczestnicy pierwszej krucjaty. takie jak modlitewniki i przedmioty liturgiczne (kielichy.). Urban II żywo opisał uciemiężenie chrześcijańskich kościołów na Wschodzie. Istniało tam również bogate i zróżnicowane. ruch. na których się wzorowali. takie jak malowanie ikon. reprezentujący różne kultury. Tradycje artystyczne. do tego doszły nowe środki wyrazu. Duży wpływ wywarło też miejscowe chrześcijaństwo czyli bizantyjskie. przenośne ołtarze. a także malowane proporce. że gdy europejscy krzyżowcy przybyli do Ziemi Świętej. które zawsze znajdowały się w rękach chrześcijan. niezbędne w czasie długiej wyprawy.na przykład miejscowy kamień. udało im się wspaniale zrealizować wiele głównych celów. broń i pancerze oraz oczywiście monety. zmieniała się szybko i zasadniczo w stosunku do tej uprawianej w ojczyźnie. wykorzystywał teraz zasoby terytoriów. Utrwalenie podbojów 1099 roku zabrało osadnikom kilka lat. iii 7. że niewierni zniszczyli i zbezcześcili zabytki chrześcijańskie. lecz niewiele przedmiotów 156 Sztuka na łacińskim Wschodzie 1098-1291 . Fortyfikacje i kościoły były potrzebne wszędzie. którym miała służyć sztuka powstająca w Ziemi Świętej. Nowa sztuka stworzona przez Franków jest czasami nazywana "sztuką krucjatową". podobnie jak zabytki muzułmańskie. były zróżnicowane. Krzyżowcy zabrali także ze sobą pewne przenośne przedmioty sztuki. nowe materiały . Wezwał noszących broń do udania się z pomocą braciom w Ziemi Świętej i wyzwolenia chrześcijańskich świętych miast z rąk pogan. Sztuka na łacińskim Wschodzie 1098-1291 JAROSLAY FOLDA Kiedy wojska pierwszej krucjaty zajęły 15 lipca 1099 roku Jerozolimę. znajdujące się w powszechnym obiegu w Walencji.

Kościół Świętego Grobu był miejscem pochówku królów katolickich w latach 1100-1187 roku. Dwa z wyżej wymienionych miejsc odgrywały także ważną rolę polityczną. i znajdującym się w rotundzie Anastazego. w następstwie doniosłej decyzji umieszczenia przy Świętym Grobie rezydencji kanoników augustiańskich. Jerozolimy i Nazaretu w 1099 roku krzyżowcy ustanowili chrześcijańską kontrolę nad głównymi świętymi miejscami chrześcijaństwa . Przyczyniło się to do powstania w XII wieku kilku najważniejszych obiektów artystycznych. czyli otoczonego arkadami dziedzińca bizantyjskiego kościoła Świętego Grobu. Jednak w 1119 roku edykulum zupełnie odmieniły marmurowe rzeźby i i mozaiki. stanowią monety: w Antiochii i Edessie w ich wzorach widoczne są silne wpływy bizantyjskie. Antiochii i Trypolisu. przetrwało do naszych czasów. Znamienne. Słynny rysunek Bernarda z Breydenbach krążył jako drzeworyt w XV wieku. nad którymi patronat sprawowali Frankowie. wolno stojącym budyneczku kryjącym Grób. rozciągającym się od Bejrutu do Akaby. jego nagrobek umieszczono przy wejściu do kaplicy Adama u stóp Kalwarii. Działalność artystyczna w Jerozolimie rozwijała się pod patronatem finansowym królów i patriarchów. Kalwarią i Świętym Grobem. Wśród modlitw i napisów można przeczytać datę . przebudowanego w latach czterdziestych XI wieku. W 1114 roku. w Betlejem natomiast przedmioty sztuki sakralnej do kościoła Narodzenia Pańskiego zamawiali najwidoczniej pielgrzymujący do świętego miejsca. W Królestwie Jerozolimy. Gdy weźmie się pod uwagę znaczenie Świętego Grobu. wspomina srebrny posąg Chrystusa naturalnej wielkości umieszczony przez Franków na szczycie edykulum. który do naszych czasów dotrwał tylko w relacjach późniejszych pielgrzymów. a od roku 1131 stał się kościołem koronacyjnym.sztuki figuratywnej z trzech północnych państw: Edessy. W 1100 roku. Kościół Narodzenia Pańskiego w Betlejem był miejscem koronacji królów katolickich w pierwszym okresie XII wieku. Świadectwo Daniela jest jedynym źródłem. W południowej nawie bocznej wizerunek Dziewicy Glykophilousa* z Dzieciątkiem został namalowany bezpośrednio na piątej kolumnie. co mamy. Wraz z zajęciem Betlejem. lecz w numizmatycznej tradycji Trypolisu motywy pochodzą z Francji (szczególnie z Tuluzy). po śmierci Godfryda z Bouillon. lecz niestety nie ukazuje szczegółów finansowanego przez Franków planu ponownej aranżacji jej wnętrza. działalność artystyczna Franków rozwinęła się najpełniej w XII wieku. położoną na wschód od bizantyjskiego tńpor-ticus. iż artyści od samego początku skupiali uwagę na tym właśnie miejscu. Pielgrzym z Rusi.miejscem urodzenia Jezusa. Większość tego. małym. w którym znajdujemy opis pierwszego być może katolickiego starania upiększenia Grobu. że wszystkie wcześniejsze prace prowadzone w kościele Świętego Grobu noszą cechy sztuki zakorzenionej w tradycjach Zachodniej Europy. oraz miejscem Wcielenia Syna Bożego. Malowany wizerunek Jana van Scorela z lat dwudziestych XVI wieku daje nam pewne wyobrażenie o kaplicy. który odwiedził Ziemię Świętą w latach 1106-1108. zbudowano dla nich wielką rezydencję klasztorną. Mniej więcej w tym samym czasie uwaga skupiła się na edykulum Świętego Grobu. Daniel z Czernichowa. nie dziwi. Od tej pory podobnie czyniono ze wszystkimi królami chowanymi przed rokiem 1187.

na których Dziecię pieszczotliwie dotyka Jej policzka (przyp. Fulko z Chartres skomentował zmianę perspektywy w słynnych słowach. którzy zostali koronowani w kościele Świętego Grobu. które pielgrzymi mieli odwiedzić przed przybyciem do kościoła. Jego armie Wjazd do Jerozolimy i Ostatnia Wieczerza. pierwsi władcy. a szczególnie królowa Melisanda. na południe od Świętego Grobu. gdzie się urodziliśmy. Już zapomnieliśmy. Wytwarzano tam na zamówienie pielgrzymów charakterystyczne relikwiarze z dwuramiennym krzyżem. po raz pierwszy odbija się specyficzna ikonografia miejsca. nosiły insygnium królestwa . Przedstawione tu sceny z życia Chrystusa zdają się odwoływać do świętych miejsc. aby siedzące figury zostały przedstawione w jaskini. na kolumnie południowej nawy bocznej kościoła Narodzenia Pańskiego w Betlejem. Kto był poddanym Rzymu czy Frankiem. w czasie wszystkich większych wypraw. NMP z Dzieciątkiem Glykophilousa. Dalej w tle widzimy jaskinię. że w Jerozolimie. Trzy klęczące sylwetki przedstawione poniżej obrazu są najprawdopodobniej sylwetkami pielgrzymów. co w Betlejem może oznaczać jedynie grotę Narodzenia Pańskiego.1130. Jest to najwcześniejszy znany nam przykład monumentalnego malunku sztuki krucjatowej. powstało całe centrum pracy złotników. namalowanym na zamówienie pielgrzyma przez artystę łączącego tradycje bizantyjskie. mieszczącą się pod skrzyżowaniem nawy i transeptu omawianego kościoła. Wjazd do Jerozolimy wspominano każdego roku przy Złotej Bramie." Szczególny wpływ na tę przemianę w sztuce po 1131 roku mieli niektórzy mecenasi: patriarchowie Jerozolimy. Tutaj wykształcony w duchu bizantyjskim zachodni ar* Typ bizantyjskich przedstawień Madonny. przedstawione na zachodnim nadprożu fasady pohidniowej nawy poprzecznej w kościele Świętego Grobu. miejsca naszych narodzin są już to wielu z nas nieznane. tysta łączy typ siedzącej na tronie greckiej Madonny z włoską wrażliwością na czysto ludzki związek. którzy opłacili malowidło i zażyczyli sobie. łączący Maryję z jej synem. zmienił się na tej ziemi w Galilejczyka lub Palestyńczyka. do którego doszło w sztuce krucjatowej drugiej generacji osadników. a pracującego w stylu bizantyjskim. co identyfikuje tę pracę jako jedno z najwcześniejszych istniejących jeszcze wielkich malowideł "krucjatowych". Fulko był wielkim budowniczym zamków.relikwiarz Najświętszego Krzyża. o parę metrów od groty Narodzenia Pańskiego. król Fulko. stał się teraz obywatelem Tyru czy Antio-chii. Kto zaś pochodził z Reims czy Chartres. datowane na 1130 rok. we wschodnim murze miasta. Dzieło zostało wykonane przez malarza wykształconego w duchu włoskim. (tum}. Wspaniały relikwiarz Najświętszego KrzyFresk z 1130 roku jest ważnym przykładem zwrotu. już to więcej się ich nie wspomina. staliśmy się ludźmi Wschodu. Relikwie stały się tak ważne. którą otwierano specjalnie w . napisanych po zajęciu przez krzyżowców Tyru w lipcu 1124 roku: "My. W tym dziele. będący dotychczas ludźmi Zachodu. zachodnie i lokalne.

Kronikarze poświęcają temu kościołowi . również w to przedsięwzięcie Melisanda musiała być mocno zaangażowana. Królowa Melisanda zajmowała w historii państw frankijskich od 1131 roku do 1161 bardzo ważną pozycję. córka frankijskie-go ojca i ormiańskiej matki. aby w Wielki Czwartek rozpamiętywać tam Ostatnią Wieczerzę. Lata czterdzieste XII wieku były szczególnie istotne dla patronatu sprawowanego przez królową i dla sztuki krucjatowej w ogóle. jak również "krzyżowiec"-haf-ciarz wyhaftował jedwabny grzbiet książki srebrną nicią. przynajmniej przed 1152 rokiem. Wykończenie psałterza jest odzwierciedlę niem gustu krzyżowców. gdy żyła tam Yvette. Wilhelm z Tyru. w której wyraźnie łączą się wpływy Wschodu i Zachodu. mówi nam. iii 159 Sztuka na łacińskim Wschodzie 1098-1291 przez nią projektów jest być może przebudowa klasztoru świętej Anny. Zespół czterech ilustratorów (w tym Bazyli. widocznej w sztuce tego kwitnącego okresu. Na początku lat czterdziestych XII wieku. pochodzącym ze skryptorium Świętego Grobu. następnie kler i pielgrzymi udawali się do coenaculum*. Melisanda musiała się też walnie przyczynie do wielu innych większych prac: jednym z najwcześniejszych finansowanych * Miejsce spożycia Ostatniej Wieczerzy (przyp. że Melisanda zamówiła dla swej młodszej siostry Yvette budowę klasztoru świętego Łazarza w Betanii. wraz z pisarzem pochodzącym z północnej Francji. to znaczy przed 1144 rokiem. kiedy władzę przejął Baldwin III. miała też duży wpływy na politykę i sztukę. Wraz z betlejemską ikoną z 1130 roku stanowi nowy etap sztuki krucjatowej. dokonana w czasie.czasie procesji w Palmową Niedzielę. który podpisał obraz Deesis). W1144 roku meczet Kopuła na Skale został poświęcony jako kościół Templum Domini. pracował nad kalendarium i tekstem łacińskiego psałterza. Najwspanialszym projektem lat czterdziestych XII wieku była oczywiście przebudowa kościoła Świętego Grobu. powstał prawdopodobnie w Jerozolimie około roku 1138. wykształcony w Bizancjum "krzyżowiec"-artysta.).kościołowi . Była córką króla Baldwina II. Ukazuje też wrażliwość Melisandy wobec religii prawosławnej. jak już wspomniano w rozdziale 6. Manuskrypt jest najważniejszym zachowanym dziełem z XII wieku. a Meli-sanda mogła wspomagać finansowanie całkowicie nowych mozaik oraz wspaniałych. ża. rezydencja królewska została przeniesiona do Świątyni Salomona w południowej części cytadeli. słynny historyk państw frankijskich. Król nie oszczędzał tu pieniędzy. wzniesionego w miejscu grobu Łazarza. okładki książki przygotował "krzyżowiec" w kości słoniowej. żoną króla Fulka i matką dwóch królów: Baldwina III i Amalryka. ttum. piszący w latach osiemdziesiątych XII wieku. stanowiła uosobienie nowej wschodniej perspektywy. dla których Bizancjum było pod względem artystycznym synonimem arystokratycznego stylu. żelaznych krat dookoła skały w jego wnętrzu. Melisanda. Najważniejszym zamówieniem Fulka był jednakże Psałterz Melisandy. znajdujący się obecnie w Barletcie. Przynajmniej siedem osób współpracowało od początku 1135 roku przy wykonaniu tego wykwintnego manuskryptu.

Jedyny projekt.projekt najprawdopodobniej został w pełni ukończony po latach pięćdziesiątych XII wieku kościół krzyżowców określił wysoki standard dla przyszłych planów budowli w Betlejem i Nazarecie. został przebudowany i ozdobiony w pierwszej połowie XII wieku. po ceremoniach koronacyjnych. Fasadę południowej nawy poprzecznej przyozdobiono mozaikowym wyobrażeniem noli Me tangere i pięknie wyrzeźbionymi nadprożami. to jej wspaniały grobowiec. główne prace wykonano w latach czterdziestych. lecz chowano tutaj inne kobiety z rodzin królewskich. jaką odgrywała w przebudowie kościoła Świętego Grobu. Program był imponujący.a że Melisanda była wpływową kobietą. Plan architektoniczny i zdobniczy Świętego Grobu był bogaty i zróżnicowany.znacząco mało uwagi. Wewnątrz i na zewnątrz zrealizowano większe programy zdobnicze . nawiązujących do świętych miejsc znajdujących się w samej Jerozolimie i dookoła niej. Mozaika Anastazego we wschodniej apsydzie. Grób Maryi był oczywiście pusty z powodu Wniebowzięcia. Nad lewymi drzwiami przedstawiono serię scen z życia Chrystusa. Został poświęcony 15 lipca 1149 roku. dzwonnicą i wspaniałym nowym głównym wejściem południowym. została przynajmniej utrwalona na pieczęci patriarchy Amalryka z Nesle (1157-1180). Jak zo-: baczymy w rozdziale 8 święte miejsca przebudowano na planie ujednoliconego kompleksu architektonicznego. Nad prawymi drzwiami spiralne nadproże odwoływało się do arbor vitae. koncentrującego się dookoła edy-kulum Świętego Grobu. krótko po powrocie do Europy przywódców nieszczęsnej drugiej krucjaty. Ten niezrównany projekt krucjatowy daje wspaniałe świadectwo przenikania się sztuki Wschodu i Zachodu. umiejscowiony w Dolinie Jozafata. straciła swe wpływy po przejęciu władzy siłą przez Baldwina III w 1152 roku.figuratywne. pod którym na znajdującym się wyżej tympanonie mógł wisieć obraz Ukrzyżowania. Jako kulminacja długiego procesu zdobienia najważniejszego świętego miejsca . niezależnie od roli. Plan przebudowy kościoła bizantyjskiego wypracowano z pewnością we wczesnych latach trzydziestych XII wieku.pielgrzymkowemu. z którym możemy ją łączyć w późniejszym okresie. krużgankiem i promieniście rozmieszczonymi kaplicami . chórem. pięćdziesiąt lat po zdobyciu Jerozolimy przez krzyżowców. Całe wnętrze kościoła i kaplice Kalwarii zostały przyozdobione wieloma mozaikami. katedrze patriarchalnej i państwowemu kościołowi katolickiego królestwa . już nieistniejąca. Góry Kalwarii i Więzienia Chrystusa. obok wejścia do Grobu Najświętszej Maryi Panny. Baldwin III rozpoczął swe panowanie od wprowadzenia w obieg nowych królewskich monet z wizerunkiem wieży Dawida. Melisanda. W tym celu przedstawiono plan kościoła przy zachodniej drodze pielgrzyma. z których do naszych czasów przetrwał tylko jeden wizerunek Chrystusa. Panegiryczny portret pióra Wilhelma z Tym potwierdz. czyli cytadeli w JeGrób Najświętszej Maryi Panny w Dolinie Jozafata w Jerozolimie. ze skrzyżowaniem nawy i transeptu. w czym widać wyraźne wpływy sztuki włoskiej.tak by scalić istniejącą już rotundę w pojedynczy budynek z dwiema kopułami. zarówno . jak i niefiguratywne kapitele. które zostały przeniesione z Betlejem do Jerozolimy.

V Baldwin III nie wsławił się mecenatem artystycznym. W niej . 178). który ozdobiono na fasadzie kapitelami z wizerunkami postaci ludzkich i zwierzęcych.miejscowe. była pierwszym większym katolickim kościołem na Wschodzie. Kazał zaprojektować swoje insygnia według bizantyjskich wzorów i poślubił bizantyjską księżniczkę Marię w 1167 roku. Najważniejsze zamówięnie artystyczne Amalryka było także ważnym aktem politycznego rzemiosła i dyplomacji kościelnej. w przeciwieństwie do swego młodszego brata Amalryka. Katedra w Sebastei. Potem nastąpiło wielkie zwycięstwo wojskowe w 1153 roku. Wieża Dawida. W latach 1167'-1169 rokiem Amalryk dołączył do cesarza Manuela Komnena i biskupa Rafała 161 Sztuka na łacińskim Wschodzie 1098-1291 Po lewej: Rewers jednego z pierwszych królewskich groszy. była królewski} rezydencją w Jerozolimie. płaskimi dachami i często zwieńczonych kopułą. przedstawiające bizantyjską rotundę Anastazego w kościele Świętego Grobu. Krótko po dojściu do władzy w 1163 roku. W tym kościele widać wyraźne bezpośrednie związki architektoniczne z katedrą w Sens (patrz s. pozostających w stałym obiegu: króla Baldwina III. który pozostawał od 1099 roku w rękach Fatymidów. Gazie i Sebastei. jak i przybywające z pielgrzymką. podbicie Askalonu. Amalryk starał się zawrzeć nowe przymierze z Bizancjum przeciwko Fatymidom w Egipcie. Królowa Melisanda była najważniejszą z nich. Tymczasem dwa zakony rycerskie: templariusze i joannici. Mając to na uwadze. przedstawiona wewnątrz ozdobionego paciorkowym ornamentem koła. z wielkimi ostrołukami. Przygotowano dla niej wspaniały grób komorowy leżący za widocznym na zdjęciu wejściem. dwudzieścia stopni w dół po prawej stronie. rozolimie. gdzie udało mu się przejąć władzę od matki. W okresie względnej prosperity i stabilizacji wznoszono kościoły pod wezwaniem świętego Jana Baptysty w Ramli. wprowadził mo nety nowego typu. co upodabniało go do wielu kościołów francuskich. w której mieścił się grób świętego Jana. zaczynały odgrywać większą rolę w obronie państw frankijskich. W rzeczywistości większość kościołów katolickich budowano w szczególnym lewantyrisko-romańskim stylu.

poniżej wizerunku soborów przedstawiono portrety popiersi przodków Chrystusa. który zmienił wzór w latach sześćdziesiątych XII l wieku. podobnie jak jego brat Baldwin III. co znaczy Jan.Baldwin zmusił w 1152 roku swą matkę. przepyszne sceny z życia Chrystusa i Narodzenia Pańskiego . Na kolumnach nawy w dolnej części dodatek do namalowanych uprzednio obrazów tworzyły nadto nabożne wizerunki świętych Wschodu i Zachodu. do oddania mu władzy w królestwie. pracował najprawdopodobniej w południowej nawie poprzecznej. towarzysza honoru i wro-a niepobożności". był Syryjczykiem z Kościoła ortodoksyjnego. l z Betlejem w finansowaniu całkowitej przebudo-| wy wnętrza w kościele Narodzenia Pańskiego. Wenecki artysta imieniem Zań. Efraim. po l kinie i w grece. ponieważ wzięło w nim udział wielu artystów. upamiętniają zamówienie. zachowane jedynie we Ifragmentach.. artyści i cele zdołały połączyć tradycje prawosławne i krucjatowe i osiągnąć wspaniałe re-Izultaty artystyczne. wybrał motyw architektoniczny. na południowej ścianie bemy I (sanktuarium) kościoła. Najpewniej zespołowi wykonawców przewodził grecki prawosławny mnich i autor mozaik. w nawach poprzecznych i w grocie. Między oknami klerestorium kroczące anioły posuwały się w stronę apsydy. cesarza Manuela jako "wieldusznego donatora i pobożnego władcę" i Raajako "wielkodusznego . Bazyli. na skalę wnętrza kościoła Świętego Grobu. 162 Sztuka na łacińskim Wschodzie 1098-1291 Ów projekt stanowił kamień milowy w rozwoju sztuki krucjatowej. w tym wypadku jest to l wnętrze rotundy Anastazego. podkreślające bizantyjski rodowód kościoła Świętego Grobu. królową Melisandę. Na wewnętrznej ścianie zachodniej znajdował się wielki obraz przedstawiający Drzewo Jessego. Mozaiki ukazujące Matkę Bożą z Dzieciątkiem. przedstawionych na fresku. Wyjątkowy projekt mozaik i fresków w Betlejem był projektem wspólnym. godnego tronu biskupa. Ten typ monet byt l w obiegu popularny do XIII wieku. w którym patro-Inat. przedstawicieli różnych kultur. Po prawej: Rewers na groszu z okresu panowania Amalryka. Dwujęzyczne inskrypcje. Projekt był olbrzymi. Napis •łaciński wychwalał króla Amalryka jako "wielkodusznego przyjaciela.wszystko w bizantyjskim stylu ikonograficznym . Tak więc w wielkim przedsięwzięciu wykonywania ogromnych malunków w jednym z najświętszych miejscach chrześcijaństwa brały udział . który skończył swą pracę w 1169 roku. Amalryk.zostały umieszczone w apsydzie. autor mozaiki z aniołami w nawie. W głębi nawy głównej znajdowały się przedstawienia siedmiu soborów Kościoła (ściana południowa) i sześciu soborów (ściana północna)." W greckiej wersji wymieniono trzech icenasów i podano imię Efraima jako twórcy lozaiki..

większe. pracujące wspólnie pod połączonym fran-kijskobizantyjskim mecenatem. to znaczy f rankij skimi osadnikami urodzonymi na Wschodzie. lecz pojawia się tutaj w o wiele większej skali.ą-ce. pod wpływem miej sco-wych tradycji chrześcijańskich. figuratywnymi rzeźbami we wczesnych latach siedemdziesiątych XII wieku. że najważniejsze późniejsze projekty artystyczne. Na nich przedstawiono sceny z opowieści z życia apostołów. Praca w Betlejem z pewnością zaispirowała wiele innych projektów dekoracyjnych dotyczących fresków . Najbardziej twórczy zestaw rzeźb znajdujemy jed. swobodnym stylu w miej scowym kamieniu. Znajdujemy mozaiki z widocznymi silnymi wpływami bizantyjskimi. rzeźby muzułmańskiej. Pomysł przyozdobienia świętego miejsca Nazaretu najpierw monumentalnymi rzeźbami był j śmiałalidea4 ijeżeli pamiętamy. w Betanii.' go na tronie z aniołami. wszystko to połączone z elementami krucjatowymi . język grecki większości tekstów soborowych łączy się z prawosławną. dotyczyły rzeźby. gdzie do edykulum nad grotą Zwiastowania dodano szereg godnych uwagi wie-lobocznych kapiteli. iż wykonawcy tego projektu byli krzyżowcami. a templariusze opłacili wielkie i ważne przedsięwzięcie w okolicy Świątyni w Jerozolimie w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. najprawdopodobniej . wykonywane przez wielu artystów wywodzących się z różnych tradycji. że rzeźby bez wąt-j pienia miały być malowane. Dokonano wtedy wystroju wnętrz w budynkach klasztornych wewnątrz i dookoła Świątyni Salomona. w którym miało miejsce Wcielenie. dwujęzyczne inskrypcje. Dzięki takiej decy-| zji kościół w Nazarecie w oczywisty sposób naPiotr wskrzeszający wdowę Tabitę w Jafie. w którym znajdujemy komplet rzeźb na portalu w dwunastowiecznym stylu francuskim: tympanon przedstawiający Chrystusa Wcielone. płaskorzeźba z kapitelu kościoła Zwiastowania w Nazarecie. syryjską treścią.siaJau. Najważniejszym przedsięwzięciem z lat siedemdziesiątych był projekt. klińce sklepienia (łuki kamienne) ze znakami zodiaku i sylwetki apostołów i proroków po obu stronach wejścia. prostokątne kapitele pojawiają się przy filarach kościoła bezpośrednio podtrzymując świątynię.takimi jak Drzewo Jes-sego. język łaciński jako tekst przy przedstawieniu siódmego soboru i sama idea inskrypcji pozwalającej zidentyfikować mecenasów i artystów . Kościół Zwiastowania to jedyny kościół katolicki.Domem Najświętszej Maryi Panny. Nadto.w Abu Dżausz. ku czci Maryi Panny. obejmujący przebudowę i ozdobienie kościoła Zwiastowania za świętym miejscem . Rzeźba figuratywna w Nazarecie. Jest bardzo prawdopodobne. cującymi w dynamicznym. Joannici ozdobili kaplicę w swym zamku w Belvoir wspaniałymi. Jest. zgodnie z tradycją. przygotowanymi do fachu przez mistrzów francuskich. prą-.lecz żadnego TwiciZcfiYegc-1 TTfóTwkamL. zatem za.wszystko dało bardzo bogaty. jak i architektonicznej. którzy ufundowali kościół w Nazarecie. nawet daleko na północy w Krak des Chevaliers .wielokulturowe zespoły artystów. podejmowane w państwach frankijskich przei trpct^Kierri ^feKiłsiisstj TM 11&? v$ai*. Połączenie elementów wschodnich i zachodnich w stylu i ikonografii. któremu patronował arcybiskup Nazaretu.' nak wewnątrz. jest zatem całkiem podobne jak w przypadku Psałterza Meli-sandy. w kaplicy przy bramie w Damaszku. spójny i niezwykle cenny rezultat.

pochodząca z lat siedemdziesiątych XII wieku. Jego następca Baldwin V umarł w wieku 8 lat. Ostatecznie ten wybór wyznaczył nowy poziom dojrzałości i rozwoju w zakresie artystycznej działalności krucjatowej: połączenie wyraźnie zachodnich środków z wpływami wschodniej stylistyki i elementów ikonograficznych na rzecz projektu specjalnie dostosowanego do danego miejsca świętego. Kiedy zdobyto Jerozolimę. brał szczególnego charakteru." . Król Baldwin IV odważnie próbował poradzić sobie z Saladynem. nie tylko za sprawą utraty terytorium i surowców. jak w Jerozolimie i w Betlejem. To ważne miejsce jest jednym z ostatnich projektów krucjatowych podjętych przed upadkiem Jerozolimy i jednym z nielicznych. miejsca Ostatniej Wieczerzy w kościele Najświętszej Maryi Panny na Górze Syjon. (po lewej) Rekonstrukcja znajdujących się w niej malowideł. kronikarz muzułmański Imad ad-Din zapisał: "Jerozolima została oczyszczona z nieczystości po przeklętych Frankach. (po prawej) Franciszkanie doświadczający cudu. figuracji dwunastowiecznej sztuki krucjatowej -poza tym lewantyńsko-romariskiej odzwierciedla się wpływ gotycki. Łaciński Wschód i sztuka krucjatowa ucierpiały ogromnie od Saladyna. Po straszliwej klęsce poniesionej pod Hitti-nem 4 lipca 1187 roku osadnicy frankijscy utracili Jerozolimę 2 października 1187.oraz architektury. Malowidła w tej kaplicy są bardzo podobne w stylu do Biblii Arsenalskiej. Jest oczywiste. Stambuł. w przeciwieństwie do projektów. jakie można gdziekolwiek znaleźć. Jego wizyta bez wątpienia przyczyniła się do spopularyzowania kultu Franciszka w Lewancie.zarówno miniaturowego. Święty Franciszek udal się do Egiptu w 1219 roku. lecz także z powodu zniszczeń i rozproszenia. Jednakże w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych nowym ważnym środkiem przekazu stała się rzeźba figuratywna. aby spotkać się z sułtanem. gdzie w koń- Pochodząca z połowy XIII wieku kaplica świętego Franciszka w Kalenderhane Camii. Przed śmiercią sprawował władzę przez niecałe dwa lata. Inni pracowali nad projektem przebudowania i ozdobienia coenaculum. jak i monumentalnego . Rzeźbiarze z pracowni templariuszy przygotowali dla chłopca--króla w latach 1186-1187 najwspanialszy ze wszystkich królewskich grobowców. lecz w 1185 roku zachorował na trąd. aby jego kościół i święte miejsce odróżniało się od Betlejem i Jerozolimy. Uprzednio najważniejsze dokonania w sztuce krucjatowej dotyczyły malarstwa . w których widoczne były silniejsze wpływy bizantyj skie. Po śmierci króla Amalryka w 1174 roku państwa frankijskie zaczęły się szybko chylić ku upadkowi. że arcybiskup Nazaretu zdecydował się na tę rzeźbę. była największym zamówieniem tego typu dla jednego z najświętych miejsc i jest jedną z najlepszych ówczesnych prac.

Trzecia krucjata. lecz pojawiły się cele niereligijne. Święte miejsca po trzeciej krucjacie pozostały w rękach muzułmańskich. obecnie w San Danieli del Friuli.Aby osiedla frankijskie mogły nadal istnieć. prawdopodobnie zakrystii. zwróciła się . Mimo braku porównywalnych przykładów z tego okresu. króla i patriarchy dołączyli kupcy i żołnierze z miast handlowych i portów na wybrzeżu. szpitalnicy i templariusze znaleźli się w Akrze. odmienne od wszystkiego. zdradza w serii ozdobnych inicjałów silne i charakterystyczne wpływy stylistyczne i ikonograficzne bizantyjskie. przynajmniej częściowo. zdobyty w 1191 roku przez króla Anglii Ryszarda I. Przedstawieni tutaj dwaj apostołowie są przykładami standardowych bizantyjskich wzorów w stylistyce i ikonografii. kościelną i handlową żywotność i stabilność. Jest to scena z Zielonych Świątek. Miejsca. Naj świętych miejsc nie udało się jednak odzyskać. należało odtworzyć ich polityczną. szczególnie po odbiciu Akry w 1191 roku. Jak wiadomo. jest możliwe. że unikatowe cechy tego artysty można wytłumaczyć w kontekście Antiochii. Nikłe więzi łączyły jeszcze oczywiście ówczesną sztukę z jej formami dwunastowiecznymi. ormiańskie. i dwunastoma apostołami. a więcej mieszczan: do Dwóch apostołów namalowanych około 1200 roku na sklepieniu pomieszczenia północno-wschodniego. w których powstawała. którzy siedzą na dwóch ławach otrzymując Ducha Świętego na języczkach ognia. Mecenat rozrósł się. były całkowicie odmienne: głównymi ośrodkami sztuki zostały teraz porty w Akrze i Tyrze. Korzenie bliskowschodnie. dlatego papież Innocenty III w 1202 roku wysłał na Wschód kolejną krucjatę. w kaplicy joannitów w zamku Margat. Sztuka krucjatowa trwała po 1187 roku. co pochodziło z Jerozolimy czy Zachodu. lecz jej warunki i kontekst całkowicie się zmieniły. Dalej podtrzymywano religijną funkcję sztuki krucjatowej dla użytku liturgicznego i nabożnego. W skryp-toriach w Akrze i najprawdopodobniej w Antiochii wiatach dziewięćdziesiątych XII wieku powstawały manuskrypty. W większym stopniu staje się ona częścią handlowej i artystycznej "lingua franca" świata śródziemnomorskiego XIII wieku. a nawet syryjskie. szczególnie Ziemi Świętej. obejmując mniej arystokratów i kleru. a król nie musiał już dłużej koniecznie rezydować w Królestwie: czasami mieszkał na Cyprze. przestają być szczególną cechą sztuki krucjatowej. pracującego w Akrze w tradycji skryptorium kościoła Świętego Grobu. Monumentalna Biblia. gdyż nie można już było dłużej skupiać się na świętych miejscach w głębi lądu. odnowiła królestwo łacińskie. świeckie. Wszyscy wielcy mecenasi sztuki przenieśli się: patriarcha Jerozolimy. a nowym ważnym elementem na Bliskim Wschodzie stał się Cypr. Znajdujący się obecnie w Neapolu mszał został najprawdopodobniej wykonany przez artystę pochodzącego z południowych Włoch.

w tym niewielkie rzeźby figuratywne. są ważne. lecz jedyne dekoracje figuratywne.szczególnie joannici . które przetrwały do naszych czasów. Duży okrągły kościół. Po splądrowaniu Konstantynopola czwarta krucjata zdobyła wielkie łupy. Mimo okupu zapłaconego przez Ludwika IX w latach czterdziestych XIII wieku za relikwie Korony Cierniowej. stał się ostatecznie siedzibą zakonu krzyżackiego. datowany na ok. Joan-nici powiększyli i ufortyfikowali swój wielki zamek Krak des Chevaliers. tylko Fryderykowi II. co częściowo zrekompensowało przerwę w napływie pamiątek krucjatowych z Jerozolimy po 1187 roku. Po 1204 roku wiele ekspedycji wyruszyło na pomoc Ziemi Świętej. zachował się w kaplicy Kalenderha-ne Cami w Konstantynopolu. jest jednym z najbardziej charakterystycznych architektonicznych składników tego zamku. o ironio. Montfort był jednym z pierwszych odkopanych zamków krucjatowych. Dalej na południe templariusze zbudowali Chastel Pelerin w zimie 1217-1218 roku. lecz jeden większy cykl fresków. wsławiło się budową wielu zamków. a w kaplicy zewnętrznej w północnej części zamku namalowano fresk Ofiarowania w Świątyni. Cesarstwo łacińskie. ponieważ ukazują. prawdopodobnie wkrótce po trzęsieniu ziemi w 1202 roku: w tym czasie powstał pełen układ zewnętrznych wież i ścian. znajdujące się na wspornikach wielkiego przedsionka. Głównej kaplicy dobudowano wówczas nowe południowe wejście. który w międzyczasie został dwukrotnie ekskomunikowany. Nawet gdy w królestwie łacińskim po rozej-mach między Frankami a muzułmanami zapanował chwilowy pokój. udało się . teraz zrujnowany.finansowały członkom swych zgromadzeń sztukę figura-tywną. zbudowany na wzgórzach na północny-zachód od Akry w czasach krucjaty Fryderyka II. Malowidła w Kraku i kaplicy zamku Margat. wykonane w pierwszym dziesięcioleciu XIII wieku. 1250 rok. Pozostaje otwartą kwestią. że w cesarstwie łacińskim przed jego upadkiem rozwijało się prosperujące rzemiosło snycerskie. Zostały one odesłane do Europy.ona w stronę Konstantynopola i tak powstała trzecia enklawa łacińska na Bliskim Wschodzie po 1204 roku. Zamek Montfort. istnieje jednak mało dowodów świadczących. to trzy pięknie wyrzeźbione głowy w stylu gotyckim. lecz niewiele rzeźb czy malowideł kościelnych przetrwało do naszych czasów. Siły roboczej dostarczyła ekspedycja krucjatowa. przedstawiający wizerunki świętego Franciszka. obejmujące Konstan- 166 Sztuka na łacińskim Wschodzie 1098-1291 tynopol i frankijską Grecję. Z nich. na miejscu znaleziono wiele przedmiotów. wielkie rzeźby ornamentowe na wypukłościach sklepień i fragmenty szkła z okien witrażowych. kierowana przez Andrzeja II z Węgier i Leopolda VI z Austrii. głównie relikwiarze i inne prace złotnicze. że zakony rycerskie . czy iluminowano wtedy manuskrypty i czy malowano ikony. potrzeba budowania silnych zamków ciągle była głównym priorytetem. pod koniec lat dwudziestych XIII wieku.

obecnie w posiadaniu British Library w Londynie. Powstał wtedy Psałterz Riccardiana i sakramentarzyk. wykonanym w chrześcijańskiej Akrze na wybrzeżu palestyńskim. Po zerwaniu rozejmu z 1229 roku. że w Jerozolimie. szczególnie autorstwa paryskiego poety Rutebeufa. Ta ilustracja pochodzi z południowofrancuskiej opowieści o krzyżowcach zatytułowanej Pasazia et auxilia terre sancte. Wykonano także Pontyfikał z Apamei. Nadal oczywiście iluminowano manuskrypty. Mimo znanej pobożności Ludwika ilustrator nie przedstawił żadnego krzyża. znajduje się zaraz za głównym wejściem do kościoła Świętego Grobu. Cały czas można w nich było znaleźć potoczne tematy: poeta ciągle rozpaczał. paf |^ii!ćr cn U tarę Ccftine* «6r muot. nie dzięki podbojowi. która tworzy najdłuższy rozdział rodzimej wersji Chronologia magna Pawła z Wenecji (początek XIV wieku). znalazło się więcej wątków politycznych.odzyskać święte miejsca. wrogowie wznowili działania. Znamy bardzo mało ważnych dzieł sztuki krucjatowej łączących się z Królestwem łacińskim a powstałych od lat dwudziestych do początku czterdziestych XIII wieku.1 un qui anuerenr m Po lewej: Rozwój rycerstwa. dotarły z Ziemi Świętej do Anglii w latach trzydziestych i czterdziestych XIII wieku i obecnie znajdują się w Bromholm i'tu<k> jtbCtatnntf cwfdła* itrowi fet* * ftrt-fmi 4tor er 'f&tt Oftttetll. lecz w wyniku porozumienia nie pozwolono widocznie na budowę jakichkolwiek nowych budynków czy na inne przejawy aktywności artystycznej. swego rodzaju histońi świata. W sierpniu 1244 roku . w wyniku którego chrześcijanie mogli ponownie zajmować święte miejsca w Jerozolimie. Ważne relikwie. Jest to ostatni znany pochówek krzyżowca w tym świętym miejscu. iii 169 Sztuka na łacińskim Wschodzie 1098-1291 i w Westminsterze. ponieważ najszlachetniejsi i najszczodrzejści patroni pojechali wraz z królem do Palestyny. przypuszczalnie w stosownych relikwiarzach wykonanych w królestwie łacińskim. lecz dyplomacji. przedstawiony w iluminowanym manuskrypcie. Poniżej. Poniżej. po prawej: W czasie wyprawy Ludwika w pieśniach krucjatowych. scena jest zdominowana przez wizerunki kwiatu lilii. 1280. po lewej Piotr Pustelnik. herb Ludwika. Lyddzie i Nazarecie. W lutym 1229 roku podpisał z sułtanem Al-Kamilem traktat. ok. Betlejem. Grobowiec Filipa z Aubigny został ozdobiony napisami i udekorowany w 1236 roku. pozbawiając poetę wsparcia finansowego. Święty Ludwik w czasie oblężenia Damietty w Egipcie w 1249 roku. lecz nie zawierał on żadnych przedstawień figuratywnych. możliwe.

większa ich liczba przetrwała z drugiej połowy XIII wieku. przetłumaczonych na język starofrancuski. W obliczu takiej klęski król Ludwik IX przybył z pomocą Ziemi Świętej w 1248 roku. Kiedy nie powiódł się jego atak na Egipt.chorez-mijscy Turcy zdobyli i splądrowali Jerozolimę. Król manifestował swą wyjątkową pobożność W czasie symbolicznej wizyty w świętym Nazarecie w 1251 roku. Wykazują one bliskie podobieństwa stylistyki i obrazowania. co jasno wskazuje. . Podobne wysoce symboliczne Schreinmadonnas byty 'harakterystyczne dla sztuki czternastowiecznych Prus. Po otwarciu ujrzymy w jej wnętrzu figurę Boga rzymającego krucyfiks. Widocznie to Ludwik tchnął nowe życie w malowidła krucjatowe w Akrze. Jest on ważnym dziełem ponieważ jego styl wykazuje podobieństwo do Biblii Arse-nalskiej i można go blisko porównać do ikon zachowanych w klasztorze świętej Katarzyny na górze Synaj: zestawmy choćby wizerunek Ukrzyżowania z manuskryptu z Ukrzyżowaniem z Synaju. W tym czasie przebudował fortyfikacje w Akrze. która towarzyszyła mu w wyprawie i wykupiła z więzienia w Egipcie. zobaczymy. 1400 roku. Obecność króla dała Królestwu nowy impuls artystyczny i polityczny. Kiedy zamkniemy figurkę Matki Bożej. znajdujących się pod władzą krzyżaków. że trzyma s lewej ręce jabłko. miejsca wykonania. Miniatury upamiętniały ideały władzy królew-skiej w Ziemi Świętej i sławiły ważne kobiety ze Starego Testamentu. patronki krzyżaków. •fos rycerzy teutońskich (krzyżaków). Potem z najświętych miejsc dla chrześcijan zostały Otwarte jedynie Betlejem i Nazaret. wykonaną przez artystę krucjatowego. brodaty krzyżak jest przedstawiony wśród wiernych (w głębi po prawej). a Dzieciątko stoi jej na kolanach. że rękopis ten napisał i ozdobił artysta-krzy-żowiec z Akry około 1250 roku. Pojawienie się malarstwa ikonograficznego jako ważnego nowego środka w sztuce krucjatowej jest najlepiej widoczne w latach 1250-1291. Zbudował też nowy zamek w Sydonie. Ze wszystkich malowideł krucjatowych w tych przypadkach najtrudniej określić wykształcenie artystów. W miniaturach widać wpływ paryskiej szkoły iluminatorskiej Sainte-Chapel-le. Dwa większe manuskrypty powstałe w cza-sie pobytu Ludwika IX w Akrze ponownie okreś-iły. najprawdopodobniej jako porównania do nieustraszonej żony Ludwika IX. gdzie rezydował przez cztery lata. Małgorzaty. wykształconego w tradycji franko-włoskiej. Podczas gdy ikony malowane dla frankijskich mecenasów istniały już w XII wieku.Mszale Perugia. Dekoracje naszej Biblii są bardzo podobne do wykonanych w Konstantynopolu fresków świętego Franciszka. że te miejsca odgrywają ośrodkową rolę w europejskim chrześcijaństwie. przybył do Królestwa łacińskiego. Cezarei i Jafie. Ta rzeźba wchodzi z ok. Te same wyraźne francusko-włoskie cechy formalne z silnym wpływem bizantyjskim znaleźć możemy w drugim manuskrypcie z Akry . Styl Biblii Ar-senalskiej jest szczególną mieszanką gotyckich motywów ornamentowych witraży oraz formy pozostającej pod wpływem bizantyjskim. Co więcej w kalendarium mszału znajdujemy wpis upamiętniający Dedica-tio Eccksie Acconensis 12 lipca. prawie wszystkie w klasztorze świętej Katarzyny na górze Synaj. Biblia Arsenalska była wyborem fragmentów ze Starego Testamen-tu. który połączono z królewskim programem deko-racji frontyspisów. przez co ponownie stwierdził. Siwy. jak mają wyglądać malowidła krucjatowe w drugiej połowie XIII wieku.

przedstawiony w manuskrypcie francuskiego przekładu Kroniki Wilhelma z Tyru. Na niektórych ikonach krucjatowych znać rękę kilku malarzy. rami Biblii Arsenalskiej. Święta Marina z Syrii była żyjącą w V wieku dziewicą. podczas gdy siedząca na tronie Matka Boża z Dzieciątkiem została wykonana przez malarza krucjatowego w stylu trzynastowiecznego malarstwa włoskiego pod wpływem ikon bizantyjskich. które urzeczywistnia się w głównych scenach przedstawiających Zwiastowanie INarodzenie Pańskie. W ikonografii i stylistyce widać silne wpływy bizantyjskie. Jana. a Anastazym z drugiej. której ojciec wstąpił do klasztoru w Dolinie Kasisza biorąc ją ze sobą. Izajasz i Habakuk przepowiadają nadejście Chrystusa. Takim przykładem jest podwójna ikona z wizerunkiem Ukrzyżowania z jednej strony. Być może jest to dzieło malarza sycylijskiego. w wewnętrznej części dwóch skrzydeł. Francuskiemu malarzowi. pracującemu w Akrze w czysto paryskim stylu gotyckim w ostatnim dziesięcioleciu istnienia Królestwa łacińskiego. ładnie zaprojektowanymi tekstami łacińskimi. a wyrazisty styl z silnymi skłonnościami do linearności jest bliski modelowi bizantyjskiemu. mecenasów i funkcje owych ikon. który jest prawdopodobnie ostatnim zachowanym manuskryptem. wykonanym w Jerozolimie przed jej upadkiem w 1244 roku. prawdopodobnie cesarza Fryderyka II. obrazującymi radości i smutki Najświętszej Maryi Panny. Przedstawienie Najświętszej Maryi Panny i Dzieciątka na tryptyku tworzy punkt odniesienia dla jednego z największych problemów sztuki krucjatowej po roku 1250. Pierwszy atak krzyżowców na Antiochię. nadano miano "mistrza joannity" ponieważ wśród jego patronów był też wpływowy członek zakonu św. obydwa naśladują bardziej kosztowne metalowe pokrycia. Tryptyk również znajdujący się obecnie w klasztorze świętej Katarzyny. Styl w jaki oddano sceny z życia Chrystusa jest wyraźnie bardzo blisko związany z miniatuPoczątkowe (B)eatus vir z Psałterza Riccardiana. łączy ona elementy frankijskie i bizantyjskie. strzeżoną przez anioły. ukazuje w środkowym wewnętrznym obrazie siedzącą na tronie Matkę Bożą z Dzieciątkiem. co połączono z niezwykłymi przedstawieniami czterech scen z życia Chrystusa. Prawdopodobnie wykonana przez artystę wykształconego w stylu weneckim. Napisy są dużymi. Ikona jest godna uwagi z powodu swej wypuklej gipsowej dekoracji i malowanych wzorów na ramie. Jednak stanowią też jedno z najwybitniejszych dzieł krucjatowych tego okresu. Jak . wykonane na zamówienie niemieckiego mecenasa.Pochodząca z polowy XIII wieku ikona świętej Mariny z Trypolisu.

kładem sztuki "linqua franca". jest najprawdopodobniej przyJeden z pary trzynastowiecznych srebrnych świeczników z kościoła Narodzenia Pańskiego. takie jak rozmaite przedstawienia Najświętszej Maryi Panny z Dzieciątkiem w stylu hodegetńa*. które można było znaleźć we wszystkich większych kościołach w Lewancie. Ten świecznik ma inskrypcję w języku łacińskim.ry w Waszyngtonie. Frankowie w obliczu nieugiętych podbojów mameluckich stopniowo tracili swoją siłę. mamy też i takie. że w tych niebezpiecznych czasach działalność artystyczną kontynuowano w Akrze. kto oddala mnie od miejsca Świętych Narodzin w Betlejem". z jej mieszaniną składników artystycznych. Inne problematyczne ikony. którego konkretne miejsce wykonania. sugeruje. lecz wyraźnie nie bizantyjskiego pochodzenia.). Natomiast Madonnę Puszkina w Moskwie określa się jako przykład Maniera Greca i najprawdopodobniej po. którym na podstawie stylistyki przypisuje się pochodzenie z Akry i tych. obecnie znajdujące się w klasztorze świętej Katarzyny. Betlejem. tego ośrodka ikonografii). Obok ikon. teraz w British Museum). mogą rzucić ważne światło na ówczesne wydarzenia na Cyprze.dzenie z Konstantynopola i jest ona przykładem sztuki zasadniczo czysto bizantyj skiej. Gdzie powstała. podczas gdy Madonnie Kahna. teraz w Menil Collection w Houston). ormiańską. wykonaną z czarnej emalii. to znaczy malarstwem z silnymi wpływami bizantyjskimi. "wskazująca drogę". Mimo tego trudnego problemu w studiach nad ikonami krucjatowymi dokonał się wielki postęp. Po powrocie Ludwika IX do Francji w 1254 roku. dla kogo i w jakim celu? Porównanie z zachowanymi freskami w Mar Marina.różnorodność malarstwa krucjatowego pozostaje w związku ze sztuką bizantyjską (konstantynopolitańską i prowincjonalną). z następującym ostrzeżeniem: "Niech będzie przeklęty ten.chodzi z Pizy. które lokalizuje się na Synaju (z powodu specyficznej w latach 1250-1291 dla * Gr. że ikona powstała w okolicy. szczególne okoliczności artystyczne i mecenat nie mogą być zidentyfikowane? Naj. z której wywodził się kult świętej Mariny. D/ieki temu okazało się. na południe od Trypolisu. słynna Madonna Mellona. którym przypisuje się pochodzenie z Lyddy (ikona świętego Jerzego. Refa-sy (ikona świętego Sergiusza. 174 . tłum. przypisuje się pocho. chociaż niewiele z nich przetrwało. Na tle tych znanych przykładów z lat ju pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XIII wieku. Są to najważniejsze przykłady rodzaju przedmiotów liturgicznych. wyobrażenia stojącej Madonny z Dzieciątkiem trzymanym na lewej ręce (przyp. Znaczące jest. obecnie na Synaju) i rejonu Doliny Kadisza w pobliżu Trypolisu (święta Marina. obecnie w National Galle. że pochodzą one z dotąd niewyobrażalnie licznych źródeł.świętsza Maryja Panna i Dzieciątko na tryptyku są wyraźnie przykładem sztuki krucjatowej. włoską (Maniera Greca) i cypryjską (Maniera Cypńa) tego okresu oraz sztuką "lingua franca". obecnie w National Galle-ry of Art w Waszyngtonie. Dzieło to pochodzi najprawdopodobniej z Akry.

Lecz wielokulturowa. które połączyły się z ważnymi składowymi zachodnioeuropejskimi. Fakt. że tak mało przykładów tej sztuki przetrwało. gdzie joannici i templariusze szybko założyli swe siedziby. Z tych osadników frankijskich. W XII wieku rozwijały się wszelkie formy sztuki krucjatowej. któremu wschodnia atmosfera przydała nowe aspekty w kolorystyce i ikonografii. Pod względem jakości i ilości. kosmopolityczna sztuka krucjatowa. a szczególnie łacińskiego Królestwa Jerozolimy.wydawali się być czasami bardzo kolonialni. dla członków zakonu świętego Jana i innych. Podczas gdy sztuka krucjatowa XII wieku wywodziła swe funkcje i inspiracje bezpośrednio z religijnej i politycznej doniosłości świętych miejsc w Jerozolimie. Ostatni cykl jego manuskryptów pozostał nieukończony. że sztuka zmieniła się i odżyła. Historii Powszechnej. Limę de Cesar i nawet Lwre des Assises Jana Ibelina. charakterystyczna dla osad na wybrzeżu Syrii i Palestyny. osadnicy w coraz większym stopniu polegali na artystach przybyłych z Zachodu. sztuka krucjatowa nie straciła swej tożsamości. z okazjonalnymi przejawami syryjskimi i ormiańskimi. Można zastanawiać się czy nie zginął w czasie ostatniego oblężenia Akry w maju 1291 roku. Wszystkie te składniki wytworzyły szczególne wielokulturowe zjawisko regionalne.Sztuka na łacińskim Wschodzie 1098-1291 i że ostatecznie rozkwitła nowa świecka sztuka. jednak nie była to sztuka kolonialna. Na jego dorobek składają się ilustrowane kodeksy Historii Outre-mer Wilhelma z Tyru. we frankijskiej Grecji i po roku 1309 na Rodos. w większości świeckich.i niektórzy artyści krucjatowi . był iluminator rękopisów. Odcięci od swych chrześcijańskich braci w głębi kraju. szczególnie Akry. a właściwie po 1187. Jego styl był czystym francuskim stylem gotyckim z lat siedemdziesiątych XIII wieku. W latach 1187-1250 sztuka krucjatowa rozwijała się w sposób wyraźnie mniej spójny niż wcześniej. Chociaż niektóre cechy tej sztuki . Tworząc część "lingua franca" świata śródziemnomorskiego. Po 1187 roku ciągle były widoczne silne wpływy bizantyjskie. Betlejem i Nazarecie. coraz bardziej odizolowani. W XIII wieku sztuka krucjatowa stała się sztuką doskonale prosperujących handlowych miast portowych. Później już nigdzie nie spotykamy ręki mistrza. bogactwa czy zróżnicowania nie dorównały jej wytwory powstające w tych bardziej prowincjonalnych warunkach. Ostatnim dotąd zidentyfikowanym wielkim przedstawicielem sztuki krucjatowej. ów Mistrz Joan-nita stworzył wiele różnorodnych ilustrowanych ksiąg. część przeniosła się na Cypr. aspekt pielgrzymkowy gwałtownie stracił na znaczeniu. wszystkie w potocznej starofrancuszczyźnie. lecz ponowne założenie w Akrze centrum malarstwa krucjatowego w latach 1250-1291 sprawio. który przybył z Paryża po 1276 roku i pracował w Akrze w ostatniej dekadzie przed jej upadkiem. Kultura frankijska we wschodnim rejonie Morza Śródziemnego przetrwała na lusignańskim Cyprze. lecz w wieku XIII najbardziej rozkwitły architektura i malarstwo. pozostała niedościgniona. szczególnie tradycjami włoską i francuską. lecz sztuka krucjatowa nie przetrwała. po roku 1250. Orient łaciński przetrwał w wyraźnie zmienionych okolicznościach po 1291 roku. Stojąc na czele wielkiej i twórczej pracowni. którzy przeżyli oblężenie Akry. .

znana jako maliki (czyli "królewski") dawała się łatwo obrabiać. mogły być dostępne surowce z których wznoszono budowle. natomiast kaplicę zbudowano z pięknego białego wapienia. Począwszy od 1130 roku na kolumnach malowano postacie wschodnich i . jakie napotkali oni na Wschodzie. znajdującego się około 15 kilometrów dalej. W niektórych rejonach. wschodniej Galilei i pod Emessą (Hims). Po 1291 roku tolerowano chrześcijańskie święte miejsca.jest świadectwem polityki mszczenia i zacierania śladów obecności frankijskiej na terytoriach zajętych przez muzułmanów. Gdy patrzymy na różnorodne podłoże kulturowe przybyszy i zróżnicowanie lokalnych kultur i tradycji architektonicznych. najbardziej chyba uderzający jest fakt. które w 1095 w Clermont ogłosił papi Urban H. tak jak przedtem Fatymidzi. Kamieniołomy znajdowały się często w pobliżu wznoszonych budynków. podczas gdy nieco miększa. Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 DENYS PRINGLE W budowlach osadników łacińskich w Lewan-cie i na Cyprze odbija się prawie pięć wieków rozwoju architektury. że wydaje się. przywiezionych w czasach rzymskich i bizantyjskich. Na przykład w zamku Belvoir w Galilei (1168-1187). Przynajmniej to dokonanie przetrwało do naszych czasów. Kredy i wapnia używano także do produkcji wapna do zaprawy murarskiej oraz gipsu. Jednak wspólnie krzyżowcy stworzyli sztukę. od stylu romańskiego do renesansu. więc chętnie wykorzystywano ją na narożniki. z którego wykonano choćby grobowce królewskie w kościele Świętego Grobu czy niezwykłe rzeźby architektoniczne związane z obszarem Świątyni. była zwykle używana do wznoszenia murów. która była wspaniała i złożona. znana jako nań. ponownie wykorzystywali też marmurowe i granitowe trzony anPańskiego. lecz w Nazarecie i innych miastach uczyniono zastrzeżenie. Istniejący kościół datowany jest na panowanie cesarza Justyniana I (527-565). chociaż wapień drobnoziarnisty lepszej jakości mógł być czasami przywożony z miejsc odległych o kilka kilometrów. które się do tego przyczyniły. Wapień i piaskowiec były łatwo dostępne. przywiezionego z Małego Hermonu. takich jak Betlejem. występował wapień na wpół przeobrażony w marmur. Krucjatom nie udało się ostatecznie zrealizo1 celów. 8. okna i rzeźbione ozdoby. W Syrii i Palestynie twardsza odmiana wapienia. że "nie wolno położyć kamie-j nią na kamieniu dla odbudowy kościoła". Frankowie. bazalt znajdował się w Dżabal ad-Duruz (na południe od Damaszku). wzięto z antycznych kolumn i sarkofagów. większość budowli została zbudowana z lokalnego bazaltu. Betlejem. W średniowieczu kamień był tradycyjnym materiałem budowlanym w całym Lewancie. co pozwalało wykorzystywać go jako substytut tego ostatniego. drzwi. iż pojawiły się tam style zarazem spójne i wyróżniające się. Jednakże właściwie cały marmur doskonałej jakości. Jednym z czynników. pochodzącego z okolicznych kamieniołomów.

zamków. drewno trzeba było przywieźć z Wenecji. chociaż przetrwało kilka krat wykonanych z kutego żelaza. W większości nie zachowały się też architektoniczne prace w metalu. Chociaż czasami znamy mecenasów prac budowlanych. który wywarł wrażenie na niemieckim pielgrzymie. Niektóre budynki. znajdująca się w prawosławnym klasztorze w Chozibie. identyfikuje tych. jak i w pobliskim Muzeum Islamu.zachodnich świętych. jak i nawet okazjonalnie z inskrypcji. W średniowieczu odpowiednie do budowy drewno można więc było znaleźć tylko w małych skupiskach leśnych: na przykład w lasach cedrowych w górach Libanu. a niektóre budynki miały elementy drewniane. Do czasu podboju muzułmańskiego w VII wieku znaczną część lasów już wycięto. Sydonie.. Wydaje się. że krzyżowcy po przybyciu do Syrii i Palestyny zastali tam budowle kościelne na ogół małe i nieliczne. ochraniających skałę w Templum Domini. kościołów. tycznych kolumn do umacniania budowli portowych i fortyfikacji w Akrze. rzadko wiemy coś o samych budowniczych. dachy. Jedna inskrypcja. Zauważył: "Domy. lecz niewiele takich przykładów przetrwało do dzisiaj. w słynnych lasach pinii z Aleppo czy limby pod Bejrutem. hrabstwa Trypolisu i Edessy. że sporo utalentowanych murarzy na Wschodzie łacińskim było Grekami. skąd w 1184 roku biskupowi pozwolono brać belki do swojej katedry. nadaje architekturze "krucjatowej" Lewantu szczególny charakter. Askalonie. a w latach sześćdziesiątych XII wieku pod wspólnym patronatem króla Amalryka i cesarza Manuela Komnena ściany kościola pokryto mozaikami. jak i Frankami. mają dachy zrobione z drewna przywiezionego w czasach bizantyjskich. w językach greckim i arabskim. Kiedy około 1480 roku naprawiano dach kościoła w Betlejem. balkony i schody używano kamienia. takie jak podłogi na wysokim parterze w wieżach zamku Kalat Jahmur (Cha-stel Rouge) i Tukla w północnej Syrii czy wysunięte balkony w Kalat Dżiddin 0udyn) w Galilei." 177 Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 Drewno mogło być także używane do wewnętrznego urządzenia domów. gdy odwiedził on Jerozolimę w 1172 roku. Chociaż drewno było c/ęsto używane na rusztowania przy budowie sklepień i łuków. księstwo Antiochii Restrykcje muzułmańskie nałożone na budowę nowych kościołów oraz malejąca liczba i zasoby miejscowych wspólnot chrześcijańskich oznaczały. nie są zwieńczone wyniosłymi dachami w naszym stylu. Królestwo Jerozolimy. między Jerozolimą a Jerychem.. zarów-ni in situ. lecz mają dachy poziome i płaskie. syryjskimi chrześcijanami. Jafie i Cezarei. to na ogół na podłogi. takie jak meczet Al-Aksa (później Palatium Salomonis) i meczet Kopuła na Skale (później Templum Domin!) w Jerozolimie czy kościół Narodzenia Pańskiego w Betlejem. bardziej niż cokolwiek innego. synowie Musy z Dżifny. zarówno z zapisu w dokumentach. To właśnie. którzy odrestaurowali klasztor w 1179 roku jako chrześcijan syryjskich: byli to Ibrahim i jego bracia. W czasie . Inne podobne elementy można zobaczyć wykorzystane ponownie w meczetach Kairu. Ormianami (ich znaki murarskie pojawiają się w kościele Zwiastowania w Nazarecie).

została zniszczona. świętego Eliasza (w pobliżu Betlejem).Baldwinem III i Amalrykiem. Jakobici odbudowali także w 1058 roku kościół świętej Maryi w Abud. odbudowanych w tym okresie. Kościoły prawosławne odbudowane w Jerozolimie to niewielkie. wiele detali na kapitelach i drzwiach wejściowych jest podobnych do tych znajdowanych na budynkach frankijskich tego okresu. m ol te d: cl z P< ta c: P1 zv w: tn m P( sc ni m m Sti Hi ny pe pc dl. między innymi w Chozibie. nakryte kopułą kościoły świętego Michała Archanioła i Dajr al-Adas (Klasztor Soczewicy) obok świętego Mikołaja i świętej Tekli. co więcej.panowania kalifa Al-Haki-ma (966-1021). pomógł w odbudowie pewnej liczby prawosławnych kościołów i klasztorów. 1020-1038) i kościoły świętego Jana w Ajn Ka-rim i Sebastei. położony w uprzednio żydowskiej dzielnicy miasta (obecnie dzielnica muzułmańska). go tri le pr: fen wi i> ok tar mi . Chociaż na plan główny kościoła ewidentnie miały wpływ wymogi liturgii ormiańskiej. która znalazła się na obszarze wpływu Fatymidów. W Betlejem malowidła i mozaiki w pochodzącym z VI i w ni zi F. iż same roboty budowlane były zorganizowane według zachodnich wzorów. świętego Jana Chrzciciela w okolicy Jordanu i świętej Marii z Kalamon w pobliżu Jerycha. dodając nowy. W latach sześćdziesiątych XII wieku odbudowano i powiększono ormiańską katedrę świętego Jakuba. lecz również przez miejscowych chrześcijan. także prawdopodobnie pochodzi z XII wieku. większość z tych budowli. Możliwości odbudowy po podboju krucjatowym zostały wykorzystane nie tylko przez Franków. Jednakże w 1036 roku pozwolono Bizantyjczy-kom na rozpoczęcie odbudowy kościoła Świętego Grobu. w tym sam kościół Świętego Grobu (lub Zmartwychwstania). znalazły się klasztor Krzyża (ok. Wśród innych prawosławnych kościołów w okolicach Jerozolimy. zwrócony na południe narteks (zamknięte przejście między wejściem głównym a nawą kościoła). Wielki jakobicki kościół świętej Marii Magdaleny. a włoscy benedyktyni kościoły świętej Marii Łacińskiej i świętej Marii Magdaleny (dla zakonnic) w Jerozolimie. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XII wieku okres względnie przyjaznych stosunków między cesarzem Manuelem I Komnenem a królami . znaki murarskie w narteksie sugerują.

10) dormitorium (powyżej). 15) portyk przed kościołem. 14) refektarz. Jednakże wiele katedr katolickich arcybiskupów i biskupów przetrwało do dzisiaj czy też jest znanych z informacji antykwarycznych lub wykopalisk. 7) krużganek. burząc apsydę. takie jak: Więzienie Chrystusa. jjMfft 179 Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 wieku kościele Narodzenia Pańskiego zostały odnowione za pomocą cesarza. co . 3) skrzyżowanie nawy z transeptem i prezbiterium. Klasztor stał nad podziemną kaplicą świętej Heleny.U góry: Prezbiterium w kościele Świętego Grobu. Nic nie wiadomo na temat architektury pa-triarchalnej katedry w Antiochii. 5) apsyda. 11) kapituła. W latach 1042-1048 rotunda pokrywająca Grób Chrystusa została przebudowana na kościół przez Bizantyjczyków. miejscem śmierci. który zniszczył kościól w 1808 roku. Wydaje się jednak. 12) kuchnia. 6) kaplica-krypta świętej Heleny. że była to trój nawowa siedmioprzęsłowa bazylika. mimo że kościół znajdował się pod władzą biskupa katolickiego. Po zniszczeniu przez sułtana Bajbarsa w 1263 roku i wzniesieniu w tym miejscu nowego kościoła w latach 1959-1969. Lf dołu: Plan dwunastowiecznego kościola Świętego Grobu i zgromadzenia kanoników augustianów: 1) edykulum mieszczące grobowiec Chrystusa. Zostalo dobudowane do bizantyjskiej rotundy mieszczącej Grób Chrystusa i poświęcone 15 lipca 1149 roku. łącząc pod jednym dachem wszystkie tradycyjne miejsca związane z Męką Pańską. Ta druga miała wymiary całkowite około 68 na 30 metrów. Golgotę i Miejsce Namaszczenia. wznieśli nowe prezbiterium i nawę poprzeczną we wschodniej części. Faktycznie. Kalwarię. Jerozolima. z pomocą Rosjan. wschodnie przęsło nawy głównej miało w przybliżeniu kształt kwadratu. Apsydę odbudowali prawoslawni. na miejscu wielkiej bazyliki. zbudowanej przez Kon-stantyna I (rok 335) i zburzonej przez kalifa Al-Hakima (rok 1009). iż w XII wieku społeczności kleru prawosławnego i łacińskiego żyły obok siebie w Betlejem. Największe z nich były katedry arcybiskupów z Tyru i Nazaretu. 4) kaplica Kalwarii. po wielkim pożarze. W pierwszej połowie XII wieku Frankowie powiększyli budynek. zakończona trzema głęboko zagłębionymi apsydami. 2) rotunda. Kościół Świętego Grobu był nie tylko patriar-chalną katedrą. pochówku i zmartwychwstania Chrystusa. którzy dodali galerię i zwróconą na wschód apsydę. zbudowaną dla upamiętnienia odkrycia relikwii Najświętszego Krzyża. Na wschód od tego budynku. tak jak w kościele Świętego Grobu i katedrze świętego Jerzego w Lyd-dzie. lecz również najświętszym z wszystkich świętych miejsc. przetrwało niewiele fragmentów starego budynku. dokladnie pięćdziesiąt lat po zajęciu Jerozolimy przez krzyżowców. Frankowie wznieśli otoczony budynkami klasztor dla kanoników. którzy pełnili posługę przy kościele. wydaje się.

Katedra w Dżubajl (Gibelet). Krak w Moabie. arkady nawy głównej przechodziły w prostokątne pilastry z półkolumnami ze wschodniej i zachodniej strony. Jednakże budynek został poważnie zniszczony przez trzęsienie ziemi w 1170 roku. Wedle pierwotnego planu. po czym odnowiono tylko jego wschodnią część. muszli a niekiedy macicy perłowej. o wymiarach całkowitych 55 na 22 metry. Zdaje się. lecz miała wysunięte nawy poprzeczne. Kiedy trwała przebudowa. Katedry w podobnym stylu i rozmiarze wzniesiono w XII wieku również w Bejrucie. Katedra w Dżubajl (Gibelet) także ma nieco nieregularny plan. Podobnie jak w innych mniejszych kościołach sklepienie opierało się na prostokątnych filarach z półkolumnami z każdej strony ściany. że jest to wynikiem zastąpienia wcześniejszej budowli. która skupiła się tutaj na południowej nawie. nawa główna była najwidoczniej sklepiona krzyżowo. Dżubajl (Gibelet). którym odpowiadały pilastry nawy bocznej. Hebronie (świętego Abrahama) i Lyddzie (świętego Jerzego).może świadczyć. możliwe. Budynek. Świątynię prawdopodobnie budowano do połowy XII wieku. ttum. w którym wzory figuralne układa się z kamieni. układać wszystko z małych (mniejszych od poszczególnych części wzoru) elementów (przyp. miał to być trzynawowy sześcioprzęsłowy budynek. Znaleziono też pozostałości opus sectile* ułożonego z ponownie wykorzystanej kostki mozaikowej oraz fragmenty marmuru. 1170) odkryte . miejsca pochówku Patriarchów i ich żon. prawdopodobnie nawy boczne również. iż przykryte było kopułą lub latarnią. Izaaka i Jakuba. aby pozwolić na nieprzerwane odprawianie obrzędów religijnych. kiedy wejście do jaskini zostało przypadkowo odkryte przez jednego z kanoników augustiańskich. Obecny budynek pochodzi najprawdopodobniej z czasów krótko po 1120 roku. Tortosie (Tortosa). W Hebronie trzeba było zmniejszyć poziome wymiary budowli. lecz wydaje się. miał trzy nawy z półkolistymi apsydami od wschodu. Wtedy też odkryto relikwie Abrahama. znajdującego się powyżej Jaskini Makpe-la. Nowe filary różnią się od starych i nie pasują dokładnie do podstaw. pilastry zostały zastąpione przez zwykłe prostokątne filary. zakończony od wschodu półkolistymi apsydami. by tworzyły części zamierzonego wzoru . z otwartym baptysterium dobudowanym od północnej strony. w czasie przebudowy. zwane Domem Najświętszej Maryi Panny. Katedra w Tyrze była podobnej wielkości. wygląd po odbudowie po trzęsieniu ziemi w II70 r. jak w zwykłej mozaice. przed sanktuarium postawiono tymczasową apsydę.). możliwe iż po uszkodzeniu w roku 1191 czy 12191220. nawa główna była sklepiona beczkowo. by zmieścić ją wewnątrz okręgu Heroda.zamiast. datującego się od 1115 roku. W Cezarei w latach 1960-1961 odkopano pozostałości katedry. przyciętych tak. że inne kościoły katedralne miały skromniejsze wymiary. Podpory nawy miały przekrój krzyża i z obu stron ściany półkolum-ny. Podobnie w Cezarei. a nawy boczne miały sklepienia krzyżowe. W północnej nawie bocznej (nad Grotą Zwiastowania) znajdowało się edykulum. Do północnej strony trzeciego przęsła dołączono (widocznie przed trzęsieniem ziemi w r. * Typ mozaiki. że wschodni koniec przebudowano.

Wilhelm. lecz ukończono dopiero w XIII wieku. zdobionych ornamentem zygzakowym. tak więc kapitele nawy głównej ukazują przejście od stylu romańskiego we wschodniej części nawy do wczesnogotyckiego w zachodniej. W licznych przypadkach w XII wieku frankijscy mieszkańcy takich miast jak Jafa. która służyła jako boczna wieża ochronna w południowo-wschodnim rogu. Z tego samego okresu pochodzi pobliski kościół przy studni Jakuba. podpierające sklepienie. które mogły dźwigać klerestorium* i czteroczęściowe skle* Rząd okien w nawie głównej ponad nawą boczną (przyp. zbudowanym prawdopodobnie w latach siedemdziesiątych XII wieku. Widoczne są ochronne przypory wzdłuż południowej ściany oraz wysunięta zakrystia. były ustawione na przemian z wolno stojącymi parami kolumn. Filary nawy głównej. natomiast.baptysterium składające się z trzech łuków. Ostatnie badania Nurith Kenaan-Kedar sugerują. której arcybiskup. Lydda i Nazaret musieli Katedra w Tortosie od strony południowo-zachodniej. chociaż jest inaczej rozplanowany. ^ n f 182 Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 jjjjjmmm . że prawdopodobnie budynek ten był zaprojektowany i zbudowany w sposób podobny do katedry w Sens. trzy z nich były prawdopodobnie nakryte sześcioczęściowym sklepieniem krzyżowożebrowym. Budowę katedry w Tortosie rozpoczęto najprawdopodobniej w drugiej ćwierci XII wieku. Kościół miał plan prostokąta (54 na 26 metrów) z wysuniętą środkową apsydaj tak jak w Bejrucie jej zewnętrzna fasada była ozdobiona zaokrąglonymi pilastra-rni. iii 181 Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 Pewne zmiany stylistyczne można zauważyć w kościele w Sebastei. Nawa główna miała cztery przęsła. który jest podobny pod względem stylu. podpierających kopułę na pendentywach. jak się wydaje.) pienie żebrowe naw bocznych. lum. był dobroczyńcą Sebastei w latach siedemdziesiątych XII wieku. drugie przęsło od wschodu wpisane było w transept i nakryte kopułą lub latarnią.

kicb. zalożonego w 1157 roku.s. oraz w miastach Tyberiadzie i Bejrucie. W XII wieku kanonicy regularni św. XII i XIII kiejsze prace After C. takie kościoły znajdują się w Fahmie. dobudowane do ścian północnej i południowej. Dabburijji. Jerozolima. Augustyna przebudowali kościół . ze sklepioną beczkowo lub krzyżowo nawą i półkolistą apsydą. Wieża bramna LEGENDA: VZZZ. Ogółem. Ta kaplica zajmowała część południowej galeńi kościoła świętej Maryi z Góry Syjon. Mniejsze trójnawowe kościoły parafialne znajdują się w Amiun.cy raczej skupiali się w miastach. Saffurijji. Al-Birze.dm.Łnlart 1921. Para prostokątnych. gdzie szeroko było rozpowszechnione osadnictwo w okrągicb. Tyberia-dzie i Kajmun. takich jak terytoria Jerozolimy i Akry. najprawdopodobniej wspierały machikuły służące temu samemu celowi (jak w pochodzącym z końca XIII wieku kościele Saintes-Maries-de-la-Mer w Camargue). Kościoły wiejskie były jednak Coenaculum na Górze Syjon. Camille Enlart znalazła także ślady istnienia pary wież na przęsłach zachodniej nawy bocznej. Innym ważnym elementem katolickich instytucji religijnych na Wschodzie były zakony religijne. Zirin i Amwas. Al-Kubajbie. Sindżil. a przypory. mniejsza liczba ludności osiedlała się na wsiach. Jubnie. gdyż znajdujemy tu ślady for-tyfikowania. w zamkach i w wiejskich klasztorach. czy mieszkańcy Gazy zawsze zdołali zapełnić kościół. oaa. W Gazie.. Bajt Nuba. a Duch Święty zstąpił na nich w Zielone Świątki. wiei. Najprawdopodobniej przekształcenie kościoła w mały zamek nastąpiło w latach sześćdziesiątych XIII Rozmieszczenie katolickich kościołów parafialnych jest odbiciem rozmieszczenia ludności frankijskiej. w którym Chrystus spożył Ostatnią Wieczerzę z Apostołami. Górne pomieszczenie upamiętnia miejsce. chociaż można mieć wątpliwości. Ramli i Na-bulus kościoły parafialne konkurują z katedrami pod względem wielkości. z wyjątkiem pewnych szczególnych okolic. Jednak katedra w Tortosie wydaje się wyjątkowa wśród zachowanych kościołów katolickich.zułmariskiego ataku. przypominających wieże zakrystii wysuniętych z północnoników budynku miała niewątpliwie służyć zabezpieczeniu flank. •te opactwa cystersów w Belmont (Dajr Balamund) w pobliżu Trypolisu. Bajtin. częściej prostymi budynkami w kształcie prostopadłościanu.

benedyktyni posiadali wielki kościół na Górze Tabor. Cystersi z Morimond założyli bliźniaczy dom w Belmont w pobliżu Trypolisu w 1157 roku oraz inny. obsługiwany przez mniszki benedyktyńskie. gdzie także sprawowali posługę. na zachodnim zboczu Góry Karmel.Wniebowstąpienia na Górze Oliwnej na planie oktagonalnym. kiedy Jerozolima wróciła w ręce Franków w latach 1229-1244. łącząc stary bizantyjski kościół. w pobliżu Jerozolimy w 1161 roku. W Dolinie Jozafata zbudowano nowy kościół nad bizantyjską kryptą mieszczącą Grób Najświętszej Maryi Panny. Największym kościołem w Jerozolimie po kościele Świętego Grobu był kościół świętej Maryi z Góry Syjon. pod patronatem króla Fulka i królowej Melisandy. Dopuszcza się daty bezpośrednio poprzedzające rok 1187 lub krótki H 184 Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 okres. zaznaczający miejsce Przemienienia Pańskiego. Obecnie pozostała z niego jedynie kaplica południowej galerii. w którym odbyła się Ostatnia Wieczerza. w północno-zachodniej Jerozolimie. nazywany Zbawieniem. założyły opactwo świętego Łazarza w Betanii. która mogła górować nad sanktuarium głównego kościoła i jest kojarzona z górnym pomieszczeniem. zbudowany na domniemanym miejscu Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny. wzniesionym przez premonstratensów nad grobem proroka Samuela na Górze Radości. lecz opinie co do pierwotnej daty jej powstania są podzielone. zwany Saint John in the Woods. 1220-1283 również karmelici zbudowali mały kościół i klasztor w Wadi as-Sijah. co przypominało Templum Domini (uprzednio Kopuła na Skale). Mają one niewiele wspólnego ze zwykłym typem budownictwa cystersów. z nowym kościołem świętego Łazarza. Zaraz poza prowadzącą do miasta bramą Jozafata stał kościół świętej Anny. teraz poświęcony świętej Marii Magdalenie i Marcie. Skromne plany tych trzech domostw zdradzają wielkie podobieństwo. Bliźniaczy Belmont budynek. a budynki opactwa benedyktynów zostały umieszczone na zachód od niego. został także założony w Ajn Karim w 1169 roku. W latach ok. Architektura kościołów zakonów rycerskich wymaga specjalnej wzmianki. Wczes-nogotyckie sklepienie żebrowe tej budowli zostało prawdopodobnie częściowo zmienione pod koniec XIV wieku. co jest jednak sporne). znajdowanym na Zachodzie. Bardziej typowy plan kościoła cystersów można jednak znaleźć w budynku na planie krzyża. na łacińskim Wschodzie ich kościoły były częściej budowane . Poza Jerozolimą. W 1143 roku zakonnice benedyktyńskie. kiedy kaplica przeszła w ręce franciszkanów. Chociaż na Zachodzie wiele zachowanych kościołów i kaplic templariuszy czy joannitów ma plan okręgu czy wie-lokąta. w oczywisty sposób naśladując plan rotundy w kościele Świętego Grobu (w przypadku templariuszy byłoby to naśladownictwo Temp-lum Domini. zbudowanym nad samym grobem i połączonym z nowym krużgankiem i budynkami klasztornymi. z kościołami z pojedynczym pomieszczeniem i budynkami klasztornymi leżącymi dookoła małego prostokątnego podwórza czy krużganka.

aby osiągnąć wystawny efekt. Dlatego mamy tylko skąpe wzmianki na temat dwunastowiecznych prac budowlanych dotyczących murów. Poniżej. Ten ostatni został zbudowany ok. że brak rozpoznawczych cech architektonicznych. kaplice zamkowe templariuszy w Tortosie i Chastel Blanc (Safita) były prostokątne. iż wiele z nich podchodziło pod kategorię nie tyle architektury. Podobnie. podobnie jak ich mury miejskie na łacińskim Wschodzie. 1140 roku celem upamiętnienia zmartwychwstania Chrystusa i pojawienia się na drodze do Emaus. Poza zamkami. 187 . była pierwotnie pozłocona i pomalowana. mająca imitować tkaninę. 'Ż ^ -r s. wzbudziły one względnie niewielkie zainteresowanie naukowców. Poniżej. z Matką Bożą i Janem Chrzcicielem wstawiającymi się u Chrystusa. istniała przed podbojem krzyżowców. kiedy kontrola frankijska ograniczyła się do wąskiego pasma wybrzeża. a częściowo dlatego. pokryta kością słoniową. Bazy lego. Maria z Antiochii. Takie są na przykład kaplice joannitów w zamkach Krak des Chevaliers. ile inżynierii cywilnej. psalmów i temat władzy królewskiej w Ziemi Świętej. Większość miast i osiedli. Po lewej: Bizantyjski cesarz Manuel Komnen (1143-80) i jego jrankijska żona. Cezarea. ze scenami z życia króla Dawida w medalionach. ta druga miała formę wieży warownej czyli donżonu. Całkiem stosownie łączył się on ze stacją przydrożną. niemieckim szpitalu w Jerozolimie (świętej Marii od Niemców) i Abu Dżausz (Castellum Emaus). lecz kaplica zbudowana w Chastel Pelerin (Aslis) po 1218 roku była dwunastokątna. takich jak rzeźba czy znaki murarskie sprawia. Margat i Belvoir oraz ich kościoły w Bajt Dżibrin. po prawej: Okładka Psałterza królowej Melisandy. często przy bezpośredniej pomocy z Zachodu. Sceny z życia Dawida były stosownym wyborem. po lewej: Miniatura Deesis z Psałterza królowej Melisandy. który był jednym z czterech wykonawców kodeksu. -•Tv« . sygnowana na stopie Chrystusa przez malarza. iż często trudno jest stwierdzić z całą pewnością. Stało się tak po części dlatego. Wizerunek w stylu bizantyjskim. w czasie swego pobytu w Lewancie osadnicy frankijscy wznieśli też wiele budowli świeckich.tradycyjnie na planie prostokąta. Wyrzeźbiona kość słoniowa. Tyr. odzwierciedlającym treść manuskryptu. Oprócz budynków religijnych. odwołujący się do Sądu Ostatecznego. Akra. Para pobrała się w Boże Narodzenie 1161 roku. Jednakże po 1187 roku. Prawdopodobnie również kaplica w zamku Safad (1240-1260) została zbudowana na planie wielokąta. o wiele większy wysiłek włożono we wzmocnienie fortyfikacji miast takich jak Askalon.. Jafa i Tortosa. cnotami i wadami w odstępach między nimi. Była to ostatnia z 24 ilustracji do Nowego Testamentu. obsługującą dwunastowie-czną drogę pielgrzymkową. Bejrut. Sydon. co odzwierciedlało rosnące przymierze między osadnikami a Grekami w owym okresie. ' '^ 4. czy dana budowla jest frankij-ska czy muzułmańska.

chociaż w Ty-rze. rycerzy czy zarządców. Przykłady tego typu są znajdujemy w Jerozolimie. Chociaż w większości przypadków mieszkańcy miast budowali na infrastrukturze istniejącej już przed podbojem. Cezarei. a trzynastowieczną łaźnię odkopano w mieście przy zamku templariuszy Chastel Pelerin. główne budynki majątków ziemskich czy budynki z dziedzińcami (cuńae). iż w istocie były to tworzące się miasta. ze sklepami. oznaczające. zajmowane przez urzęd- .Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 l Jeśli chodzi o zaopatrzenie w wodę. co wskazuje. lecz były rozbudowywane i nadal używane przez przybyszy frankijskich w XII wieku. jednak miały rady miejskie i mieszkali w nich wyspecjalizowani kupcy. Pierwotnie były wioskami. Jednak w Asz-Szaubak (Montreal) w Transjorda-nii i w Milijji (Castrum Regis) w Galilei osiedla koncentrowały się wewnątrz murów otaczających zamek królewski. Jest oczywiste. Antiochii. Budowle portowe wzniesione przez krzyżowców. Al-Birze (Magna Mahumeria) i Az-Zi-bie (Casal Imbert) osiedla zbudowano na planach regularnych. że tego typu domy budowano w XI wieku. zamkniętego od ulicy. Cezarei i Nabulusie. zachowała się w osmańskim Chan al-Umdan.pozostające w posiadaniu pomniejszych panów. znajdujące się w posiadaniu wielkich panów czy zakonów rycerskich. co dwukrotnie powiększyło rozmiar miasta. Akrze. Pod względem funkcji można je podzielić na: zamki. Otoczone murami podzamcze należącego do templariuszy zamku Chastel Pelerin zostało najprawdopodobniej wzniesione i zasiedlone od lat dwudziestych XIII wieku do roku 1265. potwierdzają źródła pisane w Jerozolimie. większość miast korzystała z cystern i studni. Istnienie typu wschodniego. W Akrze nowe przedmieście Montmusard zostało dokładnie rozplanowane i otoczone murami około 1212 roku. Znajdujemy także frankijskie "nowe miasta". w które włączono konstrukcje z okresu abbasydzkiego i fa-tymidzkiego. Dokumenty i znaleziska archeologiczne sugerują istnienie dwóch typów domów miejskich. W rejonie wiejskim odkopano kilka typów budynków świeckich. przetrwały w Sydonie. Arsuf i Akrze. czyli chaine. iż należały one do opactwa świętej Anny. magazynami czy loggią otwartą na ulicę na poziomie parteru i paroma piętrami pomieszczeń mieszkalnych czy "słonecznych" powyżej. Cezarei i Jerozolimie korzystano dodatkowo ze starych akweduktów. kiedy splądrował je sułtan Bajbars. małe zamki czy obronne rezydencje . W Cezarei odkopano przykłady takiego budownictwa. gdzie na kilku frontonach sklepów znajdują się litery SCA ANNA. Drugi typ domu jest podobny do budowli mieszkalnych wznoszonych na Zachodzie. W Akrze część królewskiej komory celnej. W AlKubajbie (Parva Ma-humeria). Tyrze. Zadaszone rynki z XII wieku przetrwały w Jerozolimie. pojawiały się też całkowicie nowe fundamenty. na terenach przylegających do Morza Śródziemnego. z głównymi pokojami wychodzącymi na środkowy dziedziniec. mieszczący cysternę do łapania deszczówki. z domami po obu stronach głównej ulicy i odchodzącymi od nich z tyłu parcelami.odpowiednik francuskich "maison forte" czy angielskich "mo-ated manorhouse" .

Dwadzieścia ustępów ze Starego Testamentu przetłumaczonych na język francuski. Lecz jeden. Solidniejsze budowle w "nowym mieście" w Al-Kubajbie mają charakter miejski. z warsztatami rzemieślniczymi na parterze i pomieszczeniami mieszkalnymi powyżej. Fragment uliczki zadaszonego rynku czyli suqu." ników majątków. zbudowany na ziemiach wsi Aqua Bella. W drugiej fazie został włączony do zespołu. a wiele z nich wieńczy kamienne sklepienie z umieszczonymi tam okienkami.dobrymi przykładami są budynki w Chirbat al-Burdż.Strona tytułowa Księgi Judyty z Biblii Arsenałskiej. ponieważ wiele z nich jest zrujnowanych i nieudokumentowanych. Niektóre z nich były też najprawdopodobniej ośrodkami majątków. zarządców czy przywódców wsi i w końcu zwykłe domy wiejskie Franków i miejscowych mieszkańców. Estery i Rut. Znamy inne takie budynki z dziedzińcami. Być może był to komplement pod adresem żony Ludwika. Przetrwało niewiele wiejskich domów. napisał: "Prawie wszystkie ulice Jerozolimy są wybrukowane wielkimi kamieniami. W1161 roku rycerz Jan Gothman sprzedał Bajt Itab kościołowi Świętego Grobu. Znamy trochę domów jednoprze-strzennych (halowych) . aby móc zapłacić okup muzul189 Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 manom. Małgorzaty. które przepuszczają światło. Wydaje się więc prawdopodobne. Poklasyfikowanie zachowanych budynków według tych kategorii nie jest jednak łatwe. Kidny i Bajt Itab. istniejącego jeszcze zamówienia ze skryptorium w Akrze. chociaż niektóre zostały częściowo odkopane. zawierających teksty z ksiąg Judyty. niemiecki pielgrzym do Jerozolimy. która towarzyszyła mu w krucjacie.3 na 29 metrów. zbudowanego przez królową Melisandę przed 1152 rokiem. na zachód . Drzwi chronione były przez machikuły ze strzelnicami. najwspanialszego. że dwór ten stanowił centrum jego posiadłości. dotyczyło bohaterskich kobiet z Ziemi Świętej. Dwa dziesięciolecia później Teodoryk. z czasu pobytu w mieście króla Ludwika IX. a schody w ścianie prowadziły do sali na pierwszym piętrze. składającego się z czterech budynków rozmieszczonych wokół dziedzińca z wej ściem od strony południowej. Do sali można było teraz wejść bezpośrednio z dziedzińca zewnętrznymi schodami. Ten ostatni pierwotnie był wolno stojącym dwukondygnacyjnym budynkiem o wymiarach 13.

z dormitorium. Tak naprawdę nie tylko ogólne założenie tych wież jest podobne do układu budynków halowych. Budowlami. a zewnętrzny obwód mieścił budynki gospodarcze i kwatery świeckich członków garnizonu. z przestrzenią mieszkalną na sklepionych podziemiach przykrytą tarasowym dachem . refektarzem. budowanym od 1168 roku. były wieże. na przykład służyły jako schronienie czy strażnice. iż często miały podobne rozmiary. zwłaszcza gdy niewiele po-. zostałości przetrwało do dzisiaj. który wzniesiono wokół wieży w Ar-Ram (Rama. że wiele wież miało także przeznaczenie mieszkalne. w której mieszkańcy "nowego miasta" musieli płacić swe dzierżawy. W tym zamki z czterema basztami. Kalat Dżiddin.od Jerozolimy.badanie ich wnętrz wykazuje także. że było to hospicjum należące do joannitów. które w bardziej oczywisty spo-Isób spełniały funkcje obronne. wtopione w ob-jrys terenu. Mirabel (Madżdal Yaba) i Beaufort (Kalat Szakif Arnun). Lecz nawet względnie mała wieża. Inny.wieżę bramną ze skręcającą drogą dojazdową. [utworzony przez słabo przygotowany do aktyw-[nej obrony budynek z podwórzem. Podobne założenie można znaleźć w późniejszym zamku joannitów Belroir. pierwotny dziedziniec zamkowy. Ramatha) na północ od Jerozolimy. Burdż al-Ahmar i Umm atTajjib. ile raczej wojskowym. którzy posiadali tę wieś w latach sześćdziesiątych XII wieku. tak jak w Trypolisie. [niektóre najpewniej stały samodzielnie. Inne zamki wydają się budowane od początku z przeznaczeniem nie tyle mieszkalnym. wieże zarządców w Al-Ram i Al-Birze oraz wieże zamków w Ibillin. Wydaje się. miała słoneczną komnatę na pierwszym piętrze. Jednak- . Latrun. gdzie do czterobasztowego wewnętrznego obwodu murów dodano piątą . Bajt Dżibrin i możliwe. takich jak wieża biskupa w Betlejem. Mniejsze wieże (to jest o powierzchni wewnętrznej mniejszej niż 60-70 m2) mogły spełniać wiele funkcji. Ich garnizon zatem przypuszczalnie składał się z grupy żołnierzy żyjącej we wspólnocie. że istotnie niektóre zamki rozwinęły się z nieufortyfikowanych czy tylko lumocnionych konstrukcji. główna różnica polegała na stopniu ich [obronności. kuchniami. Ibelin (Jubna). może być identyfikowany jako siedziba zarządcy kościoła Świętego Grobu. został póź-Iniej wzmocniony przez zewnętrzne obwałowanie (poligonalne ze spadzistą szkarpą. położonymi dookoła głównego dziedzińca. kaplicą i innymi budynkami klasztornymi. jeszcze inne przekształciły się Iz czasem w zamki w pełnym znaczeniu tego sło-fwa. Kakun. W 1136 roku Bajt Dżibrin został podarowany joannitom. Zamki stanowiące ośrodki dużych majątków l mogły pełnić funkcje bardzo podobne do niektórych domów halowych czy budynków z dziedziri-kcami. Jednak ogólna forma budynków nie zawsze stanowi pewną wskazówkę co do jego szczegółowej funkcji. inne były •otoczone murem. sprzedana opactwu świętej Maryi z Góry Syjonu przez rycerza Amalryka z Franclieu (floruit 1171-1179). wokół Askalonu w latach trzydziestych i czterdziestych XII wieku: Blanchegarde (Tali as-Safi). W zamkach świętego [Eliasza (At-Tajjib) i Belmont (Suba). Wydaje się jednak. że Gaza. W sa-jmym tylko Królestwie Jerozolimy udokumento-Iwano istnienie ponad siedemdziesięciu pięciu. Jest to szczególnie widoczne w przypadku większych z nich. jak w Gabie. wydaje się budynkiem kościelnym. leżących od-Ipowiednio na północny-wschód i na zachód od •Jerozolimy. które według opisu Wilhelma z Tyru zbudowano. Możliwe. Madd ad-Dajr.

WIEŻA PRZEDSIONEK PN-ZACH PN-ZACH. że zakony rycerskie. lecz miała także na wyższym piętrze pomieszczenie mieszkalne. Można przyjąć'. Jerozolimie i Cezarei. Sahjun. były zamkami królewskimi. ponieważ Blanche-garde i Ibelin podarowano s'wieckim właścicielom. aby po192 Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 .Frankijska wieża warowna czyli donżon. w lalach 1108-1132. często z zakręcającą drogą dojazdową. Kurtyny budowano z rzędami otworów strzelniczych na różnych poziomach i z machikułami na szczycie muru wysuniętymi przed jego lico. że takie zamki nie były charakterystyczne wyłącznie dla zakonów rycerskich. obydwa istniejące w latach sześćdziesiątych XII wieku. projektując zamki. chronionych przez starannie wypracowane kombinacje wrót. Także i tu widać. z główną wieżą i przyległym blokiem mieszkalnym otoczonymi wysoką kurtyną. że zamek był jedną z ostatnich twierdz frankijskich w Królestwie Jerozolimy. kuchnia dla pana lub kasztelana. zwykły adaptować na własne potrzeby ich świeckie typy. Ta masywna wieża. które zakon krzyżacki zbudował w Galilei na początku XIII wieku. nie tylko zapewniała znaczące umocnienie wysuniętej wschodniej ściany zamku. W XII i XIII wieku postęp w sztuce fortyfikacji na Wschodzie łacińskim dokonał się pod wieloma względami. dobudowana do bizantyjskiego zamku Sahyjun. opuszczoną dopiero w sierpniu 1291 roku. jak w Belvoir. powstały na planie typowym dla zamków nad-reńskich. Tortosie. na otoczonym przez morze przylądku między Hajfą a Cezareą. Dotyczyło to głównie powstania bardziej wyrafinowanych bram wjazdowych. spuszczanych krat czy zapadni. komnaty. że powinny się w nich znajdować: sala ogólna. Zamki Montfort (Kalat Kurajn) i Judyn (Dżiddin). KRYPTA ZACH Plan i przekrój Chastel Pelerin (Aslis). "Koncentryczne" fortyfikacje okazały się tak skuteczne. budowanego przez templariuszy od 1217/18 roku. kaplica. a Darum (Dajr al-Balah) i Milijja (Castrum Regis). Ty-rze. o ścianach wysokich na 22 metry i grubych na ponad 4 metry.

zawsze Zamek Sis. Nieregularny plan odpowiada obrysowi odkrywki skaty wapiennej mającej ponad ok. drogi. stajnie. dobudowana do zamku Anavarza w latach 1098-1108. pozostało bardzo zróżnicowane pod względem kulturowym. Tyr (rok 1124) i Askalon (rok 1153). frankijska wieża warowna czyli donżon. Cylicyjska Armenia (1100/1102-1375) Cylicję od połowy XI wieku zasiedlała pod egidą cesarza bizantyjskiego rosnąca liczba przesiedlonych Ormian. jego wież oblężniczych i miotającej kamiene pociski artylerii. Także zakony rycerskie otrzymywały tam nadania. przeznaczonych do trzymania wroga. są to poziome młyny wodne i tamy. metalu. gdzie Frankowie już zetknęli się z narysem "koncentrycznym". kuchnie i urządzenia do produkcji cukru. wina. a od lat dziewięćdziesiątych XII wieku przez We-necjan i Genueńczyków. którzy ostatecznie zniszczyli królestwo w 1375 roku. W styczniu 1199 toku rctbenidzkr baron Leon połączył swą dynastę Rubenidów z rywalem .probizantyjskimi Hetumidami i koronował się sam na króla. częściowo zamieszkaną przez Turków. W zamkach naiys koncentryczny pojawia się w Belvoir i Belmont przed 1187 rokiem i w Ad-Da-rum do 1192 roku. od 1097 roku jej południowe i wschodnie obszary nadbrzeżne były też kolonizowane przez Franków. chociaż później niż na Wschodzie. Pozostałości innych budowli z okresu obecności Franków ciągle można znaleźć w rejonach wiejskich. Akra (rok 1103). tego drugiego zamku nigdy nie wzięto szturmem. oliwy z oliwek. cysterny. w bezpiecznej odległości od głównych murów. . szkła i wapna. wzniesionych na planie koncentrycznym. Jednakże niektóre z bardziej spektakularnych zamków. Podobne zmiany zaszły także w zachodniej Europie. największe zagrożenie mieli stanowić Mamelucy z Egiptu. Cylicja była wcześniej prowincją bizantyjską. mosty. uzyskały swój ostateczny kształt dopiero w XIII wieku. który zastąpił Anavarze jako stolica Cylicji Rubenidów przed ok. kiedy pierwszy raz przeprowadzili oblężenie takich miejsc jak Jerozolima (rok 1099). soli. poprzedzająca przebudowę zamku przez baronów ormiańskich Torosa I i Leona II. 1190 rokiem i był od roku 1292 siedzibą patriarchy ormiańskiego. w okolicy Kozanu. w tym Krak des Chevaliers i Margat joannitów oraz Chastel Pelerin i Tortosa templariuszy. Chociaż król Hetum I zdołał się w latach czterdziestych XIII wieku porozumieć z Mongołami. Chociaż królestwo przetrwało do 1375 roku. Jednak najważniejsze zmiany polegały na upowszechnieniu się wysuniętych dzieł fortyfikacyjnych.wstrzymać atakujących podchodzących do podnóża muru. 680 m długości.

Nie-ity. jeden poniżej drugiego. brak wież (donżo-nów). zakończonymi wpisa-I nymi półokrągłymi apsydami. jedyny miejski kościół. . jak i zachodnie l drzwi miały nadproże i łuki odciążające. wąskie otwory strzelnicze z podstawami w kształcie strzemion i zaokrąglonymi zwieńczeniami. że znajdowały się tam kościoły . Faktycznie. Wśród cech. na którym stawiano budowlę. które pozostawiły naj-oczywistszy ślad w krajobrazie są fortece. Adany i Misis . blanki murów obronnych z okrągłymi zwieńczeniami. Pierwotnie wnętrze zdobi-jty freski. że większość cyli-cyjskich zamków datuje się na okres po korona195 Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 żu czy na równinie było ograniczone i z wyjątkiem Sisu (zniszczonego przez Mameluków w roku 1266). Ma [on trzy beczkowo sklepione nawy. W późniejszym [okresie do północnej strony kościoła dobudowa-Ino apsydowe pomieszczenie. oraz upodobanie do ostrych łuków i sklepień. poniżej gzymsu biegła inskrypcja Itipamiętniająca budowniczego. poprzedzone przez machikuł ze strzelnicą. Arkady były trzy-j pr/ęsłowe. W wielu zamkach mieści się również kaplica i cysterna. wieże bram-ne z labiryntem wejściowym albo dwiema bramami połączonymi sklepionym przejściem z zapadnią. Narożniki wzmocniono ozdobny-liu pilastrami. z trzema beczko-Iwo sklepionymi nawami. podparte prostymi filarami z rzeźbio-Jnymi zwieńczeniami. Budowlami. podzielone na sekcje basztami. Jednym Iz najważniejszych jest kościół. Chociaż często zakładano. a mate-Iriał pochodził w znacznej mierze z rabunku an-jtycznych budowli. wsparte na l kolumnadach. Tarsu. zaokrąglenie zewnętrznych kątów i wykorzystanie baszt okrągłych lub na planie podkowy. które wyróżniają budowle armeńskie można wymienić: nieregularny narys dopasowany do terenu.osadnictwo miejskie było rzadkością.wspomina się. brak fos. został poważnie zrujnowany. bramy z pośrednim dojazdem oraz skrzydłowymi wrotami z wysuwanymi belkami. który przetrwał-świętego Pawła (czy Najświętszej Maryi Panny) w Tarsie. wycięte z jednego"blóku"kamiennnego. Zarówno wschodnie. ukosowanie podnóża muru. często z wieloma obwodami murów obronnych. że zbudowano go j w czasie pierwszych dziesięcioleci XII wieku. Jednakże ich datowanie i identyfikacja kulturowa dopiero niedawno zostały oparte na solidnej podstawie dzięki pracy Roberta Edwardsa. wydaje się. Strona zachodnia miała także [okna oświetlające nawy boczne i okulus w ścia-Inie szczytowej. ma cha-[rakter zachodni. który Toros I [wzniósł dla swych przodków na południowym iricu zamku w Anavarza w 1111 roku. na planie prostokątnym.Pełna wstrząsów historia i kulturowe zróżnicowanie Armenii Cylicyjskiej znajdują odbicie w architekturze. Większos'ć z zachowanych kościołów i kaplic l ormiańskich znajduje się w zamkach. Zbudowano go ! g}adkiego muru z kamienia ciosanego z rdze-Iniem wypełnionym betonem z kamienia łama-[nego. od kiedy w 1905 roku opisała go Gertrudę leli.

Jego sklepienie zapadło się. nigdy nie ukończono budowy zachodnich wież. Większość składa się z jednej beczkowo sklepionej nawy głównej z półokrągłą ap-sydą. i boczne. Kaplice tworzą liczniejszą grupę budynków kościelnych. czajem lewantyriskim tarasowe. chociaż istnieją pewne dowody sugerujące. Ten kościół miał także apsydę z boczną kaplicą lub nar-teksem. Czasami. Rozpoczęcie pracy nad kościołem katedralnym świętej Zofii w Nikozjii przypisuje się arcybiskupowi Eustorgiosowi z Montaigu (1217--1249).W (Jandir kościół konstabla Smbata został oświecony w 1251 roku. aby utworzyć małe. jak w Maran. obwód murów miejskich ciągle otacza najbardziej wyjątkową grupę kościołów rzymskokatolickich. wpisaną bądź zaokrągloną na zewnątrz. rozwinął się pod względem architektonicznym najpełniej ze wszystkich terenów zasiedlonych przez Franków. że budowę rozpoczęto wcześniej. Kolumny nawy głównej są cylindryczne. zakończoną okrągłym chórem z galerią. Mimo że kamienie z jej budowli w połowie XIX wieku zostały skradzione na budowę Port Sa'idu. ta ostatnia została pod koniec XV wieku ozdobiona malowidłami przedstawiającymi "legendy o świętym doktorze". . że dachy powyżej sklepienia nie są z drewna. kaplicę świętego Mikołaja w transepcie północnym i kaplicę świętego Tomasza z Akwinu także w południowej nawie. ukończył budowę nawy głównej i nartek-su. Ma on kształt trzynastowiecznej katedry francuskiej. Apsydy boczne oddzielono od naw poprzecznych i nawy głównej. Jednakże dopiero w 1319 roku jego następca. datowany na pierwszą połowę XIII wieku. Cypr 1191-1571 Cypr. beczkowo sklepione komnaty. dobudowaną strony południowej. Cem. do renesansowej fasady Palazzo del Prowe-ditore (rok 1552) w Famaguście. które przetrwały gdziekolwiek na Wschodzie poza samą Jerozolimą. Budynek został ostatecznie poświęcony w 1326 roku. Podczas gdy Nikozja była centrum królewskiej i kościelnej administracji. lecz jest przej zachowany. gdzie dominacja frankijska przetrwała przez prawie cztery stulecia. w tym kaplicę Matki Bożej (rok 1270) w transepcie południowym. Meydan i Mancili-ku. z tą różnicą. . Budynek ma pięcioprzęsłowe nawy: główną. od wczesnogotyckiej katedry świętej Zofii w Nikozji. lecz zgodnie ze zwyChór w kościele katedralnym świętej Zofii w Nikozji. tworzą one część obwodu obronnego.cz mogło mieć raczej formę hali nakrytej ko-ulą niż ze sklepieniem beczkowym. Giovanni del Conte. W kościele wybudowano pięć bocznych kaplic. Plan ogólny kościoła jest podobny do planu kościoła Torosa I. co więcej. Famagusta od 1291 roku przejęła na wschodnim wybrzeżu rolę Akry jako głównego zachodniego centrum handlowego w Lewancie. a sklepienie galerii wspiera się na czterech wykorzystanych ponownie kolumnach antycznych. wyglądające na zakrystie.

Jednakże. wyróżnia nie tylko nazwisko mu-[rarza . której budowa rozpoczęła się w 1262 roku. jakoby miała Nikozja w 1567 roku. Jednakże niektóre kościoły wiejskie mają l kaplice dobudowane do nich na użytek imigran-Itów katolickich: tak jak kaplica rodzinna Gibe-[letów w Kiti i kościół klasztorny świętego Jana [Lampadysty w Kalapanayiotis. ulokowanego na południe od dziedzińca kościoła świętej Zo-j fii. jej zachodni front. zachodniego późnego goty-i oraz renesansu. mskrypi zachodnia na południowych drzwiach upami nią ponowne podjęcie pracy nad nią na polec nie biskupa Baldwina Lamberta w 1311 rok Sądząc po jednolitym. . świętej Katarzyny w stylu gotyku płomienistego (obecnie meczet Haydara Paszy). zakończonym kolisto oknem z sześcioc otworami świetlnymi oraz odznaczającymi " niegdyś dzwonnicami. w tym jednym przedstawiającym Ukrzyżowanie z klęczącymi postaciami króla Ja-nusa i jego żony. dominował styl zachodni. który łączy gotyckie sklepienie i ornament z liści. Charlotty z Burbonów. próba naśladowania główlych zachodnich drzwi katedry wydaje się pła-Jska i pozbawiona życia. z całą pewnością franc skim stylu gotyckim. przetrwało tylko kilka. wypisane nad południowymi l drzwiami. W tym pochodzące z początku XIV wieku j opactwo benedyktyńskie Matki Bożej z Tyru (obecnie ormiański kościół Najświętszej Maryi l Panny) i pochodzący z końca XIV wieku kościół .Basoges. które. Detale wewnętrzne zdradzają więcej cech wspólnych z promienistą architekturą katedry świętego Urbana w Troyes. nestoriań-Iskich i ormiańskich. Podczas gdy we wnętrzu znajdujemy mieszan-[_kę stylu greckiego. W rzeczywistości ta aluzja mogła być. W innych budynkach. można wyróżnić styl franko-bizantyjski. Małą kaplicę. lecz także wnętrze udekorowane malowidłami. Na pierwszy rz oka. z trzema parami s/ei kich drzwi wejściowych z przyczółkowymi ol parni. jak w przypadku większości łacińskich budynków na Wschodzie. Upadek sztuki architektonicznej widać w pochodzącej z początku XVI wieku północnej fasadzie prawosławnego kościoła metropolitalnego świętego Mikołaja (obecnie znanego jako Bedestan). trzon budowli uzupeln no w pierwszej połowie wieku. lii 197 Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 mierzona. ponieważ to właśnie w tej katedrze królowie Cypru z dynastii Lusignan otrzymywali koronę króla Jerozolimy. przywołuje na myśl ka drę w Reims (lata dwudzieste-trzydzieste X wieku). wpływy zachodnie nie ograniczały się do jednego źródła. [zbudowaną w dobrach królewskich w Pyrdze l w 1421 roku. Inawet w kościołach prawosławnych. [styl bizantyjski przeważał na obszarach wiejskich. Podczas gdy w dwóch największych miastach. Z osiemdziesięciu kościołów. takich jak kościół w Morphou.Budowę katedry świętego Mikołaja w Fam guście rozpoczęto około roku 1300.

krzyżujące się wpisanym w obrys budynku transeptem oraz wystające prostokątne prezbiterium. Korzystając ze szczodrych datków króla Hugona III (1267-1284) i jego następców. Największe wrażenie wywiera Bellapais. wokół którego w XIV wieku zbudowano krużganek z krzyżowo-żebrowym sklepieniem. umieszczona w podziemiu zamku sugeruje. W Koukli (Stare Paphos). leży w centrum dóbr. trójkątną. Budynki są rozmieszczone dookoła prostokątnego podwórca. zbudowany przez mistrza Jacques'a z Milly w 1454 roku. głównie z powodu jego podobieństwa do Belvoir. a za nimi dziedziniec kuchni. Refektarz mieści się w północnej części. niezależnie od tego. zbudowany na skalnej skarpie z widokiem na północne wybrzeże. gdyż wiadomo. zbudowanego przez templariuszy w Gastrii w 1191 roku. Pierwotnie klasztor augustiański. pozostała tylko wycięta w skale fosa. na wschód od Kyrenii. że wkrótce po ukończeniu był on wykorzystywany jako centrum majątku. zewnętrzna brama warowna także miała skręcające przejście i była połączona z resztą zamku drewnianym mostem zwodzonym. cele w części zachodniej. prostokątną. . zawierającą zakreęcające przejście poniżej kaplicy. Zamek joannitów w Kolossi. Prasa do cukru. gdzieś po tej stronie były też ulokowane królewskie komnaty gościnne. w których wytwarzano cukier. przerzuconym nad wyciętą w skale fosą. że król Hugo IV (1324-1359) zbudował je na własny użytek. ostro-łukową i wieloboczną. pochodzący z początku XIII wieku. jednak nie jest to dowód przekonujący. obok cukrowni. położony od południowej strony. Został wzniesiony wkrótce po 1191 roku i zburzony przez trzęsienie ziemi w 1222 roku. Z najstarszego łacińskiego zamku na Cyprze. potem zakonnicy przyjęli regułę premonstraten-sów w czasach arcybiskupa Thierrego z Nikozji (1206-1211). znany jedynie z wykopalisk archeologicznych. w jakim celu go zbudowano. ufundowany przez króla Amalryka (1194-1205).cylindryczną. to Saranda Kolones w Pa-phos.Do dzisiaj przetrwało niewiele wiejskich klasztorów katolickich. Kościół. Chociaż przypisywano go joannitom. Wewnętrzny obwód murów miał kształt prostokąta z prostokątnymi basztami narożnymi i okrągłą wieżą bramną po stronie wschodniej. Inny stary zamek. ma dwuprzęsłową nawę główną ze dwiema nawami bocznymi. w pobliżu dworu królewskiego. Mur zewnętrzny miał różnorodnie ukształtowane wieże . We wschodniej części było dormitorium. powyżej kapitularz i beczkowo sklepiona krypta. stał się bogaty i wpływowy. Zamek zbudo- 198 Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 \ wano na regularnym planie koncentrycznym. W czasie panowania Franków ważną uprawą na sprzedaż w południowo-zachodniej części Cypru była trzcina cukrowa.

Kantara i Buffavento . Ostatni okres łaciński to lata 1544-1560. kiedy Wenecjanie zmienili zamek w regularną fortyfikację dla artylerii. Inna przetwórnia. z wyjątkiem tych należących do zakonów rycerskich. 80 metrów.odkopano kilka rafinerii z prasami wodnymi do rozgniatania trzciny i pozostałościami pieców do odgotowywania cieczy i krystalizowania jej w ceramicznych formach. Apartamenty królewskie leżą w części zachodniej. lecz przetrwała tylko jedna na północnymwschodzie. na planie kwadratu o boku ok. wypełniając przestrzeń między podwójnymi murami i dobudowując okrągłe basteje w północno-zachodnim i w południowo--wschodnim narożu oraz wielokątny bastion na południowym-zachodzie. północnowłoskich ekspertów od obrony . Mur miejski także został zaopatrzony w basteje z artylerią na szczycie. Wydaje się. kontrolując wejście.także stawiano na miejscach ufortyfikowanych w czasach bizantyjskich. oraz bastion Martinengo w północno-zachodnim rogu wielokątny bastion z orylonami chroniącymi flankującą artylerię. który miał prostokątny narys z narożnymi wieżami i był otoczony fosą. z cylindrycznymi wieżami narożnymi i przedbramiem.czyli świętego Hilariona (Dieudamour). ubezpieczającymi kurtyny. w pobliżu Nikozji. na południu. najlepiej widoczne jest to w La Cava. znajdowały się kazamaty z innymi rodzajami broni palnej. na planie litery D. która w połowie XVI wieku należała do rodziny Cornaro z Wenecji. z kaplicą nad bramą wewnętrzną. przed którą znajdował się 200 Architektura łacińskiego Wschodu 1098-1571 zaokrąglony rawelin z dwiema zewnętrznymi bramami ustawionymi pod kątem prostym do bramy wewnętrznej. zachowała się w Epi-skopi. strzelającą nad pochyłym stokiem wału. wychodzący na morze. Od strony lądu. W XIII wieku przebudowali oni północny i wschodni mur. W Kyrenii Lusignanowie odziedziczyli zamek bizantyjski. na zachodzie i południu. przebudowując zachodni mur. czyli przejściami prowadzącymi do otworów strzelniczych. Na ich flankach. na południowym zacho-' dzie Bramę Ziemną. z szeregiem obwodów murów dopasowujących budowlę do naturalnej topografii. czyli bar-bakanem. pozostawały pod bezpośrednią kontrolą królewską. W czasie drugiej tury prac (lata 1544-1565) di łączono ośmioboczny bastion Diamante w roi północno-wschodnim. Bardziej regularne założenie znajdujemy w zamku Jakuba I z Sigouri (rok 1391). ochranianym przez wieże o ostrołukowym przekroju. że na łacińskim Cyprze wszystkie zamki. W okresie weneckim szczególną uwagę przywiązywano do ulepszenia fortyfikacji dwóch głównych miast. W projekt tych prac było zaangażowanych wielu czołowych. dobudowali nowe mury zewnętrzne z chemins de ronde. W XIII-XIV wieku zamki królewskie na górskim grzbiecie Kyrenii . Wcześniej zamek miał wieże narożne. W Famaguście pierwsza tura prac przebiegała w latach 14921496. Budowano je na planach nieregularnych. Polegała na pogrubieniu murów cytadeli lusignańskiej i dobudowaniu do niej okrągłych bastei do obrony artyleryjskiej.

które były podobne i częściowo oparte na istniejących regulacjach monastycznych. kiedy Nikozja poddała się Turkom 9 września 1570 roku.artyleryjskiej. lecz religijna droga życia łączyła się z walką. Wi . aby można go było odpowiednio obronić. jak i funkcjonariuszy porządkowych dworów. Zakon został założony w Jerozolimie w 1119 roku. został uznany przez inżynierów weneckich za zbyt długi. Został zatem zburzony. Podejmując się tych zadań. lecz w ciągu niewielu lat zakon stał się częścią składową chrześcijańskich sił wojskowych walczących z muzułmanami. że w latach następujących po pierwszej krucjacie drogi w Królestwie Jerozolimy w żadnym razie nie były bezpieczne. Może się to wydać dziwne. i zastąpiony krótszym kolistym murem. co leżało na zewnątrz niego. w tym Michele Sanmiche-li i jego bratanek Giangirolamo. która przetrwała poza Italią. otaczającym centrum miasta. gdzie mieli główną siedzibę. Członkowie zakonów rycerskich żyli zgodnie z regułami. lecz wiele zakonów rycerskich miało także dodatkowo pewną liczbę członkiń. aby mógł pomieścić 200 osób i 4 działa artyleryjskie. mur ten miał trzy bramy i jedenaście wielokątnych bastionów z zaokrąglonymi orylonami. W wiodących zakonach bracia byli podzieleni na dwie grupy: rycerzy i braci świeckich. zakon wypełniał oczywistą potrzebę: z pism pielgrzymów jasno wynika. W Nikozji kolisty mur z zaokrąglonymi wieżami. Chociaż wszystkie miały braci kapelanów. zbudowany przez Piotra II w 1372 roku. a na początku XII wieku władcy osad frankijskich mieli za mało oddziałów wojskowych. który krzyżowcy utożsamiali ze Świątynią Salomona (Templum Salomonis). Fosa i dzieła zewnętrzne nie zostały jeszcze ukończone. jeden z najprzedniejszych przykładów włoskiej fortyfikacji renesansowej. Pierwszym zakonem rycerskim byli templariusze. każdy zaprojektowany tak. biorąc swą nazwę od budynku. Pierwsza funkcja zakonu polegała na zapewnieniu opieki pielgrzymom podróżującym przez Ziemię Świętą. jakim odznaczało się życie religijne zachodniego chrześcijaństwa pod koniec XI i na początku XII wieku. Zakony rycerskie składały się też z braci świeckich. Zbudowany pod kierunkiem Giulia Savorgnano. sądów i innych zgromadzeń. ośmioma bramami i fosą. który zmarł w Fa-maguście w 1558 roku. . Niemniej jednak mury Nikozji stanowią dzisL. Zakony rycerskie 1120-1312 ALAN FOREY Początki i założenie Pojawienie się zakonów rycerskich było jednym z aspektów rosnącego zróżnicowania. aczkolwiek nie mogły one brać udziału w działaniach wojskowych. ta ostatnia grupa obejmowała zarówno dowóców wojskowych. łącznie ze wszystkim. większość członków była bracią świecką i głównie w ich rękach koncentrowała się władza.

Wśród najwcześniejszych akcji. Jakuba. stal się zakonem międzynarodowym. w których członkowie leprozorium . Początkowo byli oni zaintf resowani Półwyspem Iberyjskim jedynie ja źródłem wpływów i rekrutów. którą określano jako ufortyfikowany klasztor. że chrześcijański zakon rycerski został stworzony na wzór muzułmańskiej instytucji ńbat. które sięgnęły po broń w Hiszpanii. Pierwszymi zakon mi. wkrótce mo na ją też było spotkać przy innych granicach i chodniego chrześcijaństwa. dlaczego inni poszli ich śladem. kiedy podjęło obowiązki wojskowe leprozorium świętego Łazarza. Nie jest jednak jasne. również zostało założone w czasie trzeciej krucjaty. lokalnych zakonów .z wyjątkiem świętego Tomasza z Akry -l miały zapewne członków.wzięli udział.jak wiemy . którzy byli w stanie! walczyć. Jakuba w 1174 roku. lecz w 1143 i hrabia Barcelony przekonał templariuszy i wzięcia udziału w rekonkwiście. a ci mogli być zachęcani do podjęcia obowiązków wojskowych z powodu ciągłego nie doboru wojowników w Ziemi Świętej. Pedro Fernandezowi. była bitwa pod La Forbie w 1244 roku. Istniały jednak poważne różnice: na przykład ci. Jednak istniały także bardziej! ogólne czynniki.Sugerowano czasami. W trzecim dwudziestopięcioleciu XII wieku założono wiele małych. można ich więc porównać raczej z krzyżowcami niż Zakony rycerskie 1120-1312 204 Podarowanie zamku Udes zakonowi św. Szczególnie omawiane funda-] cje . krucjaty. Precedens zaistniał oczywiście u templariuszy. a zgromadzenie kanoników regularnych. który przebywał na Wschodzie! w czasie. biskupi Winchesteru. którzy służyli w ńbatach. W latach siedemdziesiątych XII wieku zakon św. Przekształcenia tych dwóch fundacji dokonały się odpowiednio w 1198 roku i pod koniec lat dwudziestych XIII wieku. po raz pierwszy wspomniane w zachowanych źródłach w 1142 roku. Zachowane źródła dostarczają nam niewielu informacji o przyczynach przekształceń zakonów. Joannici cl(tm) l Zakony rycerskie 1120-1312 ciii za broń przeciwko niewiernym w Hiszpanii mniej więcej w połowie XII wieku. Miniatura z rejestru zakonu przedstawia Alfonsa VIII Kastylijskiego i jego żonę Eleonorę powierzających Udes mistrzowi. Chociaż instytucja zakonu rycerskiego poją wiła się najpierw w Ziemi Świętej. W kilku przypadkach zadziałały z pewnością szczególne wpływy: do militaryzacji zakonu świętego Tomasza z Akry przyczynił się znacznie Piotr z Les Roches. zwykle zostawali w nich tylko na określony czas. którego mieszkańcy łączyli religijną drogę życia z walką z wrogami islamu. który zostal założony w królestwie Leonu. byli ten plariusze i joannici. gdy zgromadzenie kanoników chyliło! się ku upadkowi. które później stało się rycerskim zakonem świętego Tomasza z Akry. lecz nie jest całkowicie jasne.

Na początku XIII wieku. Te unie miały swą przyczynę w trudnościach zaistniałych w łonie zakonów Montegaudio i Monfrague. Zakon Montegaudio. lecz wiodące zakony hiszpańskie szybko rozciągnęły swe posiadłości na Półwyspie i przyjęły neutralną postawę w konfliktach między chrześcijańskimi królami. bo konflikt z Arabami w większości skupiał się na rywalizacji o Cieśninę Gib-raltarską. nie wszystkie zakony hiszpańskie rozkwitły.rycerskich: Calatra-vę w Kastylii w 1158 roku. Chcąc wyjaśnić powody ich fundowania. a później z templariuszami w 1196 roku. że zakon Ca-1 latravy pojawił się. Jakuba w Leonie w 1170 roku. utworzony na przełomie XII i XIII wieku. nie byli w sta-I nie go obronić. jakie rycerze św.mimo odwrotów i buntów . W Europie Środkowej. Juliana z Pereiro . Dokonano tego . że hiszpańscy władcy najpierw rozważali wykorzystanie tych lokalnych fundacji przeciwko swym chrześcijańskim rywalom. Jakuba ponieśli w bitwie pod Moclin w 1280 roku. które chwyciły za broń.przed końcem XIII wieku. Niektórzy bracia nie zaakceptowali tej unii i osiedli w Monfragiie nad rzeką Tag w Kastylii. Te fundacje hiszpańskie były od samego początku zakonami rycerskimi. powstał około 1173 roku.zwiastun Alcantary . lecz ograniczyły się głównie do Półwyspu. podobnie jak św. że żadna z nich j nie stanie się zbyt silna. natomiast unia zakonu Santa Maria de Espańa z zakonem św.w królestwie Leonu. Alfons X Kastylijski widocznie wspierał zakon Santa Maria de Espańa. który pojawił się w latach siedemdziesiątych XIII wieku. Inne hiszpańskie zakony przetrwały i rozwijały się. Jakuba . Jedynymi zakonami rycerskimi założonymi w Hiszpanii od końca lat siedemdziesiątych XII wieku do roku 1300 były: św. Faworyzując kilka fun-I dacji. Należy także zauważyć. którzy wspierali powstawanie zakonów.jak również postawy królów hiszpańskich. którym wcześniej dano zamek Calatrava. zakładano je na wzór templariuszy i joannitów. zaufano krzyżakom. licząc. że nie musiały wysyłać części swych dochodów do Ziemi Świętej. należy koniecznie wziąć pod uwagę dążenia ich założycieli i pierwszych członków . Lokalne zakony miały jeszcze tę zaletę. którego posiadłości leżą głównie w Aragonii. Ziemię Świętą czy nawet rejon bałtycki. jednak żaden z tych planów nie doszedł ostatecznie do skutku. Około 1176 roku założono w Portugalii zakon znany później jako Aviz. Montegaudio zostało najpierw połączone w roku 1188 ze szpitalem Świętego Odkupiciela w Teruel (zajmującym się wykupywaniem jeńców). władcy zyskiwali pewność. i Santa Maria de Espańa (Najświętszej Maryi Hiszpańskiej). Wydaje się też. Odegrali oni wiodącą rolę w ujarzmieniu Prus i Inflant. chociaż padały rozmaite propozycje rozszerzenia ich działalności na Afrykę Północną. gdyż templariusze. Mimo królewskiego wsparcia. Jerzy z Alfamy. pomoc morską. Tym względem można najprawdopodobniej wytłumaczyć życzliwość 205 okazywaną przez Alfonsa II Aragońskiego zakonowi Montegaudio. Zakon Kawalerów Mieczowych i Zakon Braci Dobrzyńskich zostały pierwotnie założone w celu . zamiast zakładać nowe fundacje. Jakuba była spowodowana stratami.na przykład inicjator Montegaudio był niezadowolonym członkiem zakonu św. iż dzięki temu uzyska . templariusze i joannici nie byli pierwszymi zakonami. przeciwnie niż w Hiszpanii. ta grupa została później wchłonięta przez Calatravę. a św. Chrześcijańscy władcy w Hiszpanii wyraźnie mieli nadzieję na uzyskanie woj skowego wsparcia na ładzie.

nie dziwota. Podjęta w 1237 roku przez Konrada Mazowieckiego próba ponownego osiedlenia Zakonu Braci Dobrzyńskich w zamku w Drohiczynie nad Bugiem wkrótce jednak upadła. że zakon próbował uniezależnić się od króla węgierskiego. Gdy krzyżacy zostali wygnani z Węgier i osiedlili się jako niezależna siła w Prusach. zagrożony przez Prusów. Bela IV miał nadzieję na pomoc joannitów nie tylko w walce z poganami. że ta oferta daje im większe pole ekspansji niż było to możliwe w Ziemi Świętej. lecz także ze schizma-tykami. prawdopodobnie w 1228 roku. wrogami papieża i mącicie lami pokoju w . że kampanię przeciwko Grekom uważano za zadanie odpowiednie dla zakonu rycerskiego. ale w Europie Środkowej ciągle było miejsce dla innych zakonów. gdzie zakon miał stawie czoło pogańskim Komanom (Połowcom). ofiarował zakonowi ziemię chełmżyńską. przy poparciu biskupa 206 Zakony rycerskie 1120-1312 Alberta. Również templariusze nie osiedlili się na stałe przy wschodnich granicach Polski w Łukowie. gdzie rywalizowali z posiadającymi mocną pozycję templariuszami i joannitami. pod władzą rycerzy krzyżackich. kiedy Andrzej II. w które był zaangażowany także cesarz Fryderyk II. leżący na północ od Południowych Karpat. W XIII wieku podejmowano także wysiłki zmierzające do założenia i wykorzystania zakonów do walki z heretykami. Zakon krzyżacki po raz pierwszy rozszerzył swój obszar zainteresowań w Europie Środkowej w 1211 roku. a później w tym samym dziesięcioleciu. drugi założono w Prusach. a został im przyznany przez Belę IV. dał mu okręg Burzenland (obecnie okolice Braszo-wa w Rumunii). Ponieważ krzyżowcy w XIII wieku coraz częściej byli angażowani w walkę z opozycją chrześcijańską. joannici i krzyżacy bardziej przyczynili się do obrony łacińskiego cesarstwa Konstantynopola.zapewnienia ochrony i pomocy w działaniach misyjnych: pierwszy został ufundowany w Inflantach w 1202 roku. utworzonego w 1204 roku po czwartej krucjacie. Krzyżacy prawdopodobnie pojęli. na południu templariusze. osiedlił się też w Inflantach. w tym przypadku pomoc nie nadeszła. król Węgier. Około 1230 roku zakon zaczął walczyć z Prusami. który podarowano im w latach pięćdziesiątych XIII wieku. Mogłoby się zdawać. władcy Węgier i Polski najprawdopodobniej zwracali się gdzieś po pomoc. chociaż jego władza nie była tam tak rozległa jak w Prusach. który rozciągał się między Południowymi Karpatami a Dunajem. Podobnie joannici nie podjęli się stałej obrony okręgu Severin (Oltenii). że zakon krzyżacki stał się jedynym zakonem rycerskim walczącym na tych frontach. Jednakże w 1225 roku Andrzej II wygnał krzyżaków. w następstwie unii z zakonem Kawalerów Mieczowych. Jednakże obydwa te zakony w latach trzydziestych XIII wieku zostały włączone do zakonu krzyżackiego. widocznie dlatego. króla Węgier. z inicjatywy biskupa pruskiego Krystiana i polskiego księcia Konrada Mazowieckiego. otworzyły drogę do założenia w Prusach niepodległego państwa. Mniej więcej w tym czasie jednak Konrad Mazowiecki. Późniejsze negocjacje. w 1247 roku.

potwierdzało. którzy pochodzili z miejscowej ludności. ustalona w 1261 roku. Nie odniosi one trwałego sukcesu. Jakuba i Calatrava pod koniec lat dwudziestych i na początku lat trzydziestych XIII wieku . W Ziemi Świętej w skład płatnych wojsk wchodzili turcopks (poturczeńcy). i zakony podejmowały ekspedycje samodzielnie . Normalnie zakony mogły też domagać się służby wojskowej od swych własnych wasali. mimo pewnych protestów papieskich. które przez pewien okres razem z nimi mieszkały i walczyły. Ci bracia byli stałymi członkami zakonu. W sprawach wojskowych różnica między nimi była raczej różnicą stopnia niż klasy. że funkcje zakonu polegają na obro: wiary i wolności kościelnej oraz na tłumieniu śni. rycerze mogli ich mieć trzy lub cztery. oczywiście. Bracia świeccy (zwani komandorami) zwykle posiadali tylko jednego wierzchowca. Hiszpańscy królowie nie usiłowali. historię. a przynajmniej w kilku regionach rekrutowano żołnierzy najemnych. jak i braćmi świeckimi. Lecz chociaż bracia mogli być wykorzystywani jako piechota. Klemens IV w 1267 roku oczekiwał od joannitów wsparcia dla Karola Andegaweńskiego. Papieże niejednokrotnie przynaglali zakony rycerskie do interwencji w wewnętrzne konflikty w Królestwach Cypru i Jerozolimy. W Ziemi Świętej pomoc tego rodzaju przypuszczalnie zapewniali głównie krzyżowcy przybywający z Zachodu. aby zwalczać tam herezję. którzy mogli odbywać służbę wojskową byli zarówno rycerzami. zwykle przestrzegały tej reguły.źródła upamiętniają na przykład zajęcie pewnej liczby zamków muzułmańskich przez zakony św. st nowiła. Rycerze mieli bardziej kunsztowne zbroje. w walce z ostatnim pretendentem rodu Hohenstaufów w południowych Włoszech. broń i wyposażenie obu grup były podobne. Zakony. Przywództwo hiszpańskiej rekonkwisty spoczywało w rękach chrześcijańskich władców półwyspu. Natomiast we Włoszec! zakon Błogosławionej Maryi Panny miał dłużs. Podejmowano także próby założenia nowych zakonów na południi Francji. Zadania wojskowe W wiodących zakonach rycerskich bracia. jego reguła. nadanych zakonom rycerskim w Hiszpanii.lecz takie wyprawy . aby czynić wojnę i pokój na rozkaz króla. Na wszystkich frontach kontyngenty zako-1 nów rycerskich były tylko jednym z kilku elementów składowych sił chrześcijańskich. Wiele przywilejów. lec/ czasami towarzyszyły im osoby. że zakony istnieją. lecz większą niezależnością cieszyły się w Syrii i kraju Bał-tów niż w Hiszpanii. nigdy jednak nie wchodzili w skład lekkiej kawalerii typu istniejącego w niektórych armiach muzułmańskich. którzy usiłowali utrzymać pełną kontrolę nad poczynaniami wojskowymi. Takie wypadki miały jednak mniejsze zi czenie i na przestrzeni XII i XIII wieku najwi niejszą funkcją zakonów rycerskich pozosta 207 Zakony rycerskie 1120-1312 walka z nie-chrześcijanami na granicach zachodniego chrześcijaństwa. wyposażeni byli w łuk. w niektórych wypadkach mieli wierzchowca. służba tego rodzaju trwała do XIII wieku. Reguła templariuszy poświęca takim osobom trzy klauzule. stłumić wszelkiej inicjatywy.łonie zachodniego chrześcijaństwa.

kiedy zamarzały bagna i rzeki. w Prusach i Inflantach. nikt nie sprawował nad nimi władzy w polu. Później. dalej na południe natomiast określili własne linie postępowania w stosunku do Egiptu i Damaszku. Najprawdopodobniej w latach trzydziestych XII wieku templariusze otrzymali zadanie obrony marchii Amanus na północy księstwa Antiochii. przedstawiającym ruiny zamku Baghras. Henryk z Inf-lant pisze na początku XIII wieku o mistrzu zakonu Kawalerów Mieczowych. Ilustracja jest dziewiętnastowiecznym grawerunkiem. w bitwach Pana. . Lecz na wszystkich frontach zakony rycerskie prowadziły głównie działania lądowe. przeciwnie. teoretycznie nie cieszyli się tak całkowitą niezależnością. który templariusze opuścili ostatecznie w 1268 roku. Wojna prowadzona przez zakony na rozmaitych frontach także różniła się do pewnego stopnia pod względem celów i metody. w tym samym wieku. co umożliwiło im pobieranie trybutu od sąsiednich władców muzułmańskich. Na Wschodzie. W rejonach nadbałtyckich jednak podbojowi towarzyszył chrzest pogan. Rejon nadbałtycki różnił się także tym. a chociaż w Inflantach Kawalerowie Mieczowi. że "walczył on 208 Zakony rycerskie 1120-1312 Baghras. a we wschodnim rejonie Morza Śródziemnego dopiero pod koniec XIII wieku templariusze i joannici tworzyli spore floty na własny użytek. kiedy wzrosła siła Mameluków. Obiecał też przestrzegać każdego zawieszenia broni. a później krzyżacy. czy biskup [Rygi] był czy też nie był obec-ny". lecz upadek autorytetu królewskiego pozwolił tam zakonom rycerskim na prowadzenie w XIII wieku własnej polityki w całej Palestynie i Syrii. co ułatwiało przemieszczanie się. W Prusach krzyżacy nie mieli nad sobą żadnej władzy zwierzchniej. na który się zgodzili zakonnicy. negocjowali z najeźdźcą własne rozejmy. że działania wojenne prowadzono często w zimie. Jednakże największą swobodę działania zakony stale miały w rejonach nadbałtyckich. Nie ma żadnego zapisu na temat podobnego pozwolenia w dwunastowiecznym Królestwie Jerozolimy. Boemund III z Antiochii w 1168 roku pozwolił joannitom na prowadzenie wojny i negocjowanie rozejmów wedle ich woli. W Syrii i Hiszpanii najważniejszym zamierzeniem wojny ofensywnej było utrzymanie kontroli nad terytorium: nawracanie muzułmanów nie stanowiło bezpośredniego celu.mieściły się w ramach polityki królewskiej. W pierwszych dziesięcioleciach XIII wieku templariusze i joannici przyjęli agresywną postawę na północy. niezależnie od tego. prowadząc czy dowodząc Jego wojskiem w czasie każdej wyprawy. Podobną obietnicę złożył Leon II z Armenii w 1210 roku. Nawet zakon s'więtej Maryi Hiszpańskiej nie ograniczył się do prowadzenia walki wyłącznie na morzu.

a do mniejszych for-yfikacji pozostających w ich rękach należały orty leżące wzdłuż szlaków pielgrzymich i za-«wniające schronienie podróżującym do Jero-rolimy i Jordanu. remontowali i fortyfikowali już istniejące. gdzie na przełomie XII i XIII wieku dobudowano zewnętrzny obwód forteczny. iowiedzialni za obronę około 25 zamków. szczególnie na zapleczu Akry. na krzyżaków natomiast również w tym czasie spadła odpowiedzialność za obsadzenie garnizonami i obronę zamków. lecz jest jasne. Jednakże w XII wieku te dwa akony posiadały o wiele więcej zamków w północnej Syrii niż w Królestwie Jerozolimy. aby je odpowiednio bronić. leżą-e w pobliżu wschodnich granic Królestwa Jero-olimy. jak było konieczne dla nteresów chrześcijaństwa. Oprócz budowania nowych zamków. kie-y jego uprzedni właściciel "zdał sobie sprawę. W1144 oku Rajmund II z Trypolisu podarował joanni-om zespół twierdz. który wcześniej rezydowal w Ucles. Jesz-:ze przed 1150 rokiem Bajt Dżibrin i Gaza. odbudowany. Najważniejszym zamkiem joannitów w księstwie był vlargat. Znamy mniej szczegółów o budowach podjętych w Hiszpanii. pod-zas gdy na północy księstwa Antiochii templa-iuszom powierzono marchię Amanus. Zakony wzięły na siebie główny ciężar obrony. OcenionoJ że w 1180 roku joannici byli na Wschodzie i ćwiek Segura de la Sierra w Andaluzji podarowano zakonowi św. W XIII wieku templariusze i joannici zdobyli na nowo inne warownie. gdy miejsce to zostało odzyskane z rąk muzułmańskich w 1240 roku. Jakuba w 1242 roku. joannici rozbudowali Krak des Che-yaliers. zbudowany na wybrzeżu w 1217/1218 roku.j cześnie na obronie warowni i na walce w polu. w tym Krak des Chevaliers. oraz Safad. W 1245 zamek stal się siedzibą zakonnego comendadora mayora mistrza) Kastylii. którym brakowało siły ludzkiej cz środków. W Aragonii i Katalonii w XII wieku opierano się głównie na templa- . Większość tych zamków utracono zaraz 10 bitwie pod Hittinem. które były im zarówno nadawane. takich jak Belvoir. nie może go utrzymać. Obowiązki zakonów nie ograniczały się do dostarczania siły ludzkiej dO obrony zamków: zakonnicy budowali także nowe warownie. jaki i sprzedawane przez władców i szlachetnie uro-J dzonych. który zakon otrzymał w 1187 roku. ilisko wschodnich granic swego hrabstwa. znajdowały się odpowiednio w posiada-dujoannitów i templariuszy.Na lądzie działania zakonów polegały jedno. W Palestynie i Syrii w XII wieku templariuszom j i joannitom powierzano coraz większą liczbę! zamków. Niektóre jednak zostały później odzyskane. że wielka liczba zamków przygranicznych na półwyspie przeszła pod kontrolę zakonów. z powodu nadmiernych kosztów i bliskiego sąsiedztwa niewier-lych". Wśród budowli templariuszy znajdowały się: Chastel Pelerin. w okresie szybkich ostępów chrześcijaństwa w Hiszpanii.

strzegły duże garnizony braci. Również w Inflantach zakony wniosły znaczący wkład w budowę zamków. że wszystkich zamków. Lecz te liczby należą do najwyższych. Jakuba. posuwając się wzdłuż Wisły i Zalewu Wiślanego w Prusach. W 1255 roku jo-annici stwierdzili. Chociaż wczesne fortyfikacje wznoszone przez zakon krzyżacki w Prusach byty dość prymitywne. Liczba braci w zamku była często niższa. podbitego w połowie XIII wieku. które znajdowały się w rękach zakonów. W taki sam sposób po przeciwnej stronie półwyspu. stawianie nowego budynku rozpoczęto prawdopodobnie pod koniec wieku. że 80 templariuszy musiało strzec zamku Plan zamku krzyżackiego w Gniewie (Mewę).210 Zakony rycerskie 1120-1312 riuszach i joannitach: nie powiodła się podjęta przez Alfonsa II próba poparcia w południowej Aragonii zakonu Montegaudio. Jakuba. Tak uczynił zakon krzyżacki. że zamierzają utrzymać sześćdziesięciu konnych w Kraku des Chevaliers. konsekwentnie polegali głównie na zakonach hiszpańskich szczególnie Calatravie i św. szczególnie w rejonie nadbałtyc-dm i w Hiszpanii. Kronikarz wzmiankuje. Dopiero później normą stały się bardziej skomplikowane budowle. w XII wieku. którym można dać wiarę. chcąc zabezpieczyć obronę zamków przygranicznych. król aragoński Jakub I faworyzował przede wszystkim zakon św. Pisano. ta 211 Zakony rycerskie 1120-1312 Safad. W rejonach bałtyckich zakony w miarę postępującego podboju zajęły się budową. chociaż wczesne fortyfikacje budowane przez zakony same przeważnie były wznoszone z drewna i ziemi. Nie należy przypuszczać. . władcy portugalscy wykorzystywali templariuszy i joannitów. Zakon otrzymał okręg gniewski na zachodnim brzegu Wisły w 1276 roku. W obydwu rejonach prymitywne pogańskie konstrukcje z drewna płonęły często w czasie walki i były zastępowane innymi. Jednakże w centrum Półwyspu królowie Kastylii i Leon. szczególnie Aviz i św. w XIII wieku natomiast woleli zakony hiszpańskie. iż po ufortyfikowaniu Torunia nad Wisłą przez krzyżaków w roku 1231. Jakuba. Lecz w południowej części królestwa Walencji. przed końcem XIII wieku konstruowano bardziej skomplikowane warownie. z coraz powszechniej używaną cegłą.

Podobnie w latach sześćdziesiątych XIII wieku liczne zamki krzyżaków w Prusach padły w następstwie buntów. zakony powszechnie stara-y się przyciągnąć osadników do swych domen w podbitych częściach Hiszpanii: zachowały się iczne przywileje osadnicze nadawane przez zakony. kiedy to Prusowie zostali ostatecznie spacyfikowani. Podobnie w roku 1211 bracia z Cala-travy długo bronili swego zamku Salvatierra w Kastylii. Trudno oszacować rozmiar ich kontyngentów na jakimkolwiek froncie. na przykład pod Hittinem i Alarcos. utrzymanie zamków stało się trudne. W niektórych regionach ponowne osiedlanie stanowiło ważny etap w procesie zapewniania kontroli chrześcijańskiej nad dystryktami przygranicznymi.pozostawiono tam tylko siedmiu braci. Zakony rycerskie nie były zwykle zobowiązane do dostarczania określonej liczby walczących na pole bitwy. Zamek templariuszy w Gazie poddał się bez walki po bitwie pod Hittinem. Zanim jednak można było otrzymać odpowiednią pomoc od poddanych. a kilka fortec Calatravy w Hiszpanii szybko poddało się po klęsce chrześcijańskiej pod Alarcos w 1195 roku. nawet jak na średniowieczne standardy. Proces ponownego osiedlania w Hiszpanii przebiegał wolno. Kilka mniejszych fortyfikacji nie mia-:o stałych garnizonów. którego nie mógł łatwo wypełnić nikt inny. W liście templariusza z Ziemi Świętej z 1187 roku czytamy. Templariusze poddali Gazę. podczas gdy kolonizacja Prus przez zachodnich wieśniaków również nie postępowała zbyt szybko aż do ostatnich lat XIII wieku. Mimo to zakony chwalono często za działanie podejmowane w obronie pogranicznych zamków. zaś zgodnie ze źródłami muzułmańskimi. W Inflantach natomiast nigdy nie było zakrojonej na szeroką skalę kolonizacji. Z drugiej jednak strony. w pewnych przypadkach warownie szybko upadały. Zamek joannitów w Belvoir utrzymał się jeszcze ponad rok po bitwie pod Hittinem. szczególnie tam. Jednak los warowni zakonnych zależał zazwyczaj raczej od ogólnej sytuacji politycznej i wojskowej niż od bardziej specyficznych czynników. gdyż brakowało im środków. Chociaż kolonizacja na ziemiach zakonnych w Syrii wydaje się jardzo ograniczona. że zakon stracił sześćdzie- . garnizony nie mogły długo się utrzymać. Czasami zakony prowadziły zdecydowaną i pełną determinacji obronę. aby uwolnić swego wziętego do niewoli mistrza. a Saladyn nie był w tym czasie w stanie zająć tak Kraku des Chevaliers jak i Margatu. Liczba braci wydaje się jednak względnie niewielka. Po dotkliwych klęskach. Jednak w bronionych warowniach zakony usiłowały podjąć się zadania. wyjątkowe położenie i siła zamku Margat umożliwiły mu pozostanie pod kontrolą templariuszy po bitwie pod Hittinem. które mogły się składać z wasa-i pochodzących z podległego okręgu. Jednak przyciąganie osadników do obejmujących duży obszar i ciągle zagrożonych ziem nie zawsze było łatwym zadaniem. gdy atakował go kalif z dynastii Al-mohadów. Kiedy pod koniec XIII wieku zakony w Syrii stanęły wobec rosnącej potęgi Ma-meluków i nie mogły liczyć na pomoc wojskową. konieczne było osadzenie kolonistów z Zachodu. gdzie obsadę zredukowano bądź zabrano siły w pole. Braci broniących zamku wspierały jednak wojska pomocnicze. na przedłużającą się obronę i nie można było zapewnić pomocy. W niektórych przypadkach klęskę czy sukces można wytłumaczyć szczególnymi czynnikami. czasami wolały się nawet poddać w zamian za gwarancje bezpieczeństwa niż walczyć do samego końca.

Jakuba utracił swego mistrza i pięćdziesięciu pięciu braci w bitwie pod Moclin w 1280 roku. Na Półwyspie Iberyjskim zakony rycerskie były mniej liczne. a w XIII wieku ich udział był proporcjonalnie większy. Zatem w Królestwie Jerozolimy każdy z tych zakonów był w stanie wystawić na pole bitwy siły liczące około 300 braci. że zakony templariuszy i joannitów straciły ponad 300 rycerzy każdy. Na rysunku Mateusza z Paryża pstry sztandar templariuszy trzyma rycerz uciekający z pola bitwy.j wincjał zakonu krzyżackiego w Inflantach wezwał wszystkich dostępnych braci. na przykład. na całe siły lądowe wynoszące 18 000. ponieważ zachodni chrześcijanie stanowili w królestwach na Półwyspie Iberyjskim o wiele większą część populacji niż w państewkach krucjatowych. Jeśli te dane są zgodne. że liczba braci walczących w polu była mała w porównaniu z liczbą innych wojsk gromadzonych lokalnie. że w 1268 roku mistrz pro. Ponadto władcy hiszpańscy czynili użytek z powszechnego obowiązku służby wojskowej. sięciu braci w bitwie pod Cresson w maju tego roku. Jest też jasne. a przeżyło trzydziestu trzech templariuszy i dwudziestu sześciu joannitów. że władcy chrześcijańscy w Hiszpanii mogli liczyć na większe kontyngenty świeckich wojsk chrześcijańskich niż mogli zmobilizować ich odpowiednicy w Syrii. Należy jednak pamiętać. Kontyngenty zakonów rycerskich w bitwie pod La Farbie zostały w rzeczywistości prawie całkowicie wybite. jak też domagali się kontyngentów od szlachty. napisany po klęsce pod La Forbie w 1244 roku. aby stworzyć okazję do połączenia się z zakonem Najświętszej Maryi Hiszpańskiej. Kolejny list. Kiedy zakon św. mimo że templariusze byli wiodącym zakonem rycerskim w Aragonii. stwierdza. że większe postępy w tym rejonie za. a 230 dalszych zginęło w bitwie pod Hittinem: główny konwent został "prawie zupełnie unicestwiony".Bitoa między chrześcijanami i Chorezmijczykami. W 1229 roku kontyngent templariuszy składał się tylko z dwudziestu pięciu procent sił. ta strata była wystarczająco poważna. stwierdzał.j iii 213 Zakony rycerskie 1120-1312 . to połączone kontyngenty tych dwóch zakonów w drugiej połowie XII wieku były podobne pod względem liczebnym do sił zbieranych w trakcie poboru w systemie feudalnym. które atakowały Majorkę. Rymowana Kronika Inflancka. W bitwie pod La Farbie (rok 1244) siły Królestwa Jerozolimy poniosly dotkliwi} klęskę z rąk Chorezmijczyków. i że było ich 180. Z kronik relacjonujących walkę w rejonie nadbałtyckim można wynieść także zgodne wrażenie.

Mimo ograniczonej liczby. że zakony rycerskie w Syrii miały największe doświadczenie. dzielność i determinację braci wysoko oceniali ich przeciwnicy: kronikarz Ibn al-Asir. Paru teoretyków uważało także. czołowi dostojnicy w zakonach zwykle mieli za sobą długą służbę. nigdy nie była na Wschodzie. margrabiego Brandenburgii i wielkich sil krucjatowych. częściowo ze względu na to.do walki u boku niechrześcijan. że w czasie oblężenia byliby wystawieni na ataki sił Saladyna. tracili swój habit na pewien okres.leżały często od pomocy zapewnianej przez kontyngenty krucjatowe. Jakuba de Molay. często skłaniała ku rozwadze. Chociaż większość templariuszy wstępujących do zakonu we Francji. zaś templariusze. lecz kilku teoretyków krucjatowych zgadzało się z punktem widzenia mistrza templariuszy. Reguła templariuszy zawiera ścisłe regulacje. Siły zapewniane przez braci były też bardziej zdyscyplinowane niż wiele s'wieckich kontyngentów. 214 Zakony rycerskie 1120-1312 mi.jeżeli wymagała tego sytuacja . iż z powodu ślubu posłuszeństwa bracia mieli przewagę nad innymi wojskaMalowidło ścienne w kościele templariuszy w Cressac-sur-Charente. podobne malowidła przypominały im oglównym zadaniu zakonu. opisuje kasztelana joanni-tów z Krak des Chevaliers jako "kość w gardle muzułmanów". dotyczące zachowania na polu walki i w obozie. chociaż u templariuszy szeregowa brać rycerska służąca na Wschodzie wywodziła się zwykle z zupełnie nowych rekrutów. . którzy służyli w Ziemi Świętej tylko przez krótki okres w młodym wieku. aby nie atakował muzułmanów na wzgórzach za Inca. Podobnie w czasie podboju Majorki przeor joannitów doradzał królowi aragońskiemu. Zazwyczaj jednak rada udzielana przez wiodących braci zakonów na wszystkich frontach była odbiciem realnej oceny sytuacji politycznej i wojskowej. Tak oto podbojów Sambii w 1255 roku dokonano z pomocą Ottokara II i Węgier. przynajmniej na Wschodzie. Oczywiście. We wszystkich wiodących zakonach karą za dezercję z bitwy było wykluczenie z bractwa. którzy rozpoczęli atak bez pozwolenia. na przykład. byli przygotowani . Bracia w rejonach przygranicznych nie byli fanatykami. Gerard z Ridefort. wbrew radzie zaangażował swe wojska w walkę z o wiele większą siłą muzułmańską. Obawa przed naganą nie mogła wykluczyć wszystkich aktów nieposłuszeństwa w polu. Bracia wszystkich zakonów składali oczywiście ślub posłuszeństwa. z powodu grożącego niebezpieczeństwa. W czasie trzeciej krucjaty templariusze i joannici odradzali obleganie Jerozolimy. Długa służba i doświadczenie nie zawsze miały wpływ na podejmowanie rozsądnych decyzji: do strat poniesionych w bitwie pod Cresson w 1187 roku doszło. który umacniała jeszcze obawa przed surowymi karami za nieposłuszeństwo rozkazom na polu walki. kiedy mistrz templariuszy.

lecz działania dobroczynne -które były częścią funkcji wszystkich zakonów rycerskich . jesteśmy w stanie to uczynić dzięki nim". Ich broń zwracała się czasem w obronie i zgodnie z własnymi interesami zakonu przeciw współwyznawcom-chrześcijanom. że zakonnicy mogą odrzucić prośbę o pełnienie służby. charakterystyczne dla XIII wieku. W Syrii niezależność zakonów oznaczała także. jednak w drugiej połowie XIII wieku coraz bardziej opieszale pełniły służbę. Takie działania pochłaniały środki. Chociaż w Hiszpanii zakony rycerskie cieszyły się mniejszą wolnością. lecz pomagały tam często w zawiązaniu armii na początku kampanii. powszechnym w służbie zapewnianej przez siły świeckie. jak w czasie piątej krucjaty i krucjaty do Egiptu Ludwika IX. Jednak. na Wschodzie zakony zostały wplątane w wewnętrzne konflikty polityczne. że joannici i niektóre zakony hiszpańskie zapewniały na polu bitwy opiekę okaleczonym i rannym. Przykłady możemy znaleźć na każdym froncie. a na wszystkich frontach odegrały ważną rolę w obsadzaniu i obronie warowni. jeśli były okresy. sam podjął się tego zadania. a . W Hiszpanii normalne były ograniczenia czasowe służby poddanych: w roku 1233 kilku kastylijskich żołnierzy odstąpiło od oblężenia Ubedy. takie jak wojna świętego Sa-basa. angażowali się też w prywatne spory. zakony nie musiały pełnić tej roli. lecz także pogróżki o podjęciu działań przeciwko własności zakonów za niespełnienie żądań królewskich. Służba pełniona przez braci nie podlegała też zwykle organiczeniom i restrykcjom.We wschodnim rejonie Morza Śródziemnego doświadczenie i wiedzę zakonów wykorzystywano często przez umieszczenie kontyngentów braci na czele i w straży tylniej sił krucjatowych. Baldwina z Al-ny. kiedy nie można było polegać na zakonach rycerskich. W Inflantach Kawalerowie Mieczowi w 1233 roku pozostawali w konflikcie ze zwolennikami legata papieskiego. To samo zaszło w Kastylii. kiedy trudne było bardzo szybkie zmobilizowanie świeckich kontyngentów. Już w połowie XII iii 215 Zakony rycerskie 1120-1312 wieku Amalryk z Jerozolimy mawiał królowi francuskiemu. to na Wschodzie i w rejonie nadbałtyckim wniosły one poważny wkład w walkę z niewiernymi. Rejestry królów Aragonii zawierają nie tylko powtarzające się ponaglenia. Inne działania Wydaje się. wystosowane po odrzuceniu przez zakony pierwszej prośby o służbę wojskową. Kiedy zakon Montegaudio połączył się w 1188 roku ze szpitalem Świętego Odkupiciela. W Hiszpanii. które w innym wypadku mogłyby być przeznaczone na walkę z muzułmanami czy poganami. że "jeśli możemy coś osiągnąć. Jednak w praktyce bracia nie zawsze byli skłonni do walki z niewiernymi. którą pod koniec XIII wieku dręczyła niestabilność polityczna.podejmowano przeważnie z dala od pola bitwy. gdzie większość sił świeckich stanowili Hiszpanie. zajmującym się wykupywaniem jeńców chrześcijańskich. Na wszystkich frontach krzyżowcy zwykle walczyli jedynie przez określony czas. gdyż skończył się im okres służby.

że liczba chorych dochodzi do 2 tysięcy". Templariusze pełnili też ważną rolę jako pożyczający pieniądze. Operacje tego rodzaju ułatwiała sieć konwentów.zbiera się w różnych budynkach i powraca codziennie do zdrowia wielkim kosztem. Ich konwenty były często miejscem depozytu pieniędzy. Ten obowiązek wypełniano częściowo. jak i mężczyźni . Członkowie wszystkich zakonów w nieunikniony sposób angażowali się w zarządzanie majątkami. że wszystkie klasztory oddalone od rejonów przygranicznych znajdowały się w dobrze ufortyfikowanych warowniach. lecz niektóre osoby posiadały u templariuszy bieżący rachunek. miało u nich swe rachunki. Czasami podkreślano.zarówno kobiety. a pod koniec XIII wieku regularnie wspomagali pożyczkami koronę Aragonii. W Aragonii na przykład. Szpital świętego Jana i krzyżacy były zakonami założonymi do opieki nad biednymi i chorymi. chociaż nie powinno się zakładać. Znaczącą siłę polityczną miafy także najważniejsze zakony Ziemi Świętej. przeznaczając dla biednych jedną dziesiątą chleba wypiekanego i wykorzystywanego w konwentach zakonnych. Krzyżacy wzięli na siebie odpowiedzialność za zarządzanie całymi Prusami.podobnie jak od innych zakonów . Kiedy byłem tam. Zakon św. to pielgrzym Jan z Wurzburga. że wojskowy i religijny charakter zakonów czynił je szczególnie stosownymi do tego zadania.oczekiwano od nich regularnego rozdzielania jałmużny. władcy często brali krótkoterminowe pożyczki na poczet r~ .reguła zakonu św. Wielu szlachetnie urodzonych. napisał o joannitach. co często podkreślano w czasie ich procesu. Jakuba istotnie wszedł w posiadanie szpitali zajmujących się wykupywaniem jeńców na prawie całym obszarza Półwyspu Iberyjskiego. lecz . Jakuba stanowiła. który odwiedził Jerozolimę w latach sześćdziesiątych XII wieku.rozwinęły także bankowość i interesy polegające na pożyczaniu pieniędzy. lecz zakony mogły się także zająć przekazaniem dóbr z jednego miejsca w drugie. Niektóre zakony . Wiele depozytów miało charakter okazjonalny. i kontynuowały to zadanie po przekształceniu się w zakony rycerskie. Niektóre depozyty powierzano jedynie celem zabezpieczenia pieniędzy. W XII wieku pożyczki zaciągano zwykle w celu zaspokojenia specjalnej potrzeby. Przez większą część XIII wieku templariusze w Paryżu działali jako skarbiec królów francuskich. nie mieli obowiązku prowadzenia szpitali. którą wiodące zakony posiadały w świecie zachodniego chrześcijaństwa. pożyczali pieniądze już od lat trzydziestych XII wieku.szczególnie templariusze . że wszystkie łupy wzięte przez zakon służyć mają podobnemu celowi. że wojskowe funkcje joannitów stoją w sprzeczności z ich pracą dobroczynną. w tym kilku braci Ludwika IX. Chociaż pod koniec XII wieku papież Aleksander III stwierdził. Templariusze. Zakonnicy regularnie otrzymywali wpływy swego klienta i płacili rachunki w jego imieniu. że "wielu chorych . lecz w następnym stuleciu pożyczanie stało się zwykłą cechą rządowego finansowania: rosły zobowiązania finansowe władców i aby sprostać potrzebom. dowiedziałem się z opowieści samych sług. biżuterii i dokumentów.

w niektórych sytuacjach. Na niektórych frontach zakonnicy otrzymywali także trybut. kiedy gasła popularność starych zakonów. aby móc pożyczać większe sumy. drugiego earla. chociaż poparcie kleru świeckiego było ograniczone. Były to nie tylko firmy włoskich kupców. zwykle w formie łupów i posiadłości na podbitych terytoriach.mogli Kościół templariuszy w Londynie. Obydwaj zostali pochowam w kościele templariuszy w Londynie. Lecz większą część swego dochodu zakony czerpały z posiadłości leżącej poza obszarami przygranicznymi. aby utrzymać łaskę królewską. nie można było łatwo odrzucić próśb o pieniądze. Na decyzję wspomagania zakonów rycerskich miały wpływ więzi rodzinne i osobiste. pierwszego earla Pembroke. ważne były . Jednakże tylko te zakony uzyskały znaczne majątki we wszystkich rejonach Zachodu. W XII wieku koncepcja świętej wojny była ciągle względnie nowa i wpływała na sposoby sprawowania patronatu w czasie.w przeciwieństwie do władców i szlachty na łacińskim Wschodzie.216 Zakony rycerskie 1120-1312 przyszłych dochodów. i jego syna Wilhelma. sami byli zmuszeni brać pożyczki. lecz także templariusze . Niektórzy dobrodzieje sami byli na krucjacie i mieli osobiste doświadczenia z wojskowymi i dobroczynnymi poczynaniami zakonów. chcąc sprostać królewskim pros'bom o pieniądze. Zwracali się do osób posiadających wystarczający kapitał. który zmarl w 1219 roku. Dzięki swym darom dobroczyńcy częściowo starali się poprzeć chrześcijańską sprawę przeciw niewiernym. Wpływy osiągano w rozmaity sposób. Zakony rycerskie byty zależne od łaski patronów. W rejonach oddalonych od granic zachodniego chrześcijaństwa wszystkie warstwy społeczeństwa świeckiego czyniły zakonom podarunki. regularnie korzystać ze źródeł dochodów we wszystkich częściach zachodniego chrześcijaństwa. Źródło stanowiły same zwycięskie wojny. Templariusze i joannici mogli odegrać tak ważną rolę w obronie Ziemi Świętej. ponieważ . z których wielu wstępowało do zakonu krótko przed śmiercią lub wybierało tam pochówek. Te nagrobki należą do Wilhelma Marshala. Część ludzi miała bardziej osobiste powody do wspierania zakonu rycerskiego: podarunek był czasami namiastką wyruszenia na krucjatę. Dochody Działalnos'ć dobroczynna i wojskowa zakonów nieuchronnie wymagała bardzo znacznych nakładów pieniężnych i zależała od dostępności odpowiednich środków. za-leżących głównie od lokalnych dochodów .

jak były one zwykle wyposażane przez możnych. Poza otrzymywaniem ziemi w darze zakony rycerskie kupowały ją.też czynniki geograficzne: dobroczyńcy patronowali często zakonowi posiadającemu konwent w ich i Spichlerz w klasztorze templariuszy w Cressmg. jak i na tamtym świecie.często przyznawane dobroczyńcom klasztorów. aby czynić darowizny na rzecz księży należących do kantorii oraz na msze czy lampy. zbroi czy gotówki. że dochód z ich darów będzie spożytkowany przede wszystkim na cele wojskowe i dzieła miłosierdzia. tak na tym. którzy uczynili . Jednakże w XIII wieku ws'ród dobrodziejów rosła tendencja.. jak niektóre fundacje klasztorne. Druga klauzula reguły krzyżackiej stwierdza. Lecz czyniąc dary dobroczyńcy poszukiwali Bożej łaski. kaplice. chociaż dobroczyńcy zakonów rycerskich nie próbowali zwykle fundować nowych klasztorów tak samo. nałożyć organiczeń na rodzaje własności. Na przykład tym. W niektórych okręgach zakupy były liczniejsze niż darowizny. chociaż zwykle nie tak wartościowe.. należących do klasztoru templariuszy w Cressing w Essex.takich jak utrzymanie . Ponieważ działania wojskowe i dobroczynne były kosztowne. że z powodu wydatku na działania wojenne i opiekę nad chorymi i biednymi "bracia mogą posiadać zarówno ruchomości. które sprzyjały zwiększaniu ich dochodów lub pozwalały zatrzymać większą część wpływów na własny użytek. Zdjęcie przedstawia jeden z dwóch trzynastowiecznych spichlerzy. które uważano za możliwe do przyjęcia. kościoły parafialne. jak i nieruchomości . młyny. co znaczy ziemie i pola. Zakony rycerskie w Ziemi Świętej coraz bardziej zależały od dochodów i zaopatrzenia płynącego z ich posiadłości w Europie Zachodniej. dziesięciny i tym podobne". Nabytki otrzymane w darze czy kupione miały bardzo różny charakter. Ta lista nie jest pełna. obszary pod budowę miasta. Zakony otrzymywały także przywileje. które miały być zapalane 218 Zakony rycerskie 1120-1312 przed ołtarzami w kaplicach zakonnych. Dwunastowieczni dobroczyńcy oczekiwali. śledztwie. Nadwyżkę dochodów zakonnicy inwestowali w sposób. winnice. Niektórzy donatorzy liczyli także na otrzymanie bardziej materialnych korzyści . bowiem powszechne były dary pod postacią koni. Imiona ofiarodawców włączano do modlitw odmawianych w klasztorach zakonnych. zakony rycerskie nie mogły. który mógł przynieść długoterminowy zysk. fortyfikacje.

W XIII wieku wcześniejsze zwolnienia zostały . Kolejnym źródłem wpływów było pożyczanie pieniędzy. Zobowiązania religijne. Większość zakonów otrzymała także od papiestwa częściowe zwolnienie z płacenia dziesięciny. Nie należy też sobie wyobrażać. papież odpuszczał siódmą część pokuty. ponad jedna czwarta dochodu templariuszy z Cressing w Essex szła na ten cel.zakonowi roczny dar dobroczynny. których życzliwos'ci zakon potrzebował. chociaż na temat zysków otrzymywanych tą drogą przetrwało mało szczegółów. Dużą część dochodu templariuszy i joanj nitów w zachodniej Europie wykorzystywano na utrzymanie zamieszkałych tam braci. Należało także opłacie ludzi. Chociaż zakony rycerskie bogaciły się w różny sposób. którzy zagrażali posiadłościom zakonów rycerskich dowodzi. kiedy w połowie XIII wieku zatrzymała się rekonkwista. w swym własnym interesie finansowym. jak inflacja. a w wielu częściach zachodniego chrześcijaństwa dochód został ograniczony. przynajmniej na krótki okres. W Syrii i Hiszpanii. Zgodnie ze śledztwem przeprowadzonym w 1309 roku. nie wszystkim udało się utrzymać wysoką pozycję. Zakony rycerskie traciły popularność wśród donatorów. Wpływy pozostające do dyspozycji zakonu były później uszczuplane wskutek płatności i podatków odprowadzanych na zewnątrz. przez działania wojenne i inne niepokoje. W większości okręgów daleko od granic chrześcijaństwa napływ darów zmalał w XIII wieku. ale również traciły istniejące już źródła dochodu. dzieła dobroczynne czy inwestowanie we wła-j sność. że wszędzie na obszarach zachodniego chrześcijaństwa utrzymanie praw wymagało stałej czujności. którym udało się naruszyć te prawa. w sprawach takich jak prawo do pochówku. o ograniczenie przywilejów zakonów rycerskich. którym obiecano wsparcie i tych. Zmiejszyła się też ilość zakupów. Lecz częstotliwość pogróżek papieskich wobec tych. Zakony mogły powiększać swój dochód użyźniając nieużytki. Zakony dotykały też ogólniejsze trendy. takie jal kantorie czy msze. że zakony usiłują także zwiększyć swe dochody przez nadużywanie swych praw i przywilejów. również pochłaniały docho iii 219 Zakony rycerskie 1120-1312 dy. Zakony nie tylko nie powiększały już swego bogactwa. Posiadłości na Wschodzie przepadły wraz ze zdobyczmi Mameluków: w 1268 roku mistrz joannitów twierdził. W XII i XIII wieku miało to miejsce na większej części terenów zachodniego chrześcijaństwa. Powszechnie mówiono. skurczyły się też okoliczności sprzyjające ciągnięciu zysków z wojny z niewiernymi. że większa część dochodów otrzymywanych przez zakony-mogła być przeznaczana na działania wojskowe. usilnie starający się. że nie uzyskał żadnych dochodów w Królestwie Jerozolimy przez osiem lat. natomiast spadek zakupów związany był z ich finansową sytuacją. gdyż właśnie na Zachodzie żyła większość templariusz) i joannitów. Wśród tych. był świecki kler.

częściowo przez ograniczenie rekrutacji i zakaz wznoszenia nowych budynków. Na początku XIV wieku joannici usiłowali przezwyciężyć finansowe trudności w Niemczech. a większość członków zakonu krzyżackiego była niemieckojęzyczna. Niektóre mniejsze zakony. a w Hiszpanii król Kastylii uznał za konieczne wesprzeć |Calatravę po stratach. podobnie jak środków finansowych. a dalej były redukowane na mocy lokalnych kompromisów. Wiele zakonów uznawało wypełnianie swych obowiązków za coraz trudniejsze. był konieczny. j Na przykład joannici nadwyrężyli swoje zasoby (nadmiernie wspierając plany podboju Egiptu l w latach sześćdziesiątych XII wieku. przy różnych okazjach ubiegał się o subsydia na finansowanie l potrzeb papieskich na Zachodzie.otrwarych kłopotach finansowych.ograniczone . aby ochronić warownie jego zakonu. W1306 roku mistrz joannitów twierdził. jak j i papieże: chociaż papież nie wymagał od zako-i nów udziału w podatkach. że opuszczenie Ziemi Świętej może stać się koniecznością z powodu biedy. które nałożył na nie l celem wsparcia Ziemi Świętej. Jakuba w 1233 roku również dowodził. których wymagali w XIII wieku zarówno królowie. że procent śmiertelności w zakonach rycerskich musiał prawdopodobnie być wyższy niż w instytucjach religijnych o charakterze kontemplacyjnym. Od zakonów oczekiwano także udziału w nowych formach powszechnego opodatkowania. Przy kilku okazjach pod koniec XIII wieku mistrzowie templariuszy stwierdzali. bynajmniej nie zawsze krótkoterminowych. szczególnie dlatego. choć nie wyłącznie. jakie zakon poniósł w na-Istępstwie klęski pod Alarcos. podobnie usiłowali zredukować zwolnienia podatkowe. że jego środki nie są wystarczające. które wczes'niej zagwarantowali zakonom ich poprzednicy. ale nawet potężne ndacje doświadczały często finansowych trud-f ności. Rosnąca niechęć do pełnienia służby na Półwyspie Iberyjskim wydaje się spowodowana problemami finansowymi. Podobnie jak w zakonach monastycznych. nigdy nie posiadały dochodów wy-rczających na utrzymanie. Problemy te dotyczyły zarówno działań dobroczynnych. aby odpowiednio wspierać chorych. Niektórzy władcy świeccy. Większość zakonów rycerskich rekrutowała głównie. które w XIII rieku stały się udziałem wiodących zakonów >raz aluzji do długów. W Hiszpanii mistrz zakonu św. lecz kosztem dochodu długoterminowego. jak i wojskowych. Mogło to zapewnić pomoc w krótkim terminie. chociaż nawet te zakony uważały Francję za swój główny obszar rekrutacji. Jedynie templariusze i joannici regularnie zbierali narybek na wszystkich ziemiach zachodniego chrześcijaństwa. istniały jednak wymogi wstęp- . że jego zakon nie ma już środków.tak zwolnienia z dziesięciny ograniczył papież Innocenty III w 1215 roku. w jednym regionie: kandydaci do zakonów hiszpańskich pochodzili głównie z Półwyspu Iberyjskiego. kiedy brały na siebie dodatkowe zobowiązania lub ponosiły poważne porażki wojskowe. po konfliktach z biskupami diecezjalnymi. takie jak zakon l Monfragiie. Rekrutacja Stały dopływ rekrutów. Mamy jednak coraz więcej dowodów świadczących o bardziej dłu-. by sprostać rosnącym potrzebom finansowym. jednak powszechniejszym rozwiązaniem było przeniesienie tytułu własności.

Jednakże. \ nigdy nie przezwyciężyły . Chociaż w XII i XIII wieku w Kościele rosła opozycja wobec wymogu. że rodzice nie mieli nic do powiedzenia w wyborze kariery swego dziecka. Do większości zakonów żonaci kandydaci nie mogli wstępować bez zgody małżonek. mogli zostać pełnoprawnymi członkami zakonu rycerskiego. Chociaż synowie szlachetnie urodzonych powszechnie byli wychowywani w klasztorze. W pewnych okolicznościach dawało ono także widoki na podwyższenie statusu społecznego. nie były zobowiązane do składania ślubów. Zapisy z procesu templariuszy ukazują. co sugeruje stwierdzenie jednego z templariuszy. dlaczego chce to uczynić. Zakony te pozostawały jednak w większej zgodzie z bieżącą praktyką Kościoła.220 Zakony rycerskie 1120-1312 ne. Istniał też jednak dodatkowy czynnik. i tego motywu nie można po prostu odrzucić. dalej kandydatów wypytywano o zdrowie i status majątkowy. że wstąpienie przez niektórych było widziane jako szansa na wygodne życie. takie jak zakon Montegaudio. którzy stanowili znaczną część rekrutów. Słowa kierowane do kandydatów w czasie ceremonii przyjęcia sugerują. niektóre zakony wyznaczały dla wstępujących kandydatów limit wieku. jak jasno wynika z treści regulacji. często potrzebowali utrzymania. Kandydaci na rycerzy. walka z niewiernymi mogła wydawać się bardziej zrozumiałą drogą służenia Bogu i uzyskania zbawienia niż zamknięcie w klasztorze. że nie będą obciążane długami rekruta. Zakony miały największą trudność z przyciąganiem rekrutów we wczesnych latach istnienia. Niektóre fundacje. zamiast w gospodarstwie szlachcica. W XIII wieku od kandydatów pragnących osiągnąć godność rycerza wymagano rycerskiego pochodzenia. nie oznaczało to. bogaty i posiadał dość ziemi". iż kandydat do życia religijnego powinien złożyć dar z okazji ślubów. którzy do klasztoru mogliby wstąpić tylko jako conversi. pragnęły także zapewnienia. Wszyscy rekruci musieli być stanu wolnego. ponieważ był szlachetnie urodzony. zakony rycerskie były mniej elitarne niż klasztory: ci. że w praktyce mała liczba kandydatów wstępowała do zakonu w wieku 10 czy 11 lat. lecz byli oni wyjątkami: średni wiek rekrutacji wahał się między 20 a 30 rokiem życia. szczególnie we wczesnym okresie krucjatowym. Jednak zakony rycerskie szczególnie chciały uniknąć obciążenia takimi osobami. Młodsi synowie. nie mogli także pochodzić z nieprawego łoża. Rozważania tego typu były często bardzo istotne. W zakonach takich jak templariusze czy joannici kandydaci-rycerze stanowili jednak tylko mniejszość rekrutów: większość wstępowała w szeregi braci. dzieci. to jednak w zakonach rycerskich ta praktyka zanikała wolno. które mieszkały w domu zakonu rycerskiego. wstępujący do templariuszy i joannitów. Jednak większość zachowanych źródeł kładzie nacisk na duchowe zainteresowania rekrutów. Niektórym. We wczesnym średniowieczu domy religijne uważano powszechnie za odpowiednie miejsca schronienia dla szpetnego czy kalekiego potomstwa. że gdy wstępował do zakonu "zapytali go. odrzucając oblację dzieci. Przy wyjaśnianiu problemu rekrutacji nie powinno się też pomijać zwiąż-1 ków rodzinnych i sąsiedzkich z zakonem.

Przywódca taki musiał sprawdzać. zarówno w rejonach przygranicznych.chociaż j przyciągali niewielu kandydatów duchownych-w przeważającej części zachodniej Europy nawet w XIII wieku nie mieli zbytnich trudności z re-j krutacją wystarczającej liczby świeckich. że po klęsce pod La Forbie w 1244 roku templariusze i joannici "dopuścili do swych: konów wielu wybranych świeckich". Konwenty sióstr liczyły sobie czasami aż czterdzieści czy pięćdziesiąt członkiń. zazwyczaj składały się nie więcej niż garstki osób. leżące z dala od obszarów przygranicznych. Potrzebny był system. potrzebowały także na każdym obszarze przywódcy wojskowego. wiodące zakony przyswoiły sobie trójstopniowy system zarządzania. Większość członków zakonu należało zazwyczaj do braci świeckiej. które walczyły na kilku frontach. gdyż mistrzom trudno było doglądać odległych klasztorów.problemu niedostatecznej liczby kandydatów. że od czasów założenia templariusze i joannici . należało grupowanie regionalnych klasztorów w jednostki zwane prowincjami lub przeoratami. które zostały przystosowane do l celów zakonów wojskowych. lecz męskie domy. Toteż formy organizacji istniejące w świecie monastycznym niezbyt pasowały do celów przyświecających zakonom rycerskim. Gdy ekspansja przybrała spore rozmiary. a kilka zakonów rycer-I skich miało domy dla sióstr. łączące konwenty z siedzibą główną zakonu. Organizacja W latach bezpośrednio następujących po założeniu w skład zakonu rycerskiego wchodziła niewielka liczba braci pod przywództwem mistrza: na tym etapie nie była potrzebna wielka machina administracyjna. powszechnie nazywany "preceptorem" czy "komandorem". Jakuba. W XIII i ku sytuacja. Kiedy jednak zdobyto już rekrutów i własność. nie był wybierany przez członków. dzięki któremu środki i rekruci z klasztorów znajdujących się w innych częściach zachodniego chrześcijaństwa mogły być łatwo wysyłane do rejonów przygranicznych. lecz zwykle narzucany z góry. Chociaż istniały różnice w szczegółach. czy w zakonie przestrzega się reguły. Do najważniejszych z praktyk. Kronikarz Mateusz z Pa mówi. posiadały pewną liczbę oddzielnych kon-I wentów dla duchownych. Niektó-j rży kandydaci mogli otrzymać pozwolenie i pienia do zakonu tylko dzięki interwencji \ wowych patronów. Lecz zdaje się. normą stało się zakładanie podległych konwentów. wobec której stanęły zakony : 221 Zakony rycerskie 1120-1312 skie na Półwyspie Iberyjskim. . którą znacznie przewyższali liczebnie mieszkający tam i pracujący świeccy. podczas gdy w innych regionach podstawowym zadaniem było zarządzanie i własnością w podległym dystrykcie. jak i innych. mogła jednak nie być tak korzystna. chociaż niektóre zakony. a w rejonach przygranicznych prowadził braci do boju. Zwierzchnik konwentu. wkrótce stawało się potrzebne pośrednie ogniwo. W rejonach przygranicznych konwenty często j lokowano w zamkach. Spoczywały tam na nich i obowiązki wojskowe. Zakony. takie jak św.

mniejsze i większe. nie istniała też w nich . W rejonach niegranicznych część osiąganych z niej dochodów musiała być każdego roku płacona jego zwierzchnikowi. Jakuba i Calatrava. Kapituły generalne i prowincjalne stwarzały okazję do płacenia powinności i zwracania rachunków. lecz oczekiwano od niego. U templariuszy. często stawiano wymóg. Tych urzędów nie spotykamy jednak w mniejszych zakonach. Elżbiety w Marburgu. Po lewej: Grobowiec Konrada z Turyngii. takich jak przyjmowanie rekrutów. że prowadzono tam inne sprawy. Na tym szczeblu także było kilku pomocniczych urzędników. który przypuszczalnie zbierał się raz na tydzień w kapitule. lecz prowincjałowie liczyli się z radą swoich kapituł. Poświęcały się one życiu kontemplacyjnemu i na ogół nie angażowały się w opiekę nad chorymi. Zwierzchnicy prowincji czyli przeorzy także byli wyznaczani z góry i sprawowali funkcje podobne do funkcji komandora. lecz czołowi oficjałowie zakonów rycerskich pochodzili zwykle z pomniejszych rodzin. miały też konwenty sióstr. że będzie rządził zgodnie z radą zgromadzenia kapituły konwentu. Mistrz mógł konsultować się z członkami swego centralnego konwentu. zbierającej się zwykle raz w tygodniu. Poniżej: Malowidła ścienne w konwencie Sigena w Aragonii. które zbierały się raz do roku i gromadziły zwierzchników konwentów. przyswoiły sobie praktykę okresowego zwoływania kapituł generalnych. w tym joannici. Jednak w praktyce urzędnicy cieszyli się znaczną swobodą działania. zatem w czasie zebrań kapituły dochodziło też powszechnie do mianowań nowych urzędników. Kilka zakonów rycerskich. Jedynie mniejsza część braci w ważniejszych zakonach brała udział w walce: większość z nich zmarła raczej we własnych łóżkach niż na polu bitwy. św. W głównych siedzibach wiodących zakonów mistrzom towarzyszyli urzędnicy. w kościele św. który zajmował się szatami.Był też odpowiedzialny za administrowanie własnością konwentu. W niektórych sprawach. Komandor miał kilku podległych mu urzędników. Wszystkie zakony. Konrad należał do arystokracji. aby decyzje były podejmowane na zebraniach kapituły. na którym spoczywały powinności wojskowe i drapier. Stało się też normą. 223 Zakony rycerskie 1120-1312 Zatem na wszystkich szczeblach wpływ urzędników równoważyły kapituły. w tym wielki komandor. rok 1239-1240. na których byli obecni bracia z różnych prowincji. Kapituły prowincjalne i generalne spotykały się niezbyt często. marszałek. joannitów i krzyżaków zwierzchnicy prowincji w Europie Zachodniej byli zwykle zobowiązani do wysyłania trzeciej części swoich dochodów z prowincji do siedziby głównej. Malowidła ścienne w konwencie joannitów w Sigenie zostały zniszczone w czasie pożaru w 1936 roku. mistrza zakonu krzyżackiego. i nie byli zdominowani przez podwładnych. W niektórych zakonach tę drugą powinność łączono z okresowym zdawaniem urzędów.

które wybierały nowych mistrzów. że w s'wiecie świeckim narzucenie władcom trwałych ograniczeń spotykało się z podobnym oporem. rok 1226. jedynej poważnej próby zdobycia większej niezależności regionalnej przed rokiem 1300 dokonali pod koniec XIII wieku bracia zakonu św. kiedy generalny konwent starał się zaradzić nadużyciom popełnionym przez kilku ostatnich mistrzów. W zakonach mieszczących się w Ziemi j Świętej sytuacja była znacznie trudniejsza z powodu faktu. Choć jednak prowincje zaniedbywały niekiedy wypełnianie swych zobowiązań finansowych. Lecz zarządzanie zakonami rycerskimi pozostawało głównie w rękach braci świeckich. Mogły oczywiście występować skłonności do uniezależniania się prowincji. U templariuszy i krzyżaków . że lokalne związki i układy wezmą górę nad posłuszeństwem wobec mistrza. Jeśli nawet istniały kontrole. Na bardziej lokalnym szczeblu. wydaje się.kontynuacja członkostwa. często miały prawo wyboru własnego zwierzchnika. jednak. Mistrzowie wiodących zakonów rycerskich usiłowali dzier-> żyć władzę na ziemiach zachodniego chrześcijari-I stwa. a na wyższych poziomach w rękach braci rycerskiej.jak wiadomo . Jakuba w Portugalii. Konwenty duchownych czy sióstr. Wizytacje stały się zwyczajową praktyką . jest pieczęcią wspólną braci i mistrza . wszystkich największych zakonach. Rycerze stanowili z pewnością największą grupę w konwencie generalnym templariuszy. lecz należy pamiętać. Nie wszystkie kapituły miały własne pieczęcie. Tworzyli także najliczniejszy element generalnych kapituł. istniało też niebezpieczeństwo. chociaż przełożeni prowincji mogli wykonywać to zadanie osobiście. rycerze sprawowali zwykle pieczę nad konwentami wiodących zakonów w rejonach przygranicznych. że ich siedziby główne nie zajmowały centralnej pozycji pod względem geograficznym. Przy poparciu portugalskiego króla zakonnikom udało się zmniejszyć władzę mistrza nad sobą. Tak stało się u joannitów w 1296 roku. w których dominowała brać świecka.napis brzmi: SIIG1LLUM] MAGISTRI ET FR[ATRUM] M/LICIE XPI DE LIYONIA . Ślub posłuszeństwa wywierał być może ograniczony wpływ na podwładnych. . w przeciwieństwie do tych. Dochodziło do tego zwykle tylko w wypadku uporczywych nadużyć ze strony podwładnych. Ta pieczęć. Z drugiej strony urzędnicy nie zawsze uznawali sprawowanie ścisłej kontroli nad wszystkimi podwładnymi za łatwe zadanie. w którym rezydowali.rycerze przeważali w zgromadzeniach. Wy- Pieczęć Bractwa Kawalerów Mieczowych w Inflantach. ponieważ składały się one z ośmiu rycerzy. że nie chciano zbytnio krępować urzędników. Najważniejsi centralni oficjałowie i zwierzchnicy prowincji zwykle należeli do klasy rycerskiej. gdzie prowadzono codzienne interesy zakonu.lecz mistrzowie zakonów rycerskich zwykle mieli też własne pieczęcie. przedstawiająca krzyż i miecz. lecz na innych terenach zachodniego chrześcijaństwa komandorami byli często bracia świeccy i czasami mieli rycerzy wśród swoich podwładnych. czterech braci świeckich i jednego kapelana. mistrzowie zakonów zwykle musieli działać przez delegatów. Bracia świeccy byli oczywiście podporządkowani w sprawach duchowych swym towarzyszom-księżom. szczególnie gdy większość braci pochodziła z regionu.

czystości i posłuszeństwa . jak kapelani recytują modlitwy i odmawiania pewnej liczby "Ojcze nasz" o każdej godzinie kanonicznej. lecz wydaje się. który powstał. zakony pozostawały pod władzą papieży. Jednak większość zakonów rycerskich teoretycznie podlegała jedynie papieżowi. Monte-gaudio. Jakuba i Calatrava.daje się. gdzie siostry z Sige-ny w Aragonii przy wielu okazjach ścierały się z przełożonym prowincji. Wszyscy bracia rezydujący w konwencie byli zobowiązani do uczestnictwa w nabożeństwach. siebie w 1158 roku odpowiedzialność za obroni iii 226 Zakony rycerskie 1120-1312 zamku Calatrava. Niekiedy papieże wtrącali się także do nominacji w zakonach rycerskich: działo się tak zarówno z przyczyn politycznych jak i wtedy. którzy interweniowali. Życie zakonne Rekruci do zakonów rycerskich składali zwykłe zakonne śluby ubóstwa. ponieważ wielu było niepiśmiennych. kiedy papież życzył sobie obdarzyć łaską swego protegowanego. że istnieje potrzeba wprowadzenia zmian. zostało dołączonych do cystersów. i u joannitów. chociaż w przypadku Calatravy przyłączenie można wytłumaczyć okolicznościami powstania zakonu: założi no go. który dopuszczał pełne członkostwo żonatych braci. spania w dormitorium i jedzenia w refektarzu. Kapituły lokalnych konwentów także składały się w dużej części z braci. że jedyne przedłużające się niesnaski między szczeblami organizacyjnymi miały miejsce w zakonach św. że w tych regionach większy wpływ na nominacje miała przydatność do stanowiska niż ranga. Zadania wyznaczane różnym rangom nie zawsze harmonizowały. Od braci świeckich nie wymagano czytania medytacyjnego. oczekiwano od nich jedynie wysłuchiwania. był podobny do tego istniejącego między domami cystersów. Jakuba. to jedynymi książkami znalezionymi w większości konwentów . gdzie duchowni często skarżyli się na naruszanie swych praw. gdy tylko uznawali. gdy przeor cystersów z Fitero wziął n. kiedy templariusze nie mogli go już dłużej utrzymać. podczas gdy świeccy władcy na Zachodzie powstrzymywali niekiedy wysyłanie odpowiedzi do Ziemi Świętej. Oczekiwano od nich prowadzenia wspólnego życia w konwencie. Kilka zakonów hiszpańskich. Najświętszej Maryi Hiszpańskiej. podobnie tworzyli oni najliczniejszą grupę na obszarach daleko od granic chrześcijaństwa. Jednakże zakony rycerskie przyłączone do innych fundacji religijnych były przedmiotem regularniej szego nadzoru zewnętrznego.wyjątkiem był zakon św. Z tych samych przyczyn podobnych interwencji dokonywali królowie. Zakony rycerskie nie sprawowały całkowitej kontroli nad swymi własnymi sprawami. gdzie zwierzchnik domu macierzystego miał prawo wizytacji i głos w wyborze mistrzów. w tym Calatrava. Nie zawsze znamy przyczyny takich układów. Układ. a choć działalność literacka nie była całkiem obca zakonom rycerskim. Czas między modlitwami bracia poświęcali na zajęcia praktyczne. a zakony Aviz i Alcantara do zakonu Calatrava. Chociaż większość dzięki przywilejom była wyjęta spod jurysdykcji biskupów.

który umożliwiałby zarówno postu-ntowi. Dodatkowy post bez pozwolenia był zakazany. której czasami towarzy-1 szyła chłosta. W przeciwieństwie do mnichów. Jednak rozporządzenia nie mog zapobiec łamaniu dyscypliny. jednak zazwyczaj tylko trzy razy w tygodniu. by bracia mieli wystarczającą i siłę do walki. uzasad-iane potrzebami wojskowymi. powtarzające się potępienia haftowa-fch szat i wykorzystywania złota czy srebra wyposażeniu. Dopuszczone były także iektóre rozluźnienia reguł dotyczących pożywie-ia: były one na ogół.j znajomość języka znaków może sprawić. z wyrokami! sięgającymi od wykluczenia z zakonu do kilku dniowej jedynie pokuty. ZaJ konnicy nie żyli w pełnej wspólnocie. członkom zakonów rycerskich pozwalano jeść mięso. na •zykład. Reguły dotyczą-. iż nie. Chociaż . takim jak polowania czy polowanie z sokołem. Niektórzy bracia zajmowali się administracją i działalnością dobroczynną. Podobnie jak w klasztorach. Trzy-istowieczne statuty joannitów zawierają. aby zakon rycerski oddawał się w ten sposób ziemskim przyjemnościom".templariuszy w czasie ich procesu. Przed narzuceniem ścisłego reżimu życia w zamach rycerskich powstrzymywał często brak wicjatu. a bracia świeccy często parali się działalnością gospodarczą lub pracowali w polu. lecz były trudne do narzucenia. Również restrykcje dotyczące )lowania nie były jednolicie przestrzegane. były te niezbędne do nabożeństw. Przepisy zapobiegały jedynie zajęciom charakterystycznym dla rycerstwa świeckiego. zezwalając na noszenie lnu zamiast weł-j ny w okresie między Wielkanocą a Wszystkimi! Świętymi.zarówno w wielkich. Niewiele jednak wiadomo o przygotowaniu wojskowym i ćwiczeniach podejmowanych w okresie pokoju. W regule templariuszy możemy przeczytać. chociaż reguła templariuszy dopuszczała.z wyjątkiem terenów nadbałtyckich główne okresy postu nie pokrywały się z sezonem bitewnym i chociaż jedynie mniejsza część braci była w danym momencie zaangażowana w działania wojenne. Jednakże w zapisach z procesu templariu szy znajdujemy też wzmianki na temat współ nych dormitoriów . W sprawie odzieży reguła templariuszy także czyniła ustępstwo. dopuszczalne był. spraw- . Posty. Lecz j w ubraniu i wyposażeniu należało przestrzegać j prostoty i unikać ekstrawagancji. należało zapewnić. byli! karani stopniowym systemem kar. ubierania się i wyposażenia nie podlegały roz-źnieniu. którym podlegali bracia w zakonach rycerskich także były mniej rygorystyczne niż posty w zwykłych klasztorach. ja lii 227 Zakony rycerskie 1120-1312 mniejszych domach. także pewne przypadki rozluźniania reguły. Ci. Znajduje my coraz więcej wzmianek o pokojach czy kwa terach należących do pojedynczych oficjałóv Wydaje się. chociaż na jałowych terenach braciom zakonu Calatrava pozwalano jeść zwierzęta. w czasie posiłków zwykle obowiązywało milczenie. z powodu syryjskiego upału. które upolowali. że: "Nie jest właściwe. że do początku XIV wieku zwyk bracia w siedzibie głównej joannitów w Lir soi zajmowali pojedyncze własne cele czy kon naty. że konieczne staną się krótkie rozmowy. choć nie zawsze. którzy go przyjmują. jak i tym. którzy przekroczyli reguły konwentu.

z początku XIV wieku. Braci żyjących w regionach granicznych potępiano za gotowość użycia siły przeciwko bliźnim chrześcijanom. iii 228 Zakony rycerskie 1120-1312 .ego. wyrażone po raz pierwszy. ujaw-iją szeroko rozpowszechnioną ignorancję i nie-uczenie panujące wśród braci.Mateusz z Paryża. że bracia wiodą życie luksusowe i wygodne. nieuchronnie tworzyły :zególne problemy. Ten zarzut kierowano często przeciw krzyżakom działającym w rejonie nadbałtyckim. jak i o skąpstwo. i dziekan Lincoln na soborze lyoriskim w 1274 roku. zwracają broń przeciwko sobie nawzajem z powodu zaciekłej rywalizacji. to do zakonu krzyżackiego około po-wy XIII wieku rekruci mogli być przyjmowani 2z nowicjatu. w swej Chronica majora.istnieje między nimi. że zakony rycerskie we wschodnich rejonach Morza Śródziemnego były niechętne prowadzeniu agresywnej polityki skierowanej przeciwko niewiernym. Podawano. Ponadto twierdzono. Wątpliwości. Jed-ik dla rekruta mogła nie być to bardzo skutecz-i droga nauczania. Krytycy i zmieniające się role Chociaż dopływ darów do XIII wieku był ciągle spory. szczególnie templariusze i joannici. Rywalizację tę uważano za przeszkodę w owocnej współpracy na polu bitwy. Niektórzy krytycy dowodzili. lecz zakony atakowano coraz bardziej pod innym względem. Twierdzono. zapisy z prosu templariuszy. ilu powinny. i że na ten cel przeznaczają swe dochody. Wśród osób podnoszących ten argument byli: kronikarz od świętego Albana . praktykowano okresowe ibliczne odczytywanie przepisów. na przykład. Chociaż u templariuszy. Kiedy. która . szczególnie w Ziemi Świętej. Twierdzono też coraz powszechniej. Rosnącej krytyce poddawano też sposoby. Sądzono też. zakony rycerskie w XII i XIII wieku stały się przedmiotem poszerzającej się fali krytyki. w j aki zakony wykorzystywały swój e bogactwo. bardzo różne szacunki dotyczące licz-"Ojcze Nasz". \ tory pozwalałby też na szkolenie. a do wiodących zakonów cały czas przybywali rekruci. że podjęcie skutecznego działania wojskowego przeciwko muzułmanom na Wschodzie powstrzymuje również niezależność. jaką cieszyły się zakony. powtarzali następnie niektórzy późniejsi autorzy.LWJa '/Ł-gi/ -spwsjjOTfcfcrji 1& Tycia "zakonnego. zakony usiłowały zapewnić pewne szko-nie: u templariuszy najpierw działo się tak pod mieć ceremonii zaślubin. gdy instytucje te powstały. Chociaż za-on Calatrava cały czas obstawał przy okresie róbnym. Nawet przy braku okresu przygotowaw-. kiedy rekrutowi mó-iono o karach za rozmaite występki i podawa-) szczegóły dotyczące życia codziennego. a u templariuszy zniknął on zu-Anie. na zykład. tylu rycerzy. że w'konsekwencji zakony nie utrzymują w rejonach granicznych. że zakony. jak innych zakonach. Brak nowicjatu. które miały być odmawiane na żdym nabożeństwie. templariusze i joannici opowiadali się przeciwko atakowi na Jerozolimę w czasie trzeciej krucjaty. lecz upadek standardów t zjawiskiem powszechnym w świecie klasz-nym. do tego mctwo wielu braci. Były powszechnie oskarżane zarówno o pychę.jak myślano .

narazili się na krytykę francuskich krzyżowców. a użycie broni przeciwko współbraciom chrześcijanom nie zawsze dawało się uzasadnić argumentem samoobrony. j Autorytety kościelne. iż zakony te nie powinny mieć trudności w finansowaniu obrony Ziemi Świętej. poświęcali tej sprawie znacz. podobnie jak autorzy rozpraw krucjatowych. którzy czasami wysuwali pewne zastrzeżenia. Sami krzyżowcy przybyli walczyć z niewiernymi i woleli agresywną politykę.j łączyć kilka lub wszystkie zakony rycerskie. Nie wszyscy wypowiadali się na temat zakonów rycerskich tak samo negatywnie. Papieże wyrażali krytykę. Z drugiej strony. Taka krytykę trzeba oczywiście ustawić w odpowiednim kontekście. W regionie nadbałtyckim wielu krytykujących było rywalami zakonu krzyżackiego. Czasami zakony nadużywały przywilejów. lecz jeszcze częściej dowodzono. w latach sześćdziesiątych XIII wieku krytykował zakony za prowadzenie jakiejkolwiek walki. ta-1 kich jak Rajmund Luli i Piotr Dubois. Pod koniec XIII wieku wiele osób uważało. Nie rozumieli. bez myślenia o przyszłości. Dążenie krzyżaków do utrzymania niezależności. Rozmiar rywalizacji również był przesadzony. Na niektórych z tych syno dów orędowano . które to nawracanie powstrzymywały. że zaniechały nawracania i za działania. angielski franciszkanin. Wszystkie zakony rycerskie miały swoich krytyków. na czym polegają długoterminowe interesy łacińskich osad. lecz Kawalerów Mieczowych i krzyżaków działających w rejonie nadbałtyckim przy różnych okazjach krytykowano za to. zawierają mało oznak bogactwa. lecz także w XII i XIII wieku wspierali zakony. Lecz spisy. i dlatego przypuszczali. że działania wojskowe zakonów stają na przeszkodzie nawracaniu niewiernych. nawet wśród tych. Roger Bacon. że należy ograniczyć niezależność zakonów rycerskich w rejonie Morza Śródziemnego. iż nie chodziło tu jedynie o popieranie walki przeciwko niewiernym. Jednak krytyka była częściowo uzasadniona. instytucje te miały swoich obrońców. Jednym z jego stosownych argumentów było. które wykorzystano w czasie procesu templariuszy. niektórzy z oponentów zakonów nie opierali swych komentarzy na osobistym doświadczeniu. Został on J również podjęty przez synody prowincjonalne. lecz jedynie powtarzali to. a potem w Prusach. Był to oczywiście punkt widzenia mniejszości. Krzyżowcom często brakowało jasnego rozeznania w warunkach politycznych na Wschodzie. co stało się obiegową opinią. a w XIII wieku powtarzały się też skierowane do nich prośby o dołożenie się do podatków na pomoc Ziemi Świętej. Skargi na politykę prowadzoną przez zakony w Ziemi Świętej w stosunku do niewiernych można wytłumaczyć częściowo sprzecznymi koncepcjami i różnicami w poglądzie na ten problem. nasuwa myśl.! zwoływane przez papieża Mikołaja IV w celu roz-J ważenia tej sprawy. Wielu było też źle poinformowanych i tylko w ograniczonym stopniu rozumiało pozycję zakonów. że brać zakonna pozostaje raczej w zbyt przyjaznych stosunkach z muzułmanami. Mieli też wyolbrzymione pojęcie o dochodach zakonów rycerskich. Niektórzy sugerowali. należy po. Ten J punkt widzenia rozwinęło wielu teoretyków. Świecki kler stracił dochód i władzę w rezultacie przywilejów zagwarantowanych zakonom przez papiestwo. najpierw na Węgrzech. Co więcej.j na uwagę. że j zakony rycerskie wymagają większej reformy. Niektóre zarzuty były wyraźnie stronnicze. że aby uniknąć rywalizacji. W rzeczywistości niektórzy sądzili.

Nacisk przeniósł się na zaangażowanie w konflikty między chrześcijanami. że zakon sprzyja praktykom homoseksualnym. na którym wprowadzenie instrukcji papieża napotkało się ze . tym razem do Malborka w Prusach i od tego momen-I tu zainteresowania zakonu zaczęły się koncentrować na regionie nadbałtyckim. bracia zostali także oskarżeni o praktykowanie kultu bożków. aby odkryć. Rozwijały się one stopniowo w Hiszpanii. Tymczasem zakon świętego Łazarza przeniósł swą główną siedzibę do Francji. Ostatecznie przyczyną zmiany stały się nowe okoliczności w regionach granicznych. a mistrz i konwent krzyżacki osiadł w Wenecji. W następnych latach wysłano stamtąd kilka ekspedycji przeciwko niewiernym. że Ziemia Święta została utracona na dobre. gdzie nie pełnił już dłużej zadań wojskowych. a mistrzowie templariuszy i joannitów zaangażowali się w bieżące dyskusje dotyczące jak najlepszego sposobu odzyskania Ziemi Świętej. nakazał wszystkim zachodnim władcom aresztowanie templariuszy i skonfiskowanie ich dóbr. Jakub de Molay. Chociaż niektórzy krytycy ostrzegali. do czego doszło. że posiadłości zakonne na Zacho dzie powinny zostać skonfiskowane i na ir sposób wykorzystane w celach krucjatowych. wyspę leżącą przy południowo-zachod-nim wybrzeżu Azji Mniejszej. plucia na krzyż i do nieprzyzwoitego pocałunku.siedziba główna zakonu znajdowała się cały czas na Cyprze templariusze we Francji zostali nagle aresztowani z inicjatywy króla Filipa IV.też za oszacowaniem dochodóv zakonów. gdyż ówcześni nie uświadamiali sobie. jak wielu rycerzy możn utrzymywać z ziem zakonnych. a w pierwszym dziesięcioleciu XIV wieku sami stworzyli nowe pole dla siebie podbijając Rodos. mówiono. Lecz w 1309 roku główna siedziba zakonu krzyżackiego przeniosła się raz jeszcze. templariusze zostali rozwiązani. W Kastylii pod koniec XIII wieku zakony były uwikłane w walki wewnętrzne. i liczni bracia przyznali się do tych praktyk. lecz straty z tego roku nie zniszczyły natychmiast racji bytu zakonów. gdzie w połowie XIII wieku zaczęła słabnąć rekonkwista. to jednak nie wprowadzono proponowanych reform. Twierdzono. Papież Klemens V protestował przeciwko działaniu Filipa. W październiku 1307 roku . przenieśli swe główne siedziby na Cypr. Hiszpańscy władcy zaczęli oczekiwać od zakonów rycerskich pełnienia służby przeciwko swym chrześcijańskim rywalom. że w czasie ceremonii wstępnych rekruci byli zmuszani do wyparcia się Chrystusa. który znajdował się tylko 100 mil od wybrzeża syryjskiego. Piotr Dubois l jednak zdania. lecz gdy mistrz templariuszy. wraz z zakonem świętego Tomasza z Akry. Proces templariuszy Podczas gdy inne zakony podejmowały nowe role. Jednak joannici napotkali problemy na Cyprze. Jedynym obszarem. kied pojedynczy zakon rycerski miał przejąć kierów iii 229 Zakony rycerskie 1120-1312 nie wyprawą chrześcijańską we wschodnich rejonach Morza Śródziemnego. We wschodnich rejonach Morza Śródziemnego wyraźniej-szym punktem zwrotnym zdawał się upadek osad łacińskich w 1291 roku. Templariusze i joannici. kiedy Francuzi zaatakowali Aragonię w 1285 roku.

We Francji nikt nie próbował nawet bronić rzekomych praktyk. Na tej podstawie zebrał się sobór w Vienne. o jakie ich oskarżano. szczególnie we Francji. jakby wielu templariuszy czyniło to. Nie jest również prawdopodobne. żadne przyznanie się do winy w tych kwestiach nie nadeszło z Cypru.znaczną trudnością. 22 marca 1312 roku. jakie motywy kierowały królem Filipem IV. że główne oskarżenia są prawdziwe. Zeznania sprawiają wrażenie. W tym kontekście warto zauważyć. że powinno się ich wysłuchać. Dalej. papież Klemens zapowiedział kasację zakonu. Grupa templariuszy. Trudno uwierzyć. zeznania tych. że popełniono jakiekolwiek uchybienie. Aragonii. niektórzy templariusze francuscy wycofali się potem z zeznań. którzy się przyznali do większości poważniejszych zarzutów. że oskarżenia przeciwko templariuszom nie były nowe: precedensy można znaleźć w zarzutach wcześniej stawianych domniemanym heretykom albo muzułmanom. czy byli winni czy też niewinni. Pierwszy dotyczy problemu. takich jak bożki czy kopie sekretnych statutów. gdzie templariusze zostali aresztowani przez zaskoczenie. w wyniku kłótni między papieżem a Filipem. Należy też pamiętać. W Anglii jedynie trzech templariuszy przyznało. czemu templariusze wprowadzili praktyki. Pozostaje faktem.nie zostały wcześniej wykryte. by przemawiać w obronie zakonu. natomiast drugi. Znaczący jest brak obciążających dowodów. o które ich oskarżano. był to krok. aby zadecydować o losie zakonu. że w czasie procesu żaden świadek. w co żaden z nich nie wierzył. Chociaż we Francji i niektórych częściach Włoch większość templariuszy przyznała się do poważniejszych zarzutów. było królestwo Aragonii. że wielu templariuszy . Większość ocalałych przy życiu templariuszy szybko pensjonowano. Na początku roku 1308. ponieważ u templariuszy. nie została dopuszczona do głosu. który nie dał się tak łatwo rozwiązać. Kastylii.jeśli trwały od dawna . nie podano też wiarygodnego wyjaśnienia. nie stwierdził. w dyskusji dotyczącej kasaty templariuszy istnieją dwa najważniejsze punkty. Templariusze zamknęli się tam w swych zamkach i stawiali opór. Portugalii. żeby praktyki te . Od czasu procesu. zaniechano dalszego śledztwa w sprawie oskarżeń. żeby templariusze byli winni poważniejszych zarzutów. który nie mógł przynieść winnym żadnej korzyści. lecz los ich własności był problemem. w niektórych przypadkach ponad rok. lecz do 1311 roku inkwizytorzy i prałaci we wszystkich krajach zachodniej Europy prowadzili dochodzenia. są mało przekonujące: nie są spójne. spotykano odstępstwa i wielu braci przed procesem spowiadało się księżom nie będącym templariuszami. która przybyła tam. który słuchał zeznań templariuszy przed 1307 rokiem. jak w innych zakonach. dwa dni po iii 231 Zakony rycerskie 1120-1312 przybyciu do Yienne króla Filipa IV. Rezultaty były różne. chociaż większość obecnych prałatów czuła.

jakiej poddano wszystkie pozostałe za-. w który uwikłane były bałwochwalstwo i herezja. wojskowej i arystokrytycznej organizacji w królestwie. że Filip faktycznie uwierzył w pogłoski. a niezależność zakonu była w praktyce ograniczona. Bardzo trudno jest jednak wyciągnąć zdecydowane wnioski. Możliwe jed- Filip IV i członkowie jego rodziny. pozbawianie praw i godności oraz tortury: za pomocą tych środków niewinny często był uznawany za winnego. samą instytucję ciągle uważano za wartościową. Wydaje się. Lecz niekoniecznie wskazuje to na główny powód. które on sam uważał za odpowiednie. że król. nak. uzyskał krótkoterminowe korzyści finansowe w czasie. że nie ma żadnej pewności co do stopnia osobistego zaangażowania króla w podjęcie decyzji. Wiele dyskutuje się nad powodami. które skłoniły króla francuskiego do aresztowania templariuszy w 1307 roku . które krążyły wokół templariuszy. mimo kasacji templariuszy i krytyki. Trudniej jest rozróżnić motywy prowadzące do aresztowania francuskich templariuszy. Kolejny wysuwany argument dotyczy faktu. Lecz we Francji charakter zakonu prawie nie był wojskowy. . Powszechnie twierdzono. Jednak przypadek. Niektórzy współcześni umieścili proces na tle niedawnych prób. lecz nie jest pewne. że przekazanie władzy sądowniczej nad zakonem było sprawą papieża.przyznało się. ponadto nie wydaje się. aby rząd francuski uporczywie nalegał. bardzo słabo nadawał się do tego celu: rząd francuski musiał zaakceptować fakt. czy któraś z propozycji pochodziła od rządu francuskiego i trudno jest odnieść je do postawy korony w czasie procesu. że korona francuska potrzebowała pieniędzy i że król kierował się motywem finansowym. zmierzających częściowo do rozszerzenia francuskich wpływów w Ziemi Świętej. że korona usiłowała rozszerzyć swoją władzę i nie mogła tolerować niezależnej. by zdobyć długotrwałe korzyści finansowe. Zaranie wieku XIV na wiele sposobów zaznaczało koniec pierwszego etapu historii zakonów rycerskich. coraz bardziej przejmował się w sprawami religii i mógł wątpić. Jednak. gdy dobra templariuszy znajdowały się pod jego kontrolą. choć XIV wiek miał przynieść zmianę roli zakonów. czy papież podejmie działania.mógł coraz bardziej skłamać się ku sprawom religijnym po śmierci swej małżonki (nie jest tutaj przedstawiona). po części dlatego. jego członkowie nie byli zasadniczo arystokratami. jak inni władcy. lecz ten efekt został osiągnięty przez uporczywe i zręczne wypytywanie. kony. po śmierci żony w 1305 roku. nawet jeżeli na tego ostatniego można było wpłynąć i go zastraszyć. Z pewnością król francuski. Proces był interpretowany także jako wyraz przewagi władzy monarszej nad władzą papieską.

Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 ROBERT IRWIN Oczekiwanie końca świata Szczegóły dotyczące końca świata były tak dobrze znane średniowiecznym muzułmanom. krążącym już przed pierwszą krucjatą: "Godzina nie nadejdzie zanim Bóg nie da mojej społeczności zwycięstwa nad Konstantynopolem". Spekulacje na temat Dni Ostatnich i roli w nich mahdiego były często przeplatane proroctwami na temat triumfu islamu nad chrześcijaństwem i przyszłych losów Jerozolimy. czyli opowieścią1. Ad-Dadżdźal będzie dokonywał fałszywych cudów. sporządzonym w dwunastowiecznej Syrii.iii 10. Ostatecznie słońce zajdzie na wschodzie. kilka kładzie nacisk na rolę mahdiego. postaci kierowanej przez Boga. aby postępowali za wiarą islamu. Przy drugim dźwięku trąby wszyscy ludzie. zanim zniszczy krzyż i wezwie wszystkich ludzi. i przyniesie muzułmanom zwycięstwo i sprawiedliwość. mógł włączyć do swej kroniki . że czternastowieczny kronikarz arabski.historii islamu. Wielu muzułmanów w okresie krucjatowym wierzyło. Zgodnie z przypisywanym prorokowi Muhammadowi hadisem. zapisy jego wypowiedzi i faktów z jego życia. zmartwychwstaną i udadzą się do Jerozolimy. który przejedzie przez Palestynę na ośle. Konstantynopola i Rzymu. przed udaniem się na wschód wypiją do dna Jezioro Tyberiadzkie). Następnie hordy znikną (i zgodnie z jednym opisem. Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 234 l . kobiety i mężczyźni. która pojawi się w ostatnich dniach. którzy żyli kiedykolwiek. że koniec świata rozpocznie ciemny wschód słońca na zachodzie. Inne opowieści podają nieznacznie odmienną kolejność wydarzeń. Czasami tym terminem określa się całą tradycję proroka czyli sunnę (przyp. Lecz po czterdziestu dniach Jezus zstąpi z niebios i zabije Antychrysta. potem pojawią się barbarzyńskie hordy Goga i Mago-ga. Początek i koniec w historii (Al-bidaja wa-an-nihaja fi-at-tańch) szczegółowy opis oczekiwanego przebiegu wydarzeń. Po hordach Goga i Magoga ukaże się jednooki Antychryst. wcześniej niż Antychryst. Poza hadisamiwiele materiału apokaliptycz1 Hadisy to opowieści o życiu proroka Muhammada. Wtedy zabrzmi pierwszy dźwięk trąby i umrą wszystkie żyjące stworzenia. Ad-Dadż-dżal. Ibn Kasir. aby tam ich osądzono. parodiując Jezusa. za nim natomiast uda się świta 70 000 żydów. tium).

ciągle był tyli seniorem w terytorialnej konfederacji. był niesłusznie przypisywany biblijnemu prorokowi Danielowi.przed ostatecznym triumfem. utwory traktujące o zawziętych wojnach w ostatnich dniach. Jednakże źródła arabskie przekazywały. Poczynając od 1038 roku sułtanowie seldżu cy chcieli rządzić jako podlegli abbasydzkiej kalifa w Bagdadzie oraz jako obrońcy islan sunnickiego. inni z lękiem oczekali pojawienia się mahdiego i końca świata. Tradycje plemienne Turków seldżuckich sprzyjały podziałowi władzy w łonie rodziny. Konstantynopol miał zostać podbity przez mah-diego. nego i . przynajmniej formalnie. uznawany pr większość muzułmanów sunnickich za polit. Po śmierci Malik Szaha jego krewni walczyli o jego imperium w Iranie. jak ten nieboskłon jest w moich rękach". jedenastowieczni J\ basydzi posiadali niewiele skutecznej wład politycznej nawet w samym Bagdadzie. Podczas gdy niektórzy oczekiwali odrodzenia wiary muzułmańskiej pod koniec piątego wieku islamu. chrześcijan i żydów koniec XI wieku na Bliskim Wschodzie był okresem dotkliwego braku bezpieczeństwa. którą toczyli fatymidzcy kalifowie Egiptu i sułtanowie seldżuccy na wschodnich terenach imperium muzułmańskiego. Dla muzułmanów. na Kaukazie. walczył o ustanowienie niepev nego zwierzchnictwa w środkowej części impi rium. 1106-1107). Proroctwa zwykły kłaść nacisk na fakt. Tureccy generałowie i klientela złożona z dygnitarzy wojskowych w Syrii i innych rejonach wspierali rywalizujących książąt i prowadzili coraz bardzie niezależną politykę lokalną. w Iraku i Syrii. lecz gdy zmarł w 1105 roku. do którego doszło po śmierci sułtana Malik Szaha w 1092 roku. Barkijaruk. a później trzynastowiecznemu mistykowi sufickiemu pochodzącemu z arabskiej Andaluzji . -Mustazhir (1094-1118) miał mnóstwo czasu kontynuowanie swoich upodobań dla poezji ij ligrafii. W okresie bezpośrednio poprzedzającym przybycie pierwszej krucjaty oczekiwania muzułmańskie (i żydowskie) koncentrowały się szczególnie na groźbie nadejścia roku 500 kalendarza muzułmańskiego (rok ok. pozostający w służbie egipskie! Fatymidów. po wcześniejszym zajęciu przez niego Rzymu.mogą nawet na pewien czas stracić Jerozolimę na rzecz chrześcijan . który dzierżył sferę z wypisanym: "Będę panował nad światem tak długo. stojącym w centrum Konstantynopola. W tym samym cza się generałowie.Ibn al--Arabiemu. Były też opowieści o posągu-talizmanie. skorzystali z nieładu panująceg< wśród Seldżuków. Nawet w takiej sytuacji. aby ich kosztem uzyskać zdc bycze w Palestynie i Syrii. Czegokolwiek ludzie oczekiwali. Kabowi Ibn alAhbarowi. "rzeź"). Wiele wczesnej literatury typu malakim powstało w okresie. aby obronić terytorium Syrii przed bizantyjskimi próbami ponownego zajęcia go. kalif abbasy ki był. Mozaika bliskowschodnia Sukces pierwszej krucjaty i założenie na Bliskim Wschodzie państw frankijskich było jedną ze względnie mniejszych konsekwencji rozpadu sułtanatu seldżuckiego. Transoksanii. najstarsz syn Malik Szaha. Zgodnie z kilkoma legendami muzułmańskimi. że owa sfera nie spoczywa już dłużej w rękach posągu. iż muzułmanie staną wobec wielu trudności i porażek . kiedy muzułmanie walczyli.nego fałszywie przypisywano siedmiowiecznemu towarzyszowi Proroka. Rodzaj literacki zwany malakim (dosłownie "bitwa". W praktyce. Kalif. z pewnością nie była to zainspirowana przyczynami religijnymi napaść ludzi z Europy Zachodniej. W bardziej przyziemnych sprawach wielu muzułmanów miało nadzieję na decydujące zwycięstwo w długotrwałej walce o kontrolę nad Syrią.

najpierw druzowie. Mamelucy. 760 roku Isma'ila. choć nawet ta władza stała się do tego czasu fikcją prawną. Nie znamy dokładnej daty śmierci Isma'ila. którego uważali za prawowitego siódmego imama. podaje się za prawdopodobne lata 756-763. że ostateczna władza polityczna i religijna może należeć wyłącznie do Alego. . Szyici wierzący w dwunastu imamów czekają na poKrót Ukrytego Imama i z jego przybyciem na narzucenie muzułmańskiej sprawiedliwości całemu światu. Po śmierci Isma'ila pojawiły się głosy kwestionujące jego prawa do imamatu. utrzymuje. że 2 Nie jest to zupełnie ścisłe.). ostateczna władza duchowa pozostaje w zawieszeniu. Muzułmanie sunniccy uznawali najwyższą władzę polityczną kalifów.oczownicze plemiona tureckie w dużej części brały udział w siłach pomocniczych. jak i postępowaniu pojedynczych muzułmanów. imamat przeszedł w ukrycie.religijnego zwierzchnika świata mu| mariskiego. że po zniknięciu czy ukryciu się dwunastego imama w 878 roku. Jednakże inna grupa szyitów. oderwali się od ismailickiego kalifatu faty-midzkiego w Kairze i sprzeciwili się mu. Jednak sprawy genealogii i początków ruchu ismailickiego nie są do końca zbadane. Sunnici wywodzą swą nazwę od wa sunna. wydaje się prawdopodobne. Chociaż nie można tego stwierdzić z całkowitą pewnością. Jedna większa grupa szy-ptów utrzymuje. Kompozytowy łuk refleksyjny (przedstawiony wyżej po prawej) był głównym źródłem tureckiej potęgi wojskowej. że został przez ojca wydziedziczony jeszcze za życia z powodu skłonności do alkoholu. szóstym imamem. To uznanie dla władzy kalifów różniło sunni-tów od muzułmanów szyickich. Mówiło się też.2 W XI wieku miały miejsce kolejne schizmy. którzy utrzymywali. zbioru ustnie prze-azywanych tradycji. Szi'at Ali pznaczało partię Alego. następnie nizaryci czyli asa-syni. zwana ismailitami. które pomogły w nadaniu tsztaltu zarówno muzułmańskiemu prawu (ś«ri'flf). ummada i jego towarzyszy. Muhammada Ibn Isma'ila. które walczyły przeciwko rzyżowcom. czyli żołnierze-niewolnicy byli także zwyczajowo rekrutowani z mieszkających na tępię Turków. co oznacza słowa i czyny proroka ] '. kuzyna proroka. Dżafarem as-Sadikiem. którzy byli jego potomkami i duchowymi następcami. że po zniknięciu ok. Ostatecznie obecnie ismailitami zwie się tych. a po nim do imamów. głównie z powodu niedostatecznej ilości źródeł (przyp tłum. Szyici rozbili się wtedy na kilka grup opowiadających się za przejściem władzy na różnych synów szóstego imama. którzy opowiedzieli się za władzą bądź dla samego Isma'ila bądź jego syna. gdyż miał jakoby umrzeć przed swym ojcem.

Po lewej miedziak seldżucki przedstawia konnego wojownika. że Wielka Syria przed przybyciem pierwszej krucjaty staWładcy muzułmańscy zwyczajowo unikali przedstawień figuratywnych na monetach na rzecz inskrypcji w języku arabskim. mniejszość szyicka była bardzo liczna. Chociaż sunnici stanowili większość. Na ogół historycy muzułmańscy okazywali bardzo mało zainteresowania czy wiedzy na temat historii swych chrześcijańskich wrogów. w Syrii. urodzony w Iranie. tłum. założył enklawę ismailizmu niza-ryckiego na wyżynach na południe od Morza Kaspijskiego. którzy mieli pod swym beńem wielu chrześcijan. Jego zwolennicy zdobyli twierdzę Ala-mut w 1090 roku i stopniowo inne zamki w tym rejonie dostały się pod kontrolę ismailicką. podczas gdy wielu szyitów nie miało żadnych wyrzutów sumienia wstępując tam na służbę do kalifów abbasydzkich czy sułtanów seldżuckich. szyici znaleźli się w sytuacji konfrontacyjnej . poza terytoriami kalifatu faty-midzkiego. Sunnici i szyici żyli obok siebie w dużych miastach muzułmańskich. Chociaż współczesny Iran jest w przeważającej większości szyicki. W większości pozostałych rejonów świata muzułmańskiego. Wielu sunnitów przejawiało skłonności szyickie. ale pochodzenia arabskiego. Jednakże w XII i XIII wieku na Bliskim Wschodzie kilku książąt muzułmańskich. Po prawej moneta z Mosulu przedstawia półksiężyc (symbol islamu) trzymany przez siedzącego księcia. Papieże i cesarze. Większa część syryjskich szyitów była prawdopodobnie imamitami3. Jednakże . Ewidentnym błędem byłoby myśleć. Jednakże rozróżnienia między doktrynami i rytuałami sunnickimi i szyickimi nie zawsze są zupełnie jasne. Jednakże Al-Hasan Ibn as-Sabbah. poddanymi kalifatowi abbasydzkie-mu w Bagdadzie. skoncentrowanej dookoła fortecy Masyaf na wyżynach Syrii.236 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 większość' muzułmanów w Wielkiej Syrii (tzn. w okresie średniowiecznym był bastionem sunnizmu. Libanie i Palestynie) w XI i XII wieku była sunnitami. prawdopodobnie chcąc sprostać oczekiwaniom swych poddanych.) przejęcia Aleppo i innych dużych miast syryjskich na początku XII wieku. bilo monety ze znajdującymi się na nich wizerunkami. zanim ostatecznie zdecydowali się na utworzenie małej terytorialnej enklawy. i w niektórych rejonach Syrii większością byli szyici. lecz zwolennicy nizaryckiej wersji ismailizmu ponawiali próby 1 Zwolennicy dwunastu imamów (przyp.

. nestorianie i maronici -mogli wybrać swobodne praktykowanie swojej wiary pod władzą muzułmanów. nadal mieszkały tam liczne wspólnoty rodzimych chrześcijan. jak przedstawiono w rozdziale 6. Jedna z grup chrześcijan melkici (czyli prawosławni) zwróciła się o opiekę i przywództwo do cesarza bizantyjskiego. Kilku z tych. problemy polityczne i religijne w kontekście islamu jest często niełatwo rozdzielić. który pracował pod patronatem Mongołów. wykorzystali walkę dynastyczną.trzynastowiecznemu perskiemu historykowi świata. Istotnie. że uzurpowali sobie niezależną władzę. Jednakże. którzy tak uczynili.zarządcy i żołnierze wyznaczeni do sprawowania władzy w seldżuckich miastach i prowincjach. gdzie Koptowie (egipscy monofizyci) zdominowali urzędy podatkowe. zwiększając swą niezależną władzę w Bagdadzie. ka- 238 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 lif Al-Mustazhir próbował kolejno mediować między walczącym seldżuckim rodzeństwem i skorzystać na ich konflikcie. wysyłanego w celu ochrony i doradzania nieletniej latorośli dynastii seldżuckiej. nowiła muzułmański monolit. Tak na przykład Mosul w latach dziewięćdziesiątych XI wieku przeszedł pod kontrolę Kar-buka (Kitbughy). starali się poszerzyć swoje terytoria jeden kosztem drugiego. Atabak był rodzajem zwierzchnika wojskowego.w tym jakobici. Podobniebyło wszędzie w rozbitym imperium seldżuckim . Nie tylko sami muzułmanie byli podzieleni pod względem religijnym. by ukryć fakt. niezależni tureccy dygnitarze wojskowi i ambitni żołnierze zacięż-ni. Sytuacja polityczna na Bliskim Wschodzie w przeddzień przybycia pierwszej krucjaty była bardziej złożona. lecz. Po śmierci sułtana Malik Szaha. Raszidowi ad-Dinowi. podobnie jak uzurpujący władzę atabakowie. Wielu znalazło wsparcie u władców muzułmańskich. lecz inne grupy chrześcijan . aby umocnić swą pozycję niezależnych władców. którą mianowano gubernatorem prowincji. zarówno w miastach. zachodnim Iranie i Syrii. przedstawionych tutaj w serii stylizowanych portretów w stylu perskim. a rodzimi chrześcijanie mieli szczególne wpływy wśród miejskiej biurokracji i w medycynie. jak i na wsi. udało się zebrać trochę informacji o takich postaciach jak cesarz Fryderyk II i papież Grzegorz IX. a niektórzy oficerowie w armii byli pochodzenia ormiańskiego. Najważniejszym rysem historii islamu pod koniec XI i na początku XII wieku był upadek dynastii Wielkich Seldżuków. używało formalnego tytułu do urzędu atabaka (dosłownie "ojciec-książę"). jak można było oczekiwać. w jednej prowincji po drugiej atabakowie odsuwali książąt na bok i skutecznie przechwytywali niezależną władzę dla siebie. Wszędzie w Iraku. Duże znaczenie chrześcijan było nawet lepiej widoczne w Egipcie. swego atabaka. niż sytuacja religijna.

Zgodnie z przekazem perskiego podróżnika. Wielu z nich było Turkami i żołnierzami. wkroczyli do Syrii. Muzułmańska ludność Antiochii była najprawdopodobniej niezbyt liczna. sprzymierzyła się z Damaszkiem przeciw Aleppo. miasto liczyło około 20 000 ludności i było licznie odwiedzane przez pielgrzymów muzułmańskich. Nasir-i Chusrawa. który był nominalnym władcą Damaszku.Pod koniec XI wieku Wielka Syria była rozległym terytorium wojny. Ridwan znalazł się później pod wpływami agentów nizaryckich i nigdy nie był popularny w Aleppo. Antiochia położona na zachód od Aleppo i rządzona przez amira Jaghiego Sijana. arabski ród szyickich ima-mitów. Trypolis zamieszkiwała głównie ludność szyick Port Dżabala był także niezależną republiką. że chociaż większość ludności Syrii stanowili Arabowie. zajęły regularne wojska seldżuckie. W przededniu pierwszej krucjaty bratanek Malik Szaha. w tym oś dużych miast muzułmańskich wewnątrz Syrii. Jednakże w zajmowaniu miast nadbrzeżnych Seldżucy i ich sprzymierzeńcy odnosili mniejsze sukcesy. biegnącą od Aleppo na północy. Od 1064 roku Turkmeni. a Fatymidzi ciągle utrzymywali się na wybrzeżu i w Palestynie. lecz d piero od 1089 roku i jedynie niepewnie. Jednakże od 1086 roku miastem i fortecą Szajzar w północnej Syrii. Warto tutaj wspomnieć. Duqaqa. Powta się tam bunty przeciwko władzy Egiptu. innego tureckiego atabaka. lecz jego ambicje w Syrii napotykały również opór jego młodszego brata. to jednak przeważająca część członków elity wojskowej w tym regionie była pochodzenia tureckiego i. Ci Turkmeni nie pozostawali pod kontrolą sułtana seldżuckiego. Sydon. Co więcej. wykorzystując zajęcie Turków przybyciem do północnej Syrii wojsk pierwszej krucjaty. Nieomal każde miasto w Syrii wydawało się mieć swego własnego władcę. którzy z jakiegoś powodu nie mogli odbyć pielgrzymki . Akra ta znajdowały się pod kontrolą fatymidzką. a armie służące kalifom fatymidzkim w Egipcie z drugiej. atabaka Mosulu. Tyr. który odwiedził Jerozolimę w latach pięćdziesiątych XI wieku. lecz w 1098 roku Fatymi-dzi. przez Hamę i Hims. lecz parę lat później dużą część Syrii. Terytorium Ridwana było też zagrożone od wschodu przez ambicje Karbuka. do Damaszku na południu. Po: w Bejrucie był rządzony przez Fatymidów i zao trywany przez ich flotylle. Miasto portowe w Trypolisie zbuntowało się skutecznie przeciwko Fatymidom w 1070 roku i aż do zdobycia go przez krzyżowców w 1109 rok było rządzone przez dynastię kadich (sędziów). Hims znajdował się pod kontrolą Dżanaha ad-Dauli. podbijanym przez generałów i uprzednich klientów Seldżuków z jednej strony. Ridwan. 239 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 Jerozolimę zdobył od Fatymidów turecki generał Atsisz w 1071 roku. rządził Banu Munkiz. ponieważ do 1084 roku Antiochia była miastem bizantyjskim. Nie tylko był nielubiany w tym mieście. odbili miasto. koczownicze siły plemienne pochodzenia tureckiego. miał pod swoją władzą (a przynajmniej zgłaszał takie roszczenia) Aleppo i większą część północnej Syrii. w mniejszym stopniu. kurdyjskiego.

ich poczynania nie były skoordynowane. Podjęta przez Kilig Arslana próba skorzystania z nieładu seldżuckiego w Górnym Iraku. Chociaż z Aleppo. Kilig Arslan należał do oddzielnej gałęzi rodu seldżuckiego. północnej Syrii i Palestynie są mało zaskakujące. Jednakże bezpośrednią przyczyną pierwszej krucjaty nie było niebezpieczeństwo. jednak miej-sce to nie było dla nich szczególnie ważne. lecz działalność bandytów i beduinów sprawiła. lecz do XI wieku muzułmanie powszechnie wierzyli. które trwały w ciągłym konflikcie z Wielkimi Sel-dżukami z Iraku i Iranu. wśród muzułmanów sunnickich mogli znaleźć się tacy. przekazuje nam. kolejne triumfy wojsk pierwszej krucjaty w Anatolii. Budowę muzułmańskiego meczetu Kopuły na Skale. jak i Da-niszmendydzi sprawowali władzę nad terytoriami. których ludność stanowili przede wszystkim greccy chrześcijanie. na obszarze Góry Świątyni w Jerozolimie. jednej z tych. aby oprzeć się postępowi chrześcijan. skłoniły bizantyjskiego cesarza. Chrześcijański dżihad i odpowiedź muzułmańska Zważywszy na podział imperium świata muzułmańskiego. W dniu Sądu Ostatecznego. Raczej zdobycze terytorialne. Powody jej zbu-.iżdżu) do Mekki i Medyny. Damaszku i Mosulu dla doraźnej pomocy Antiochii w 1097-1098 roku wysyłano armie tureckie. a główną bazą morską Askalon. kupców i pielgrzymów wszystkich i religii. Zatem wielu muzułmanów decydowało się na pochówek w tym miejscu lub blisko niego. a kiedy Fatymidzi utracili Jerozolimę na rzecz krzyżowców. że ze skały w środku świątyni wyskoczył skrzydlaty rumak Al-Bu-rak. dowania są tajemnicze. Poza miastami w Palestynie ich polecenia nie były prawie nigdzie respektowane. tuż pod wschodnim murem Jerozolimy. Ich stolicą w Palestynie była Ar-Ramla. Jerozolima zajmowała specjalne miejsce w muzułmańskim scenariuszu dotyczącym ostatnich dni przed końcem świata. kiedy trąba zwiastująca Zmartwychwstanie zabrzmi po raz drugi i wszystkie stworzenia powrócą do życia jeszcze raz. Aleksego I. który przeniósł proroka Muhammada do nieba w czasie Nocnej Podróży. do prośby o pomoc wojskową z Zachodu. którzy mieli swój ośrodek władzy w północnej Anatolii. doprowadziła ostatecznie do jego śmierci w 1107 roku. ukończono w 692 roku. poczynione kosztem Greków w Azji Mniejszej przez seldżuckiego sułtana Ar--Rumu Kilig Arslana I. a korsarze turkmeriscy i beduini terroryzowali wieśniaków. że drogi do miasta nie można było przebyć. którzy spoglądali na utratę tego miejsca przez ich szyickich wrogów ze spokojną satysfakcją.tureckich wojowników granicznych. Miasto było "trzecim najświętszym miejscem Boga" i wielu mistyków muzułmańskich wybrało je na miejsce zamieszkania. Zarówno Seldżucy z Ar-Rumu. wobec którego stawali pielgrzymi w Palestynie. ludzie zostaną zebrani w dolinie Gehenny. jak przez pięć lat na próżno próbował dotrzeć do Jerozolimy. List napisany w roku 1100 przez żydow-1 skiego pielgrzyma znajdującego się w tarapatach l w Egipcie. . Chociaż Fatymidzi wytężyli siły. Daniszmendydów. W samej Azji Mniejszej supremacja Seldżuków z Ar-Rumu była równoważona przez dynastię rywali . aby ponow-I nie zająć Jerozolimę w 1098 roku. Mniejsze miasta na wybrzeżu były o wiele za słabe.

Ujawnia.j cieństw. gdzie zmasakrowano wielu mieszkańców. popełnionych w takich miejscach jak Ma'arrat an-Numan. Wielu muzułmanów nie doceniło też na początku pełnego znaczenia ruchu krucjatowego i chrześcijańskiej okupacji Jerozolimy.Nad Aleppo. zdobywcę stolic i pogromcę wojsk frankijskich". że Egipt spustoszyła i osłabiła zaraza. Frankowie byli powszechnie myleni z oddziałami bizantyjskimi i nie spodziewano się. Al-Harawi. oraz zajęcia Świętego Miasta. zbudowana w dużej części przez władców z dynastii Zankidów i Ajjubidów. jednym z najważniejszych miast muzułmańskiej Syrii. wywołał łzy w oczach jeg audytorium. Pod koniec roku 1099 główny kadi Damasz-l ku. Ghi-jasem ad-Din Muhammadem. zajęty w tym czasie wojną na terenach północnego Iranu z własnym bratem. stanął na czele delegacji ucieki-J nierów. lecz mimo to z ufnością oczekiwano. Krótko później mowa sędziego zo-l stała zaadaptowana i zamieniona na poetyck wers przez irackiego poetę Ibn al-AbiwardiegoJ Jakże oko może spać między powiekami w czas klęsk. który nie miał własnych żołnierzy. że będą okupować Jerozolimę przez bardzo długi okres. góruje olbrzymia cytadela. lecz sułtan seldżucki. a także mimo powszechnej niewiedzy z ich strony co do pochodzenia i motywów krzyżowców natychmiast pojawiło się oburzenie z powodu krucjatowych okru. mimo wszystkich politycznych i religijnych podziałów społeczności muzułmańskiej. które obudziłyby każdego śpiącego? 241 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 Kiedy twoi syryjscy bracia mogą spać tylko na grzbietach swych bojowych rumaków lub w żołądkach sępów? Kalif. List. nic nie uczynił. Jednakże inskrypcja nad wejściem do budynku przy bramie upamiętnia dokonania mameluckiego sułtana Kalawuna jako "niszczyciela wyznawców krzyża. odbije Jerozolimę jeszcze tego samego roku. która szukała w Bagdadzie pomocy u ka-l Ufa Al-Mustazhira. . który znalazł się w kłopotach w Egipcie. w jaki Al-Harawil zwrócił się do władcy. daje nam obraz stanu rzeczy natychmiast po chrześcijańskim podboju Jerozolimy. że Al-Afdal. napisany w 1100 roku przez żydowskiego pielgrzyma. napisał do Barkijaruka. prosząc go o jakąkolwiek pomoc. Aleksandra swych czasów. Nawet w tej sytuacji. fatymidzki wezyr i generał. Sposób.

który po śmierci Barkijaruka w 1105 roku przejął po tym ostatnim pretensje do rządzenia sułtanatem seldżuckim. rok 1105) to pierwsze dzieło na temat świętej wojny. znajdowała wyraz w poezji i dostosowała się do konwencji rządzącej rozmaitymi rodzajami poezji arabskiej. mająca za temat zniszczenie i wygnanie spowodowane przez krzyżowców. rozszerzającej się wszelkimi drogami iii . Tę akcję powtórzono tydzień później. jakie było pełne znaczenie chrześcijańskiego ataku. Jego Kitab al-dżihad ("Księga dżihadu". że podejmie jakieś działanie i poczynił przygotowania do dżihadu. które Bóg skazał na zniszczenie. lecz udadzą się zdobyć Konstantynopol. lecz ofiarował także swym czytelnikom pewność przyszłego zwycięstwa. zwykła być wyrażana w formie rozwiniętej pierwotnie przez arabskich nomadów przedislamskich dla opłakiwania śladów minionych obozowisk. Podjęli oni próbę organizacji kontrkrucjaty. Ta poezja. że było to mieszkanie ukochanej! Idea dżihadu Chociaż pierwsze muzułmańskie odpowiedzi na przybycie krzyżowców były w nieunikniony sposób bezładne i często wyrażane w niewłaściwie archaicznych formach. Przedstawił triumf krzyżowców w Syrii jako symptom moralnego i politycznego upadku islamu oraz osłabienia instytucji kalifatu. Prawdą jest. ponieważ prorok Muhammad przepowiedział. pamiętaj. Jednakże ofiary krzyżowców w Syrii nie miały nigdy otrzymać żadnej poważnej pomocy ze strony któregoś z pretendentów do sułtanatu seldżuckiego. "miejsc utraconej szczęśliwości". przybyła do Bagdadu. starych i młodych. Ali Ibn Tahir as-Sulami (1039-1106) był sunnickim uczonym teologiem. As-Sulami był także świadom konfliktu między chrześcijaństwem a islamem. związanym z Wielkim Meczetem w Damaszku. obiecał. Kalif wpadł we ws'ciekłość. na Sycylii i w Afryce Północnej. jak i zdobycie Jerozolimy. lecz później nie tylko ją odzyskają. Ibn al-Haszszab. kilku przywódców muzułmańskich szybko zdołało się zorientować. który przetwarza tradycyjne motywy w lament nad splądrowaniem przez krzyżowców i Ma'arrat an-Numan w roku 1098. Dużo wcześniej propaganda muzułmańska. zdecydowana by poruszyć opinię na dworze kalifa w celu wywołania zgranej akcji przeciwko Frankom. jak na przykład w tym poemacie. powstałe po przybyciu Franków na Bliski Wschód. Przyjacielu. Z poparciem sufich i kupców Ibn alHaszszab zorganizował demonstrację w meczecie kalifa w Bagdadzie w czasie piątkowych modłów.W 1110 roku podobna delegacja. skierowana przeciwko krucjatom. Podobnie przeszkodzono orszakowi żony kalifa we wjeździe do Bagdadu. że Ghijas ad-Din Muhammad I. Patrzył raczej na ekspedycję Franków jako na część chrześcijańskiego "dżihadu" z Zachodu. który miał miejsce w Hiszpanii. na której czele tym razem stał szyicki kadi Aleppo. Jego gotowość do postrzegania krucjaty w szerszym kontekście walki między dwiema religiami. W przeciwieństwie do niektórych jemu współczesnych. As-Sulami nie mylił krzyżowców z Bizantyjczykami. iż muzułmanie na pewien czas stracą Jerozolimę. mającego na celu zarówno pomoc miejscowym chrześcijanom. oto miasto. Zatrzymaj wielbłąda i opłakuj wraz ze mną jego dawnych mieszkańców. Jeśli wejdziesz tam pewnego dnia.

kie dy tego nie czynił. które jednak zdołaliśmy im odbić. nastąpiły w roku 478 [1085-1086]. gdzie zdobyli kilka miejsc. jak i prą ciwko bałwochwalczym Hindusom w północnyc Indiach. Walczyli w oczekiwaniu na zd bycie łupów. sura IX Skrucha (At-Tauba). Pierwsze pojawienie się imperium Franków. z wyjątkiem fragmentów cytowanych w późniejszych historiach. sura IX Skrucha (At-Tauba). gdyż Abd ar-Rahim był wyjątkowo odpowiednim człowiekiem do napisania takiego dzieła. 29 . tak jak oni was zwalczają w całości. a jeśli polegli w trakcie walki. sura II Krowa (AI-Baijara). Hamdan Ibn Abd ar-Rahim.Zankiego. Koran.. znalazła później bliski oddźwięk w kronice napisanej przez trzynastowiecznego historyka z Mosulu. Przepisana jest walka. Następnie siłą przedostałi się nawet na brzeg Afryki. praktykował hadżdż czyli piel grzymkę do Mekki. Chociaż dzieło As-Sulamiego było pierwszym dziełem o dżihadzie. w latach. Na przykład Harun ar-Raszid prowadził sw< wojska na Bizancjum co drugi rok. Wiedzcie. aby rozwi-i jąć islam. mi1 zapewniony status męczenników. co zakazal Bóg i Jego Posłaniec i nie poddają się religii prawdy . W samym Koranie można znaleźć fragmenty na temat ostatecznej władzy dżihadu. powstałym w odpowiedzi na krucjatę. mającej poszerzać terytoria islamu. to znaczy starań. Następnie w roku 484 [1091-1092] chrześcijanie zaatakowali wyspę Sycyłię i podbili ją. którzy nie zakazują tego. Ibn al-Asira. . atak na ziemie islamu i zajęcie niektórych z nich. W VIII i IX wieku prowadzenie dżihadu było jednym z obowiązków kalifa abbasydz-kiego. iż Bóg jest z bogobojnymi! Koran. nie było jednak pierwszym dziełem poświęconym temu tematowi. którzy zaatakowali ziemie islamu. przypadało kalifowi. Zgodnie z tradycyjną muzułmańską doktryną sunnicką. najechali ziemię syryjską. jak już przedstawiono. 36 4 Termin "dżihad". Ochotnicy na te i inne święte wojny bj znani jako ghazi.Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 242 przez Morze Śródziemne. chociaż jest wam nienawistna. istotnie napisał dzieło Historia Franków. 216 Zwalczajcie tych. przywództwo w świętej wojnie. wzrost ich siły. Kiedy nadszedł rok 490 [1096-1097]. i zwalczajcie bałwochwalców w całości. który jest powszechnie tłumaczony jako "święta wojna". o tym też już wcześniej mówiłem. jak teraz zobaczycie. Później zdobyli jednak inne miejsca. Ta strata jest szczególnie dotkliwa. dosłownie oznacza "dokładanie starań". Inny historyk działający w Aleppo na początku XII wieku. kiedy chrześcijanie zdobyli miasto Toledo i inne na ziemiach Al-Andałus.spośród tych. ponieważ najpierw dzierżawił wioskę od frankijskiego pana z Al-Atarib. którzy nie wierzą iv Boga i w Dzień Ostatni. później wstąpił na służbę do pierwszego wielkiego przywódcy dżihadu . którym została dana Księga dopóki oni nie zapłacą daniny własną ręką i nie zostaną upokorzeni. Koran. Dżihad prowadzono także n wschodnich ziemiach przeciwko pogańskim Tu kom w Transoksanii i Azji Środkowej. Jego dzieło nie przetrwało..

dorosłego muzułmanina. prawdopodobnie mieszkańca Aleppo w czasach Nur ad-Dina. PIW 1986. (przyp. że byt jego żony jest dobrze zabezpieczony. Mimo że arabscy Beduini rzadko przywdziewali zbroję. wszyscy muzułmanie są zobowiązani do wspierania ich pieniędzmi i zachętą. musi otrzymać pozwolenie od rodziców. nałożonego na społecznos'ć muzuł-nańską w celu poszerzenia terytoriów islamu (dar \al~ishm). który rozv się w literaturze arabskiej pod wpływem perskim. Bahr rozpatruje pewne szczegóły praw i obowiązków osób podejmujących dżihad. Zgodnie z dziełem . Ten rodzaj wojny obronnej jest obowiązkiem spadającym na każdego zdrowego fizycznie. którzy zajęli terytorium posiadane przez muzułmanów.w któ-Irym.również dżihad ze-nętrzny dzielił się na dwa rodzaje. jak je rozumiano w połowie XII wieku. Jeśli jest żonaty. jak należy sprawować w dobierać sobie współpracowników. p pouczeń dla władców. Ponieważ autor był w sposób widoczny głęboko zaangażowany w walkę z Frankami w Syrii. organizować pr dworze. Drugi rodzaj dżihadu to walka de-fensywna. Na tej surowej. jeżeli przeciw244 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 . wymie-jrzony w niewiernych. j XII wieku przez anonimowego Persa. 0ednak-że muzułmański skarb państwa mógł płacić chrześcijanom i żydom. Niektórzy muzułmanie będą chcieli brać l udział w tych napastniczych kampaniach przeciwko niemuzułmariskim sąsiadom. którzy u boku muzułmanów brali udział w dżihadzie). Istnieją dwa rodzaje dżihadu: dżihad j wewnętrzny. 3 "Zwierciadła dla władców" to typ dzieł. zawodowa muzułmańska jazda nosiła kolczugi bardzo przypominające kolczugi ich chrześcijańskich przeciwników. czy wyliczających ich obowiązki itp. Nie powinien oczekiwać zapłaty. przedstawił doktryny i przepisy dotyczące dżihadu tak. skierowany przeciwko wadom l moralnym jednostki. jak wszędzie. Walczący muzułmanie. i dżihad zewnętrzny. mająca na celu pozbycie się agresorów. Pierwszy to Idżihad ofensywny. Jeśli kandydat nie jest pełnoletni. Jest on rodzajem zbiorowego [obowiązku. Zostało. Muzułmanin z pola walki może uciec tylko wtedy. bardzo zbliżonymi do ulubionych tarcz ich zachodnich współczesnych. musi zdobyć pewność. pisane w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiąt __ 4 Wszystkie cytaty koraniczne z tłumaczenia Je Bielawskiego.Bahr al-fawa'id czyli "Morze wspaniałych cec jest encyklopedią i pełnym pouczeń dziele z rodzaju "zwierciadeł dla władców"3. odbija się konwencjonalny spo-i myślenia na ten temat . dwunastowiecznej egipskiej rycinie ukazano fatymidzkich wojowników z tarczami iv kształcie latawca.

ponieważ wywoła demoralizację na świecie. Ponieważ imam pozostaje w ukryciu. chociaż ismailiccy Fatymidzi i imamiccy panowie z Banu Munkiz z Szajzaru wielokrotnie angażowali się w bitwy z krzyżowcami. odbywanych do grobowców proroków. Tutaj niektóre z tez przedstawionych w Bahr wydają się ekscentryczne. naciskało. który jest z pewnością alimem czyli uczonym religijnym. to lepiej. Frankom w Syrii ciągle dobrze się powodzi. Nie można zabijać kobiet i dzieci. z których wielu spoczywało na terenie zajętym później przez niewiernych Franków. podczas gdy muzułmanie walczą z muzułmanami. Dżihad w praktyce Historia Bliskiego Wschodu jako całość w okresie od lat dziewięćdziesiątych XII wieku do dziewięćdziesiątych XIII była pod względem politycznym zdominowana przez upadek Seldżuków. Bahr kładzie nacisk na stwierdzenie. Dzieło wykazuje. że dżihad jest jedynie wojną obronną. iż ghazim jest jedynie ten. Podczas gdy niektórzy teoretycy w średniowieczu dowodzili. Pokrewny rodzaj traktował o mniejszych pielgrzymkach czyli ziyaratach. szczególnie szyitów i su-fich. to heretycy w łonie islamu byli przez niego postrzegani jako zagrożenie nawet większe od chrześcijan.ko niemu staje więcej niż dwóch niewiernych. a jego pióro jest ostrzejsze niż miecz". Tak. Jednakże autor dzieła uznaje. Chociaż autor Bahr nienawidził chrześcijan i czuł do nich odrazę. Większość autorytetów utrzymywała. W teologii szyickiej tylko imam może wezwać do dżihadu ofensywnego. że niezależnie od nadziei zawartych w pobożnych teoriach. że uczeni wykształceni w sprawach religijnych także mają prawo do wzięcia udziału w podziale łupów z wojny z niewiernymi: "Strzeż się. aby dżihad zewnętrzny stał na drugim miejscu za dżihadem prowadzonym przeciwko złu we własnej duszy człowieka. jednak było to spojrzenie mniejszości. męczenników czy świętych mężów sufic-kich. obstaje przy tym. Podobnie wielu muzułmanów. by ten władca był martwy. które były poświęcone specjalnym doskonałościom (fada'il) Jerozolimy. W XII i XIII wieku powstawały dzieła. jest również wojownikiem. czy całej Palestyny lub Syrii. który w meczecie i mihrabie [nisza modlitewna] trzyma pióro w dłoniach i zna zasady islamu. dopóki cały świat nie znajdzie się pod władzą islamu. "Przelanie krwi heretyka jest warte siedmiu świętych wojen". gdyż naprawdę uczony. W tym . dżihad jednak nie odgrywał żadnej roli w ideologii szyickiej. Takie dzieła odwoływały się do podobnych prac. że obowiązek dżihadu nie ustanie. który trzyma miecz w dłoniach i styka się z niewiernymi. rozkwit i upadek Chorezmijczyków i przybycie Mongołów. Wszędzie w swym dziele autor. Zasady dotyczące podziału łupów są skrajnie skomplikowane. że pierwszym obowiązkiem muzułmańskiego władcy jest prowadzenie dżihadu aż do całkowitego zwycięstwa islamu. że nawet zwierzęta biorące udział w dżihadzie zasługują na prezenty: "Podarek dla słonia powinien być większy niż ten dla wielbłąda czy osła". które powstawały w czasie wojen arabskich z Bizancjum. Jeśli on tego nie uczyni i zawrze pokój z niewiernymi. a nie żywy. ten szczególny obowiązek pozostaje w zawieszeniu aż do nadejścia ostatnich dni przed końcem świata. by nie pomyśleć. na przykład. Propagatorzy dżihadu kładli nacisk na specjalny status Jerozolimy dla islamu.

ludność uciekła przed nadejściem krzyżowców. nie płacili dziesięciny. Gdy krzyżowcy wycięli albo wzięli do niewoli całą muzułmańską ludność Jerozolimy w 1099 roku. doszło następnie do buntów i masowych exodusów. nie wszystkie świadectwa wskazują na taki bieg wypadków. iż historia Syrii i Egiptu w XII i XIII wieku jest przede Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 245 wszystkim historią rosnącej jedności tych muzułmańskich ziem. aby pomogli zaludnić miasto. Nawet na kilku obszarach. mieszkańcy ośmiu wiosek w regionie Nabulus masowo uciekli przez Jordan do Damaszku. w odpowiedzi na wyzwanie rzucone przez istnienie osad łacińskich. takich jak Ar-Ramla. że muzułmańscy wieśniacy są dobrze traktowani przez swych frankijskich panów i płacą mniej podatków niż wieśniacy znajdujący się pod władzą sąsiednich panów muzułmańskich. Pod koniec wieku w Palestynie wybuchały sporadyczne protesty wieśniaków. Z niektórych miejsc. stwierdził. że istnieje rozłożone w czasie niebezpieczeństwo. W innych miastach i na wsiach ludzie zostawali. Muzułmańskie bunty wybuchły w regionie Nabulusu w roku 1113.samym okresie na wielkich obszarach nastąpił triumf polityczny zwolenników sunnizmu nad szyitami. który. co było odwróceniem sytuacji istniejącej na obszarach muzułmańskich. w latach trzydziestych i osiemdziesiątych XII wieku w regionie Dżabal Bahra. po kilku protestach przeciwko nadużyciom i niesprawiedliwości pana na zamku Mirabel. . Chociaż byłoby poważnym nieporozumieniem nadanie temu okresowi historii bliskowschodniej etykietki . Muzułmanie. których muzułmanie zdecydowali się nie opuszczać. gdzie utworzyli krzykliwe lobby. Z osadnictwem frankijskim nastał większy porządek na obszarach nadbrzeżnych a rolnicy zyskali pewną ochronę przez beduiriskimi i turkmeriskimi maruderami. musieli płacić specjalny podatek pogłówny. szczególnie w pewnych dzielnicach Aleppo i Damaszku. iż nawrócą się oni na chrześcijaństwo. Niemniej jednak. w roku 1144 w południowej Transjordanii. Później zachęcano chrześcijańskich Arabów z Transjordanii do osiedlania się w Jerozolimie. Szukali przywódcy."wiek krucjat". Szczególnie władza terytorialna asasynów została obalona najpierw w Iranie. którzy pozostali na terytorium krzyżowców. gdzie chrześcijanie i żydzi płacili podatek pogłówny czyli gizję. W latach pięćdziesiątych XII wieku. Ibn Dżubajr. potem w Syrii. opowiadające się za prowadzeniem dżihadu. pochodzący z muzułmańskiej Hiszpanii pielgrzym do Mekki. w przeciwieństwie do katolików. które łączyły się z najazdami Saladyna. w mieście nie pozostali żadni muzułmanie. Sądził nawet. który zwróciłby im ich domy. w drodze do domu przejeżdżał przez Królestwo Jerozolimy w roku 1184. Z drugiej strony. to jednak wciąż pozostaje prawdą. Ci i wcześniejsi uciekinierzy z Królestwa Jerozolimy oraz innych państw frankijskich osiedlili się w miastach interioru.

że będą prowadzić dżihad i odniósł pierwsze zwycięstwo w muzułmańskiej kontrkrucjacie na Polu Krwi. która faktycznie była niezależnym księstwem. jak i zagrożenia zewnątrznego ze strony Franków. kiedy. Jego mieszkańcy. Ibn al-Asir miał napisać. on sam i jego oficerowie byli fundatorami madms i chank. siadaniem na huśtawce. a zatem jednym z najważniejszych celów takich uczelni było przeciwdziałanie nauczaniu szyickiemu. widzieli w Zankim przeznaczenie i nowego przywódcę dżihadu. Ilghazi odebrał przysięgę od swych turkmeriskich zwolenników. co było częścią wielkiego dżihadu. aby wydzielić dla siebie małe księstwa. w którym adepci sufizmu mieszkali. Jak wielu atabaków mianowanych przez Seldżuków. W omawianym wyżej Bahr al-fawa'id wiernie odbija się ideologia tamtych czasów. Trzynastowieczny historyk z Mosulu. opowiadaniem nieprzyzwoitych żartów i tak dalej. Podobnie jak Seldżucy. piciem ze złotych kubków. nie oparli się Zankiemu. noszeniem satynowych szat. atabak Mosulu (1127-1146). jak i elity religijne poświęciły się likwidowaniu demoralizacji i heterodoksji w społeczności muzułmańskiej. Zanki wykorzystał sytuację. które skorzystały na rozbiciu imperium sel-dżuckiego. obywatele Aleppo poprosili go. Sprawował rządy w Mardin. która pochodzi ze wschodnich ziem sułtanów seldżuckich. w którym zarówno władcy. jakie pokładali w nim mieszkańcy Aleppo. Poza głoszeniem świętej wojny z Frankami. której profesorowie specjalizowali się w prowadzeniu studiów nad Koranem i prawa religijnego. W swym księstwie Zanki naśladował protokół i instytucje sułtanów sel-dżuckich z Iraku. lecz w rzeczywistości bardziej interesował się konsolidacją własnej władzy dookoła Mardin niż niszczeniem księstwa Antiochii. mającego o wiele szersze cele niż jedynie usunięcie Franków z wybrzeża Palestyny. to uczelnia. było częścią szerszego ruchu. Chanka (znana także jako zawija) była miejscem. to Frankowie całkiem by ją zajęli". nie spełniwszy nadziei. odniósł większy sukces w prezentowaniu siebie samego jako przywódcy dżihadu. iż atabak [Zanki] podbił Syrię. Ilghazi zmarł w 1122 roku. studiowali i odprawiali swe praktyki. że gdyby "Bóg w swej łasce nie sprawił. aby sprostać tym oczekiwaniom i w rzeczywistości większość cza- . Jednakże pod różnymi względami Ilghazi nie pasował do idealnego obrazu przywódcy dżihadu. Chociaż nabożni muzułmanie. Nie tylko pił dużo alkoholu. przez większą część kariery uczynił on niewiele. szczególnie w Aleppo. Imad ad-Din Zanki. dzieło przestrzega czytelników przed czytaniem frywol-nych książek. Głosiciele i zwolennicy sufizmu mieli odegrać ważną rolę w wojnach z krzyżowcami. Powstawanie coraz większej liczby madras i zawiji w Syrii pod rządami Zankiego i jego następców. obawiający się zaiii 246 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 razem zagrożenia ze strony asasynow w samym mieście. Madrasa. aby wziął ich miasto pod swą pieczę i bronił go przeciwko Rogerowi z Antiochii. w 1118 roku. Była to całkowicie sunnicka insytucja.Pierwszym możliwym do przyjęcia kandydatem na ich reprezentanta był Ilghazi z rodu Artu-kidów. aby założyć w północnym Iraku i Syrii domenę. Zanki wyruszył zająć Aleppo w 1128 roku. jednej z wielu tureckich grup plemiennych.

którą wysłał do J Egiptu. Mu'in ad-Din Unur. Jednakże w roku 1144. prowadzono w imieniu kalifa abbasydz-kiego z Bagdadu oraz Nur ad-Dina. W Egipcie ismailizm był sprawą elity i nawet w owym czasie mieszkało tam sporo po-j tężnych muzułmanów sunnickich. sułtana Damaszku. przy pomocy prącego do dżihadu stronnictwa w samym Damaszku. powrócić do domu z całym złupionym im dobytkiem. choć nie planowanemu zbiegowi okoliczności. Fatymidzcy kalifowie z Egiptu byli bez247 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 silnymi pionkami wojujących wezyrów i regimentów podzielonych pod względem etnicznym. Chociaż wymuszony powrót do . aby znieść ka-: fatymidzki. Od tego momentu piątkowe dły w meczetach. W roku 1171 Saladyn skorzystał ze śmierci kalifa-beneficjanta Egiptu. zastąpił w Aleppo jego syn Nur ad-Din. z kurdyjskiego rodu Al-Ajjub. zapewniając flocie fran-kijskiej port oddalony o wystrzał armatni od Delty Nilu. która miała być umieszczona w meczecie Al-Aksa w Jerozolimie w nadziei odzyskania tego miasta na stałe przez jego armie. ponieważ nie przybył tam nikt z wyjątkiem tych. w celu zapewnienia sobie jego pomocy dla rządów Fatymidów. Saladyn (czyli Salah ad-Din). aby jego ludzie pozwolili wszystkim ludziom. Lecz sam Nur ad-Din w niewielkim stop-I niu skorzystał z sukcesu swych sił ekspedycyjnych. Wydał zatem rozkaz.. że zrównanie takiego miejsca z ziemią nie byłoby dobrym posunięciem. a Zanki umieścił w nim garnizon obronny". Askalon poddał się Frankom w 1153 roku. licząc na pomoc w zwalczaniu niewiernych. kobietom i dzieciom. udało się przejąć władzę w Egipcie i pokrzyżować chrześcijańskie ambicje w tym rejonie. Zankiemu udało się zdobyć frankijskie miasto Edessę. Jednakże podbój Egiptu wydawał się być pilniejszym priorytetem. chrześcijan l i żydów. Lecz według Ibn al-Asira: "Kiedy Zanki obejrzał miasto. dzięki szczęśliwemu. Nur ad-Din. zamordowanego przez niewolnika w 1146 roku.su spędzał na walce ze swymi muzułmańskimi rywalami. Szczególnie miał nadzieję na przyłączenie muzułmańskiego Damaszku do swych ziem w Syrii. Miasto zostało przywrócone do wcześniejszego stanu. którzy splądrowali je w poszukiwaniu skarbów". spodobało mu się i zdał sobie sprawę. mające znaczenie symbo-ne. nabrzmiały krwią. aby ucztować na ciałach pomordowanych. przejął faktyczną władzę jako wezyr Egiptu w 1169 roku. Tam zamówił minbar czyli kazalnicę. wjechał triumfalnie do tego miasta w 1154 roku. Jeden z kurdyjskich oficerów. Niektórzy w Egipcie w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XII wieku woleli zawrzeć układy z Królestwem Jerozolimy. Zankiego. zasłany ciałami jej synów i córek! Wampiry i inne dzikie bestie przybiegły i weszły nocą do miasta. Miasto stało się siedzibą szakali. podczas gdy inni raczej spoglądali na Nur ad-Dina z Damaszku. dowodziła mieszana grupa Turków i Kur-• dów. Wielką armią turecką. zawierając przymierze z Królestwem Jerozolimy. . lecz gubernator Damaszku. Dojście do uuładzy Saladyna Ostatecznie armii muzułmańskiej wysłanej przez Nur ad-Dina. był w stanie pohamować ambicje Zankiego. mężczyznom. Historyk Michał Syryjczyk opłakiwał zdobycie miasta: "Edessa pozostała pustynią: poruszający obraz okryty czernią.

poplecznicy Saladyna podkreślali. a Seldżu-cy w . aby zakończył walkę z muzułmańskimi sąsiadami i skierował swe wojska przeciwko niewiernym. Kiedy zwolennicy Zankidów i inni wrogowie Saladyna zaatakowali go jako uzurpatora i nepotę. które mogli zatrzymywać dla siebie. W to miejsce armia Saladyna. że prowadzony przez niego dżihad legitymuje przywłaszczenie przez niego władzy. Mimo to aktywność Saladyna w walce z chrześcijanami była niewielka aż do 1183 roku. Iraku i Jemenie. Jednakże Saladyn znajdował się też pod różnoraką presją ze strony pobożnych idealistów i uciekinierów z Palestyny. Większą część kariery Saladyna jako władcy Egiptu i Damaszku można dobrze zrozumieć po pierwsze w kategoriach bezowocnych prób przejęcia Mosulu od księcia z dynastii Zanki. napominając go. Saladyn i jemu współcześni rekrutowali także żołnierzy zaciężnych. przekonujących go. tacy jak Al-Kadi al-Fadil i Imad ad-Din al-Isfahani. Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 248 Wojska Saladyna Chociaż wojska. ważną część elitarnych sił Saladyna. aby podjął dżihad przeciwko państwom frankij-skim. o co go regularnie proszono. podobnie jak armia Zankiego i Nur ad--Dina. były formalnie przeznaczone do prowadzenia dżihadu. którym rządziłby jego ród. a po wtóre w kategoriach jego dążenia do stworzenia imperium. które Saladyn poprowadził przeciwko państwom frankijskim. W listach rozsyłanych po całym świecie muzułmańskim przedstawiali zniszczenie państw frankijskich jako ostateczny cel działania Saladyna. Kiedy Nur ad-Din zmarł w 1174 roku. Hojność była podstawową cechą muzułmańskiego władcy średniowiecznego. obydwaj pracujący w kancelarii Saladyna. Saladyn i jego następcy w Egipcie dbali o popieranie ortodoksji przez zakładanie madras i sprzyjanie sufim. pochodzącego z wyznaczonej wsi. Większość oficerów czyli emirów otrzymała ikta -nadanie wpływów z podatku. Mimo korzystania z ikta liczyli także na udziały z bitwy. Al-Kadi alFadil i jego podwładni mieli przekształcić kancelarię w ważny instrument propagandy Saladyna.islamu ' sunnickiego nie napotkał zbyt wielkiego oporu. składała się przede wszystkim z zawodowych żołnierzy tureckich i kurdyjskich. W zamian za ikta żołnierze pełnili służbę wojskową. lecz mniej interesował się faktycznym wsparciem swego mistrza pieniędzmi czy pomocą wojskową. Saladyn zawsze był gotów do złożenia dekla-i racji lojalności Nur ad-Dinowi. podobnie jak prawie każdej muzułmańskiej armii średniowiecznej. W ciągu całej swej kariery ogromną część dochodów Saladyn przeznaczał na zaspokajanie oczekiwań krewnych i zwolenników. Saladyn udał się do Syrii i zajął Damaszek. Dodatkowo. zastępując syna Nur ad-Dina. Najważniejsi intelektualiści-urzędnicy służby cywilnej. tworzyli mamelucy. starającego się o wzbogacenie własnej rodziny. nieustannie dokuczali swemu władcy. w ich skład nie wchodzili ghazi. czyli żołnie-rze-niewolnicy. kiedy jego zwierzchność uznało Aleppo Zankidów. To rodzinne imperium zostało po większej części utworzone kosztem muzułmańskich sąsiadów Saladyna w północnej Syrii. dóbr czy wytwórni. Saładyn musiał usatysfakcjonować oczekiwania swych ajjubidzkich krewnych przez wykrojenie dla nich apanaży.

Elitarne siły tureckie specjalizowały się w użyciu kompozytowego łuku refleksyjnego. stara się . wykonanego z warstw rogu i ścięgien. szczególnie długość ludzkiego życia.Anatolii korzystali nawet z usług frankij-skich żołnierzy zaciężnych. że wyglądali jak jeże. Mu'i ad-Din Unur. W rzeczywistości. jak nakazany przez Boga los determinuje wszystko. w sprawach dyplomatycznych. zmarł w roku 1188. zwykle mierzącego około metra długości w stanie nie-napiętym. jako pomocnicza lekka kawaleria. utrzymywali regularny kontakt z królem Fulkie: i obydwaj odwiedzali Królestwo Jerozolim. Poza wprowadzeniem katapulty z przeciwwagą jako wyrzutni pocisków na oblegane cele. Chociaż większość mężczyzn chronił tylko -co najwyżej .stąd relacje angielskich krzyżowców idących w 1191 roku w stronę Arsuf. księga zdaje się być tylko autobiografią. Jednakże masy pomocniczych beduinów i Turkmenów używały prostych łuków. Arabsko-syryjski intrygant w czasach Saladyna Kitab al-itibar ("Księga pouczających przykładów") rzuca interesujące światło na stosunki między muzułmanami i chrześcijanami na polu bitwy i poza nim. Ponieważ większość przykładów (ibara) pochodzi z własnego życia Usamy. Usama jeździł z nimi na polowanii i miał wiele okazji poznania ich na gruncie ti warzyskim.skórzany pancerz. 249 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 Wedle Usamy "Frankowie (niech Allah uczyni ich bezsilnymi!). Usama Ibn Munkiz. oszczepów i mieczy. jest jednak skrajnie niepełna i nieścisła. byli zabezpieczeni równie dobrze jak ich przeciwnicyrycerze. Jej arystokrytyczny autor. generał kontrolujący Damaszek. W walce wręcz wojska muzułmańskie na ogół używały lekkich kopii. kiedy napisał swe dzieło o tym. W swym znakomicie zrównoważonym opisie zwyczajów Franków. Lecz tę właśnie cnotę sam Usama stawiał nad wszystkimi innymi. jednak bez większych strat. nie mają żadnej męskiej cnoty z wyjątkiem odwagi". Ostatecznie liczbę wojsk Saladyna biorących udział w wyprawie powiększały oddziały plemienne beduinów i Turkmenów. tak i łuku tureckiego mogła używać tylko osoba wprawiona w posługiwaniu się nim i mająca odpowiednio rozwinięte mięśnie. Jak długiego łuku angielskiego. W przeciwieństwie do łuku angielskiego. tak pokrytych strzałami. to emirowie i mamelucy w zbroi z ułożonych warstwami płytek lub kolczudze. prezentuje też umyślnie fragmentaryczny zapis licznych interesów autora prowadzonych z Frankami. Interpretowana jako autobiografia. Miał prawie dziewięćdziesiąt lat. których strzały miały o wiele mniejszą siłę . licząc na zdobycie łupów. urodzony w Szajzarze w północnej Syrii w 1095 roku. na początku lat czterdziestych XII wieku Usama i jego patron. którzy walczyli. muzułmańska technologia wojskowa w XII i XIII wieku nie wniosła znaczących innowacji. była to broń atakującej kawalerii i miała większą moc przebicia i nawet większy zasięg strzału niż ta pierwsza. Lecz interesy czi sto łączyły się z przyjemnością i mimo wszystj kich jego stereotypowych przekleństw rzucanyd na Franków.

a zachowują się jak barbarzyńscy awanturnicy. wyjątkowo inteligentny człowiek. którzy dopiero co przybyli do Ziemi Świętej. miał być naśladowany przez pisarzy arabskich w następnych stuleciach. kierowanego przez zagarniającego ziemie przywódcę wojskowego. przeładowany metaforami. lekarz z Iraku. jakim opisuje swe bitwy z Frankami i innymi. wiódł bardzo ciekawe życie. był nie tylko historykiem panegirystą. Wśród rady Saladyna w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XII wieku. również był poetą. mogłoby być nawet bardziej interesujące od autobiografii Usamy. pochodzą przynajmniej w tym samym stopniu z przedmuzułmańskiej tradycji poezji koczowniczych Arabów z Al-Hidżazu. lecz jako poeta. który pracował w kancelarii Saladyna. przemierzających pokryte krwią pole od ciała do ciała i wyłupujących gałki oczne martwym niewiernym. Zarówno kodeks postępowania. lecz powodem może też być fakt. jak zaraz po jednej z bitew między krzyżowcami i muzułmanami widział żerujących na zwłokach alchemików. był muzułmaninem szyickim. Al-Kadi al-Fadil. ozdobny i pompatycz-ny. Przypadkowo całkiem sporo współczesnych Usamie naocznych świadków krucjat. także napisało autobiografie. Gdyby przetrwało. jak i język. z drugiej sam Usama doświadczał sprawiedliwości na frankijskim dworze. jak i negatywne. że Usama znał na pamięć 20 000 wersów poezji przedmuzułmańskiej. w którym polemizuje z twierdzeniem alchemików. iż eliksir młodości można otrzymać z gałek ocznych młodych mężczyzn. Saladyn nie tylko . Poeci wojny W swych czasach Usama był znany nie tylko jako autobiograf. że Usama. Imad ad-Din alIshafani. takiego jak Saladyn. Lecz nawet Saladyn. lecz także jednym z najbardziej znanych poetów swego wieku. że wielokrotnie potykał się z Frankami w walce twarzą w twarz. które znamy jedynie z cytatów w dziełach innych. gdyż Al-Baghdadi. swoje wartości moralne tylko w części zaczerpnął z Koranu. Z jednej strony. który stał na czele kancelarii Saladyna. z drugiej natomiast kilka frankij skich leków działa wyjątkowo dobrze. Z jednej strony niektóre frankijskie zabiegi medyczne są głupie i niebezpieczne. znalazło się kilku najbardziej znamienitych pisarzy XII wieku. Mówiono. są Frankowie. Takie dzieło napisał Abd al-Latif al-Baghdadi (1161/2-1231/2). byli też Frankowie. szczycił się pewną znajomością literatury arabskiej. z drugiej strony. Abd al-Latif napisał także traktat stanowiący reputację alchemii. Styl jego prozy. jednak jego dzieło w osobliwy sposób pozbawione jest wszelkich odniesień do dżihadu. podobnie jak reszta Banu Munkiz. W tym względzie Usama nie różnił się od wielu czołowych muzułmańskich zwolenników kontrkrucja-ty. Po części może to być odbiciem skrępowania autora niegdysiejszymi układami dyplomatycznymi z Frankami. którzy stali się przyjaciółmi Usamy i naprawdę rozumieją islam. Wspominał.wskazać zarówno na aspekty pozytywne. Wywarł także decydujący wpływ jako innowator stylu arabskiej prozy. odwiedził Sa-ladyna podczas oblężenia Akry i później w Jerozolimie po zawarciu pokoju z Ryszardem Lwie Serce. jaki przypisuje Frankom. kurdyjski awanturnik wojskowy. Usama wolał podkreślać. Miał wyjątkową pamięć. Chociaż studiował z uwagą Koran. a zatem nie pokładał wiary w szczególną religijną ważność dżihadu. Z jednej strony frankijska procedura prawna procesu rozstrzyganego przez pojedynek jest groteskowa i absurdalna.

Sahih Aj-jub. Także według Bahr: "Każdy. nie zawracając sobie głowy umieszczeniem dzieła na półce". 365 Wymiana kulturowa Muzułmańscy i frankijscy arystokraci wojskowi mogli bawić się nawzajem w swym towarzystwie i wspólnie polować. s. Jednakże. ożywały i znajdowały ponowne zastosowanie do świętej wojny. metafory i postawy emocjonalne. szczególnie odwagę. interakcja kulturowa zaszła tylko w niewielkim stopniu. pomogły narzucić formy poezji upamiętniającej klęskę i zwycięstwo w wojnie z krzyżowcami i ostatecznie uformować własny obraz elity wojowników muzułmańskich. że kilku Franków potrafiło porozumieć się po arabsku. rozwinięte dla wychwalania walki wręcz. gatunki literackie. nie powinno się z nim rozmawiać. obrazy. mimo że między chrześcijanami i muzułmanami istniały liczne kontakty. Bliskość niekoniecznie sprzyjała zrozumieniu. Tak właśnie tropy. Baha ad-Dina Zuhajra i Ibn Matruha. które zebrał. Uczyli się języka w praktycznych celach. W okresie ajjubidzkim "ludzie zwykli uczyć się go na pamięć. z jego wspomnień wynika jasno. ani wiary". Ogólniej rzecz biorąc. a ludzie pozostali w pokoju". kto wierzy. Renald z Chatillon.iii 250 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 nosił ze sobą antologię poezji Usamy. męstwo i hojność. Krewni i następcy Saladyna podzielali jego gusta i całkiem sporo z nich pisało poezje. ale zatrudniał arabskiego uczonego do komentowania książek w tym języku. W Ha-masie ("Dzielność") Abu Tammam (8067-845/6) zebrał poematy beduińskie z okresu przed islamem i przedstawiał je czytelnikom jako przewodnik dobrego postępowania. Ossolineum 1997. Między muzułmanami i chrześcijanami bardzo rozwinął się handel. książki obcych nie były warte czytania. wprowadzone przez poetów przedmuzułmańskich. pół-zawodowych wojowników w Syrii i Egipcie. mówił po arabsku i blisko współpracował z miejscowymi beduinami z Transjorda-nii. wychwalają tradycyjne arabskie wartości. On wyznacza granicę między powagą a żartem"*. Zgodnie z Bahr al-fawa'id. że "żołnierze sami zajęli się swoją wojną. szczególnie kupcy kursowali tam i z powrotem między Damaszkiem a chrześcijańskim portem w Akrze. ostatni wielki ajjubidzki sułtan Egiptu (1240-1249). Chociaż Usama nie mówił po francusku. Poematy. Zdaniem Abu Tammama "Czasem miecz więcej powie niż uczone księgi. * Poezja arabska. Jednakże . pan na Krak Moab. jest zupełnym szaleńcem. że jego Bóg wyszedł z intymnych części kobiety. małych zwycięstw w wyścigach wielbłądów w siedmiowiecznej Arabii. toczonej przez wymieszanych pod względem etnicznym. Wiek W-XHI. nauczył się też na pamięć całego zbioru Hamasa Abu Tam-mama i rozkoszował się recytowaniem go. zatrudnił i zasięgał rad dwóch największych poetów późnego średniowiecza. nie ma on ani rozumu. Podróżnik Ibn Dżubajr stwierdza. Renald z Sydonu nie tylko znał arabski.

tuką. Abu Sulajmana Dawuda. prezentuje ona mieszankę motywów i stylów zachodnich oraz wschodnich. zbudowano nad jedenastowieczną bizantyjską kaplicą świętego Jana Apostola. Dopiero wtedy podjął swą ijwiększą ofensywę przeciwko . Jerozolima. Nauka arabska dotar-na do świata chrześcijańskiego głównie przez iszpanię. techniki seksualne. wtumttatttctorttm Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 253 na. przez :iński Wschód. Napisał także dzieło De laude novae militiae ("O chwałę nowej walki"). dostawioną przed 1153 rokiem. Południową fasadę dobudowano przed 1149 rokiem. i ten doktor miał leczyć jego chorego na trąc Kościól Świętego Grobu. Święty Bernard. opat cystersów z Clairvaux. tarcze herbowe. Baldwina. czołowy dostojnik kościelny na Zachodzie w drugim dwudziestopięcioleau XII wieku. zepisy kucharskie i tak dalej. pozostają tylko sperlacjami. którego przywiózł z Egiptu gdzieś w latach sześćdziesiątych XII wieku. Na przełomie XII i XIII wieku przebudowali zewnętrzne mury obronne. Niżej: Święty Bernard. Król Amalryk zaangażował arabskiego lekarza. Joannici otrzymali zamek w 1144 roku i podjęli tam zakrojoną na szeroką skalę odbudowę i rozbudowę warowni. Uttin i jego następstwa iladyn zajął Aleppo w 1183 roku. w którym próbował odpowiedzieć na krytykę operacji wojskowych templariuszy. Krak poddał się Mamelukom w 1271 roku. Ważna wymiana kulturalna miała miejsce cześniej lub gdzie indziej. Nominalne zwierzchnictwo Mosulu izyrnał w 1186 roku. a Majjafari-n w 1185. Daleko powszechniejsze wśród uzułmanów było korzystanie z usług lekarzy wy-Ddzących się z rodzimych chrześcijan. Podobnie Arabowie nie interesowali się literaturą zachodnią. Powyżej: Krak des Chevaliers.żadne dzieło arabskie nie zostało przetłumaczone na łacinę czy francuski na łacińskim Wschodzie. Sycylię i Bizancjum. Spekula-? o przeniesieniu ze Wschodu na Zachód. takich rzeczy jak ostro zakoń-:one łuki. Dzwonnicę (która obecnie stracila swe wyższe piętro). Nie były jed-łk wzajemnie zainteresowane swą nauką czy . odegrał ważną rolę w tworzeniu reguły templańuszy w 1129 roku. Muzułmańskie i chrześcijańskie elity i Bliskim Wschodzie podziwiały religijny fana-zm i zalety bojowe przeciwników.

pożegluję tym morzem na wyspy w pościgu za nimi. udając się w stronę Akry. aby ykorzystać sensacyjne zwycięstwo. W arabskiej literaturze tego okresu znajdujemy napomknienia świadczące. Była to faktycznie wojna obliczona na wyczerpanie przeciwnika. Niektórzy z pozosta-ch byli mutawwijjun. Saladynowi nie udało się zdobyć wielkiego portu w Tyrze. Natychmiast po bitwie Saladyn ruszył zająć ilka słabo bronionych miejsc na wybrzeżu i nie tylko. Baha ad-Dinowi Ibn Szaddadowi.Królestwu Jero-)limy. swe marzenie na przyszłość: "Kiedy z Bożą pomocą żaden Frank nie pozostanie na tym wybrzeżu. podejmując się [kich zadań jak podpalanie trawy przed armią irześcijańską. Saladyn miał wielkie trudności w utrzymaniu dużych wojsk w polu. które od-iósł pod Hittinem. że narzuciły jedność w służbie dżihadu. która krańcowo nadwyrężyła muzułmańskie zasoby. W słowach Al-Kadiego al-Fadi-la. Wychwalały one wyzwolenie "bratniej świątyni Mekki z niewoli" i sugerowały. . Następnie pożegnawszy się z nimi. Większość wybitnych chrze-:ijan wziętych w bitwie do niewoli została osta-. lecz mistykom su-ckim z otoczenia Saladyna przyznano przywilej cięcia schwytanych templariuszy i joannitów. Muzułmańscy kronikarze odnotowali )lę. Saladyn mógł liczyć na zajęcie jmku Tyberiada. że poddanie się Jerozolimy muzułmanom spowoduje ogłoszenie na Zachodzie jeszcze innej wielkiej krucjaty. dochody Syrii na zdobycie Mezopotamii. jaką spełniali ci ochotnicy. który później miał służyć jako ważna baza dla trzeciej krucjaty. z czego 1000 regularnej kawalerii. Jednakże Saladyn i jego doradcy nie przewidzieli. Posiadacze ikty życzyli sobie nadzorować żniwa w wioskach. dochody Mezopotamii na podbicie Palestyny". Najprawdopodobniej nie spo-ziewał się. Saladyn "wydał dochody Egiptu na zdobycie Syrii. Krewni Saladyna byli czasem bardziej zainteresowani pilnowaniem własnych interesów na kresach imperium ajjubidzkiego niż pomocą Saladynowi w zachowaniu zajmowanej pozycji Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 254 w obliczu wojsk trzeciej krucjaty. Z powodu stałego niedoboru funduszy. aż nie pozostanie na kuli ziemskiej ani jeden nie wierzący w Boga albo też umrę w czasie tej próby". że będzie mógł sprostać w bitwie rmii króla Jerozolimy. że ie uczynił wcześniejszych przygotowań. Przybycie z Zachodu kontyngentów trzeciej krucjaty rozpoczęło serię podchodów. Tymczasem urzędnicy kancelarii Saladyna napisali listy do kalifa i innych władców muzułmańskich. cywilnymi ochotnikami żihadu. W rozmowie parę lat po Hittinie. która poddała mu się 2 października. Gwidona. że niektórzy widzieli w Saladynie postać eschatologiczną. Wydaje się. że wcześniejsze wojny Saladyna z muzułmańskimi sąsiadami można teraz uznać za uzasadnione w tym. Saladyn opowiedział zachwyconemu biografowi.cznie zwolniona za okupem. Później skierował się w stronę Jerozolimy. myślę o podzieleniu mych ziem i o wydaniu [mym następcom] ostatnich rozkazów. W czerwcu 1187 roku przekroczył Jordan armią liczącą jakieś 30 000 żołnierzy. z których czerpali dochód.

Krzyżowcom udało się ostatecznie zająć Damiettę w listopadzie 1219 roku. zmarł na febrę w 1193 roku. ty nim jesteś. Czasami istotnie. Nur ad-Din czy Saladyn. p\ błyskujące jak rogi słońca. składających się z tureckich oficerów i mameluków) byli zwykle bardziej zainteresowani opozycją wobec wszelkiej władzy zwierzchniej w łonie imperium ajjubidzkiego. podczas gdy inni.Sajf ad-Din al-Adil był sułtanem Egiptu w latach 1200-1218. podczas gdy krewni Al-Ka w Syrii i Mezopotamii. Właśnie on sprawował nominalną władzę. jakby fale były dla nic statkami. Zwykle. zdecydowaniu. Zawalali swych współwyznawców-krzyżowcóia [dosł. ty. ambicji i religii. Brat Saladyna . Jednakże działaniami obronnymi od początku kierował syn Sajf ad--Dina . Jednakże mimo heroicznego dziedzictwa 3 ladyna i ajjubidzkiego triumfu odniesionego p< Damiettą. Rankiem spotkaliśmy pod Damiettą potężny za stęp Eizantyjczyków [sic].pomocników krzyża] i WOH ska ich postąpiły naprzód. z li tością. którego nie zliczysz an w całość ani w domyśle. Al-Kamil odziedziczył po nim tytuł sułtana. który wp wadziłeś w życie religię Wybranego i Księgę. związki Ajjubidów z krzyżowcami i początku XIII wieku są lepiej zrozumiałe . jak to czynili Zanki. Większość z nich podkreślała swe chęci prowadzenia dżihadu tak. Inny przypochlebiający się poeta pisze: Jeśli istnieje mahdi. lecz wkrótce po powrocie kontyngentów krucjatowych do Europy Saladyn. którzy się poddali. lecz kosztem wywołania jeszcze jednej krucjaty. zgadzali się w pogiął dach. wysłali swe wojska na pomoc Egiptowi. w pewnej odległości na zachód od Damietty. a mu zułmanie traktowali tych. mocno splecione ze sob I tak dalej przez następne dwadzieścia wersów Zdaniem poety. Nad nimi wszelkiego rodzaju kolczugi i zbroje. Jego następcy byli ostrożni w kontynuowaniu nazbyt agresywnej polityki. ten czy inny książę ajjubidzki sprzymierzał się z Frankami w państwach fran-kijskich przeciwko innym członkom swego rodu.Al-Kamil. Alep-po. Spadkobiercy Saladyna Sukcesy Saladyna były osiągnięte wielkim kosztem.wojownika ostatnich dni. Oczywiście (i to jest naprawdę najważnie sze w poemacie) cała chwała spływa na dom Ajji bidów i jego szlachetniego księcia Al-Kamila. ansar as-salib . Poeta Ibn Unayn wykorzystał tradycyjną formę kasydy do wychwalania zwycięstwa: •wy Zapytaj uciekających na koniach w dniu bit czy nie znają naszego godła i naszych giętkich lanc. nosili jedynie tytuł malika (króla). W końcu krzyżowcy poddali Damiettę Al-Kamilowi w 1221 roku. władca Egiptu był uznawany przez resztę rodu za seniora i sułtana. wycieńczony latami walk z krzyżowcami. Nawet jeżeli różnił ich język. która mogłaby przynieść im zdobycze terytorialne w Palestynie czy Syrii. Hamy. Po śmierci Saladyna jego imperium zostało podzielone między wrogich sobie krewnych. z większym lub mniej szym entuzjazmem. lecz książęta ci (z których część była wyłącznie figurantami agresywnych frakcji. krzyżowcy walczyli dobrze. Himsu i innych miast. Lecz w dłuższej perspektywie zostali skazani na klęskę bo nie ruszy szybko na Kair. kiedy pierwsze kontyngenty piątej krucjaty przybiły do delty Nilu w maju 1218 roku. gubernatorzy Damaszku. Kiedy Al-Adil zmarł w sierpniu. chociaż nie zawsze.

jego działanie spotkało się i szeroko rozpowszechnioną krytyką w świecie muzułmańskim. zagrożony przez koalicję wrogich mu krewnych. W 1245 roku miał dołączyć i Damaszek do swych terytoriów. As-Sahih Ajjub zdecydowanie polegał na swym oddziale mameluckim. Jak już wspominaliśmy. lecz As-Sahih Ajjub kupił wyjątkowo dużą liczbę kipczac-kich niewolników tureckich ze stepów południowej Rusi. że negocjowano dziesięcioletnie (zazwyczaj) rozej-my i tworzono w niektórych rejonach wiejskie kondominia. Następnie wprawiał ich w sztuce wojennej i indoktrynował w kulcie lojalności wobec siebie. Zasada pierworództwa nie miała w konfederacji ajjubidz-kiej szczególnego lub wręcz żadnego znaczenia. dlatego też władzę nad Egiptem w roku 1240 przejął jego drugi syn . pikniki.w tekście potrzeby koegzystencji niż chęci p: dzenia dżihadu. W walce z wro-f gimi mu książętami ajjubidzkimi i z chrześcijanami. Kiedy krucjata Ludwika IX dopłynęła w 1249 roku do Egiptu. prawie wszyscy przywódcy muzułmańscy wykorzystywali takie wojska. miłość i picie wina. W jednym z poematów opisuje. Al-Kamil zmarł w roku 1238. którzy ciągle trzymali się na wybrzeżu Palestyny. gdy było to im na rękę. byli gotowi do zawarcia taktycznego przymierza z chrześcijanami. jednak wymogi handlu i rolnictwa sprawiły.As-Sahih Ajjub. jak odwiedzał tawerny i klasztory Egiptu ze swym ukochanym. poddał Jerozolimę Fryderykowi II. Początek XIII wieku to wspaniały okres dla arabskiej literatury celebrującej przyjemności życia: uczty. Chociaż muzułmańskie pr. As-Sa-hih Ajjub już wcześniej. Nie wszyscy następcy Saladyna poświęcali się tak poważnie jak on działaniom wojennym i polityce. którzy. Bahrytach. Kiedy w 1229 roku Al-Kamil. w 1239 roku. upijał się i wyobrażał sobie "mnichów o twarzach jak księżyc i giętkich kibiciach". Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 255 religijne nie zezwalało na formalne zawarcie jakiegokolwiek trwałego pokoju z niewiernymi. W ten sposób pozwalano na istnienie pośredniego dar as-sulh (terytorium rozej-mu). które są dowodem na dolce vita pod panowaniem niektórych Ajjubidów. między pozostającymi poza tym w ciągłej opozycji dar al-harb (terytorium wojny) i dar al-iskm (terytorium islamu). Jednakże najbardziej krzykliwymi krytykami AIKamila byli inni książęta ajju-bidzcy. Prowadzenie wojny . dowodząc działaniami obronnymi w Al-Mansurze w delcie Nilu. w których muzułmanie i chrześcijanie współpracowali w administracji i przy pracach polowych. 1258) przygotował diwan (antologię) poematów. Słynny poeta Baha ad-Din Zuhajr (zm. okupował czasowo Jerozolimę. As-Sahih Ajjub zmarł.

którzy pokonali Francuzów pod Al-Mansurą w 1250 roku.Turan Szaha. jaką ponieśli Ajjubidzi w przeciwstawianiu się Mongołom. który zapewnił państwom frankijskim trochę oddechu. starannie inwigilowano heretyków. odstąpił obydwa miasta Mongołom i uciekł na pustynię. Ostatecznie. Mamelucy bahryccy. jednak bardziej systematyczny program podboju zaczął się w latach pięćdziesiątych. Propagandziści-cy-wiliści nie rozwodzili się nad faktami dotyczącymi jego uzurpacji. Medyny i Jerozolimy. Bajbars przejął ich księstwa.Alamut. Zamordował on Kutuza i ogłosił się sułtanem Egiptu i Syrii. W 1258 roku Mongołowie splądrowali Bagdad . syna As-Sahiha Ajjuba . był w pewnym sensie luksusem. Później został schwytany i zgładzony przez Mongołów.wzięli na siebie w dużym stopniu oficerowie mameluccy. Kalifat ab-basydzki został ponownie ustanowiony pod opieką mamelucką w Kairze. pozostawiając . To działanie poprzedziło dekadę dotkliwych wstrząsów politycznych w Syrii i Egipcie. W roku 1256 zdobyto warownię asasynów . czymś. jak i jego urzędnicy. W czasie swego panowania Bajbars wykazał nieokiełznaną energię w obronie Syrii na granicy Eufratu przeciwko niewiernym Mongołom. W styczniu 1260 roku przeszli Eufrat i wkroczyli do Syrii. Przejął też z rąk chrześcijan Cezareę. udowodniwszy. Az-Zahir Bajbars (1260-1277) został sułtanem dzierżąc sztylet mordercy. a pozostał nim. wnuka Czyngis-chana. że jest skutecznym przywódcą wojennym. kiedy książęta ajju-bidzcy. W czasie serii kampanii w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XIII wieku zajmowano zamki asasynów w Syrii. Antio-chię i Krak des Chevaliers. Pod koniec panowania Bajbarsa mapa Bliskiego Wschodu była zupełnie różna od mapy z lat dziewięćdziesiątych XII wieku. Tego rodzaju wzajemnie wyniszczający konflikt. byli opisywani przez ówczesnego kronikarza Ibn Wasila jako "templariusze islamu". pozostało zebranie armii syryjskich i egipskich niedobitków i opuszczenie Egiptu. Kilka miesięcy później te elitarne oddziały zamordowały przyszłego dziedzica. pod przywództwem Hulagu-chana. generałowie tureccy i kurdyjscy oraz rywalizujące frakcje mameluków walczyły o władzę nad prowincjami imperium ajjubidzkiego.Bajbars. Owoce zwycięstwa Kutuza zebrał jednak inny mameluk . ajjubidz256 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 ki władca Aleppo i Damaszku. zdyskredytowała tę dynastię.siedzibę kalifatu ab-basydzkiego. gdy do Syrii wtargnęli Mongołowie. co należało zakończyć. Kutuzowi. on sam. dbali o przedstawianie tego wojskowego dżihadu jako części szerszego programu reformy moralnej i odrodzenia. Podjęto środki zaradcze przeciwko spożywaniu alkoholu i narkotyków. oficerowi mameluckiemu. Arsuf. Chociaż wojska mongolskie dotarły na Bliski Wschód już w latach dwudziestych XIII wieku i zajęły w latach czterdziestych dużą część Anatolii. Sułtan ogłosił się opiekunem świętych miast Mekki. Klęska. by zmierzyć się z armią mongolską w bitwie pod Ajn Dżalut 3 września. zamiast tego kładli nacisk na skuteczność Bajbarsa jako przywódcy dżihadu. który przywłaszczył sobie sułtanat. Jusuf an-Nasir.

Uczono ich jazd konnej na oklep i strzelania z łuku z konia. zgromadzeni w cyta> w Kairze. Nie było niczym niezwyczajnym. Chociaż pr: ważali Turcy i Czerkiesi. rozpoczynali forsowny plan treni wojskowego. Nieszczęśliwe wypadki zdarzały się też powszechnie w czasie gry w polo. bywania niewolników i rekrutowano coraz wie' szą liczbę Czerkiesów z Kaukazu. Podobnie. na wschi od Eufratu. aby oddać strzał i prowadzić konia kolanami. czy też w czasie wypadów p rackich. Włochów i innycl Większość Europejczyków schwytano do niewo jako młodzieńców w czasie wojen w Ziemi Swi tej i na Bałkanach. Niewolnicy na koniach Seldżucy wykorzystywali żołnierzy mameluc-kich. Nu Terytorium sułtana rozciągało się od granic bii do Armenii Cylicyjskiej. w szeregach mameluckic znajdowała się także znaczna liczba Europejcz ków . Młodzi mamelucy. Praivdziwe i wyimaginowane zwycięstwa muzułmańskie nad krzyżowcami wysławiano w sztukach teatru cieni i w ludowych poematach. układankę księstw post-seldżuckii zastąpił ilchanat mongolski. a według jednego ze źródeł Alp Arslan w swej armii w czasie bitwy pod Manzike: w 1071 roku 4000 mameluków. gdy wypuszczał strzałę. Ten skórzany wizerunek łódki byt wykorzystywany w średniowiecznym egipskim teatrze cieni. większość mamel ków przywożonych do Egiptu i Syrii była z chodzenia Turkami kipczackimi ze stepów polu niowej Rusi.Węgrów. arystokratycznego sportu. Egipt i Syria były teraz częścią jednego imperium. Po pierwsze. to jednak j wojska uderzeniowe składały się z mameluk W mameluckim sułtanacie Egiptu i Syrii (126 1517) w wyjątkowym stopniu najważniejsze dy wojskowe i administracyjne były monopolizowane przez mameluków. Łucznik konny musiał puszczać lejce. Niemców. Musieli przecinać bryłki cukru kawałki mieczami jakieś 1000 razy dziennie. Sułtanowie mameluc cy powszechnie dysponowali większymi i lepie przygotowanymi wojskami niż ich ajjubidzc] poprzednicy. Wydaje się. chociaż emirowie Saladyna byli głównie wól: urodzonymi Turkami i Kurdami. specjalnym naciskiem na to. a następnie siłą nawrócono na islam. Ważnym ćwiczeniem było strzel Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 257 Łódka rzeczna z tucznikami mameluckimi klęczącymi z naciągniętymi lukami. Organizowane na .tylko Hamę jako obciążone trybutem księstewko ajjubidzkie. ab wykształcić mięśnie ramion. w górę i do tyłu do dyni umieszczonej na wysokim słupku. że nowicjusze ginęli zderzając się ze słupem. jak strzelać do z siodła. lecz od lat sześćdziesiątych wieku nastąpił częściowy zwrot w polityce n. który służył także jako trening wojskowy.

wielką skalę wyprawy na polowania pełniły podobną funkcję zarówno u mameluków. Zdobył on Margat i Marakleę w 1285 roku. ruszył w stronę Akry w 1291 roku. aby pomóc Saladynowi w jego walce z niewiernymi. At-Tarsusi twierdził. Wydaje się również. która zaczęła się w 1263 roku. a kampanie oblężeń były urozmaicane okresami rozejmu. Kształtowanie wyedukowa-nej elity wojskowej XIII i XIV wieku tłumaczy powstanie dużej liczby traktatów na temat furusijja. że jego podręcznik łucznictwa jest napisany. że w ciągu tych dziesięcioleci mamelucy wprawili się w podkopach oblężniczych i w coraz większym stopniu wykorzystywali machiny wojskowe do miotania pocisków. w tym użyciu miecza.Badr ad-Din Baktut ar-Rammah opowiada się za rodzajem samoinwestytury wśród rycerstwa dżihadu. podobnie jak rozłożeniu maszyn oblężnłczych i prowadzeniu wojska. lecz dzieła tego typu były poświęcone nie tylko obchodzeniu się z końmi. kampania prowadzona przeciwko państwom frankijskim była przedłużającą się wojną obliczoną na wyczerpanie przeciwnika. Mameluków uczono także języka arabskiego i kształcono w zagadnieniach islamu. podkreślające ważność tych talentów dla prowadzenia dżihadu w służbie Allaha. lecz wszystkim umiejętnościom potrzebnym w czasie wojny. Wielu z nich uczono czytać i pisać. Upadek Akry na . Mimo rosnącego profesjonalizmu i poświęcenia armii mameluckiej. a później działa. odszkodowania za towary z rozbitych statków i bezpiecznego przechodzenia kupców przez granicę. W późniejszym dziele. zwrócić się do Boga i zanurzyć trzy razy w wodzie przed odmówieniem modlitwy. a Trypo-lis w 1289 roku. Tak na przykład. Autorzy powszechnie zaopatrywali takie dzieła we wstępne hymny pochwalne. że chrześcijanie nie ośmielili się zmierzyć z nimi w otwartej bitwie. ponieważ rozmaite klauzule dotyczą zakładania punktów celnych.Al-Aszraf Chalil (1290-1293). Dosłownie furusijja oznacza umiejętność jazdy konnej. że jeśli ktoś pragnie zostać świętym wojownikiem (mudżahid). Przetrwało wiele dokumentów rozejmowych. zawracania zbiegłych niewolników. dokonać koniecznych rytuałów oczyszczenia. Mówią nam sporo o społeczeństwie syryjskim w XIII wieku. wspólnego opodatkowania obszarów przygranicznych. Mamelucy dysponowali do tego momentu tak wielkimi wojskami. Długo przeciągająca się ofensywa Bajbarsa przeciwko warowniom frankijskim. Kiedy ostatecznie syn i następca Kalawu-na . powinien udać się na brzeg morza. jego 258 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 autor . zabrał ze sobą sznur siedemdziesięciu dwóch machin oblężniczych. lancy. łuku. Księga wiedzy o umiejętności jazdy konnej. Pisze. była kontynuowana przez sułtana Al-MansuraKalawuna (12801290). jak i u Mongołów. wyprać swe rzeczy.

Mówiąc ogólniej. a później także dla Mongołów. W okresie mameluckim sporadyczn zdarzały się przymusowe nawrócenia na islai chrześcijańskich urzędników . podaje. Trzyma luk refleksyjny. obawiając się. Napój. Tak to krucjaty. W następnych dziesięcioleciach często używano gotyckich kolumn i innych zdobyczy z Syrii do przyozdobienia meczetów w Kairze. 1300 i 1305. przedstawiającym wszystkie zdobyte warownie chrześcijańskie. że są szpiegami czyli czymś w rodzaju piątej kolumny dla Franków. napisany pod koniec XIII wieku przez Ibn alWasitiego. Antychrześcijari-ski traktat. który spożywa to prawdopodobnie kumys (sfermentowane kobyle mleko). W latach następujących bezpośrednio po upadku Akry. chrześcijanie żyjący pod władzą muzułmanów ucierpieli w okresie krucjatowym. mongolski ilchan z Iranu (1256-1265). Al-Aszraf Chalil. którzy ciągle opierali się przed narzucę-. niem im władzy mameluckiej. Podejrzewano ich. przedstawiony na szesnastowiecznej miniaturze perskiej. kich.chociaż wymi szone nawracanie chrześcijan i żydów jest żak zane przez prawo muzułmańskie . że w czasie panowa: Bajbarsa mieszkańcy Akry zaangażowali chrzi cijańskich podpalaczy do spalenia części Po obaleniu Fatymidów chrześcijanom nie powii rżano już wyższych stanowisk w armii. Czasami byli oskarżani o w korzystywanie swej pozycji do gnębienia muzu manów.rzecz sułtana mameluckiego poprzedził chrześcijańską ewakuację pozostałych miast i warowni. trwały powtarzające się kampi nie protestów przeciwko kontynuowaniu pr: nich takiej pracy.a tłum. Al--Aszraf Chalil upamiętnił swe zwycięstwo na fres-! ku na cytadeli kairskiej. cz sami pod przywództwem kaznodziejów sunni iii 259 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 Hulagu. Frankijskie kościoły i pałace były plądrowane. nauczony doświadczeniem Saladyna. których jednym z celów było przyjście z pomocą i wsparciem rodzimym chrześcijanom . Łuk i strzała to turecko-mongolskie symbole władzy królewskiej. armie mameluckie zwróciły swą uwagę na heretyków i grupy chrześcijan na wyżynach Syrii i Libanu. aby zapobiec ich wykorzystaniu jako bazy dla przy-j szłych ekspedycji chrześcijańskich. i chocii ciągle pracowali w biurach podatkowych Di maszku i Syrii. systematycznie burzył wszystkie frankijskie miasta i porty na wybrzeżu Palestyny i Syrii. Szczególnie ma-ronici ucierpieli z powodu skierowanych przeciwko nim kampanii w latach 1292. że zajęcie przez niego Akry może sprowokować nową krucjatę. pod najmniejszym pretekstem burzył chrześcijańskie kościoły.

iii 260 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 Jezus dokonuje cudu przemienienia wody w wino na ilustracji z trzynastowiecznej arabskiej ewangelii apokryficznej. Chociaż większość Arabów. Królowie taifa byli tak przestraszeni. Jednakże nadzieje krzyżowców na otrzymanie znacznej pomocy wojskowej od rodzimych chrześcijan na Wschodzie nigdy się nie spełniły. zamieszkiwanych wyłącznie przez pobożnych ochotników świętej walki. prześladowali też sufich. władca Sewilli.j rzawych koczowników. Almorawidzi . Nauka głoszona przez Almorawidów kładła nacisk na wyższość dosłownej interpretacji prawa religijnego. Przywódca Almorawidów. muzułmanie od końca XI wieku tracili terytorium. Cho-l ciąż muzułmanie hiszpańscy desperacko potrze-j bowali pomocy wojskowej tych dzikich i kędzie. nie byli rodziną. Ibn Taszuf in.na Wschodzie. Syrii i Iraku ciągle mieszkały wspólnoty arabskich chrześcijan. których objęły krucjaty. Almorawi-dzi. Ich zwolennicy byli wybitnie nietolerancyjni wobec chrześcijan i żydów. w Egipcie. żyli w ribatach. poświęcając się dżihadowi. to jednak ciągle istnia-J ła między nimi znaczna różnica kulturowa. Królom tym brakowało środków. Al-Andalus Podczas gdy w Palestynie. W1085 roku Alfons VI z Leonu zajął Toledo. Większość z wczesnych rekrutów ruchu pochodziła z berbe-1 ryjskiej konfederacji plemiennej Sanhaga. aby oprzeć się postępowi chrześcijańskiemu na północy i na ogół woleli raczej płacić trybut niż walczyć. że niektórzy z nich obawiali się Almorawidów tak samo jak chrześcijan. nastąpiło rozbicie Al-Andalus (muzułmańskiej Hiszpanii) na wiele księstw. w Hiszpanii. ufortyfikowanych miejscach odosobnienia. była muzułmanami. Al-Mutamid. którzy. Syrii i Azji Mniejszej wojska muzułmańskie w XII i XIII wieku uzyskały kosztem chrześcijan stałe zdobycze. rządzonych przez taifa. który jako pierwszy podjął tę decyzję. nawet mimo to. lecz grupą mężczyzn. zauważył: "Wolałbym raczej być poganiaczem wielbłądów [w Afryce Północnej] niż świniopasem [pod władzą chrześcijan]". na przeciwnym krańcu Morza Śródziemnego. później największe miasto w Hiszpanii. iż poprosili o pomoc Ibn Taszufina w Afryce Północnej. zdobył władzę stojąc na czele wojującego ruchu sunnickiego odrodzenia religijnego. Po upadku hiszpańskiego kalifatu umaj-jadzkiego i zdobyciu Kordoby przez wojska Berberów w 1031 roku. wywołały długoterminowy efekt w postaci bezpowrotnego osłabienia ich chronionego statusu w społeczeństwie muzułmańskim. czyli ugrupowanie królów. czy poprawniej Al-Murabitun. Dla-J tego też dokonane przez Almorawidów : Andaluzji nie było powszechnie dobrze wid ne wśród ich współwyznawców.

które odsunie te gubne herezje od muzułmanów za pomocą mie-za Almohadów. kiedy indziej przynaglali Marynidów.w 1238. kładli ogromny acisk na jedynos'ć Boga. Książęta arabscy z dynastii Nasrydów. Uda 261 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 m się jednak dołączyć terytoria królów taifa do wego imperium. że dokonuje cudów. jeśli w ogóle. obronami sanktuarium Boga Wszechmogącego. Po upadku Sewilli pod władzą muzułmańską pozostawał jedynie górzysty południowy obszar Granady. Lecz Alarcos było ostatnim większym zwycięstwem muzułmanów w Hiszpanii i potem chrześcijańską rekonkwistę wznowiono z mniej więcej tą samą siłą. muzułmański ielgrzym z Hiszpanii do świętych miejsc Al-Hi-żazu. i dłuższej perspektywie nie zdołali odwrócić l postępu chrześcijańskiego na Półwyspie. lecz nie udało im się odzyskać Toledo. manife-towania Jego misji i wspierania Jego religii". co zostało z Al-An-dalus. był jego entuzjastycznym zwolennikiem głosił. Chociaż Almorawidom udało się zająć całą Al-Andalus do 1110 roku. która stanęła na czele . partią Boga. W 1212 roku Alfons VIII zadał wielki cios Almohadom w bitwie pod Las Navas de Tolosa. W odróżnieniu od Al-norawidów prześladowali zwolenników dosłow-ej malikickiej szkoły prawa religijnego i opowia-ali się za doktrynami sufickimi. była. ogłosił się nieomylnym mahdim. W czasie panowania Abd al-Mumina (1130-1163) Almohadzi zajęli wszystkie ziemie Almo-rawidów w Afryce Północnej i przeprawili się do iiszpanii. którzy przejęli tam władzę. Ruch Almoha-ów znalazł popleczników w konfederacji berbe-yjskich plemion Masmuda. Tam chrześcijańscy królowie wykorzystali rozdrobnienie władzy Almorawidów do dokonania kolejnych zdobyczy. Czasami płacili trybut chrześcijanom. że Almohadzi zajmą pewnego dnia Mekce i Medynę. Na moment udane prowadzenie przez nich dżihadu na Zachodzie wywołało porównanie z działaniem Salady-na na Wschodzie. grupa. a Sewilla w 1248. lub dokład-lej Al-Muwahhidun (wyznawcy imienia Boga Je-ynego). ludźmi prawdy i szczerości. Od początku XIII wieku władzy Almohadów w Maroku przeciwstawili się Marynidzi. Jednocześnie oku-jacja przez Almohadów tego. od roku 1125 ich siedzi-ę w Afryce Północnej atakował nowy ruch od-odzenia religijnego. wspierany przez różne gru-y plemion berberskich. Ibn Dżubajr.c nieśli szybkie zwycięstwo pod Sagragas w 108 roku. zatro-kanymi o Jego zakazy. jeszcze mniej popularna niż wcześniejsza almirawidzka. i oczyszczą je: "Oby Bóg wkrótce leczył to przez oczyszczenie. Ibn Tu-mart. podejmującymi każdy wysiłek dla wychwalania Jego imienia. którzy są wyznawcami wiary. aby przybyli i poprowadzili w Al-Anda-lus nowy dżihad. Kordoba upadła w 1236 roku. Założyciel. prowadzili niepewną politykę równoważenia wpływów chrześcijan z północy i sułtanów Maroka z dynastii Marynidów. Otwarto tym drogę dla następnych chrześcijańskich zdobyczy. Walencja . Almohadzi. jak sugeruje ich miano. w tym rozmawia z umarłymi. Jego wy-nawcy wierzyli. Almohadzi odnieśli zwycięstwo pod Alarcos nad Alfonsem I Kastylijskim w 1195 roku.

Zauważył także. Chalduna na temat kolejnych szczęśliwych i nieszczęśliwych kolei losu Almorawidów.Berbe-rów Zanata. W jego interpretacji osiadłe cywilizacje podupadają. aby utrzymać szyki. pozostawił Granadę bez i tecznych sprzymierzeńców. sporządzonego dla Alfonsa X Kastylijskiego. Ibn Chaldun rozwinął cykliczną filozofię historii. jego przodkowie uciekli do Afryki Północnej z Sewilli. lecz w ciągu niewielu pokoleń ich wigor i asabijją zostają strawione przez osiadły styl życia. Algeciras. Do 1275 roku całe Maroko znalazło się w rękach Marynidów. że centrum władzy powinno przesunąć się na północ prawdopodobnie na terytoria Franków czy Turków osmańskich. Mimo to wiele arabskich dzieł poświęconych szachom podkreślało wartość tej gry jako ćwiczenia ze strategii wojskowej dla wojowników dżihadu. Jeżeli chodzi o jego własne czasy. który przyjęli. który zaczął się od lat czten stych XIV wieku. Odzwierciedla to prawdopodobnie convivencia czyli koegzystencję między chrześcijanami i muzułmanami. Współpraca Marynidów i Nasrydów przeciw ko władcom chrześcijańskim była nieróv ponieważ Nasrydzi podejrzliwie patrzyli na i bicje Marynidów w Hiszpanii. że władcy Afryki Północnej są zmuszeni uciekać się do angażowania europejskich żołnierzy najemnych. którą czasami udawało się osiągać w średniowiecznej Hiszpanii. Ibn Chaldun był skłonny uważać wczesne triumfy krzyżowców tylko za szczególny aspekt rosnącej od XI wieku morskiej przewagi chrześcijan na Morzu Śródziemnym. ponieważ tylko Europejczycy posiadają wystarczającą dyscyplinę. Ibn Chaldun (1332-1406) był największym i najbardziej oryginalnym średniowiecznym muzułmańskim myślicielem historycznym. teoretyzował. Up dek Marynidów. Almoha-dów i Marynidów w Hiszpanii i Afryce Północnej. którzy są obdarzeni asabijją (naturalną solidarnością) i których często inspiruje religia. chrześcijanin i muzułmanin siedzi} twarzą w twarz. po zdobyciu miasta przez chrześcijan. zajęty prz . a później od czasu do czasu władcy marynidzcy brali udział w świętej wojnie w obronie Granady. główny t most między Hiszpanią a Afryką. Chociaż urodził się w Tunisie. Marynidzi nato miast mieli inklinacje do traktowania Granady] jak gdyby była jedynie wysuniętą linią obrony id własnych posiadłości w Afryce Północnej. Triumfujący nomadzi zakładają swą własną dynastię. Tę wizję historii zasadniczo ukształtowały rozważania Ibn 262 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 Na tej ilustracji. pochodzącej z dzieła poświęconego szachom. w nieunikniony sposób padając ofiarą nomadów.

Z okazji wielkich zwycięstw czasami wystawiano je na widok publiczny. jakie kiedykolwiek dotknęły islam. W ręce muzułmanów wpadły wielkie ilości oręża krzyżowców. jeden z najważniejszych myślicieli religijnych późnego średniowiecza. opisał upadek Granady jako jedną z naj straszniej szych katastrof. niewiele mogli pomóc odległej Granadzie. Ibn Tajmijja opowiadał się za powrotem do prostoty zasad 264 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 i praktyk wczesnego islamu i oczyszczeniem go ze wszystkich nie dających się zaakceptować nowinek. zrobił więcej niż ktokolwiek inny. Ibn Ijas. ma na klindze arabską inskrypcję oznaczającą. Algeciras było ednak jednym z bardzo rzadkich zwycięstw muzułmanów odniesionych nad chrześcijanami w XIV wieku. aby utrzymać dżihad na pierwszym miejscu planów politycznych sułtanatu mameluckiego. Chociaż Mongołowie powtarzali próby podbicia mame-luckiej Syrii. znany także jako Boabdil (lata 1482. był przechowywany w mameluckim arsenale w Aleksandrii. W dzieTen miecz krzyżowca. prawdopodobnie pochodzący z Italii. dręczony sporami o sukcesję po śmierci Abu Sai'da. brano muzułmańskie fortece jedną po drugiej. zaniepokojeni zagrożeniami. żadna z nich się nie powiodła. W1322 roku przedstawiciele sułtana mameluc-kiego An-Nasira Muhammada i irańskiego ilcha-na Abu Sai'da zawarli pokój. daremnie szukał pomocy Mameluków czy Osmanów. W 1335 ilchanat. został odbity władcę nasrydzkiego Muhammada V w 13 roku. sięcioletniej kampanii od 1482 do 1492 roku. lecz w końcu został zmuszony do negocjowania poddania samego miasta Granady w 1492 roku. Ten stosunkowo błahy triumf szczegóło upamiętniły pompatyczne inskrypcje w jego cz ści pałacu Alhambra pod Granadą.1487-1492). Pochodzący z Egiptu kronikarz. ponieważ ludzie pobożni mają także obowiązek opierania się tym . Ostatni władca Muhammad XI. jakie stwarzali im Turcy osmańscy przy północnej granicy oraz Portugalczycy na Oceanie Indyjskim. że chrześcijanie i jawni heretycy nie są jedynym celem dla dżihadu. rozpadł się. Imperium mameluckie W XIV i przez większą część XV wieku sułtanat mamelucki stanowił największą siłę na wschodnich wybrzeżach Morza Śródziemnego. prowadzonej przy intensywnym wykorzystaniu artylerii. lecz do lat dziewięćdziesiątych XV wieku sułtanowie mameluccy. Ibn Tajmijja (1263-1328).chrześcijan w 1344 roku. Połączenie Kastylii i Aragonii w 1469 roku przypieczętowało na dłużej los Granady. że w 1419 r. Nauczał.

został zamordowany w następny roku. Krucjata króla Piotra I z Cypru i splądrowa-l nie przez niego Aleksandrii w 1365 roku (pati s. lecz nie udaje im się stosować prawa religijnego z wszystkimi jego rygorami. Władcy muzułmańscy. aby podtrzymać liczebność armii. lecz zaraza zniszczyła też ziemie stepowe. miały mniej sz scia. nie pragnący podejmować dżihadu przeciwko Europie. nie mogli być niewolnikan Barkuk. Mul sto odbudowano i ciągle jest jednym z wielkie! portów Morza Śródziemnego. wykorzystując do formalnego zatwie dzania swych decyzji sułtana-dziecko. który prowadził interesy w Syri i Egipcie. Jednakże w pierwszej połowie XIV wieku sułtanowie mameluccy byli zainteresowani szczodrym finansowaniem programu wznoszenia budynków i równie szczodrym dworskim ceremoniałem. Po krucjacie. na których zdobywano młodych kip-czackich niewolników. i wtedy. lecz Rosetta.władcom. mameluk pochodzenia czerkieskieg przywłaszczył sobie sułtanat. Jego panowan (1382-1399) zapoczątkowało okres poważ: niepokojów i konfliktów między frakcjami i . ograniczając swe działania wojskowe do dochodowych ekspedycji-najazdów na chrześcijańskie królestwa Cylicyjskiej Armenii i chrześcijańskiej Nubii. W 1370 roku zawarto pokój z CM prem. Później epidemie zarazy spustoszyły ziemie mameluckie w odstępach od pięciu do ośmiu lat. zaczęli przyspieszać trening swych młodych rekru-l tów. Wyludnienie zmniejszyło także odbieranej przez sułtana i jego emirów dochody z rolnictwa Wśród mameluków stały się powszechne strajki] płacowe. Twórcami nowej fali dzieł poświęconycl furusijja byli podżegacze wojenni. którzy nazywają się sami muzułmanami. a ich armie robiły mało. na ziemiach Mamę luków aresztowano europejskich kupców. sułtanowie mameluccy kupowali mniej' czaków. Nie tylko w granicach sułtanatu zmarło mnóstwo ludzi. mietta i Tinnis. Wielu zakupionych mameluków zmarło z powodu zarazy przed ukończeniem treningu wojskowego. Dla władcy czy żołnierza odstąpienie od dżihadu było największym grzechem. W roku 1347 czarna śmierć dotarła do Egiptu i Syrii od strony stepów południowej Rusi. W konsekwencji. kupowanie mameluków pod koniec XIV wieku stało się bardziej kosztowne. lecz dlatego. 286). mię scowi chrześcijanie zostali obciążeni uciążliw mi podatkami. że wielu Kipczaków na stepad zmarło z powodu zarazy. aby rozszerzać dar al-islam. Splądrowanie Aleksandrii było jedynu najbardziej spektakularnym z długiej serii naja dów w delcie Nilu począwszy od XI wieku. zadały poważny cios prestiżowi dynastiil Mameluków. jaki może ewentualnie popełnić muzułmanin: "Jeżeli ktoś z tych. jest nieumiarkowany i marnotrawny. przez zaniedbywanie swego obowiązku walki za nich". Stało się tak i tylko dlatego. których powodzenie w znacz stopniu zależało od przemysłu. a na rozkaz emira Jalbughy Chassakiego zbudowano flotę w celu odwetuJ Lecz Jalbugha. a zdesperowani sułtanowie. zgodnie z praw muzułmańskim. ponieważ tacy powodują wielki uszczerbek zarówno dla religijnych. byli głównie zaabsorbowani handlem z Wenecją i Genuą. jak i ziemskich interesów muzułmanów. lecz w rzecz wistości nie istniało już dłużej znaczące względem politycznym lobby opowiadające si| za dżihadem. przeto szkoda dla muzułmanów jest olbrzymia. że in nawrócili się na islam. a więcej Czerkiesów. Poczynając od lat sześćdziesiątych XIV wiJ ku. AlAsz fa Szabana. w których pokładano nadzieję.

Cypr. armia mamelucka spustoszyła wyspę i pojmała króla Jana następnego roku. Po tym. wyczerpała jego zasoby. służył jako baza dla chrześcijańskich krzyżowców i piratów. Wojna morska między muzułmanami i chrześcijanami była w większym stopniu sprawą piractwa niż pobożności. Muzułmańska flota wojenna wypłynęła na Morze Śródziemne w sile największej od czasu pełnego rozkwitu Fatymidów. Późniejsza odbudowa armii mameluckiej. Z drugiej strony. Chociaż . meluków kipczackich i czerkieskich. W czasie niepewnego sułtanatu An-Nasira Faradża turecko-mongolski możno-władca. podczas gdy na wschód od mameluckiego władcy Kairu Morze Czerwone jest dosłownie pomalowane na czerwono. w której zaatakował posiadłości chrześcijan na południowym wybrzeżu Azji Mniejszej.Atlas Kataloński (rok 1375) przedstawiał korzystającym z niego typową średniowieczną mieszaninę faktów i fantazji na temat Azji i Afryki. jest dokładnie opisany jako potężny władca w regionie. Kairu). od czasu zajęcia go przez króla angielskiego Ryszarda I w 1191 roku. przypuszczalnie prowadzi wojnę z poddanymi wymyślonego chrześcijańskiego władcy Księdza Jana. która zaczęła się . Lecz zajęcie przez Mame-luków portów na syryjskim wybrzeżu sprawiło. W latach czterdziestych XV wieku Mamelucy zwrócili swe siły przeciwko Rodos. Na skrawkach pergaminu przedstawionych tutaj sułtan Babiloine (tzn. Jedną z najbardziej uderzających cech odrodzenia mameluckiego w XV wieku jest stworzenie w czasach Barsbaja i jego następców skutecznej floty wojennej. AnNasira Fara-dża (1399-1412). jak flota egipska najechała Cypr w 1425 roku. że ci ostatni znaleźli się o wystrzał armatni od 266 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 wyspy. przedstawiony na zachód od niego. z determinacją pragnął położyć kres piractwu chrześcijańskiemu we wschodnich rejonach Morza Śródziemnego. Druga wyprawa w 1443 roku. które trwały w czasie panowania jego syna. najechał Syrię i splądrował Damaszek (1400-1401). Sułtan Az--Zahir Sajf ad-Din Dżakmak (1438-1453). potężny człowiek. Odtąd Cypr stał się terytorium trybutowym sułtanatu. przyniosła najbardziej oczywiste efekty w czasie panowania Al-Aszrafa Barsbaja (1422-1437).jak się zdaje -za sułtana Al-Mu'ajjada Szajcha (1412-1421). przyszły zdobywca sporej części świata -Tamerlan (Timur). szczególnie na początku XV wieku dla piratów kataloriskich. Pragnął także pośrednio pomóc Osmanom. a jego królowie nie zatrudniali portowych piratów. Wczesny atak na Rodos w roku 1440 był nieledwie przypadkową akcją.

ani też nie wrócili z jakimś rezultatem. posunął się do ogłoszi nią samego siebie opiekunem świętych miej: Mekki i Medyny. Problemy ekonomiczne Mameluków pogłębiła obecność Portugalczy-l ków na Oceanie Indyjskim i portugalskie próby zablokowania Morza Śródziemnego i pozbawienia Egiptu dochodów z handlu przyprawami. Potulni prawnicy Selima ogłosili tę wojnę dżihadem. wynegocjował na Rodos pokój między Mamelukami a joannitami. obawiając się. W 1446 roku francuski kupiec. gdzie wspierali rywalizujące księstwa turkmeriskie. to Mamelucy zmierzali ku bezpośredniej walce z Osmanami w latach 1486-1491. zosi powieszony na Bramie Zuwajla w Kairze. szczególnie w południowej i wschodniej Turcji.dynastią szyickich Safawidów. .trzecia i ostatnia ekspedycja w 1444 roku faktycznie próbowała oblegać fortecę na Rodos. chociaż pewną rolę odi ły także zdrady i dezercje w szeregach mamelui kich. W następnych dziesięciolecia Osmanowie potrafili poszerzyć swe terytoriui o dużą część wybrzeża Afryki Północnej. jednak jej wojska zostały wkrótce pokonane. którzy przyłączyli się i Osmanów na kresach terytorium bizantyjskiej aby wziąć udział w dżihadzie i zdobyć łupy . odniesione pod Mardż Dabik w północnej Syrii w 1516 roku i Rajdanijją w Egipcie w 1517 roku. Wzrost potęgi Osmanów Turcy osmańscy są po raz pierwszy wspon jako posiadacze terytorium w rejonie Bursy i początku XIV wieku. Chociaż walkę o panowanie w tym rejonie toczyli po większej części w ich imieniu klienci. uprzedził ich uderzenie. Ostatni sułtan mamelucki Tuman-baj.: W1516 roku sułtan turecki Selim Groźny (1512-1520). to korpusy janczarów walczyły przede wszystkim jako piechota. Mniejszej w następstwie upadku sułtanatu se! dżuckiego z Ar-Rumu i wycofania się sił mon skich z tego obszaru. a ich głównym uzbrojeniem były łuki albo muszkiety. ponieważ Mamelucy hamowali walkę Selima z chrześcijanami i szyickimi schi-zmatykami. Zwycięstwa osmańskie. W tej wojnie zwyciężyli Mamelucy. były w znacznej mierze spowodowane osmańską przewagą lt czebną i logistyczną. Jednak tak długo trwający konflikt wyczerpał skarb Mameluków. Ja-cques Coeur. Seli przyłączył Syrię i Egipt. i z tego powodu ich wcześniejszy zapał do toczenia świętej wojny w tym rejonie miał ostygnąć na dłuższy c/as. że Mamelucy mogliby znaleźć powód do sojuszu z nowymi władcami Iranu . Jedynie do Boga należy ostateczny koniec wszelkich rzeczy". Zgodnie ze słowami ówczesnego kronikarza muzułmańskiego "cele wojsk nie zostały zrealizowane. Osmańskie bejlikaty (księj stewka) były jednymi z wielu założonych w. Jednakże we wczesnej histc rii Osmanów jest wiele legendy i nie jest jasn czy pierwsi bejowie osmańscy byli przywódca naturalnego plemienia i czy masy ich zwole ków stanowili ghazi. po części dzięki udanemu wykorzystaniu artylerii. lecz gdzie indziej popadali w przejściowe konflikty. Mameluków i sułtanów osmańskich łączył wspólny interes zwalczania chrześcijańskich krzyżowców i piractwa we wschodnich rejonach Morza Śródziemnego. Chociaż ci elitarni janczarzy z gwardii honorowej w paradnych mundurach z XVI wieku są tutaj przedstawieni na koniach.

później zabiję wszystkich wrogów wiary". walczyli w zaufaniu. Jego ekspansja terytorialna odbyła się kosztem Bizancjum. jak i sąsiednich bejlikatów. zajmując się mordowaniem. Ilustracja obżarstwa. "ci nikczemni ludzie. którą ten ostatni położył sobie na głowie. że posiadają najlepszych mieszkańców Rumu (tj. lecz długo jeszcze stolica osmańska znajdowała się tam.znaleźć męczeńską śmierć. gdzie rozbijano namioty beja. Gdziekolwiek byli beduini czy ghazi. przeszli Da: nele i działali na Płaskowyżu Adrianopolskim od lat czterdziestych XIV wieku. że Bóg ich pochwala". że jeden z emirów Aydin otrzymał tytuł zi z rąk szajcha bractwa mawlawijja czyli "tańczących derwiszów". z których portów morscy ghazi wyruszali niszczyć statki chrześcijańskie. Bursa poddała się Orhanowi. szczególnie nadbrzeżnych Aydin iMente§e. W Anatolu. sufi odegrali ważną rolę w głoszeniu dżihadu. 1324-60). i nie tylko dopuszczają się tych zbrodni. Na Zachodzie uznano najpierw. Tymczasem jeźdźcy tureccy. Ekspansja osmańska w północno-zachodniej Anatolii nabrała tempa za panowania Orhana (ok. że morski bejlikat Aydin sprawia większy problem niż Osmanowie. chełpią się. poświęconego Siedmiu Grzechom Głównym.. przedstawiającej ucztującego księcia turecko--mongolskiego. Jest to najwcześniejsza znana w Europie kopia malarstwa perskiego. którzy walczyli dla pierwszych bejów osmańskich. Trzęsienie mi w Gallipoli w 1354 czy 1355 roku pozwo Osmanom zająć to wybrzeże i zapewniło . pochodząca z czternastowiecznego włoskiego dzieła. że Bogu podoba się ich bój.co za odejście z właściwej drogi . który ogłosił siebie sułtanem. Jest jednak jasne.. w 1326 roku. jak w innych miejscach. metropolity prawosławnego. Żyją mieczem. łukiem i rozpustą.wierzą. a następnie oświadczył: "Tą maczugą najpierw opanuję swoje namiętności.. Zgodnie ze słowami Grzegorza Palamasa. bejowi osmańskiemu. że etyka ghazich odegrała poważną rolę w kilku innych bejlikatach. W następstwie tego w 1344 roku morska liga krucjatowa wybrała za swój Umura w należącym do Aydin porcie w S nie. Bizantyjczyków) dzięki swej miłości do Boga .. Szajch pokazał emirowi maczugę. znienawidzeni przez Boga i podli. prawdopodobnie Tamerlana. lecz nawet . który dostał się do tureckiej niewoli w 1354 roku. plądrowaniem . znajdując przyjemność w braniu niewolników. z których tyli część była na służbie Osmanów. Późne źródła osmańskie opisują. mężczyźni. pierwszego z Osmanów. jest tak naprawdę oparta na perskiej miniaturze. grabieżą.

magiczne figury i znaki kabalistyczne ochronią sułtanów przed śmiercią na polu bitwy i innymi niebezpieczeństwami. Zwani w Europie spahisami (przyp.). gdzie przygotowywano ich do wyższych urzędów. Chociaż janczarzy uważali za stosowne opi-iywanie samych siebie jako "wybranych przez liebiosa żołnierzy islamu". wolno urodzeni kawalerzyści. Istniała też. Akinci czyli jeźdźcy lekkiej kawalerii. Janczarzy byli w pewnym sensie odrzutami z systemu dev§irme. Jednakże ich połączone wojska poniosły klęskę w bitwie na Kosowym Polu (rok 1389). lnu i jedwabiu. większość janczarów otrzymała muszkiety dopiero pod koniec XVI wieku. zgodnie z wzorami wybranymi przez astrologów i numerologów. poczynając od cońca XIV wieku nastąpił zwrot w stronę dev§ir-me. lecz zajęcie przez Osma-lów Adrianopola w 1369 roku przywróciło ich >ozycję w Europie. byli na siłę wcie-ani do wojska i zabierani. Najlepsi młodzieńcy rekrutowani tą drogą weszli do służby dworskiej. z których mieli prawo otrzymywać dochody. znana jako yaya. formacja piechoty złożonej z wolno urodzonych. Bajazid I (1389-1402). tlum. były to dobra. nie można wyolbrzy-niac znaczenia tych średniowiecznych wojowni-ców. Przypuszczano. W systemie dev$irme chłopcy. pomogli wypełnić szeregi osmańskie. aby odbyć ćwiczenia ako niewolnicy wojskowi. Jednakże elitę armii osmańskiej tworzyli sipahi*. znany także jako Yil-dirim . cyfry. chociaż mniej zdyscyplinowana. pochodzący z chrześcijańskich wiosek imperium osmańskiego. Pierwotnie zastęp janczarów (dosłownie leni gen czyli "nowe wojsko") rekrutowano z :hrześdjańskich młodzieńców wziętych do nie-roli w wojnach bałkańskich. lecz kiedy to źrói okazało się niewystarczające. Chociaż Murad został zabity w bitwie.Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 269 Dla sułtanów osmańskich uszyto wiele koszul z talizmanami. którzy pełnili służbę wojskową w zamian za cesję timar. jego syn. Chociaż w XV wieku tworzyli zasadniczo zastęp łuczniczej piechoty i chociaż niektóre wojska wyposażono w broń ręczną już od lat czterdziestych XV wieku. którzy walczyli za udział w łupach. >ierwszą bazę na zachód od Dardaneli. 270 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 Kampania Murada I w Europie i posuwanie się jego wojsk w stronę Dunaju doprowadziły do utworzenia koalicji chrześcijańskich księstw na Bałkanach. W czasie panowania Mura-lal (1362-1389) podbito Trację i Macedonię. Gallipoli dobyła następnie krucjata prowadzona przez \madeusza z Sabaudii. Tkano je z bawełny. że mistyczne litery. między 8 i 15 okiem życia. podobna i liczniejsza.

Ta wojna skończyła się zwycięstwem Mehmeda I (14131421). lecz krucjata warneńska z roku 1444. zrabowane w czasie ostatniej udanej kampanii przeciwko Węgrom. W następnych latach Bajazid wykorzystał wątpliwą lojalność europejskich wasali. Osmanowie twierdzili. a nawet więcej niż stracili w 1402 roku.czyli Grzmot. Zaraz po biti Tamerlan odnowił bejlikaty turkmeriskie. w szeregi Węgrów wkrada się już chaos. o sukcesję. Mehmeda i Musy. Już w roku 1432 burgundzki szpieg Bertrandon de la Brocąuiere pisał. Natychmiast potem Bajazid zaoferował jednak Serbom dogodne warunki. jak węgierska ciężka kawaleńa na pierwszym planie tonie w błocie. zważywszy na niewielki opór. jak zobaczymy dalej. Prowad na przez Bajazida w Anatolii agresywna politykal aneksji zwróciła go przeciw klientom Tamerla i sprowokowała turecko-mongolskiego dowódo do interwencji. Większość armii. a w Azji Mniejszej przezornie zajął siedem bejlikatów. prowadząc wojnę przeciwko nim. a w dalszej perspektywie przesądziło o losie Serbii. 272 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 rium osmańskie osłabiła później wzajemna walka synów Bajazida: Sulajmana. że gdyby sułtan osmański "chciał zaangażować swą potęgę i posiadane dochody. dopóty utrudniona była komunikacja mię-l dzy wschodnim i zachodnim frontem sułtanatu. powstrzymują dżihad i pomagają niewiernym. składała się z niechętnych mu len ków.! W 1394 roku Bajazid wydał rozkazy. Imp Poniżej: Osmański sułtan Sulajman Wspaniały tńumfałnie przejeżdża przez hipodrom w Konstantynopolu. spokojnie przejął władzę i zebrał owoce zwycięstwa. Na sąsiedniej stronie: Decydujące zwycięstwo osmańskie w bitwie pod Mohaczem (rok 1526) pozwolilo Osmanom przyłączyć Węgry. Chociaż połączona! krucjata Węgrów i Francuzów z 1396 roku miała. Przejście na stronę Tamerlana nie zajęło in wiele czasu. pochodzącej z histońi wychwalającej wyczyny sułtana Sulajmana. a ratunek dla mias miał nadejść z zupełnie innego źródła. węgierska próba . Widać. jaki napotkałby ze strony chrześcijaństwa. są wystawione na kolumnie. by móc sobie poradzić z buntem Turkmenów Karaman w Ana-tolii. Zwycięstwo pod Koso-wem potwierdziło podbicie przez Turków Bułgarii. Turcy odzyskali wszystko. Bajazid został wzięty w bitwie do nie woli. Chociaż nie powiodła się ponowna próba zajęcia Konstantynopola w 1422 roku.! między innymi na celu wsparcie Konstantynopol la. gdzie miał wkrótce umrzeć. że Karaman. W czasie panowania Mehmeda i jego syna Mu-rada II (1421-1451) Osmanowie szybko rośli w siłę. że miasto! powinno być zablokowane. Dopóki chrześcijanie utrzymywali Konstanty-1 nopol. Isy. Na tej miniaturze. Węgierski generał Jan Hunyadi odniósł kilka zadziwiających zwycięstw w walce z Turkami w 1441 i 1442 roku. aby walczyć w Azji i vice versa. zakończyła się klęską na polu bitwy pod Niko-l polis. wysłanej prze Bajazida do walki z Tamerlanem pod AnkarJ w 1402 roku. W tle trzy posągi. mógłby podbić większą część jego obszaru".

Powiada. dokonany przez Mehmeda. Najważniejszą rolę w tym oblężeniu odegrała artyleria. Koryntu. "Sułtan Mehmed podbił Konstantynopol z Bożą pomocą. był jednym z głównych twórców triumfu muzułmańskiego pod Konstantynopolem w 1453 roku. Prawdopodobnie Osmanowie używali dział już od lat osiemdziesiątych XIV wieku.. Trebizondu". lecz najazd turecki został powstrzymany. Teb. lecz zmarł w roku 1481. lecz także Aleksandra i Cezara. że Mehmed "oświadcza. nie odniosła sukcesu i wydawała się ostatnią krucjatą ofensywną. Podbój wyspy j mógł także zapewnić Mehmedowi zdobycie kluczowego strategicznego punktu na wschodnim ob. Do 1460 roku Osmanowie zdobyli ostatni przyczółek cesarstwa bizantyjskiego na Peloponezie. Morze Czarne zamieniło się w jezioro osmańskie. Było to w dużej J iii Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 273 . a więcej armat przywieźli odszczepiericy chrześcijańscy. potwierdził tradycyjne muzułmańskie przepowiednie o upadku miasta na rzecz muzułmanów. która dopłynęła do Otranto w południowych l Włoszech w 1480 roku. Po 1453 roku statki osmańskie stały się bardziej napastliwe i skuteczne. którzy wstąpili na służbę turecką. W roku 1480 flota osmańska ruszyła na Rodos. Zachowanie floty osmańskiej w czasie oblężenia Konstantynopola było ostrożne i niesławne. jak wcześniej ludzie Zachodu posuwali się w kierunku Orientu. Była to siedziba bożków. W 1451 roku Mehmed II. Bajazid II (1481-1512) prowadził mniej agre-J sywną politykę wobec Zachodu.j szarże Morza Śródziemnego. chrześcijański odszczepieniec z Transylwanii i specjalista w odlewaniu dział. że musi istnieć tylko jedno imperium. który objął władzę po Muradzie II. Poczynając od lat dwudziestych XV wieku. Podbój Konstantynopola uczynił sułtana właścicielem wielkiej stoczni i arsenału. j Wojska tureckie znalazły się we Włoszech w kło-J potach i poddały we wrześniu tegoż roku. mającą na celu zahamowanie wpływów osmańskich na Bałkanach. Urban. i jedna zwierzchność na świecie". a armia i flota Mehmeda prowadziły połączone działania w rejonie Morza Egejskiego i na innych terenach. Współczesny im włoski obserwator zapisał.. Armaty zdobyto na chrześcijanach w wojnach w Europie. które podbił: Konstantynopola. Podbój miasta. wziął w swe ręce przygotowania do oblężenia Konstantynopola. Według słów Lionela Butlera: "Mehmed II był pełen zapału. Aten. aby włączyć Rodos do swej kolekcji słynnych greckich miast świata j starożytnego. iż będzie postępował ze Wschodu na Zachód. Mehmed planował podjęcie jeszcze jednej próby w 1481 roku i bez wątpienia planował także wzmocnienie tureckiej ekspedycji. Lecz podbój dawnej stolicy wschodniego cesarstwa rzymskiego pozwolił Mehmedowi zaprezentować się jako dziedzicowi nie tylko bohaterów przeszłości muzułmańskiej.współdziałania z zachodnią flotą na Morzu Czarnym. jedna wiara. Sułtan zamienił jego pięknie ozdobione kościoły na muzułmańskie uczelnie i meczety". w oblężeniach regularnie wykorzystywano działa.

w Iranie. że jego zwolennicy widzieli w nim mahdiego i wierzyli.Gdy w 1798 roku uniuu jinu\. lecz na wschodnim froncie miał poważniejsze problemy. który zajął poprzedniego roku. kiedy armia pod dowództwem Selima Groźnego pokonała niezdyscyplinowanych zwolenników Isma'ila. Lecz większość Egipcjan skłonna była widzieć w nowej inwazji jedynie ostatnią z serii napastniczych wojen. że jest bezgrzeszny i niepokonany. Jeszcze przed wkroczeniem Selima do Kairu w 1517 roku. a stamtąd udał się do Francji. dopóki potencjalnym zagrożeniem dla jego południowej granicy był sułtanat mamelucki. najpierw z sułtanatem mame-luckim. szczególnie z Egiptu. jej dowódca. Później Konstantynopol co roku odbierał olbrzymie kwoty. pierwszego z dynastii Safawidów. Ludwika IX. wydaje się. po dojściu do władzy szaha Isma'ila. że musiał bronić swego tronu przed bratem. Równości. Pozostając w Europie pod nadzorem. Chociaż Mamelucy ponieśli klęskę w bitwie pod piramidami. W 1533 roku Chayr ad-Din otrzymał zadanie organizacji floty osmańskiej i w 1534 roku zajął Tunis. Okupacja ziem mameluckich przez Osmanów w latach 1516-1517 zjednoczyła ziemie wschodniego obszaru Morza Śródziemnego pod berłem jednego władcy muzułmańskiego. to jednak nadal wspierały ich masy arabskich poddanych. Nawet po klęsce pod (Jaldiran szyizm ciągle postrzegano jako zagrożenie dla sunnickie-go państwa osmańskiego. Dżem zbiegł na Rodos w 1482. rekrutujących się spośród turkmeriskich wojowników plemiennych. Dżemem. Pokonany w 1481 roku. Chayr ad-Din odniósł w 1538 roku pod 274 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 . lecz dla Selima prowadzenie dalszych kampanii przeciwko Isma'ilowi było niebezpieczne.u^u wylądowała w Egipcie. utrzymanych w tradycji Gotfryda z Bouillon i króla Francji. Napoleon Bonaparte wygłosił proklamację. począwszy od 1501 roku. Bajazid poczynił kilka zdobyczy na Bałkanach. szkicującą w języku arabskim obietnicę "Wolności. następnie. Wyczyny braci Arudża i Chayra ad-Dina Barbarossów zapoczątkowały złoty wiek korsarzy berberyjskich. części spowodowane faktem. Legenda o niezwyciężeniu Isma'ila została obalona w 1514 roku w bitwie pod Caldiran. Szah Isma'il był szyitą imamitą. Arudż Barbarossa przekazał mu władzę nad Algierem. Chociaż siły wysłane przez cesarza Karola V odbiły miasto w następnym roku. Dżem stanowił mocny zastaw w rękach chrześcijaństwa aż do swej śmierci w 1495 roku. i Braterstwa".

poniesiona na Malcie w 1565 roku.j ska osmańskie kopiowały technologię wojskową Europejczyków. Filozoficznie nastawieni osmańscy urzędnicy l analizowali problemy i niektórzy odwołali się w tym celu do teorii Ibn Chalduna. przyłączono do sułtanatu. czasami wykorzystując do tego zaprzyjaźnione porty francuskie. Rzekomo. utracili tysiące uzdolnionych marynarzy i łuczników. a całą Afrykę Północną. pod patronatem cesarza i papieża. Także klęska turecka. podobnie jak ich umiejętne użycie dział l i muszkietów. W końcu Osmanowie szybko zbudowali nową flotę. W XVI wieku muzułmańskie oczekiwania ciągłych podbojów upadły. osmańskie linie zaopatrzenia ledwie sięgały Wiednia. że nie uważali już dłużej przywództwa dżihadu za główny obowiązek sułtana. W1570 roku zajęcie przez nich większej części weneckiego Cypru sprowokowało powstanie jeszcze innej chrześcijańskiej ligii morskiej. że główne obo. Na początku szczęśliwy los stale sprzyjał wojskom Sulajmana: zajęcie Belgradu (rok 1521). Mimo to. W ich memoran.j dum uderza fakt. z wyjątkiem Maroka. lecz wydaje się. osmańskie oddziały źle sobie radziły. Jednakże Osmanowie kontynuowali podboje.i tu. zajęcie Rodos (rok 1522). gdyż próba zajęcia miasta była tylko rezultatem powziętej poniewczasie decyzji pod koniec kampanii. lecz nie ich taktykę. lecz wojska tureckie nie zdołały naśladować chrześcijan w tych dziedzinach. Sulajmanowi nie udało się zdobyć Wiednia w roku 1529. Generałowie tureccy ciągle pokładali wiarę w noszącej miecze kawalerii sipahi. kiedy Selim II (1566-1574) zapytał swego wezyra. Twórcy propagandy Sulajmana woleli podkreślać konieczność dżihadu wymierzonego w heterodoksyjnych Safawidów w Iranie i Iraku. a etyka ghazich zamarła. W ponownej turze walk na Bałkanach (1593-1660). został w 1551 odbity przez muzułmanów. Woj. Rok później Sulajman zmarł. Sułtanat osłabiały także j problemy podatkowe i bunty w Anatolii. W zamian starali się dowodzić. Obserwatorzy tureccy mogli podziwać dyscyplinę zachodnich armii. najeżdżali też dowolnie na zachodnie wybrzeże Morza Śródziemnego. że gdybyśmy pragnęli wyposażyć całą flotę w srebrne kotwice. ile będzie kosztowało odbudowanie utraconej floty. Wojna Sulajmana nad Morzem Śródziemnym i na Bałkanach była w rzeczywistości raczej wojną imperialną z Habsburgami niż świętą wojną skierowaną przeciwko chrześcijaństwu.Prevezą wielkie zwycięstwo morskie nad chrześcijańską ligą morską. Chociaż Turcy ponieśli w tej bitwie ciężkie straty.j wiązki sułtana polegają na utrzymaniu sprawie-j . jak odkryją następcy Sulajmana. wezyr odrzekł: "Potęga imperium jest taka. Zajęcie Cypru nie napotkało szczególnego oporu. jedwabne olinowanie i satynowe żagle. moglibyśmy to zrobić". Imperium osmańskie pod rządami Sulajma-na Wspaniałego (1520-1566) może być widziane jako muzułmański odpowiednik powszechnego chrześcijańskiego imperium Karola V. stanęła na-przeszkodzie osmańskim ambicjom. Chrześcijanie powitali swe zwycięstwo w bitwie pod Lepanto w Zatoce Korynckiej w 1571 roku jako wspaniały triumf nad niewiernymi. pozostający od 1510 roku w posiadaniu Hiszpanów. Trypolis. że w tym czasie nie miało to szczególnego znaczenia. to jednak zasoby osmańskie były ogromne i bitwa nie zmieniła układu sił. zwycięstwo odniesione nad Węgrami w bitwie pod Mohaczem (rok 1526) i w następstwie zniszczenie królestwa Węgier.

po raz pierwszy Osmanowie byli niewątpliwie stroną pokonaną. Prusach i Włoszech były zdumiewające. Fala osmańskiego postępu została w oczywisty sposób zahamowana. jak i strategii wojskowej: co wyrażono w 1274 roku w Constitutiones pro zelo fidei.dliwości i zapewnianiu poddanym dobrego losu. nazywając walkę między chrześcijaństwem a islamem na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego SPOREM ŚWIATOWYM. Nawet jeśli Gibbon miał rację. iż sułtanatowi zagraża brak dostępu do ogromnych zasobów obu Ameryk. a muzułmanie rozdzielali je i cały świat. postanowieniach krucjatowych z II soboru lyoriskiego: "Ku większemu wstydowi Stwórcy. która faktycznie oddawała terytoria chrześcijanom. Co więcej. kryzys musiał dotknąć tak wiary. Sindu i Chin przybywałyj na ogół do Suezu. Ruch krucjatowy 1274-1700 NORMAN HOUSLEY Pod koniec dwóch pierwszych wieków swego istnienia ruch krucjatowy znalazł się w stanie kryzysowym. Ostatnia osmańska próba zdobycia Wiednia w 1683 roku nie tylko nie powiodła się. 11. lecz nie mogły zrekompensować faktu.J Wcześniej towary Indii.»A gdzież jest Bóg chrześcijan?* . Ze względu na naturę ruchu krucjatowego. Dopiero w połowie XIX wieku Arabowie w ogóle utworzyli termin al-hurub as-salibijja na oznaczenie wojen krzyżowych. J W1625 roku niejaki Ómer Talib napisał: "Teraz Eu-1 ropejczycy nauczyli się poznawać cały świat: wy-J słali swe statki wszędzie i zajęli ważne porty. Inni podzielali odczucie Omera Taliba. Mamelucy] wyśmiewają i obrażają chrześcijan wieloma napomnieniami . był to spór pomiędzy głuchymi. iż obrona Ziemi Świętej wobec postępu Mameluków stanęła w obliczu klęski. krzywdzie i cierpieniu wszystkich. Sukcesy odniesione w ostatnim czasie w Hiszpanii. Przeminął "wiek dżihadu" i zaczął się długi proces rozczłonkowania imperium osmańskiego. którzy wyznają wiarę chrześcijańską. oni [tj. Na mocy pokoju w Karłowicach (rok 1699) Osmanowie zostali zmuszeni do odstąpienia Austrii Węgier i Transylwanii. a Wenecja i Polska umocniły inne terytoria. lecz sprowokowała wojnę Świętej Ligi (1684-1697) i doprowadziła do utraty Budy i Belgradu. hole: derskie i angielskie przewożą te towary do FrangiJ iii 275 Islam a ruch krucjatowy 1096-1699 stanu (Europy) i stamtąd płyną wszystkie na cały świat". Lecz teraz statki portugalskie.

Filip z Meziers (poniżej) przedstawia swój list na temat krucjaty królowi Anglii. we l wstępie do swego dzieła krucjatowego De ucąm-l sitione termę Sanctae ("O odzyskaniu Ziemi Sv tej". Po nich miało jeszcze powstać wiele innych. jako dziedzice świętego Ludwika i Ryszarda I. powstałych między soborami w Lyonie i Yienne (1274-1312).2). Wilhelm z Nogaret. 1320 roku. aby rozpocząć przegląd późniejszych krucjat od skupienia się na żyznym zaczyni idei i konsolidacji metod organizacji i finansowania. potęga i miłosierdzie". Sam Luli był jednym z najbardziej wpty-j wowych i płodnych spośród wielu katolików. Ryszardowi II. oczywiście było to sporne do wybuchu wojny stuletniej w 1337 roku. Istnieją dobre powody. Uniemożliwiła to rywalizacja polityczna między nimi.] którzy w dziesięcioleciach między II soborem! lyońskim a początkiem wojny angielsko-franc skiej chwycili za pióro. wenecki człowiek interesu i lekarz z Genui. Biorąc pod uwagę pochodzenie. Niektórzy byli niedzielnymi strategami. elastyczność l i zdolności przystosowcze. lecz wiernie przedstawiają zaangażowanie. czołowy francuski urzędnik królewski. 1395 rok. objęły dziesięciolecia po roku 1300. inni . czuli moralny obowiązek stanięcia na czele chrześcijańskich wysiłków krucjatowych. które zainicjowane czy popierane przez II sobór lyoriski. ok. Zmiany te nie były jedynymi przyczynami przetrwania ruchu krucjatowego przez wiele następnych pokoleń. mistrzowie największych zakonów rycerskich. W ten sposób Rajmund Luli. różni biskupi i opaci zakonów żebraczych. Lata próby ogniowej i ich dziedzictwo "Do zdobycia Ziemi Świętej potrzebne są przede l wszystkim trzy rzeczy: są to mądrość.(porównaj Ps 115. rok 1309) przedstawia plan wsparcia krucja-1 ty mającej na celu odzyskanie Ziemi Świętej. ponieważ niewielu ówczesnych uznało utratę Palestyny za ostateczną. W późnym średniowieczu królowie Francji i Anglii. kiedy nadzieje na odzyskanie zaczęła żywić tylko optymistyczna mniejszość. Ruch krucjatowy 1274-1700 278 in wylicza dwadzieścia sześć dzieł krucjatowych. wygnany książę Armenii. status. Kryzys nie skończył się bynajmniej w 1291 roku. Znaleźli się wśród nich królowie (Henryk II z Cypru i Karol II z Neapolu).} Nigdy nie brakowało mądrości (sapientia). dzięki którym prze-j trwała myśl krucjatowa. Sylvia Sche-j Wilhelm Durand (u góry) prezentuje królowi Francji swe dzieło poświęcone krucjatom. powiązania i doświadczenie ich autorzy stanowili przekrój męskiej części ludności Europy (ciekawe. w for-| mię rady. aby pisać dzieła zachęca-1 jące do podjęcia ponownej krucjaty. że nie znamy żadnego działa napisanego przez kobietę).

jak Rajmund Luli. krucjata była po części instrumentem dynastycznych ambicji Kapetyngów. że ich obecność była dobrze widziana i r« 279 Ruch krucjatowy 1274-1700 . Z drugiej sti ny. Ekspedycję powinna była poprzedzać ciągła blokada ziem mameluckich. Takie apele odzwierciedlały szeroko rozpowszechnione odczucia potrzeby radykalnego i nowatorskiego myślenia o właściwie każdym aspekcie organizacji krucjatowej . Nie było zgody co do tego. że począwszy od Grzegorza X papieże prosili o radę.jeśli błędy przeszłości nie miały się powtórzyć. odrzucili etap passagium particulare i woleli pojedynczą przeprawę z wykorzystaniem wszystkich dostępnych sił. Mieszały się tu pry-! watne interesy. Częściowo spowodował go fakt. który i pod tym względem był fons et ońgo . był też najprawdopodobniej odpowiedzią na apel Grzegorza X o udzielenie rady na piśmie. pozostawał pod silnym wpły-j wem interesów aragońskich i francuskich.pióra Fidenzia z Padwy. teoretyków francuskich: Piotra Dubois i Wilhel. podczas gdy nawet tak wybitny i altruistyczny myśliciel. Nie powinny znaleźć się w jej szeregach osoby cywilne i maruderzy.ekspertami. w tym. Niektórzy teoretycy. a drugi ipas-sagium generale) miał go wykorzystać. Ten zalew porad i napomnień był czymś nowym. a jedną z najbardziej uderzają cych cech najwybitniejszych twórców traktatów| Lulla i Wenecjanina Marino Sanudo Torselloj było. Konstruktywna i pozbawiona złudzeń odpowiedź na błędy przeszłości doprowadziła do czegoś na kształt zgodności opinii.i sce w dwóch etapach. Większość z najwcześniejszych zachowanych traktatów i memorandów została napisana na II sobór lyoński. dysponowanie podbitymi ziemiami i ich ochronę . chociaż ukończono go dopiero krótko przed upadkiem Akry. której włączył do swych planów ataku. Jakub de Molay. ciągle też wtrącali się politycy. zwykle do jednego z papieży i królów. nierealna była próba wyplątania krucja ty z dynastycznych i ekonomicznych zamiarów wielkich potęg. w nadziei i oczekiwaniu na działanie. ćwiczonych jako jego elitarna kawaleria) i osłabienie skarbu państwa mameluckiego. ostatni mistrz templariuszy. wszyscy pisali prośby o audiencję. Krucjatę należało zorganizować na profesjonalnych podstawach. chociaż nie zawsze wynikało to jasno z ich rady. gdzie passsgium powinno wylądować. charakterystycznym i znaczącym. Dla. stratą czasu byłoby pisanie w polityczne. że powstały plan był wykonalny. pierwszy z nich (passagium particulare) miał stworzyć przyczółek. Nie należy wyolbrzymiać tej zgody ani też zakładać. Powinno to mieć miej. miała być odpowiednio finansowana i podlegać jasno określonemu.j ma z Nogaret. który miała przybrać sama ekspedycja.od kształtu. która miała podwójny cel: pozbawienie sułtana podstawowego importu wojennego (w tym niewolników. mającej na celu odzyskanie utraconych terenów. doświadczonemu i szanowanemu dowództwu. próżni. w czym naśladowali precedens Innocentego III.źródłem i początkiem ruchów krucjatowych. pojawiającej się w wielu głównych aspektach oczekiwanej krucjaty. Pierwszy w pełni godzien tego miana traktat o wznowieniu krucjat . co zadziwiające.

landlowe potęgi w obszarze Morza Śródziemnego, szczególnie włoskie republiki morskie i Barcelona, zwykle yrzyjały pokojowym stosunki z Mamelukami, co przedstawił tutaj uczeń Gentile Belliniego. Było to poważną rzeszkodą dla krucjaty odzyskującej teren, ponieważ właśnie od tych mocarstw zależało wprowadzenie handlowego, które uważano za klucz do powodzenia. worach, zgromadzeniach i soborach kośdel-ych. Byli oni wielkimi twórcami sieci przygotowań krucjatowych. Jest jasne, że potok idei wpływów płynął dwiema drogami. Trudniej osądzie, czy oczyszczona i zreformo-rana krucjata, za którą opowiadali się tacy lufcie, miała szansę urzeczywistnienia jeśli, jak to ^iało istotnie miejsce, zależała od dwu innych rybutów, uważanych przez Lulla za konieczne: lilosierdzia (caritas) i władzy (potestas). W żad-n wypadku nie da się z góry przewidzieć skut-manipulacji publicznymi uczuciami odnośnie krucjaty - czy to przez reakcje na niepowo-zenia na Wschodzie (przede wszystkim na utra-Akry), czy też na kaznodziejstwo krucjatowe, a te pierwsze w zbyt wielkim stopniu wpływa-specjalne interesy i powszechna chęć znale-enia kozła ofiarnego, podczas gdy głoszenie krucjat zostało zniekształcone po tym, jak w oficjalnych kazaniach zaczęto namawiać do zbiórki funduszy, a nie do osobistego uczestnictwa. Jednakże doszło do wiele mówiących, choć krótkotrwałych, erupcji powszechnego zainteresowania tą kwestią niedługo po upadku Akry. Zazwyczaj łączono je z eschatologicznym elementem w ideach krucjatowych. Stały one w sprzeczności z zaawansowaną, profesjonalną formą krucjaty, za którą opowiadała się większość teoretyków, lecz mają pewną zaletę: dowiodły, iż obsesja teoretyków na punkcie odzyskania Ziemi Świętej poruszyła szerokie kręgi ludności wtedy, gdy panowały odpowiednie nastroje. Takie wybuchy pojawiały się z grubsza w odstępach dziesięcioletnich: w 1300 roku, kiedy na Zachód dotarły wieści o zwycięstwie ilchana Ghazana nad Mamelukami pod Emessą, w roku 1309 i 1320, kie-

Ruch krucjatowy 1274-1700 280

dy krucjaty ludowe w Niemczech i Francji ukazały jasno, że biedota ciągle jest podatna na wybuchy zapału krucjatowego. Przechodząc wyżej w hierarchii społecznej, stajemy na solidniejszym gruncie. Uzyskujemy bogatsze świadectwa i jasne jest, że kult rycerskości, który najpełniej rozwinął się mniej więcej w czasie upadku Akry, przyjął ruch krucjatowy jako jedną z określających go cech. Nie przez przypadek świeccy władcy tak często decydowali się

na ogłaszanie czy podejmowanie swych planów krucjatowych w otoczce rycerskiego splendoru. Działo się tak jeszcze w czasie Święta Bażanta Filipa Dobrego w 1454 roku. Także rodzinne tradycje krucjatowe, szczególnie we Francji i w Anglii, predysponowały wielu szlachciców do entuzjastycznej odpowiedzi na projekty, które wykluwały się na papieskich i królewskich dworach. Ich entuzjazm był jednak coraz bardziej zabarwiony podejrzeniami co do motywów i prawdziwych intencji tych promowanych projektów, a to znajdowało wyraz w większej ostrożności przy formalnym zobowiązywaniu się do ujęcia krzyża. Lecz wielokrotnie, od czasów planów krucjatowych Edwarda I, króla Anglii w latach osiemdziesiątych XIII wieku, przez projekty króla Francji Filipa VI na początku lat trzydziestych XIV wieku, rekrutacja walczących okazywała się możliwa. Istotnie, dochodzimy do wniosku, że to brak potestas a nie cańtas sprawił, iż projekty krucjaty odzyskującej spełzły na niczym. Aby wytłumaczyć dlaczego, konieczne jest naszkicowanie kilku niezwykłych przykładów postępu, jaki dokonał się w organizacji wojskowej i finansowaniu. Razem z traktatami miały stworzyć stałą spuściznę soboru lyońskiego i żarliwe plany na następne pięćdziesiąt lat. Było to stopniowe pojawianie się praktyki krucjatowej, która, mniej ukierunkowana i skuteczna niż ta, jaką wyobrażali sobie niektórzy teoretycy, lepiej jednak współgrała z trendami ówczesnych działań wojennych, a zatem było bardziej prawdopodobne, że dzięki niej osiągnie się pewne rezultaty. W planowaniu kru-! cjatowym Edwarda I, Karola IV i Filipa VI można jasno dostrzec dążenie do rekrutacji kontraktowej, z wszystkimi jej korzyściami dotyczącymi kontroli i odpowiedzialności. Coraz bardziej doceniano też znaczenie wynikające z pełnego wykorzystania morskiej supremacji Zachodu, nie, tylko ze względu na planowaną blokadę morską ziem mameluckich. Należyte znaczenie nadano! rozpoznaniu, szpiegowaniu i wyszukiwaniu J sprzymierzeńców wśród sił neutralnych. Doce-J niono potrzebę przystosowania taktyki wob różnych wrogów i w różnych okolicznościach Przewidziano wyznaczenie ekspertów w padku działań oblężniczych. Ogólnie, gdy tylkoj krzyżowcy ruszali w pole, równowaga międ elementem mistycznym a militarnym zdecydo wanie przechylała się na korzyść tego ostatnie go, bardziej nawet niż podczas niedawnych kań panii świętego Ludwika. Jednakże najważniejszy przełom dokonał sid w sposobie finansowania krucjat. Wszystkia zmiany, o których wspomniano powyżej, kosztowne. Chcąc sprostać ciągle rosnącym kos; tom ruchu krucjatowego, II sobór lyoriski zapn ponował obłożenie ludności świeckiej w świecid chrześcijańskim podatkiem. Ta propozycja : biła się o skały podejrzeń i partykularyzmu, l sobór odniósł trwały sukces względem inneg środka finansowego. Otóż na cały Kościół na żono sześcioletnią dziesięcinę. Kościelne podał ki od dochodów uznawano przez kilka dziesi cioleci za jedyne odpowiednie środki, zapev jące krucjatom nieprzerwany strumień doch dów, lecz procedury szacowania, zbierania i f kazywania funduszy miały dotąd przypadko charakter. Największym wkładem papieża Gr; gorza X w ruch krucjatowy było to, że zajął i trudną sprawą oparcia tego podatku na moc: podstawie instytucjonalnej. Papież powołał dwudziestu sześciu poborców podatkowych i, w swej bulli Cum pro negotio z 1274 roku, sformułował szczegółowe wska/ania, dotyczące szacowania dochodów kleru na cele podatkowe. Po śmierci Grzegorza X w

1276 roku, jego następcy musieli wprowadzić do jego procedur poprawki, lecz od śmierci Bonifacego VIII w 1303 roku papiestwo miało powszechny system podatkowy, z którego j mogło czerpać na finansowanie przedsięwzięć krucjatowych. Istotnie, system ten przeszedł przez pierwszą wielką próbę, w postaci licznych i dziesięcin i subsydiów, które nałożyli papieże, by opłacić serię krucjat przeciwko buntowniczym Grobowiec papieża Grzegorza X w katedrze w Arezzo daje wrażenie władzy tego papieża, który próbował, w duchu Innocentego III, pobudzić chrześcijaństwo do wyzwolenia Ziemi Świętej. Sycylijczykom i ich sprzymierzeńcom w latach 1282-1302. Papieskie opodatkowanie Kościoła było nadzwyczajnym osiągnięciem. Może się to wydawać zwodniczo proste. W 1292 roku, na przykład dochody biskupa z Rochester szacowano rocznie na 42 funty, 2 szylingi 2 pensy, w tym renty, połowy ryb, młyny, rynki i sądy. Oznaczało to, że biskup musi płacić 4 funty, 4 szylingi i 2,5 pensa dziesięciny rocznie, którą to sumę papież Mikołaj IV ofiarował Edwardowi I na jego projekt krucjatowy. Lecz ten pozornie bezpośredni sposób liczenia napotkał trudności. Czy dziesięcina powinna być oparta na dochodzie szacowanym przez bezstronnego badacza, co było czasochłonne i szybko się dezaktualizowało, czy zapłatę powinno się czynić retrospekcyjnie, na podstawie sumienia i wiedzy duchownego -oczywiście nie zawsze dokładnych - jaki dochód osiągnął w danym roku? Jak powinno się znaleźć i wynagrodzić szacujących i poborców i jak należy kontrolować ich pracę? Jak najlepiej zabezpieczyć i przekazywać dochód? Dodatkowo, istniały jeszcze dwie wielkie grupy problemów dotyczące płacących podatki i świeckich przywódców, którzy otrzymywali pieniądze na cele krucjatowe. Środki oporu stosowane przez duchownych, od wykręcania się i podstępów, do otwartego sprzeciwu, były liczne i przebiegłe. Z drugiej strony, należało koniecznie obmyślić środki w celu zapewnienia, by przekazane pieniądze faktycznie zostały wydane na krucjatę, by prowadzono i sprawdzano księgowość, a niewykorzystane wpływy - zwracano. Ruch krucjatowy 1274-1700 282

Okazało się, że te problemy nie mają rozwiązania: unikający podatków duchowni, poborcy-oszuści, rozbójnicy, niewypłacalne spółki bankowe oraz władcy, którzy przywłaszczali sobie podatki na krucjaty - wszystko to stanowiło niezmienne cechy europejskiego pejzażu społeczno-ekonomicznego późnego średniowiecza. Jak większość średniowiecznych systemów podatkowych, ten system nałożony przez papiestwo na Kościół walił się, był bardzo krytykowany i znienawidzony, kosztowny, a nieskuteczny. Lecz przy wszystkich swych wadach, system dostarczył dużej części funduszy, od których zaczął teraz zależeć ruch krucjatowy i w ten sposób umożliwiał jego kontynuację. Oczywiście czynnie ją też

stymulował. Ściąganie na krucjatę powszechnej dziesięciny co sześć lat, postanowione nie tylko w Lyonie w 1274 roku, lecz także na powszechnym soborze Klemensa V w Yienne w 1312 roku, dało ogromne sumy pieniędzy, które miały pójść na opłacenie przeprawy na Wschód. Decyzja ta pomogła zatem w utrzymaniu problemu krucjat w sferze politycznej. Ten sam skutek miała gotowość kurii papieskiej do zezwolenia poszczególnym władcom na opodatkowanie jego kleru. Sumy te miały być przeznaczone albo bezpośrednio na krucjatę, albo na działania przedstawiane jako niezbędne przygotowania do niej. Możliwe, że obecność krucjaty w Europie pod koniec średniowiecza była być może czymś więcej niż armie poborców podatkowych, bankierów i biurokratów, zajmujących się zbieraniem i rozdziałem pieniędzy, bez których niczego nie można było uczynić. W znacznym stopniu potestas Lulla sprowadzała się do pieniędzy, których nie wystarczyło na krucjatę odzyskującą; lub dokładniej: warunki polityczne w Europie około 1300 roku uniemożliwiły odpowiednią koncentrację potestas. Rosnąca pewność siebie i palące prywatne potrzeby chrześcijańskich władców świeckich oznaczały, że zaakceptowaliby wprawdzie na swych j ziemiach papieskie opodatkowanie Kościoła (szczególnie, jeśli mogli mieć widoki przynajmniej na część dochodu), ale to nie pozwoliliby na wywóz tych funduszy na użytek innego władcy organizującego przeprawę do Ziemi Świętej, j W praktyce zatem żaden wyznaczony przywód-j ca krucjaty odzyskującej nie zdołałby zebrać! potrzebnych środków. Filip VI, który najprawdo j podobnie) na początku lat trzydziestych XIV l wieku był najbliższy rozpoczęcia takiego passa-j gium, próbował obejść ten problem, zbierając! świeckie podatki we Francji i naciskając na pa-l pieską kurię, aby przysyłała fundusze spoza Frań-J cji i jej państw satelickich. Lecz ten drugi środek! nie mógł zadziałać, gdyż wpływ papiestwa w sfe-l rze politycznej zbytnio osłabł. Była w tym po-l dwójna ironia. Wuj Filipa VI, Filip Piękny, jaskra-l wo uwydatnił tę słabość w czasie swych wielkich! zmagań z papieżem Bonifacym VIII. Powodem! nacisków Filipa VI było utworzenie papieskiego! systemu opodatkowania, dowodzącego imponu-J jącego zakresu władzy, którą papiestwo ciągły posiadało, ale nie w obszarze świeckim, tylk w łonie Kościoła. Nie dziwota, że niewielu współczesnych i ło jasny obraz tych subtelnych lecz istotnych zwrotów władzy i autorytetu czy ich wpływu i krucjatę. Docierało do nich wrażenie bałaganu! krętactwa i udawania ze strony władców. W uderzającym zdaniu Antoniego Luttrella była to "ep ka kryzysów i nieładu". Dyskutowano nad kolej-J nymi projektami, mającymi na celu odzysk Ziemi Świętej przy pomocy Cypru i Armenii ( licyjskiej, czy odzyskanie Konstantynopola z i Greków. Te ostatnie cele uważano za przyg wawcze w stosunku do pierwszych. Prawid wszystkie zarzucono, przyczyniając się do ogron nego rozczarowania. Powszechną frustrację jes; cze bardziej rozjątrzyło podjęcie wielu krucja takiego czy innego rodzaju. Na przykład w 130' roku odbyły się nie mniej niż trzy wyprawy do północnych Włoch, Granady i nad Morze Egejskie. Ponad wszystko, upadek templariuszy w latach 1307-1312 wywołał konsternację i nieład. Jeśli rozwiązał, w opinii niektórych, problem, kto ponosił odpowiedzialność za wypadki z 1291 roku i ustalił, przez force majeure, wielce

dyskutowaną kwestię zjednoczenia zakonów rycerskich, to podniósł także niepokojące pytania "... faryzeuszów nowy książę wojnę/Rozpoczął wówczas wieść pod Lateranem! ... wojował jeno z chrześcijanem,/Który z niewiernym Akry nie zdobywał..." [Boska Komedia, Piekło, p. XXVII, w. 86-89, tł. Edward Porębowicz] Zupełnie możliwe, że papież Bonifacy Viii, przedstawiony na rzeźbie Arnolfa di Gambio, wyglądał naprawdę tak. Naciski papieża, by krucjatę do Ziemi Świętej uzależnić od stłumienia buntu na Sycylii sprawiły, że Dante jadowicie go zaatakował w Piekle. o władzę i motywy postępowania korony francuskiej. Wobec powtarzającego się odkładania na później programów krucjatowych, zmiany przeznaczenia funduszy krucjatowych przez papieży i świeckich władców oraz zniechęcających strategicznych i finansowych problemów dotyczących odzyskania Ziemi Świętej, nie ma wątpliwości, że niektórzy stracili nadzieję na jej odzyskanie. Jak wiemy z repliki Humberta z Romans na krytyki krucjatowe, już w 1274 roku niektórzy ludzie zgadzali się z Salimbene z Adam, iż "nie jest wolą Boga, aby Święty Grób został odzyskany". W ostateczności, kryzys, wobec którego stanął ruch krucjatowy pod koniec XIII wieku, nie został rozwiązany. Zamiast tego miały miejsce dwa zdarzenia. Po pierwsze, po upadku w 1336 roku odłożonego na czas nieokreślony przez papieża projektu krucjatowego Filipa VI, odzyskanie świętych miejsc spadło z listy priorytetów. Przetrwało, głównie ze względu na wygodę kleru, w terminologii używanej do zdefiniowania odpustu i przywilejów każdego crucesignatus. Co bardziej znaczące, cały czas wywierało silny wpływ na umysły niektórych entuzjastów, takich jak Filip z Mezieres; a czasami, szczególnie we wczesnych latach sześćdziesiątych i w połowie lat dziewięćdziesiątych XIV wieku, problem ten ponownie pojawiał się na krótko jako temat dys-

Ruch krucjatowy 1274-1700 284

kusji i planów na dworach chrześcijańskich. Lecz generalnie przysłoniły go inne, bardziej realne cele. Po drugie, jak zobaczymy dalej, nowe idee, kierunki i struktury, które stworzono pod naciskiem klęski, w nadziei utrzymania czy odzyskania Ziemi Świętej, zarówno wzmocniły istniejące obszary ruchu krucjatowego, jak i pomogły w tworzeniu nowych. Pod tym względem nie można iść za daleko: to warunki lokalne, aktywna polityka papieska i głębokie zakorzenienie ruchu krucjatowego w religijnej i społecznej kulturze katolickiej Europy wyniosły go ponad bolesny rozdźwięk 1291 roku. Lecz wiele można powiedzieć na podkreślenie zdolności przystosowawczej jak i zwyczajnej elastyczności ruchu krucjatowego. Trwające tradycje - nowe kierunki

Połowa XIV wieku była szczególnie trudna dla ruchu krucjatowego. Wojna angielskofrancuska, upadek w latach 1343-1348 włoskich domów bankowych, których dochody i ekspertyzy w znacznym stopniu wpływały na papieskie opodatkowanie Kościoła, czarna śmierć (rok 1348) i jej wpływ w postaci dyslokacji życia ekonomicznego i społecznego, wszystko to stanowiło poważne ciosy w polityczne i finansowe inicjatywy, od których zależał zakrojony na szeroką skalę ruch krucjatowy. Na tym ponurym tle ranga i witalność ruchu krucjatowego w XIV wieku były godne uwagi. Ta aktywność miała miejsce zarówno w ramach istniejącej tradycji, jak i w nowych formach i kontekstach. Jej przypływy i odpływy były w poważnym stopniu zależne od losów wojny we Francji, jeżeli nie wręcz spowodowane przez wojennef wypadki, lecz w ramach tego ograniczenia wykazywała wielką bujność. Dawno minęły dni, kiedy ten okres można było sprowadzać do rzędu pokłosia czy babiego lata w historii krucjat. Ruch krucjatowy we Włoszech i na Półwyspie Iberyjskim może stanowić przykład niezanikłych tradycji, które przywracano do życia dzięki postępom organizacyjnym. Na Półwyspie Iberyjskim masowe zdobycze z połowy XIII wieku stworzyły złożoną grupę problemów, które z kolei na wiele pokoleń powstrzymały kolejne zdobycze o jakimś większym znaczeniu. Wszystkie chrześcijańskie królestwa stanęły wobec zadania wchłonięcia tych podbojów; Kastylia, największy beneficjent, osiągnęła to kosztem stworzenia niezwykle silnej i bezkompromisowej klasy magnackiej, która ciągle! przeciwstawiała się koronie. Aragonia i Portugalia, obawiające się hegemonialnych ambicji Kasty-j lii, sprzyjały temu buntowi i zazwyczaj opierały siej wszelkiej próbie wznowienia rekonkwisty, boi głównym rezultatem byłoby dalsze poszerzeniel zdobyczy Kastylijczyków. Maurowie, z drugiej stro-J ny, byli zupełnie świadomi swego niepewnego! położenia w Granadzie i nie tylko wznieśli taml budzące grozę fortyfikacje, lecz i jasno wyrazili,! że przypadku wielkiej chrześcijańskiej ofensywy! są gotowi odwołać się do pomocy swych wsp wyznawców w Afryce Północnej, nawet za cenę utraty własnej niezależności. Powyżej: Spalenie templańuszy. Pięćdziesięciu czterech braci spalono pod Paryżem w maju 1310 roku w czasie procesu templariuszy. Wielki mistrz, Jakub de Molay i Gotfryd z Charney, preceptor Normandii, spłonęli podobnie w 1314 roku po odwołaniu swych zeznań. Lecz większość templariuszy została po proces, pensjonowana. Poniżej: Tureccy i kurdyjscy emirowie powyżej pewnej rangi zwyczajowo utrzymywali orkiestrę wojskową i swe usługi. Bębny i trąby często wykorzystywano do kierowania ruchami oddziałów na ćwiczeniach i polu bitwy.

Te konne posągi Cangrande delia Scali (po lewej) i Bernaby Viscontiego (po prawej) dobrze oddają wrażenie władzy, które chcieli wywierać ci włoscy tyrani, zdeklarowani przeciwnicy papieży. Przeciwko obydwu mężczyznom i ich zwolennikom ogłoszono krucjaty.

Fakt, iż trzy wielkie chrześcijańskie państwa od czasu do czasu podejmowały działania wojenne przeciwko Granadzie, był po części przypisany gotowości papieża w Awinionie do przekazania szczodrą ręką podatków kościelnych na to przedsięwzięcie. Istotnie, negocjacje finansowe między dworami Aragonii i Kastylii oraz papieżami były tak trzeźwe i nieustępliwe, jak dyskusje dotyczące passagium w celu odzyskania Ziemi Świętej z tej samej przyczyny - nie dlatego, żeby władcy iberyjscy nie byli szczerzy; nie widzieli oni powodu, by zbankrutować w czasie wojny za Chrystusa. Za panowania Alfonsa XI Kastylijskiego (1325-1350), kiedy udało się na pewien czas przytrzeć nosa Po lewej: Rekruci mameluccy (rozpoznawalni dzięki brakowi bród) wykonują ćwiczenia z mieczami iv czasie parady. Widzimy to na ilustracji pochodzącej z czternastowiecznego egipskiego dzieła poświęconego działaniom wojennym prowadzonym konno. Ruch krucjatowy 1274-1700 288

szlachcie, a inne państwa chrześcijańskie skłoniły się do współpracy z obawy przed interwencją marokańską, negocjacje te były bardzo owocne: król zwyciężył w jednej z największych walnych bitew rekonkwisty nad rzeką Salado w 1340 roku, zajął port Algeciras w 1344 roku i oblegał Gibraltar, kiedy zmarł na czarną śmierć sześć lat później. Potem, kiedy zagrożenie ze strony Maroka osłabło, wybuchła wojna między królestwami chrześcijańskimi, a Półwysep Iberyjski uwikłał się w konflikt angielskofrancuski jako dodatkowy teatr działań. W krucjatach, które papieże toczyli we Włoszech w XIV wieku, walczyli, nawet w bardziej widoczny sposób niż w krucjatach na Półwyspie Iberyjskim, głównie profesjonaliści, finansowani z masowych podatków kościelnych oraz, przy okazji, dzięki udanemu głoszeniu odpustów. W XIII wieku głównym obiektem wysiłków krucjatowych we Włoszech było południowe królestwo, po pierwsze, aby je wyrwać z rąk rodu Hochenstaufów i następnie utrzymać dla rodu An-degawenów. W okresie awinioriskim (1305-1378), przeciwnie, ruch krucjatowy przeniósł się na północ do Lombardii i Toskanii. Aby stworzyć pokojowe warunki, konieczne do powrotu tych terenów pod pieczę papieską, papieże musieli zarówno wziąć na powrót prowincje państwa papieskiego pod swą kontrolę, jak i zatamować eks-pansjonistyczną i destabilizującą politykę dynastycznych możnowładców, którzy nieuchronnie przejmowali władzę w północnych miastach. Mechanizm wykorzystywany przez kurie do osiągnięcia tych celów był szczególny. Ustawicznie posiadający władzę kardynałowie-legaci - tacy jak Bertrand z Le Poujet w latach dwudziestych i Gil Albornoz w latach pięćdziesiątych XIV wieku, udawali się na zagrożone tereny z armiami najemnych żołnierzy, pieniędzmi i

możliwościami uzyskania kredytów, potrzebnych do zapłacenia żołnierzom i wspomagania sprzymierzeńców kurii oraz z bullami krucjatowymi, które, jak się spodziewano, otworzą znowu dopływ ludzi i pieniędzy. Lecz czternastowieczne Włochy były kłębowiskiem kolidujących ze sobą i szybko zmieniających się interesów i ambicji. Nie byli pewni nawet tradycyjni papiescy sprzymierzeńcy, tacy jak andegaweński Neapol czy Florencja. Do połowy wieku całe polityczne status quo było podważane przez niezależne kompanie, powstałe w wyniku łączenia profesjonalnych wojsk, najmowanych przez wszystkie strony. Po pokoju w Bretigny (rok 1360), podobne kompanie (routiers) zaniepokoiły papieża i jego dwór w Awinionie, a kuria zaczęła wydawać odpusty krucjatowe za walkę z tymi kompaniami prowadzoną zarówno we Francji, jak i we Włoszech. Kiedy w 1378 roku doszło do wielkiej schizmy, dzielącej chrześcijaństwo na dwie, a później trzy obediencje, rywalizujący papieże zaczęli ogłaszać krucjaty jeden przeciw drugiemu. Na j przykład, w 1383 roku, biskup Norwich, Henryk Despenser, wskrzesił armię krucjatową w Anglii i osobiście prowadził ją na kampanię we Flandrii. Krucjaty przeciwko routiers czy przeciw schizma-tykom nie były nowością, jedne i drugie wyrosły1 na tradycjach tak starych, jak sam ruch krucjatowy. Ruch krucjatowy jednak stał się obiektem za interesowania w godny uwagi, ale raczej niezdri wy sposób. Przez to nie tylko kierujące nim p, piestwo, lecz także wybrane narzędzie czyli zawc dowi żołnierze, samo stało się, na różne sposób przedmiotem krucjat. W pewnym stopniu Turcy osmańscy pomog w zakończeniu tego nieładu, gdyż za ich przy czyną ruch zyskał nowy i nieodparcie przyciąga jacy ośrodek na Bałkanach: już od połowy sześćdziesiątych XIV wieku chrześcijanie sta li przed alternatywą: czy wysyłać oddziały na k cjatę przeciwko Turkom, czy użyć ich w walka wewnątrz chrześcijaństwa. W latach dziewi dziesiątych XIV wieku plany krucjaty antytui

Koronacja Piotra Rogera z Beaufort jako papieża Klemensa VI w 1342 roku. Jego zaangażowanie w ruch krucjatowy było ogromne. Wysiany na dwór papieski przez króla Filipa W w 1332 roku, aby negocjować oplacenie planowanego przez króla generalnego przejścia, jako papież aktywnie promował krucjatę przeciwko Turkom na Morzu Egejskim oraz popierał ponowne podjęcie przez Alfonsa XI rekonkwisty w Hiszpanii. kiej przedstawiano zarówno jako mechanizm, jak i jako powód, zakończenia wielkiej schizmy. Jednakże przedtem sukcesy Turków w Azji Mniejszej i ich rosnąca siła morska na Morzu Egejskim zapoczątkowała wspaniały przykład na to, jak ruch zdolny jest do sprostania zmieniającym się potrzebom. Była to liga morska, połączenie chrześcijańskich sił zagrożonych przez Turków, gromadzących się razem pod egidą papieską, aby postarać się o flotyllę galer na własną obronę. Ligi 1 były główną formą

passagium particulare. Ligi antytureckie były w istocie "krucjatami granicznymi".ruchu krucjatowego na l Wschodzie między rokiem 1344. Cypr i joannitów -jako środki utrzymania regionalnej równowagi sił. w nadziei uzyskania pomocy i ochotników. którego król dokonał w latach 1362-1364. kiedy postępy tureckie na Bałkanach zepchnęły kampanię lądową na dalsze miejsca w planie działania. ufundowane przez kombinację podatków kościelnych i sprzedaży odpustów. którego głównym problemem było zwykle zapobieganie kłótniom wśród sprzymierzeńców. mającą pomóc Grekom w Konstantynopolu w 1366 roku. Jednakże aktywne zaangażowanie papiestwa nadało im szerszy wymiar ze względu na środki. że celem wyprawy ma być zdobycie Jerozolimy. wtedy papież wyraził nadzieję. Na ten cel . że ograniczone cele i sukcesy lig powinny stać się odskocznią dla czegoś więcej. ligi były dobrze ukierunkowane. Był to uderzający przykład tego. sukcesy lig w naturalny sposób zależały przede wszystkim od dominacji zachodniej siły morskiej na Morzu Śródziemnym. której był tytularnym królem. Chociaż toczone w większej skali. i podobnie jak rama były przeplatane okresami convivencia i wolnej wymiany handlowej. jego próby dołączenia uczestnictwa sił zachodnich i ciągłe plany. Gdy liga Klemensa VI odniosła największy sukces z wszystkich. były one czymś na kształt nieustannych wojen podjazdo- Ruch krucjatowy 1274-1700 290 wych. zarówno na nowy scenariusz strategiczny na Wschodzie. Niezależnie od tego. Bardzo podobne strategiczne myślenie sprawiało. jak i na nieustanne działania wojenne oraz ekonomiczną dyslokację na Zachodzie. jakie korzyści dało papieskie wsparcie finansowe.przeważnie Wenecję. że przyczółek ten możne być wykorzystany przez większą ekspedycję. zajmując większą część tureckiego portu w Smyrnie w październiku 1344 roku. które pa-piestwo zaangażowało dla ich wsparcia. które miały miejsce na granicy Granady. jak pojęcia stworzone w traktatach poświęconych odzyskaniu Ziemi Świętej i planowaniu przystosowywano do użytku w innych dziedzinach. i patronowane przez legata papieskiego. kiedy ich pro-| totyp zagroził Turkom w Zatoce Adramyttion l (Edremit). że papież opłaci krucjatę hrabiego Amadeusza z Sabaudii. Wyprawę podjęto po objeździe europejskich dworów. które uniemożliwiały każde większe przedsięwzięcie. od centralnego Magrebu do Dardaneli. a latami siedemdziesiątymi XIV wieku. Piotr ogłosił. Na małą skalę. toczonymi głównie przez lokalne siły . i skończyło się najbardziej dramatycznym krucjatowym zwycięstwem wieku .zajęciem Aleksandrii przez Piotra z Cypru w 1365 roku. Umożliwiło to Frankom ataki na dowolne punkty wybrzeża muzułmańskiego.

musieli opuścić port w niecały tydzień. go portu w Magrebie . że siła morska sama w sobie nie może spowodować decydującego czy ostatecznego zwrotu w sytuacji strategicznej. odmawiając przewiezienia krzyżi ców. dający nadzieji uwolnienia Francji i Włoch od kompanii . iż Zachód powinien podjąć walkę Mamelukami w czasie. pojawiło się raz ji cze.! Piotra Tomasza.] było widoczne w lękliwej odpowiedzi na te wypadki ze strony włoskich mocarstw handlowych. Wobec faktu trzyletniego ro-zejmu. Armia licząca oko- . Wyprawa udowodniła. Tunezja l nie była udanym polem działań dla ruchu krucjatowego: ani ta ekspedycja.yjazd do Afryki: francusko-genueńska wyprawa do Al-Mahdijji stawia żagle w czerwcu 1390 roku. Krucjata ukazała również! zamęt panujący w papieskiej polityce.świętego Ludwika. Początki ekspedycji były podobne do passagium particulare. jakieś dwadzieścia pięć lat później. Jednakże sukces Piotra i jego cypryjsko-joannickiej floty w zajęciu Aleksandrii został pomniejszony przez fakt. Jana. która doprowadziła Urbana V i jego wschodniego legata. że papież był szczęśliwy popierając j.'. na czele której miał stanąć król Francji Jan.nie osiągnęły swego celu. ne przy zajęciu Aleksandrii. kikolwiek wschodni projekt. Przy tej oka-[ zji handel i krucjata pozostawały w harmonii. W 1560 roku hiszpańska armia {krucjatowa poniosła wielką klęskę na wyspie Dżerba.Al-Mahdijji. kiedy zagrożenie turei kie wzrosło szczególnie na północy: całkiei możliwe. W praktyce. koni i materiałów wojennych na Wschi Podejście "uderz i uciekaj". zimą 1389-1 roku. W136! roku Republika ściągnęła na siebie papieską prymendę. Wenecja przyczyniła się do zniweczeni! wszelkich nadziei na "dalszą" ekspedycję. charakteryst. że król od początku myślał o zajęciu głównego rynku zbytu w Egipcie. które wcześniej zniweczyło pról utrzymania embarga handlowego nad Egiptem. że wraz z podejściem armii memeluc-kiej. we fn cusko-genueńskiej krucjacie do muzułmańsl . jest bardziej prawdopodobne. ani wyprawa poprzednika krucjata świętego Ludwika z 1270 roku . z zapałem ykorzystał okazję do pójs'cia w ślady swego •zodka .n utiers. mając nadzieję na zdobycie stałej kon-| troli nad portem.Famagusty i zamierzał go zatrzymać lub zniszczyć jego urządzenia. Wuj króla. lecz owa planowana przeprawa generalna. do zaakceptowania sugestii kró-j la Piotra. najważniejszego rywala jego własnego portu . zawsze była niepraw-j dopodobna. zawartego z Anglią w czerwcu 1389 roku. Podstawowe napięcie między handlei a krucjatą.1 Szerząc pogłoskę o przymierzu cypryjsko-mam< luckim.uzyskał wsparcie zarówno papieża Urbana V. Ludwik II Bourbon. ponieważ to Genueńczycy zaproponowali odby-i cię kampanii na dworze Karola VI. jak i króla Francji. [propozycja spotkała się z wielkim zainteresowa-Iraem. Kampania aleksandryjska połączyła wiele powtarzających się schematów czternastowiecznego ruchu krucjatowego. Projekt upadł całkowicie ze śmier-l cią króla w 1364 roku.

jak i Genueńczycy troszczyli się o przedstawienie swoich wypraw jako pełnoprawnych przedsięwzięć rycerskich. Istnieją poważne dowody. dotyczący kontroli nad Żmudzią i doliną rzeki Niemen. Oskarżanie Piotra czy Genueńczyków o manipulowanie zapałem rycerskim im współczesnych w celu zrealizowania własnych celów mogłoby jednak być uproszczonym i anachronicznym spojrzeniem na o wiele bardziej złożoną interakcję celów i postaw. niegościnność terenu i odległości do przebycia ograniczały większość kampanii do rajz i oblężeń a czasem do wznoszenia i umacniania fortec . Te ostatnie nie tylko dostarczają niepodważalnego dowodu na trwanie krucjatowego entuzjazmu wśród europejskiej elity rycerskiej aż do samego końca wieku. rekrutowanych dzięki bullom papieskim i finansowanych z podatków kościelnych.po to by wytyczyć stałe granice zajętego terenu. Nawet wówczas. że nie można teraz zając porta. Gotfryd z Bouillon czy Roland. które umożliwi uczestnikom wykazanie się dzielnością i zebranie owoiii 292 Ruch krucjatowy 1274-1700 cu nagród i sławy. Także Prusy nie były odpowiednim miejscem dla krucjaty rozgrywającej się na wielu teatrach wojny. dzięki naśladowaniu czynów takich bohaterów jak święty Ludwik. surowy klimat. w tym 1500 francuskich gentil-shommes. że zarówno Piotr z Cypru. Co więcej. ograniczały okres trwania kampani do głębokiej zimy.ło 5000 żołnierzy. podobnie jak ligi morskie. Na te warunki złożył się konflikt między katolickim zakonem rycerskim a dynamiczną siłą pogańską. ukazują jak ruch i jego sponsorzy zdołali z pewną pomysłowością przystosować się do nowych warunków strategicznych. . pożeglowała z Genui na początku lipca 1390 roku. cieszył się wsparciem papieży i generalnie europejska opinia publiczna postrzegała go jako wartościowe ujście dla energii i zasobów krzyżaków po utracie Ziemi Świętej. Pod tym względem te dwie krucjaty były bardzo tradycyjne. Tereny między Prusami a Litwą były jałową dziczą i wielkie armie nie mogły się tam wyżywić. którą to koncepcję rozwijali teoretycy. ze srogimi mrozami i obfitymi opadami śniegu w zimie. kampaniach zakonu przeciwko litewskim poganom. lecz po kilku tygodniach przybyły liczne posiłki muzułmańskie. a bagna pokryte lodem. lecz także. Lecz natura wojny nie była łaskawa dla wielkich wojsk krucjatowych. toteż podjęto ewakuację. Było jasne. Krzyżowcy oblegali Al-Mahdijję. kiedy śnieg był mocno ubity. i wielkimi wylewami wiosną i wczesnym latem. pokrewne ligom morskim w ich przebiegłym wykorzystaniu siły morskiej jako środka wiodącego do zdobycia jasno określonych i ograniczonych celów wojskowych w kontekście handlowym. oraz do późnego lata. aby wziąć udział w rajzach (Reiseri). kiedy kilka tygodni wysokiej temperatury osuszało okolicę. To samo odnosi się do stosunków między krzyżakami a rycerzami-ochotnikami. którzy przybywali do Prus. Konflikt przypadł na czas osłabienia ruchu krucjatowego.

w której walczyli. Chociaż najpełniejszy opis Ehrentisch. w czasie litewskiego najazdu na Inflanty w 1345 roku. że podobnie jak jego syn Szymon i wielu innych rycerzy angielskich z XIV i początku XV wieku.przymusowe nawracanie mieszkańców Litwy. patrona rycerstwa. aby "praktykować rycerstwo przeciwko wrogom Chrystusa" i zwykle byli prowadzeni do boju pod sztandarem świętego Jerzego. a w 13771 roku mistrz Winrich von Kniprode i jego gość. wielu ludzi masakrowano. że "wszystko pozostawiano j odłogiem. że odbywała się przed kampanią. j wielki książę Albert austriacki. Norfolk. pióra Jana Cabareta z Oryille. począwszy od zimy 1304-1305 roku. ochotnicy krzyżaccy przybywali na wschód.W Prusach i Inflantach do prowadzenia zimowych i letnich rajz zakon miał nie więcej niż jakichś 1000 braci. który pozwalał na rekrutowanie krzyżowców bez formalnego ogłoszenia krucjaty. Na przykład. Ośrodkowa rola kultu rycerskości w kampaniach litewskich jest najlepiej widoczna właśnie w upowszechnianiu przez zakon rajzy. kiedy morderstwo popełnione przez kilku rycerzy angielskich na szkockim szlachcicu. brakowało w niej nawet j regularnego schematu wojny i rozejmu. Felbńgg. Jak zauważył Wigand przy innej okazji. na którym rozdawano nagrody. udawały się lądem i morzem do Prus w nadziei wzięcia udziału w letnich czy zimowych rajzach. Obydwie strony prowadziły walkę z wielkim okru-1 cieństwem.". Chcąc chronić swe ziemie we wschodnich Prusach i zrealizować wskazany cel . przedstawia ją jako rodzaj wydawanego na zakończenie rajzy bankietu. kobiety i j dzieci brano w niewolę i wywożono. Inskrypcja mówi nam. zakon korzystał z zagwarantowanego mu w 1245 roku przez Innocentego IV przywileju. Na tej podstawie. . Roger wziął ok. paląc wszyst[ ko i uprowadzając mężczyzn. Ruch krucjatowy 1274-1700 293 Tablica pamiątkowa Rogera z Felbńgg w kościele świętej Małgorzaty.. Wojnę. a szczególnie w przemyślnym wykorzystaniu Ehrentisch (uczty honorowej). 1380 roku udział w rajzie na pogańskich Litwinów. "spędzili dwa dni J w okolicach Kortynian [Kaltinenai].1 Nikt nie wymknął się z ich rąk". być może jako środek przypieczętowania braterstwa broni ochotników. kronikarz Wigand l z Marburga napisał. kobiety i dzieci. przez ponad j sto lat tysiące rycerzy z prawie każdego państwa katolickiego w zachodniej i środkowej Europie. to jednak istnieją poważniejsze dowody świadczące o tym. opisywano jako "nie kończącą się krucjatę". że Roger "zmań w Prusach i jest pochowany tutaj" (qi mourut en prus e la est son corps enterrej: jest to wskazówka. charakterystycznego dla katolickomuzułmańskich granic w Granadzie i nad Morzem Egejskim.. Tak właśnie w 1391 roku.

mistrz podejmował swych gości w Starym Kownie w czasie kampanii. pod wodzą najstarszego syna Filipa Śmiałego . wzięło także udział w największej i najbardziej ambitnej spośród krucjat tego wieku . Zasięg tych planów skurczył się w 1395 roku.Jana z Nevers i grona francuskich możnowładców. że rajzy były jedynie rodzajem fantazji czy przedstawienia. by nie powiedzieć komiczne. że obydwa odłamy wielkiej schizmy były przygotowane do wsparcia większej krucjaty. że ci sami mężczyźni. Ludwika Orleańskiego i Filipa Śmiałego z Bur-gundii. która przybliżyła Turków do granicy węgierskiej i sprawiła. jak w przypadku kampanii w Al-Mahdijji i Aleksandrii. w tym bohatera j krucjatowego tego okresu par eicellence Jana le Maingre (marszałka Boucicaut). Ta ekspedycja była odpowiedzią Zachodu na osmański postęp na Bałkanach. pod wspólnym dowództwem Karola VI i Ryszarda II. która rozważała podjęcie dwustopniowej krucjay: passagium particulare. lecz Ruch krucjatowy 1274-1700 294 niewiele można mieć wątpliwości. pod wodzą króla Zygmunta. kiedy armia stoczyła walną bitwę z wojskami sułtana Bajazida . Jest jasne. Lecz ostatecznie tę krucjatę umożliwił rozejm między Anglią i Francją oraz istnienie na obydwu dworach silnych lobby pokojowych. które miało wyruszyć w 1395 roku pod wodzą Jana z Gaunt. Sytuacja na Wschodzie była tak poważna. Lecz powaga sytuacji. sygnały ostrzegawcze w Budzie i Wenecji oraz altruistycz-ne. strategiczne idee teoretyków odzyskania Ziemi Świętej dalej wywierały swój wpływ. którzy gromadnie udawali się do Prus. że-zaKÓnowi udało się poruszyć jakąś strunę w umysłach europejskiego możnowładztwa. Siły wysłane wiosną 1396 roku z Montbeliard dalej były pokaźne. jak kosztowne. Po początkowym sukcesie w dolinie Dunaju 25 września nastąpił tragiczny koniec. Z różnych powodów wszyscy trzej książęta królewscy zrezygnowali z krucjaty i do zimy 1395-1396 roku czoło passagium zdominowała głównie siły francusko-burgundzkie. W końcu.kampanii Nikopolis z 1396 roku. którzy uczestniczyli w rajzach. być może nawet od śmierci Grzegorza X. W latach 1392-1394 wzmożone działalność dyplomatyczną. epizody nie powinny skłaniać nas do myślenia. Ponieważ było to wrogi teren.Wilhelmie Douglasie uniemożliwiło zorganizowanie Ehrentisch przed rajzą w Królewcu. szczególnie na fatalną klęskę Serbów pod Kosowem w 1389 roku. lecz aktywne zainteresowanie Westminsteru i Paryża. mogliby też walczyć na innych frontach. o ile pozwoliłby na to charakter tamtych konfliktów. oraz następujące po nim wielkie przejście. rycerze musieli obiadować w pełnym uzbrojeniu. W Budzie spotkała się z dodatkowym wsparciem. Takie kuriozalne. Tak. ponieważ były to przedsięwzięcia równie niebezpieczne. wielu z tych. które widziały w kryzysie bałkańskim szansę na ostateczne pojednanie między dwoma krajami. wyniosły oczekiwania na poziom nie mający precedensu od lat trzydziestych XIV wieku. że Wenecja zaczęła się niepokoić o bezpieczeństwo na Adriatyku.

jaki był dokładny wpływ Niapolis na uczucia możnowładztwa europejskie3. Chociaż obliczono. Propagandę krucjatową zaczęły przenikać nowe tematy i idee. jak się zdaje.j wanie w ruch krucjatowy dworu książęcego w Bur-! gundii. niźli jej dowieść. Nie ma wątpliwości. Generalna przeprawa nie mogła się teraz odbyć.j 295 Ruch krucjatowy 1274-1700 Płacenie okupu za hrabiego Jana z Nevers. była ostatnią wielką międzynarodową armią zachodnią wysłaną do walki z Turkami.I na południe od bułgarskiego miasta Nikopolis (Nikopol). ci szlachty europejskiej.i czących o tym. oznaczały. zarówno wśród możnowładztwa francuskiego.sukces na Zachodzie iezależnie od tego.nazbyt znajoma kombinacja w historii krucjat .co doprowadziło do katastrofalnej klęski. że bitwa ta musi mieć długoterminowe znaczenie. skurczyły się. że jako całość ruch krucjatowy przestaje być przedsięwzięciem na granicach chrześcijaństwa (przy założeniu szerszego oddźwięku . Jednakże. tak charakterystyczne w XIV wieku. że w ruchu krucjatowym krotce dały się odczuć większe zmiany. leska na Wschodzie . jemu i jego towarzyszom po powrocie do domu zgotowano przywitanie bohaterów. Historyk ma odczucie. upadło po Nikopolis. Bardzo trudno jest odtworzyć bieg wydarzeń. który miał teraz faktyczną wendettę do spełnienia. pozostaje faktem. takie jak bitwy pod Hittinem czy La Forbie. Sporne jest. że ruch krucjatowy nadal hołubio-. w XV wieku było też mniej znaków świad. jakoby drugoplanowe zainteresowanie francuskiego dworu królewskiego było równoważone przez ciągłe zaangażo. Ranga i zróżnicowanie ruchu krucjatowego. Jan z Nevers i wielu innych krzyżowców zostało wziętych do niewoli. lecz mogło się tak stać z powodów innych niż klęska.j dzanie entuzjazmu klasy walczącej miało być trud. Przede wszystkim to adaje wewnętrzną spójność wielkiej sprawie zternastowiecznego ruchu krucjatowego i tłuma-zy jego godną uwagi buriczuczność. która została zniszczona pod Nikopolis. planowanie na wielką skalę i organizacja podjęte przez przynajmniej kilka europejskich autorytetów świeckich. wziętego do niewoli po bitwie pod Nikopolis w 1396 roku. jak i angielskiego. po Nikopolis nastąpiła zmiana nastrojów. lecz najprawdopodobniej francuska duma rycerska połączyła się z niezrozumieniem taktyki tureckiej . że zainteresowanie ruchem krucjatowym. podobnie jak sasami irytujący brak koncentracji. Łatwiej jest taką tezę postawić. Armia. no jako jedną z zasadniczych form wyrazu warto. W przyszłości wzbu.J niejsze. że ogólny koszt wykupienia hrabiego sięgnął pół miliona franków. Nade wszystko.

Lecz kilka lat później ich reprezentan na soborze w Konstancji nie zdołali przekon soboru do pomocy zakonowi przeciwko je 297 Ruch krucjatowy 1274-1700 . stając się raz jeszcze problemem dla czołowych potęg europejskich. W XV wieku siły te doszły ponownie do głosu. Chrzest Litwy. To zwiększy zależność rycerzy od pomocy ochotników z chodu. aby kongres byt płaszczyzną porozumienia i organizacji wielkiej krucjaty. zanim ujawniła się główna trudność nowt sytuacji strategicznej.miał być bliski zaniku do 1500 roku. dokonany w 1386 roku przez wielkiego księcia litewskiego Jagiełłę. pod koniec lat trzydziestych XIV wieku. na ile nawrócenie się Jagiełły łączyło się z jego ślubem z królową Polski Jadwigą . Jeden ważny front krucjatowy . że chrystianizacja Litw jest pozorna. 15 lipca 1410 roku armia krzyżac poniosła straszliwą klęskę z rąk Polaków i Litv nów w bitwie pod Grunwaldem. lecz zdominowały go europejskie rywalizacje polityczne.w formie uczestnictwa rycerzy-ochotników z centrum terenów katolickich).rejon nadbałtycki . dlatego też strumień ochotniko z Zachodu nie zmniejszył się zauważalnie. ostatecznie zniweczyły krucjatowe uzasadnienie działań krzyżaków przeciwko Litwinom. Zakon ogłosił. takimi jak kampania Alfonsa XI i ekspedycja Nikopolis. rola tych potęg była przytłumiona od czasu klęski projektowanej przez Filipa VI krucjaty odzyskującej. Zagroziły także posiadaniu przez rycerzy ich Ordensstaat (państwa zakonnego) na tyle.i poi sonalną unią Polski i Litwy. i jego obietnica pomocy w nawracaniu swych pogańskich poddanych. Minęło trochę cze su. w której mieli znaleźć si krzyżacy.Polska była głównym katolickim antagonistą zakonu . po czas gdy skoncentrowanie sił przeciwko Orde staat zabrało Polsce i Litwie kilka dziesięciole Jednak od 1410 roku klęski następowały cz sto i szybko. Pius II pragnął. Obietnic danych na zjeździe nigdy nie dotrzymano. Z pewnymi wyjątkami. Papież Pius II przewodniczy zjazdowi w Mantui w 1459 roku (fresk Pintuńcchia w Bibliotece Piccolomini w katedrze w Sienie).

Widzimy go tutaj w insygniach Orderu Złotego Runa. 1420. Niektórzy niemieccy krzyżowcy ciągle podążali się na północ do Inflant. Luwr. Ta linia polityczna spełzła na niczym po nieszczęsnej klęsce. Paryż. szczególnie wybitnego wodza węgierskiego. i wsparcia Filip Dobry. kiedy sułtanat stawał na nogi po uderzeniu zadanym mu przez Tamerlana i bitwę pod Ankarą. książę Burgundii. a papieże Mikołaj V i Aleksander VI zagwarantowali krucjacie odpusty. Ci entuzjaści krucjat. Ta zmiana była rzecz jasna symptomem faktu. zajął Konstantynopol i w czasie następnych dwudziestu ośmiu lat dowodził jedną z najbardziej udanych fal ekspansji sułtanatu. który ufundował w 1430 roku. morskich środków Wenecji.wrogom. W 1453 roku nowy sułtan. W latach 14401444 papież Eugeniusz IV ciężko pracował nad skoordynowaniem oporu chrześcijan na Bałkanach. Albania i Grecja zostały pod- . trwało przez ponad 40 lat. Z wyjątkiem lat od 1402 do ok. że głównymi wrogami ruchu stali się Turcy osmańscy. Ich ogłoszenie pomogło braciom w Inflantach na opłacenie poważnych kosztów wojennych. gdzie wojna zakonu z prawosławiem pod Nowogrodem i Pskowem ciągle cieszyła się statusem krucjaty. 298 Ruch krucjatowy 1274-1700 przez niego samego i innych władców zachodnich. który był na skraju poddania się Turkom. poniesionej przez siły bałkańskie pod Warną w listopadzie 1444. i napływ rycerzy-ochotników do Prus praktycznie zanikł. ponownie przemierzyły szlak Jazona i jego Argonautów na Morzu Czarnym. Odznaczenie to zawsze łączono z celami krucjatowymi: w 1445 roku galery burgundzkie. Mehmed II. pod wodzą Gotfryda z Thoisy. na portrecie pędzla van der Weydena. w celu uwolnienia Konstantynopola. Lecz krucjata w Inflantach była zdecydowanie marginalnym aspektem ruchu. W tym długim okresie dochodziło niekiedy do skoncentrowanej aktywności dyplomatycznej. planowania i wysiłków. Wołoszczyzna. którzy zastanawiali się nad samym istnieniem zakonu krzyżackiego po Grunwaldzie. rozwinęli różnorodne pomysły przerzucenia jego zasobów na front turecki. Jana Huny-adiego. Zainteresowanie Filipa ruchem krucjatowym było trwalsze niż u jakiegokolwiek władcy w XV wieku. postępy Turków w kierunku zachodnim zmusiły teoretyków i entuzjastów krucjat w XV wieku do ciągłego skupiania uwagi na Bałkanach.

takie jak groźny kardynał Bessarion. szczególnie na kongresie papieskim w Rzymie w 1490 roku i w czasie najazdu Karola VIII na Włochy cztery lata później. Próby użycia ciągle dominującej (choć już nie na długo) zachodniej floty w połączeniu z Węgrami. jego syn Bajazid II prowadził na Zachodzie mniej agresywną politykę. Na każdym etapie planowania pisano traktaty doradcze. Przeszkody na drodze do zebrania Lullowskiej potestas w przypadku krucjaty przeciwko Osmanom były nawet większe niż w przypadku krucjat antymameluckich. król Aragonii i książę Burgun-dii.porządkowane władzy Osmanów. Rysunek piórkiem z epoki. w które zaangażowali się sami władcy. zarówno zachęcania do oporu miejscowych sił. Na namiocie widnieje się rysunek kielicha. lecz ciągle snuto plany krucjatowe. którzy prosili tam o pomoc. krucjata an-tyturecka zakończyła się klęską. Z szerszej perspektywy klęska krucjaty anty-tureckiej daje się również wytłumaczyć tymi samymi względami. z Zachodu nie wysłano żadnej ogólnej krucjaty. Nakładano przy tej okazji podatki kościelne i ogłaszano odpusty. jak i mobilizowania ogólnej krucjaty z Zachodu. przedstawiający husycki tabor. r 299 Ruch krucjatowy 1274-1700 Chociaż odniesiono pewne szukcesy. Co najważniejsze. dyskutowanych też w dziełach na temat odzyskania. Tymczasem sztuka . które uniemożliwiły projekty krucjaty odzyskującej. tacy jak zachodni cesarz. Po śmierci Mehme-da II w 1481 roku. Fundusze i dostawy wojskowe przelewane na Wschód były niewystarczające. finansowych i wojskowych. Doszło również do podobnego natłoku projektów. Chrześcijańskie dwory objeżdżały kolejne fale wygnanych władców. Te improwizowane fortece byly idealne do szybkiego rozmieszczania kuszników i dziat polowych. To niepowodzenie prosi się o porównanie z wcześniejszą krucjatą odzyskującą. Papieże odpowiedzieli ciągłymi próbami. lecz nie udało się urzeczywistnić tych projektów. takie jak wyjątkowa kampania Hunyadiego w 1443 roku i cudowna odsiecz Belgradu w 1456. chociaż scenariusz strategiczny wymagał w dużej mierze świeżego podejścia. Znalazły się też osoby. chociaż ta wspierana przez papieża Piusa II była bliska realizacji w 1464 roku. Serbami. które same poświęcały się sprawie krucjaty. źle zsynchronizowane lub ukierunkowane. rozważające wiele problemów politycznych. "[komunia] w obydwu postaciach"). dostęp do niego w czasie eucharystii był głównym pragnieniem utraąuist (= in utraque specie. Moł-dawianami i innymi bałkańskimi siłami lądowymi dały skromne wyniki.

czy niedawno zostały. związek między rycerskością a krucjatą stawał się coraz słabszy. W 1488 roku parafianie Wageningen. Byia to wojna żmudnych oblężeń. nie mówiąc już o nadzwyczajnej odpowiedzi na ogłaszanie krucjaty na pomoc Belgradowi w 1456 roku? Ten temat jest polem minowym dla interpretacji. przedstawiona na jednej z pełnych życia płaskorzeźb Rodńga Alemana. zwykle na gruncie własnych interesów. miar. iż zanik rajz położył kres jednej z powszechnie przyjętych form rycerskości. w diecezji Utrecht. przyjęli ataki swego kapłana na kaznodziejstwo krucjatowe z taką sympatią.wojenna stała się bardziej profesjonalna i bardziej kosztowna. że papieże Pius II i Innocenty VIII odkryli. Co do popularnego odczucia na temat krucjaty antytureckiej. Początkowo krucjata oznaczała dla nich głoszenie odpustów. Guillebert z Lannoy. Poważnie rozwinięto teorie o niezależności władzy świeckiej i o pierwszeństwie jej praw do środków poddanych (około 1300 roku jeszcze pączkujące). że uogólnienia stają się ryzykowne. Spowodowała. że rajzy są historycznym epizodem. które poświęcali oni debatom na temat zagrożenia tureckiego. że nie pozwolili poborcom podatkowym odjechać z ofiarowanymi pieniędzmi. udziałowi księstwa Burgundii sprzeciwiała się Francja. postawa lokalnych władz świeckich i roz- Krucjata granadzka.takich jak umiejętności kaznodziejów. Rzeczywisty ruch krucjatowy od dawna był odległy od życia większości zwykłych ludzi. które trzeba było przezwyciężyć. Tu sukces lub klęska zależały od tak wielu innych czynników . które sprawiają. w stallach chóru katedry w Toledo. większość z nich została kolejno przedstawiona. potęga Wenecji zatrważała inne państwa włoskie. Już przed 1413 rokiem bur-gundzki podróżnik. Każdy władca w piętnastowiecznej Europie uznawał potrzebę krucjaty jako jedynego wykonalnego środka zbierania funduszy koniecznych do walki z tą wrogą a ogromną potęgą. lecz w praktyce prawie wszyscy blokowali organizację krucjaty.że uważanie oddźwięku na tę działalność za miarę ludzkich reakcji na samą tylko krucjatę jest niezbyt odpowiednie. choć na podstawie dostępnych . napisał. Wielka schizma przyniosła dalszy upadek politycznego autorytetu papie-stwa. że każda większa krucjata pociągnie za sobą niechciane odrodzenie cesarskiego autorytetu w Rzeszy. które miały się jasno zaangażować w ruch krucjatowy na Wschodzie. zaś książęta niemieccy wierzyli. by przekonać ludzi do wykonalności projektów. iż świeccy władcy chrześcijańscy nieszczególnie się już przejmują wysyłaniem przedstawicieli na kongresy. Lecz ile wart jest ten dowód antagonizmu w zestawieniu z opowieściami kronikarskimi o popularności i sukcesie głoszenia krucjaty w tym samym roku w Erfurcie. Narastało rozczarowanie i podejrzliwość. rozpowszechnione . wzbudza ona problemy. były coraz to niweczone przez złożone układy europejskie: Węgry obawiały się Wenecji. czego jednym z ważnych powodów było. Nawet stworzenie koalicji sił. Jak zauważono wcześniej. w jakim inne odpusty były.

Zygmunt zastosował się do sugestii papieża Marcina V i lobby walczącego na jego własnym dworze. w sensie powtarzających się i upokarzających klęsk na polu bitwy. będą niechętni do ruszenia w pole. Poza podejmowaniem pewnej działalności nal morzu i prowadzeniem przez lokalne siły kac panii na Bałkanach. król Węgier. nadało konfliktowi między katolikami a husytami rys nacjonalistyczny. Lecz wiedział z doświadczenia. co doprowadziło do skazania i spalenia Husa w 1415 roku na soborze w Konstancji. miały swd początki w złożonych oddziaływaniach heterod doksji religijnej. Zygmunt zdecydował się zastosować młot w sytuacji. Połączenie husytyzmu z poczuciem czeskiej tożsamości narodowej oraz powiązania represyjnych sił Kościoła i państwa z niemiecką mniejszością w Czechach. która. iż husytyzm rozszerzy się na ich ziemie. odniosła bardziej drań tyczne niepowodzenia. który musiał poradzić sobie z tym bardzo poplątanym scenariuszem był Zygmunt Luksemburski. Ostra krytyka. a Czechy i podległe im terytoria leżały wewnątrz granic Rzeszy. Jan Hus. Współudział panującej dynastii Luksemburgów w tym tragicznym wydarzeniu oraz sympatia wielu czeskich możnowładców dla poglądów husyckich doprowadziły do wybuchu buntu w Pradze. wymagała użycia skalpela. Zygmunt miał prawo wezwać na pomoc niemieckich książąt. krucjata antyturecka upad ła już na etapie szkicowania planu. Niezbyt rozsądnie. a sprawa jego dynastii w Czechach podniesiona do rangi krucjaty. Zygmunt odziedziczył koronę czeską po swym bracie Wacławie. kiedy Turcy na nowo zaczęli naciskać na południową granicę tego kraju. książęta niemieccy. jak i kościelni. skierował przeciw 301 Ruch krucjatowy 1274-1700 ko nadużyciom ówczesnego Kościoła. iż problem religijny powinien zostać uwydatniony. jedyne zakrojone na szeroką skalę eksp dycje skierowane przeciwko doktrynalnym hę retykom w późnym średniowieczu. uniemożliwiły dojście dój skutku krucjaty antytureckiej. Tak więc wkroczył na swe własne ziemie wiosną 1420 roku jako dowódca armii krucjatowej. którą praski akad mik i kaznodzieja. Stanąwszy wobec tego dylematu. w 1419 roku. Ponieważ był cesarzem-elektem. gdy ten ostatni zmarł w wyniku szoku w czasie buntu 1419 roku. jak widzimy z naszej korzystnej prespektywy czasowej.świadectw z pewnością trudno byłoby obalić pogląd. że mimo wszystkich lęków. Seria krucjat! wymierzonych w latach 1420-1431 w heretyckich husytów w Czechach. Te kr cjaty. że ludowa apatia czy wrogość. gdyż niebezpieczne było pozbawienie Węgier rycerzy dokładnie w momencie. . a nie problemy polityczne i finansowe. rozszerzyła się w radykalną reinterpretację podstawowych zasad kościoła katolickiego. niepokoju politycznego i por szeri nacjonalistycznych na czeskich ziemiac koronnych. Człowiekiem. zarówno świeccy. Potrzebował tego.

Jastrzębie poniosły ogromną klęskę. Husyci zyskali już taką przewagę. że przedsięwzięli serię rajdów. Podczas gdy niektóre aspekty ich niepowodzenia rozsądnie wyjaśniono. poza murami miasta. Jak zwykle w ruchu krucjatowym klęski te wzbudziły wątpliwości co do słuszności sprawy katolickiej. Jeżeli chodzi o husytów. że delikatną koalicję radykałów i konserwatystów wzmacniały okrucieństwa nierozsądnie popełniane przez katolików i usilne uwydatnianie czeskiego poczucia narodowego w obliczu wojsk krucjatowych. iż ar- Ruch krucjatowy 1274-1700 302 mię były nie tyle pokonywane. Ostatni punkt potwierdza pośrednio najbardziej udana piętnastowieczna krucjata.lecz skończyło się to w najlepszym razie częściowym sukcesem. w 1436 roku Zygmunt zdołał osiągnąć kompromis ze swymi krnąbrnymi poddanymi. Dwie dalsze krucjaty w latach 1421-1422 poniosły klęskę równie dotkliwą. Husytyzm obwarował się w Czechach. to jednak został wyrzucony ze swego królestwa w marcu 1421 roku. i po przykrych negocjacjach. mimo kolejnych prób zniszczenia go krucjatami w latach 1465-1467. oczywiste jest. które mogły być oparte na pomysłach samego Żiżki . poprowadzona przez Ferdynanda Aragońskiego i Izabelę Kastylijską przeciwko Granadzie. świadczy o poważnym pogorszeniu się morale. fakt. złożonych głównie z Niemców.Zygmunt nie był w stanie zdobyć Pragi w 1420 roku i. najambitniejszej ze wszystkich. Ostatecznie. ile wręcz ustawicznie rozgramiane. że husyci bardziej skorzystali na swych krótkich liniach komunikacyjnych i aprowizacyjnych niż krzyżowcy na swej teoretycznej zdolności zaskakiwania wroga i koordynowania ataków z różnych kierunków. latem 1413 roku. niż w przypadku krucjat przeciwko siłom muzułmańskim. że wynegocjowany układ był trwały w inny sposób. Przede wszystkim zdecentralizowany ustrój Rzeszy sprzeciwiał się niezbędnym próbom wymuszania nadzoru i ukierunkowania. inne zaś nie. Ze strony katolickiej. które przezwali "pięknymi przejażdżkami" na okoliczne ziemie niemieckie. Przywódcy krucjat próbowali zarazem uczyć się i wprowadzać innowacje . na jaką zasługują. W 1427 roku w zachodnich Węgrzech dano rozkaz wymarszu innej krucjacie. tym bardziej wymowne. Była to jednak tylko pierwsza ze smutnego zestawu porażek. porównanie między krucjatami tureckimi i . Ostatecznie. w latach 1482-1492. piąta krucjata zawróciła pod Domazlicami. Gdy weźmie się pod uwagę stosunkowo prymitywne warunki działań wojennych w XV wieku. chociaż został koronowany na króla Czech w katedrze świętego Wita. która szczęśliwie mieściła się na pozostałej w rękach katolików twierdzy na Hradczanach.czynniki wspierające kampanię z 1431 roku przyjęły regulacje wojskowe. jest prawdopodobne. Krucjaty husyckie nie przyciągnęły specjalnej uwagi. W polu husytyzm skorzystał w ogromnym stopniu z organizacyjnego sprytu i innowacyjnej taktyki Jana Żiżki. gołębiom pozwolono przejąć kontrolę. co pierwsza ekspedycja.

przynajmniej na pewien czas. Jej podbój wymagał zastosowań wielkiej potęgi woj skowej. Dziesięć lat później Izabela odniosła sukces. król Piotr l z Cypru. iii Ruch krucjatowy 1274-1700 305 czących było przez sześć miesięcy zaangażowanych w oblężenie Bazy. Jak stwierdził jeden z czołowych historyków wojny. jaki i Aragonii. którego kulminacją było poddanie sid Granady dziesięć lat później. cesarz Karol IV. pędzla Andrei Bonaiutiego (lewa. Ostatnia faza rekonkwi-sty została uwieńczona ślubem Ferdynanda i Izabeli w 1469 roku. której rok po roku \ trwale używano do stopniowego zmniejszań powierzchni emiratu. Fresk Bonaiutiego praktycznie mógłby być galerią portretów najbardziej wpływowych inicjatorów i wykonawców ruchu krucjatowego w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XIV wieku. Przedstawieni (od prawej do lewej) hrabia Amadeusz VI z Sabaudii. pozującym na pierwszym planie. który zakończył. Jej własny temperament odpowiadał! w pełni wzrastającej atmosferze wojowniczej! nietolerancji wobec innych rodzajów wiary. zanim pój stepujący Osmanowie zwiększyliby swoją potę gę morską na tyle. Poniżej: Kościół walczący. Zrobiwszy to. papieski legat Gil Albornoz i (czwarty od lewej) Juan Ferndndez Heredia. Za strażnikiem hare. Od czasów ekspedycji świętego Ludwika. na j czątku 1482 roku. Mobilizacja ludzi. około 800 milionów mara-vedfs zgodnie z jednym z szacunków. Florencja. by naśladować wtargnięcie Al-l morawidów i Almohadów do Hiszpanii przez drzwi otwarte przez ich pokonanych współ znawców muzułmańskich. dolna część obrazu). mistrz joannitów. któl ra miała miejsce dwa wieki wcześniej. przemieniło się w progran podboju. koń mułów. Ponad wszystko były potrzebne pieniądze. Takie zaaii gazowanie było sprawą kluczową.husyckimi z jednej strony. Te drugoplanowe rozJ ważania tłumaczą. w interesie zarówno Kastylii. wielowiekową rywalizację dwóch królestw. której ujawniały się od połowy do końca XV wieku w Ka-| stylii. poniewa mniej więcej w tym samym czasie fortyfiko no Granadę. Ferdynand del Pulgar: . artylerii i prochu. królowa mogła zająć się Granadą. hiszpańska kaplica świętej Marii Novella. Co więcej. zbóż i innych środkój żywnościowych. Zaopatrzeniem wojsk i finansowaniem konfliktu zarządzała bezpośrednio królowa. papież Urban V. dlaczego oportunistyczna przejęcie Alhamy przez hrabiego Kadyksu. W 1489 roku około 52 l Powyżej: Panowanie osmańskie nad Bosforem zapewniło sułtanowi bezpieczną komunikację między posiadłościami w Azji i Europie oraz kontrolę nad terytoriami wokół Morza Czarnego. kończąc wstrząsy dynastyczne w swym królestwie. leżało wygnanie Maurów. można dojrzeć znajome zarysy Konstantynopola. a wojną o Granadę z drugiej wykazuje. czego brakowało dwóm pierwszym. żaden rżał większego europejskiego państwa nie był tak l pośrednio i nieustannie uwikłany w organizow nie i prowadzenie wielkiej krucjaty. wymagała doskonałej końce tracji wysiłków.

Król i królowa składali o nie energicznie petycje i dbali. symbolizującej jedność chrześcijańską i wspierającej jego ogólne interesy. w latach 1516-1517 zburzyli sułtanat . jest uderzający. że pieniądze naprawdę były przeznaczane na walkę. Zbieżność poczucia patriotyzmu z religijnym zapałem. Jedynie imiona odbiorców musiały być wpisane ręcznie. na którą Kastylijczycy dawali pieniądze. a w przypadku wojskowych. na którym kuria papieska uczyniła ostatnią przed reformacją próbę wprawienia w ruch krucjaty antytureckiej. stała się jasną wskazówką dla przyszłego rozwoju krucjat. zarówno na wojnę przeciwko Maurom. lecz przygotował grunt do zarzutów reformatorów. aby każda bulla krucjatowa (bulą de la cruzada} została rozreklamowana do maksimum. aktywnej pomocy. walczyli za nią. a nawet ginęli. krucjata. była zarówno narodowa. rok 1490. widoczna w czasach wojny stuletniej i paradoksalnie. szczególnie z podatków kościelnych i odpustów.przetrwanie na południu Gdy nadszedł wiek XVI. jak i święta."Królowa nieprzerwanie rozmyślała o tym. którą kaznodzieje i poborcy podatkowi otrzymywali od świeckich urzędników i dostępnemu dowodowi. Wynalazek druku. umożliwiający wyrób tego rodzaju dokumentów. że takie postępowanie jest wstrętne i stanowi świętokupstwo. w porównaniu z niejednolitymi rezultatami osiąganymi przez kaznodziejów krucjaty antytureckiej w Europie. Turcy w ostatnich czasach stworzyli taką siłę morską. Sprawa. w swej tradycyjnej formie kierowanej przez papieża świętej wojny. wspaniałym gwarantowanym przywilejom. ułatwił udzielanie odpustów. W większej skali można go przypisać niewielkim sumom wymaganym w zamian za odpust. jak i na inne potrzeby ciągle narzucane przez rząd jej królestwa". w latach 1515-1517 podbili wschodnią część Wyżyny Anatolijskiej. jak zdobyć pieniądze. Nic nie ukazało tego żywiej niż V sobór laterariski (1512-1517). Wschodnie tło rozważań soborowych było dogłębnie ponure. że zadali olbrzymie straty Wenecji. wyraźnie popadła w chorobę. Razem z dominacją państwa w kierowaniu samą Wydrukowane pokwitowanie (buletaj sprzedaży odpustu krucjatowego na krucjatę w Granadzie. w postaci biuletynów z linii frontu. 306 Ruch krucjatowy 1274-1700 krucjatą. Większość nadzwyczajnych nakładów potrzebnych na wojnę pochodziła ze źródeł krucjatowych. najlepiej uwydatniła się w Kastylii w latach osiemdziesiątych XV wieku. Lecz istniało przypuszczalnie jeszcze coś więcej. Wygaśnięcie na północy . u heretyków husyckich w latach dwudziestych XV wieku. Sukces odniesiony przez te ostatnie.

Już w 1415 roku zajęcie przez Portugalczy-j ków Ceuty w Maroku zostało potraktowane jako l krucjata. klucz do Węgier i główną przeszkodę hamującą ich postępy. nakładał podatki kościelne przeznaczone na krucjatę i apelował do władców europejskich o podjęcie działań. Może się to wydawać] propagandą czy przynajmniej samoułudą. że w niedalekiej przyszłości będą chcieli podjąć na nowo marsz w kierunku zachodnim. Kastylijczycy zaczęli naśladować! swych zachodnich sąsiadów. Wkrótce po zabezpieczę-j niu Granady. Jedyna nadzieja odrodzenia ruchu leżała w Hiszpanii. lecz j także przy wykorzystaniu z charakterystyczne-! go dla tej polityki połączenia zapału religijnego! i politycznego. czyniąc spektakli-! larny ruch w stronę Algierii i Tunezji. W powietrzu unosił się pewien optymizm. okazała się trwała. imponujące oferty i wielkie obietnice. Turcy zdołali w 1521 roku zająć Belgrad. Jednakże w prak-l tyce fala wschodnia doprowadziła Kastylijczykówl do zderzenia z Osmanami i zależnymi od nich północnoafrykariskimi emirami i korsarzami. nie tylko w oparciu o doświadczenie wojsko-J we uzyskane w trakcie wojen w Granadzie. Pod tym względem wydawało się nieuniknionej że kierowaną przez papiestwo międzynarodowa krucjatę zastąpi narodowa krucjata kierowana f państwo. Karol V musiał z trud balansować między popieraniem interesów Kas lii w Afryce Północnej.mamelucki i włączyli Syrię i Egipt w obręb swego imperium. jeśli nawet niedoskonała. Tal właśnie krucjata iberyjska połączyła się w śro kowym Magrebie z krucjatą antyturecką. Nowa siła roz-| poczęła ekspansjonistyczną politykę zagranicz-i na. Jakby dla podkreślenia letargu swych przeciwników. lecz! poczynania te były w pełni związane z mistycz-] nym i eschatologicznym tonem. często widocz-j nym w wojnie o Granadę. czynione przez takich władców jak cesarz Maksymilian I.\ zada. Sobór słuchał namiętnych przemówień. Franciszek I z Francji i Henryk VIII z Anglii. Do tego ostatniego przyczyniło się l papiestwo dzięki ciągłemu nakładaniu nowych! podatków papieskich i odnowieniu bulą de k cru. Unia Kastylii i Aragonii. zarówno dla stłumienia konfliktów włoskich. Papież Leon X był szczery w swym entuzjazmie dla ruchu krucjatowego i czynił wielkie wysiłki. Lecz wybór Karola hisz-l pańskiego w 1519 roku na Świętego Cesarza I skiego przyniósł coś. co wyglądało jak krótkie < rodzenie starszej tradycji. a wykonywaniem swycl irr . które mocno rozpalał jego poprzednik. Było właściwie nieuniknione. który kształtował! myślenie Krzysztofa Kolumba i franciszkańskich! misjonarzy w Nowym Świecie. Juliusz H. a w ten sam sposób następował ciągi dalszych portugalskich podbojów w zachodnim! Magrebie w XV wieku. Do 15101 roku zdobyli Trypolis i przygotowywali się do! ataku na Tunis. jak to często bywało w przeszłości. a symbolizowana przez hiszpańskie l panie przeciwko Maurom. lecz. spełzły prawie na niczym. Byli w połowie drogi do wyzna-1 czonego celu Jerozolimy. jak i dla wsparcia pokojowych negocjacji między Francją a Anglią.

Początkowo to drugie pociągało za sobą pomoc Węgrom. Krucjatowy status wojen Karola jest niezaprzeczalny. Ostatecznie celebrowanie zwycięstwa pod Tunisem jako triumfu Rzymu nad Kartaginą odwołuje się do starszych nawet tradycji wojny cesarskiej.Wenecja około 1500 roku. jak i sakrament pokuty z nieodłącznymi odpustami krucjatowymi. że stanowiło to niewiele więcej niż formalny koniec praktyki. Cesarz działał w bliskiej. nie pozbawionej różnych kontrowersji. później kalwińskich państwach północy. który ciągle przypominał mu o jego licznych obowiązkach. Zamknięcie frontu litewskiego na początku XV wieku i upadek wszystkich planów generalnej krucjaty przeciwko Turkom osmańskim sprawiły. Można było dowodzie. że czasami wydaje się.czy 1500 łuczników angielskich. Niderlandach czy Niemczech doświadczyło bezpośrednio ruchu krucjatowego. ponieważ Karol zawsze bronił swych własnych ziem czy interesów dynastycznych. którzy wyruszyli ze Sluys w 1464 roku z zamiarem walki w krucjacie Piusa II . Lecz to tylko iluzja. . Terytoria cesarza były tak rozległe i różnorodne. niż możnaby się spodziewać. jakby jego krucjaty. zostawali papieskimi kaznodziejami i poborcami podatkowymi czy też udawali się samotnie bądź w grupie walczyć w Granadzie.po drodze zatrzymali się oni w Ceucie i pomogli Portugalczykom odeprzeć atak Maurów . współpracy z papieżem. Karol widział w samym sobie nowego Barbarossę czy Karola Wielkiego. na słynnym drzeworycie Vavassore z Muzeum Correr w Wenecji. Tych ostatnich było więcej. około 2000 Burgundczyków. chrześcijaństwo było podzielone pod względem wyznaniowym. lecz Republika poniosła właśnie straszliwe straty w Grecji. lecz były to "krucjaty Habsburgów" odbywane dla partykularnych celów. że na kilka pokoleń względnie Ruch krucjatowy 1274-1700 308 mało rodzin w Anglii. że nie była chętna do angażowania się w odnowiony konflikt. która i tak stawała się szczątkowa. cesarskich zobowiązań w środkowej i wschodniej Europie. na Węgrzech czy na Rodos. odrzucano zarówno autorytet papieski. co skutecznie zniszczyło ruch krucjatowy. wykorzystując własne wojska i fundusze. które sprawiły. Kiedy Karol V udał się na odsiecz Wiednia. co chętnie podkreślał Franciszek I i inni wrogowie cesarza. a po klęsce Węgier w 1526 roku oznaczało obronę samej Rzeszy przed Osmanami. szczególnie odsiecz Wiednia w 1529 i wielka wyprawa do Tunisu w 1535. W luterariskich. chociaż ich członkowie wstępowali do zakonu świętego Jana.i trzynastowiecznym. a te drugie wspomagane przez środki krucjatowe. Potężna flota wenecka stanowiła trzon krucjaty przeciwtureckiej. nawet jeśli te pierwsze były zachęcane. były pokrewne tym dwunaste.

jak pierwsi templariusze. Miał na myśli fakt.pisał . Jak dotąd ich zaangażowanie nie przyniosło żadnego sukcesu". 309 Ruch krucjatowy 1274-1700 ferendo ("Rada w sprawie wojny z Turkami") z 1530 roku. W Anglii w 1501 roku na krucjatę przeciwko Turkom przygotowano szczegółową skalę opłat: od 3 funtów 6 szylingów 8 pensów w przypadku świeckich. ponieważ "podejrzenia ludzi rozwieją się. gdy plany dojrzeją do działania". Nigdzie nie widać tego wyraźniej niż we wkładzie Erazma do długiej serii dziel j krucjatowych. Wojna powinnna być finansowana z sum dotychczas niepotrzebnie wydawanych przez dwór. oraz bez udziału Kościoła. opaci i księża zajmowali się sprawami tego typu. Nie był to już więcej ruch krucjatowy. że ruch krucjatowy zszedł raczej na margines bogatej tkanki kultury katolickiej. Tak samo ważny był fakt.których Henryk VIII wysłał do Kadyksu w 1511 roku. pędzla Hansa Holbeina. których dochód z ziemi był niższy od 40 funtów rocznie i którzy posiadali dobra ruchome warte od 20 do 200 funtów. kiedy papieże odgrywali te farsę . do l szylinga dla ludzi. aby kardynałowie. których ziemie dostarczały rocznego dochodu w wysokości 2000 funtów lub więcej. ani nie pozostaje w zgodzie z Pismem Świętym czy prawami Kościoła. natychmiast po osmańskim oblężeniu Wiednia. co zabrali z ekstrawagancji" i dzięki dobrowolnym datkom. jego Consultatio de bello Turcis in-1 Handel odpustami. Trudno nie dojść do wniosku. aby została podjęta i prowadzona pomyślnie". na szesnastowiecznym sztychu.. raczej Wyrazisty i uczuciowy portret Erazma z Rotterdamu. że wizerunek ruchu ! krucjatowego nabrał złej sławy.. tak jak opisał to święty Bernard. aby podtrzymać tradycję. że świeckie autorytety chrześcijaństwa powinny walczyć altruistycznie. lecz z całej mej mocy przynaglam. biskupi.rezultat był śmieszny. Lecz nie było ich wystarczająco wielu. Erazm najmniej chętnie popierał wojnę przeciw Turkom: "Nie radzę przeciw wojnie. które łączyły się z upadkiem. a jego odbiór stal się negatywny. którą zniszczyli reformatorzy. a wojska w duchu pokuty. Przysłowie . obłudą i niegodziwymi "umowami" między papieżem a lokalnymi władcami. "Nie jest to ani właściwe. aby wzięli udział w planowanej przez króla Ferdynanda krucjacie w Tunisie. U zarania reformacji Erazm był najbardziej zjadliwym krytykiem ruchu krucjatowego. Przede wszystkim powinno się obyć bez głoszenia odpustów. Pisząc w okresie rozbicia Węgier. aby "wydać w litości to. "Za każdym razem.

Nawet gdy stało się jasne. Ich wielka długotrwałość spotkała się w ostatnich latach z należytym uznaniem. w której skład weszli: Karol V. Stare uczucia i wierzenia nie mogły zostać odrzucone z dnia na dzień. były znakiem. które miały skromne początki w latach trzydziestych XIV wieku. żaden reformator nie mógł znieść myśli o rzeczywistym życiu pod rządami Osmanów. przetrwało.mówi nam. jakie spowodowała i różnice polityczne między umawiającymi się państwami unie możliwiły utworzenie innej ligii aż do momentu. Niezależnie od własnych teologicznych poglądów. że podział wyznaniowy jest czymś więcej niż chwilowym odchyleniem. że sprawy są mniej wyraźne niż się wydaje. Pod względem politycznym i kulturowym Turcy byli ciągle "obcy": przymierza protestantów z nimi przeciwko siłom katolickim trzymano w sekrecie. Jednakże formy i postawy krucjatowe przetrwały na Południu. niemieccy luterańscy książęta walczyli u boku swego cesarza z Turkami. skoro kilkadziesiąt razy zostaliśmy oszukani. W1538 roku stworzono ligę. nawet religijnych czy wywodzących się z religii. nawet jeśli są wspaniale." Ruch krucjatowy 1274-1700 310 oczyszczona forma chrześcijańskiego działania wojennego. skompromitowanych struktur. a poczucie wspólnych wartości. jak i przetrwanie zakonu krzyżackiego w państwach północnych. przy zachodnim wybrzeżu Grecji. tak często i tak otwarcie wprowadzani w błąd. W rzeczywistości tu Luter odstąpił od owego skrajnego augustyńskiego stanowiska z tych samych powodów. z których Erazm dał swą wysoce autorytatywną aprobatę świeckiej wojnie obronnej. kiedy pod koniec lat sześćdziesiątych XVI wieku walka o panowanie nad środkową częścią Morza Śródziemnego osiągnęła punkt kulminacyjny. Erazm krytykował Lutra w Consultatio za całkowite potępienie wojny antytureckiej na podstawie twierdzenia. wymuszając za cenę swej pomocy istotne ustępstwa w dziedzinie religijnej. Wenecja i papież. powstająca jak Feniks z popiołów starych. wzajemne oskarżenia. jak więc możemy ufać takim obietnicom. XVI wiek był świadkiem kulminacji praktyki zawiązywania lig morskich przeciwko Turkom. aby ukarać chrześcijan za ich grzechy. Zajęcie przez Turków Tunisu w 1569 i Nikozji w 1570 roku umożliwiło papieżowi Piusowi V . jednak ucierpiała ona z powodu dotkliwej klęski pod Prevezą. że to wstyd uderzyć się dwa razy o ten sam kamień. Do chwili zawarcia pokoju w Augsburgu w 1555 roku. iż Turcy są zesłani przez Boga. współpraca wojskowa między protestantami niemieckimi i katolikami podjęta przeciwko Turkom. Ta porażka. Zwycięstwa katolickie odniesione w rejonach Morza Śródziemnego sławiono w państwach protestanckich. z obawy przed narażeniem się opinii publicznej.

Następnie regularnie ogłaszano tam bulą de la cruzada na wojnę z Turkami i zbierano subsidio. lecz podniosło morale wśród sit katolickich. jak niegdyś uważano. Może to wywołać w nas pewne podejrzenia dotyczące ustawicznych. które Filip II prowadził na Morzu Śródziemnym. że wojny. podtrzymały katolicką wiarę. co mogło zyskać aprobatę Erazma i wydawać się bliskie duchowi świętego Ludwika. ponieważ niezależnie od interesu papieży w ekspansji hiszpańskiej. ukazała się w 1571 roku. Jednakże jego biografowie skłaniają się ku przekonaniu o szczerości Filipa. stanowiły około dwóch trzecich z dwóch milionów dukatów. Zyski osiągane z zakonów rycerskich. excusado. Stopień instytucjonalnej ciągłości był tutaj godny uwagi. uzasadnił to wydatkami Filipa "na zachowanie i obronę religii chrześcijańskiej" we Flandrii i nad Morzem Śródziemnym. chociaż miał on osiągnąć o wiele wyższy wymiar. nie mogło być wątpliwości. Ostatnie wielkie zwycięstwo krucjatowe. cruzada i subsidio. które sięga przynajmniej od czasów wojny o Granadę. nie odwróciło. Najlepiej widać to z wybitnej roli. go wyciągania z nich stanowisk i ziem. Lepanto. wykorzysl jącą swą władzę nad zakonami do maksymaln Bitwa pod Lepanto.przekonanie zarówno Hiszpanii. w Magrebie i Niderlandach. Tak więc. że zaangażuje się w prowadzenie Bożej sprawy. modyfikując swe główne instytucje. który ewidentnie wywodził się z kościelnej dziesięciny. a reformy mniejsze niż gdzie indziej. . W 1562 roku książę Kosma I z Florencji założył nawet nowy zakon rycerski. Obecność takiej hiszpańskiej spuścizny krucjatowej racjonalizowano w kategoriach jej krucjatowej teraźniejszości. Katolicyzm okresu kontrreformacji naprawdę z łatwością przyswoił sobie wiele pobożnych praktyk ruchu krucjatowego oraz. Flota katolicka pod Lepanto była szczodrze finansowana z podatków kościelnych i sprzedaży odpustów. Rycerzy Świętego Stefana. kiedy papież Pius V dał królowi w 1567 roku wpływy z zupełnie nowej formy opodatkowania dochodów kościelnych. którą w społeczeństwie hiszpańskim wciąż odgrywały zakony rycerskie. stanowczych zapewnień króla. jaki Filip II uzyskiwał od hiszpańskiego Kościoła. który zostanie opisany w rozdziale 13. Tak jawne przetrwanie praktyk krucjatowych w Hiszpanii można wytłumaczyć konserwatyzmem Kościoła i społeczeństwa. 7 października 1571 roku jej galery zwyciężyły w największej bitwie morskiej owego stulecia. 1571 rok. mimo że kolidowała z reformującymi dekretami soboru trydenckiego. pod Lepanto w Zatoce Korynckiej. Jak można było oczekiwać. Była ceną udziału Filipa II w Świętej Lidze. Co więcej. ruch krucjatowy w czasie kontrreformacji rozkwitł najbardziej w Hiszpanii Habsburgów. pokuty i przebaczenia. Odnowiona przez papieża bulą de la cruzada. mimi nadużyć popełnianych przez koronę. a przede wszystkim ogniwem między finansami państwa a wpływami krucjatowymi. na jakie dobrze poinformowany komentator w Rzymie w 1566 roku oszacował roczny zysk. podatek kościelny. Uczestnicy bitwy mieli świadomość jej znaczenia. W relacjach ogłoszonych wkrótce po bitwie przedstawiano ich jako przygotowujących się do działania w duchu pobożności. jak i Wenecji do przystąpienia do innej ligi. biegu wojny na Morzu Śródziemnym przeciwko Turkom osmańskim. że stały się możliwe do zaakceptowania. sprawił.

którzy szerzyli wiarę nawracając w Nowym Świecie i broniąc jej silą wojskową w starym. iż wojny hiszpańskie to wojny Boga. na przykład w czasie weneckoosmańskiej walki o Kretę (1645-1669). powstało nie w kręgach rządzących lecz pojawiło się w źródłach. podobnie jak Wielka Armada z 1588 roku. Przetrwanie odpustów krucjatowych i podatków kościelnych w tym samym okresie jest gorzej udokumentowane. a ogólniej z hiszpańskim poczuciem narodowym.wiele szesnasto-wiecznych komentarzy w których twierdzono. Łączenie ruchu krucjatowego z zagraniczną polityką Habsburgów. mieli zapewnione miejsce w niebie. z wraku "Girony" w Armadzie hiszpańskiej (rok 1588). iż odniosą "wspaniale zwycięstwo nad wrogami religii katolickiej. było najbardziej znaczącym wyrazem przetrwania idei krucjatowej na katolickim południu. Za tym szło stwierdzenie. jaką ogłoszono przeciw potędze protestanckiej oraz skutkiem niezwykle silnej zbieżności polityki hiszpańskiej i papieskiej. z wyidealizowanym samo-odbiorem hiszpańskiej klasy wojskowej. snę im listy oraz historie o bojach nad Morzem Śródziemnym i w Niderlandach. Opowieści o wyczynych conąuistadores. iż żołnierze. którzy zginęli. którym nie da się przypisać celów propagandowych. Jest to dzień. przed bitwą pod Steenbergen w 1583 roku. W rozdziale 13 zostanie ukażemy. jak jo-annici przeprowadzili historię zakonów rycerskich przez XVII i XVIII wiek. waszego króla i moimi. nowymi Izraelitami. Lecz nie jedynym. drugiego oblężenia Wiednia (rok 1683) i Świętej . aczkolwiek w radykalnie odmiennej formie. Hiszpanie byli ludźmi wybranymi przez Boga. Aleksander Farnese rzekomo zachęcał swe wojska. zapewniając żołnierzy. w którym Jezus Chrystus uczyni was wszystkich nieśmiertelnymi i umieści wśród wybranych". lecz bez wątpienia istniało. wspomnienia żołnierzy hiszpańskich i współcze- Ruch krucjatowy 1274-1700 312 l Relikwiarzyk i wisiorek (z krzyżem zakonu rycerskiego Alcdntara). dzięki swemu uczestnictwu w ciągle trwającej walce z Turkami na Morzu Śródziemnym. Wielka Armada byla najbardziej jawną krucjatą. są przedstawieniami powszechnych naonczas tematów. ich sukcesy były opatrznościowe. Na przykład.

któremu ówcześni często nadawali wygodną nazwę "Romanii". ale i szerokiej popularności i wsparcia. jako najbardziej wysunięta na wschód zachodnia posiadłość. sułtanat mamelucki i wiele innych. Lecz władza łacinników przetrwała gdzie indziej we wschodnim basenie Morza Śródziemnego.Koron i Modon. a Republika Wenecka rządziła Kretą i południowymi portami greckimi . wraz z podbojem weneckiej Krety. na czoło wysunęło się zagrożenie ze strony Turków. zwany Osmanem. W Grecji i w Egei. najważniejsze miasto Krety. poddał się Turkom w 1669 roku i mimo że garnizony weneckie były w stanie utrzymać się w kilku innych miejscach na wyspie aż do 1715 roku. w XIV wieku zachodni Europejczycy byli w stanie powiększyć terytoria na Morzu Egejskim znajdujące się pod ich kontrolą. Chociaż Frankowie utracili sam Konstantynopol w 1261. powstałych we wczesnych latach XIII wieku. podobnie jak cesarstwo bizantyjskie . wciąż trwało kilka państw.Ligi z lat 1684-1697. przetrwało do podboju tureckiego w 1517 roku. inne tureckie emiraty w Azji Mniejszej. Heraklion. z jego konotacjami nie tylko cichej zgody. jego potomkowie. a kierowane przez Wenecjan wojska odniosły . W XIII wieku największe zagrożenie dla ciągłości frankijskiej władzy w Romanii przyszło ze strony Greków z Nikei czy Epiru. Włosi utrzymywali się w Negroponte i na wielu mniejszych wyspach Morza Egejskiego. mającej swe zapoczątkowanej w pierwszej krucjacie. że ruch krucjatowy. W końcu XIII wieku w północ-no-zachodniej Azji Mniejszej pojawił się turecki dowódca wojskowy. dokonany w 1291 roku. Lecz po 1300 roku. z Rodos i Chios.Bałkany. jednostek ujmujących krzyż i zapewniania odpustów na walkę. po podboju Konstantynopola przez armie trzeciej krucjaty. Jak już opisano wyżej. Królestwo Cypru. W XVII wieku. iii 12. Ta fascynacja jest zrozumiała i sama stanowi uprawniony teren badawczy. Historycy krucjat fascynują się podążaniem śladami jeszcze późniejszych przykładów wzywania do krucjat. sułtanowie osmańscy. władza bizantyjska zblakła. oznaczał koniec zachodniej obecności w Syrii i Palestynie. na obszarze. mieli we właściwym czasie najechać wszystkie te posiadłości frankijskie. najbardziej znacznymi późniejszymi zdobyczami. Frankijskie księstwa Achai i Aten władały większością południowej Grecji. dopóki zgadzamy się. założone w latach dziewięćdziesiątych XII wieku w następstwie trzeciej krucjaty. Łaciński Wschód 1291-1669 PETER EDBURY Mamelucki podbój Akry i innych frankijskich miast i fortec. Osmanowie przywiedli do końca historię władzy zachodniej na terytoriach podbitych w czasie krucjat na Wschód lub po nich. kiedy. miał przed sobą jeszcze j długi żywot. jak już widzieliśmy. a ogólniej przyglądaniu się wyrazowi krucjatowych idei i sentymentów we współczesnych czasach.

ludźmi wydziedziczonymi w wyniku podbojów Saladyna w latach 1187-1188. nałożyć embargo na zachodnie statki. Henryk nigdy nie stracił zupełnie nadziei na odzyskanie któregoś dnia Królestwa Jerozolimy. Poczynił kilka poważnych.a nie było to wiele aby powstrzymać atak Mameluków. konieczne jest naszkicowanie historii politycznej tych zasadniczo różniących się między sobą obszarów. Henryk II (1286-1324). Lecz . jakie mogły przybrać zachodni rząd i społeczeństwo.Łaciński Wschód 1291-1669 314 spektakularne. co mógł . Lecz zanim rzuci się światło na kilka z tych problemów. w czasie najazdu tego ostatniego na Syrię w latach 1299-1301. w których omówimy pozostałe kwestie. oraz czy można je uznać za zapowiadające europejskie doświadczenia kolonialne na innych terenach. związek dla zarządzanych przez Franków terytoriów handlu między Wschodem a Zachodem. znów nieskutecznie. mongolskim ilchanem Persji. Wojna z Turkami jest jednak tylko jednym z kilku tematów. jak sami członkowie domu królewskiego. upadek Heraklionu można uznać za symptom końca pewnej epoki. mając nadzieję na ekonomiczne osłabienie sułtanatu i umożliwienie w ten sposób chrześcijańskiej rekonkwi-sty. choć krótkotrwałe sukcesy w Grecji w latach osiemdziesiątych XVII wieku. jak powinna być prowadzona krucjata wiodąca do odzyskania Ziemi Świętej. Królestwo Cypru W czasie upadku Akry królowie z dynastii lusig-nańskiej już od stu lat sprawowali władzę nad Cyprem. Ważne są też konflikty między samymi Frankami. poczynając od XVI wieku. jeśliby nawet miało to na celu tylko stworzenie ram chronologicznych. jeżeli nawet w rezultacie nieskutecznych. które gmatwają historię znajdujących się pod panowaniem zachodnim ziem we wschodnich rejonach basenu Morza Śródziemnego w tych wiekach. Na łacińskim Wschodzie ludzie pochodzący z Europy Zachodniej sprawowali władzę nad ludnością miejscową. Usiłował. prowadzące handel w portach mameluckich. oraz szeroko omawiana kwestia. Na uwagę zasługują zwłaszcza takie problemy jak formy. Przynajmniej dwa razy wysyłał do papieża memoranda o tym. dzierżył Akrę i zrobił. Jednakże w 1291 roku ówczesny król cypryjski. mimo że ich prawu do niej zaprzeczali królowie Sycylii z dynastii Andegawenów. w jakim stopniu rządom frankijskim można nadać etykietkę "kolonialnych". Przybycie jeszcze większej liczby uciekinierów z fran-kijskiej Syrii w XIII wieku odniosło skutek w postaci wzmocnienia łacińskiej pozycji na wyspie. jak i między Frankami a innymi władcami chrześcijańskimi: cesarzami bizantyjskimi i królami Armenii Cylicyjskiej. pod względem języka i religii głównie grecką. Wielu początkowych osadników franki] skich było. prób nawiązania współpracy z Ghazanem. Od 1269 roku królowie Cypru wnosili także roszczenie do tytułu króla Jerozolimy. Innym przedmiotem godnym zainteresowania jest los tej klasy niższej pod rządami dominującej mniejszości.

w dużym stopniu związanym z faktem. Wenecjanami i papiestwem. leczj bez żadnego efektu. pod koniec tego samego roku.nie doszło do żadnej krucjaty. sam Henryk z trudnością mógłby z tego skorzystać. W czasie panowania bratanka i następcy Henryka . Po śmierci Amalryka. Hugon skierował uwagę na problemy powodowane przez rosnącą obecność turecką na wodach między Cyprem a Zachodem. a nawet jeśli tak by się stało. niem władzy Henryka. Od początku lat trzydziestych XIV wieku aż do końca swego panowania. że w tym samym czasie zahamował próby nałożenia embarga na handel z Mamelukami i próbował nawiązać lepsze stosunki z Genuą. Henryk odzyskał władzę. Jakąś większą ekspedycję na Wschód na początku XIV wieku mogliby poprowadzić Francuzi. Gdyby taka wyprawa odniosła sukces. Gdyby piraci . lecz skutkiem tego epizodu było wznowienie wrogości w stosunkach z Genuą i chłodne stosunki z Ormianami. Zamach stanu wasali. W każdym razie pokazał. zaowocował zawiesze-l Jacomo Franco przygotował swą mapę Cypru w ostatnich latach panowania tureckiego i opublikował ją w 1570 roku. dowodzony przez jego brata. żel nie jest odpowiednim władcą. Był też w stanie narzucić trybut władcom tureckim z większej części południowego wybrzeża Anatolii. Amalryka. W 1310 roku Henryk został zesłany na wygnanie do Armenii Cylicyjskiej. doszło do większej reorientacji polityki.Hugona IV (1324-1359). wprowadziłaby też prawie na pewno francuską czy andegaweńską władzę w Ziemi Świętej. głównego rywala Andegawenów w basenie Morza Śródziemnego. Jego polityka była bardzo rozsądna. Wydaje się. pochodne wersje. Innymi słowy. lorda Tyru w 1306 roku. król był związany z zakonem jo-annitów na Rodos. próbując ukrócić piractwo tureckie na Morzu Egejskim. Wielu późniejszych kartografów przygotowało swe własne. że wyspa leżała w poprzek jednego z głównych szlaków handlowych między Wschodem a Zachodem. W ostatnim dziesięcioleciu swego życia Henryk poświęcił się budowaniu związków dynastycznych z królewskim domem Aragonii. król uwikłał się w kłótnie z najsilniejszymi włoskimi republikami handlowymi na Wschodzie i z jedynym chrześcijańskim królestwem w pobliżu jego własnego. Zamiast zajmować się sułtanatem mameluckim i odzyskaniem Ziemi Świętej. lecz aż do XIX wieku ta mapa pozostała najbardziej szczegółowa. Od końca XIII wieku Cypr cieszył się znacznym powodzeniem handlowym. która mogłaby odnowić władzę chrześcijańską w Jerozolimie. Ochrona tras statków była zatem równoznaczna z zabezpieczeniem własnych interesów.

przejął od Turków ważne centrum handlowe .Antalyę. który wyspie zapewniał handel. gdy starzejący się i coraz bardziej wybuchowy Hugon IV przekazał władzą swemu najstarszemu pozostałemu przyj życiu synowi. Po tym ata- . Zwyczajowo panowanie Henryka II i Hugona IV uważa się za apogeum królestwa lusignań-skiego. że mniejsza część handlu między Azją a Europą Zachodnią przechodziła przez wyspę. miasto zajęto i splądrowano. który przebywał na Cyprze w pierwszych latach panowania Hugona IV. jak niezwykle różnorodnymi towarami tam handlowano. które ten handel przynosił Cyprowi i jego władcom zmniejszyłoby się. prosperity Cypru koń-] czyła się. a wyspa byłaby mniej zdolna do przeciwstawiania się przyszłym najazdom muzułmańskim. zaatakowali nagle egipskie miasto Aleksandrię. Zachowane zabytki. okresu największego powodzenia miasta. w 1362 roku udał się na Zachód i objechał Europę. to bogactwo.są kolejnym dowodem na kwitnący stan j gospodarki. szczególnie opactwo premonstratensów w Bellapais i liczne piętnastowieczne kościoły w Famaguście . a następnie. tureccy działający z baz na zachodnim czy południowym wybrzeżu Azji Mniejszej mogli bezkarnie zakłócać handel międzynarodowy. Jak wspomniano w rozdziale 11. Wyspę zdziesiątkowała w latach 1347-j 1348 czarna śmierć. On i jego armia opuścili Wenecję w roku 1365 i spotkaw-szy się z siłami cypryjskimi na Rodos. W rezultacie zmniejszenia J liczby ludności miały podupaść produkcja rolni/ cza i przemysłowa. Dobrze wybite i liczne monety dowodzą obfitego dopływu srebra na wyspę. Francesco Balducci Pe-galotti. Ponieważ międzynarodov Wi 317 Łaciński Wschód 1291-1669 popyt na towary gwałtownie spadł . Piotr rozpoczął od przejęcia portu Korykos od jego ormiańskich mieszkańców. Florencki przedstawiciel handlowy. rekrutując ochotników na krucjatę. Lecz do czasu. jakie tam napotkali. iż zmiana kierunków szlaków handlowych oznaczała. Na tym tle powinno się rozpatrzyć dramatyczne wypadki panowania Piotra I (1359-1369). kołaja . następnie armia krucjatowa wycofała się na wieść o zbliżających się z Kairu głównych wojskach mameluckich.najbardziej sławiony z nich to dawny łaciński kościół katedralny świętego '. Od czasów podboju osmańskiego w 1571 roku była wykorzystywana jako meczet. Piotrowi I. Odwiedzający wyspę opowiadali o potędze i bogactwie. lecz sytuację Cypru pogarszał fakt. Garnizon został wzięty zupełnie bez walki. Wprawdzie regres gospodarczy dotknął wszystkich części świata śródziemnomorskiego. również miał zacząć podupadać.było mniej producentów i mniej konsumentów dobrobyt.Katedra świętego Mikołaja w Famaguście pochodzi z pierwszej potowy XIV wieku. opisuje. w 1361 roku.

Następnego 1373 roku Genueńczycy zajęli Famagustę. w następstwie zamieszek przy okazji koronacji nowego króla. zamordowany przez grupę własnych wasali. od którego. a następnie proszenie sułtanatu mameluckiego o handlowe przywileje dla własnych poddanych . a ich niszczący najazd zatrzymała jedynie energiczna obrona zamku Kyrenia. jasne jest. Grosz wszedł w obieg w ostatnich latach Xlii wieku i pozostawał w użyciu aż do czasów Katarzyny Cornaro. kiedy zostały przejęte przez Turków z Karamanii. Zajęcie przez Piotra l.ku. że skieruje wzrok na Jerozolimę. Antalyi na południowym wybrzeżu obecnej Turcji 23 sierpnia 1361 roku jest upamiętnione na tej inskrypcji. można było oczekiwać. W 1360 roku przeszły w ręce Cypryjczyków. Piotra II (1369-1382). Upadek Famagu-sty . Nasza wiedza o pokojowych negocjacjach sugeruje. Pokój z Mamelukami został zawarty w 1370 roku. lecz król już wtedy nie żył. którzy sprawowali nad nimi kontrolę aż do 1448 roku. iż może ponownie zdobyć Jerozolimę i święte miejsca chrześcijaństwa. Krucjatą pierwotnie miał kierować król Francji. że Piotr mógł być bardziej zainteresowany odnowieniem podupadającego handlu swego królestwa. Cypr i Genua weszły w stan wojny.sugerują. jako dziedzica świętego Ludwika. jaka była prawda. Lecz faktyczny bieg wypadków zniszczenie konkurencyjnego portu Famagusty. że Piotr szukał korzyści handlowych dla kupców cypryjskich. Ta wojna położyła kres handlowemu rozkwitowi Cypru. że wierzył on. Historycy spierają się o postępowanie Piotra I. przedstawia króla trzymającego wzniesiony miecz i jabłko królewskie. Atak króla na Egipt naruszył włoskie interesy kupieckie. Retoryka krucjatowa tych czasów wskazywałaby. Niezależnie od tego. że Cypr nie odniósł korzyści z przedsięwzięcia Piotra. w czasie następnych kilku lat. króla cypryjskiego. przechowywanej w miejscowym muzeum. Na rewersie widoczny jest krzyż Jerozolimy. Srebrny grosz króla Cypru Piotra I (1359-1369). w itr 319 Łaciński Wschód 1291-1669 W1372 roku. Zamki w Korykos były przez dłuższy czas częścią królestwa Armenii Cylicyjskiej. Piotr zorganizował serię mniejszych najazdów na wybrzeże syryjskie.

Pozostawał pod kontrolą Genui aż do 1464 roku. a po nim zajęcie Rodos w roku 1522. Średniowieczne mury nigdy nie zapewniały tam odpowiedniej ochrony. Lecz po stracie Negropon-te na rzecz Turków w 1470 roku. która trwała aż do 1464 roku. W Nikozji. Uzun Hasanem. Do lat dziewięćdziesiątych XIV wieku port upodobnił się do miasta-widma. W 1472 roku poślubił szlachetnie urodzoną Wenecjankę . Następnie w 1473 roku zmarł. jakie nastąpiło po śmierci Jakuba II i jego syna. a płaceniem trybutu narzuconego przez Genueńczyków. Zamiast tego pozwolili. Oprócz Karoliny. że wdowa po Jakubie. Karolinę. Dynastia Lusignanów zaczęła wówczas oscylować między polityką próby ponownego przejęcia Famagusty siłą. Coraz bardziej zubożeni i odizolowani. lecz i on zmarł w następnym roku. Palestyny i Egiptu w latach 1516-1517. Krótko przedtem Jakub mógł uzyskać pewne międzynarodowe uznanie. próbując nawiązać współpracę z przywódcą Turkmenów. nie mogli już dłużej angażować się w prowadzenie działań antytureckich na Morzu Egejskim ani podejmować innych pozytywnych środków celem wzmocnienia własnej pozycji. i kilku gałęzi rodziny z nieprawego łoża. chcąc zabezpieczyć swe interesy i nie dopuścić. wśród których duże znaczenie mieli Sycylijczycy. przebywającej na wygnaniu na Zachodzie. Osmański podbój Syrii. W rezultacie sułtan mamelucki wziął odwet. znieśli monarchię i administrowali wyspą jako częścią swego zamorskiego imperium. Jednakże począwszy od 1458 roku stabilność dynastyczna zaczęła się sypać. jest rządzącą królową Cypru. W zamieszaniu. Wielu piratów pochodziło z Katalonii. wspierany przez grupę europejskich awanturników. W 1426 roku wojska cypryjskie zostały pokonane pod Khirokitią. postawiły Cypr na szczególnie wyeksponowanej pozycji. zostawiając córkę. Ich władza trwała od roku 1474 aż do podboju osmańskiego w latach 1570-1571. urodził się jako pogrobowiec. Jakub uciekł do Kairu. W1460 roku. Jakub obalił w niej legalną gałąź rodziny i został królem. Mimo problemów. a kiedy w 1517 roku Egipt poddał się Osmanom. wydaje się. władze weneckie interweniowały. aby mogły odeprzeć kanonadę. Aż do 1489 roku podtrzymywali oni fikcję. Wenecjanie ponownie ufortyfikowali zamek w Kyrenii i przebudowali mury w Famaguście. Następnie skończyli z udawaniem. przynajmniej udało mu się nawiązać stosunki z Wenecją.8). Uprzednio. i przez wojsko żołnierzy egipskich. i syna z nieprawego łoża imieniem Jakub. Wenecjanie zaczęli doceniać ekonomiczny i strategiczny potencjał wyspy. Katarzyna Cornaro. dom królewski Lusignanów wygasł.Katarzynę Cornaro. zdecydowali. że odżyła gospodarka. papież odłożył ze sprzedaży odpustów pie- . Jego syn-Jakub III. Przed latami siedemdziesiątymi XV wieku rząd Wenecji nie okazywał żadnego szczególnego zainteresowania Cyprem. Odtąd Cypr płacił trybut Egiptowi. przez dwa i pół wieku Lusig-nanom udało się unikać poważnych kryzysów dynastycznych. stolicy. by Cypr stał się bazą dla korsarzy. w latach pięćdziesiątych XV wieku. Wynikła z tego wojna domowa. Liczba ludności stale wzrastała. poprowadził najazd na Cypr. W tym roku zmarł król Jan II (1432-145. w walce z Osmanami. jak widzieliśmy. że trzeba podjąć bardziej drastyczne środki. został wzięty do niewoli. a król Janus (1398-1432). aby kontrolę przejęła grupa sycylijskich doradców Jakuba i najemnych kapitanów. dopuszczając się w połowie lat dwudziestych XV wieku serii ataków na wyspę. trybut płacono zamiast tego Stambułowi.został jeszcze pogłębiony przez zniszczenie kapitału roboczego miejscowych kupców.

Rodos i Rycerze Szpitalnicy śuńętego Jana Utrata łacińskiej Syrii zmusiła joannitów do odnalezienia się w nowej roli. lecz mury zewnętrzne zostały potężnie rozbudowane przez Wenecjan w XVI wieku. lecz kiedy stało się oczywiste. przeznaczony dla tych. gdy zaczął się najazd osmański. był jednym z najwcześniejszych dokumentów wydrukowanych ruchomymi czcionkami. po sześciotygodniowej walce. w którym pochowano wielu królów lusignańskich. a kopie odpustów wydrukowane w tym czasie przez Gutenberga należą do najwcześniejszych przykładów druku ruchomymi czcionkami. jak widzieliśmy. W tym celu konieczne było zburzenie dużej liczby budynków. W każdym razie prace budowlane nie były jeszcze ukończone w chwili. ukazuje szesnastowieczne fortyfikacje weneckie . którzy przyczynili się do ponownego ufortyfikowania Nikozji. . na pochodzącym z owych czasów sztychu Giovanniego Francesca Camocia. że nie ma powrotu do Ziemi Świętej. Trzon fortecy jest konstrukcją pochodzącą z początku XIV wieku. z wykorzystaniem najnowszych planów wojskowych. w tym również dominikańskiego kościoła.prawie dokładnie okrągły mur z jedenastoma bastionami kątowymi w regularnych odstępach.Zamek w Famaguście strzeże wejścia do portu. iii Łaciński Wschód 1291-1669 321 niądze na ponowne ufortyfikowanie miasta. co mialo uodpornić je na ostrzał. Nikozja upadła we wrześniu 1570 roku. Do lat sześćdziesiątych XVI wieku jednak uznano za konieczne rozebranie całego obwodu muru i ponowne zaplanowanie fortyfikacji od początku. Kyrenia poddała się bez oporu. Lecz w Fama-guście garnizon wenecki znosił oblężenie. trwające od września 1570 roku aż do sierpnia następnego roku. Odpust wydrukowany przez Gutenberga w 1455 roku. Początkowo osiedli na Cyprze. i poddał się dopiero wtedy. kiedy wyczerpały się zapasy żywności i prochu. skierowali swą uwagę gdzie indziej i w 1306 roku wdali się Oblężenie Nikozji w 1570 roku.

^a'LrTX...CH'0 IŁ i AŃ N O • "tJS • D • L XXI l jf^ST^^^^^^Ąi^Ui. któl ra znalazła się wówczas w strefie ataków turecH kich. Wydaje się. cały czas krytykowano ich za niedostateczne wykorzystywanie dochodu z ich rozległych posiadłości na Zachodzie.m nr" FAMAG FORTEZZA-NOI N'El LISetA Dl CfPRO BOVE OGG1 SI RI1 ROVA'IL SIGNORE A.ijMTOJ?T ' Jh'X"t" ]|^A!«(^*J«. w podbój znajdującej się w posiadaniu Bizantyj-czyków wyspy Rodos.Rtl BACUONK SĘlN MOlTIAf RI SiG-NORI fcHJUSTUNil ASS EDIATI DAŁ»:J1PVR.'ra^^fg**«*fy*wtilltrźt'Hniii[itt. W ciągu kilku lat zakon.STQ». *«.^^^*^fc«''~^^L^»j>w»'^^ • «»«(w**^*«. poróżnić ny z innymi chrześcijańskimi władcami w ty rejonie..''^Sis&s^r^^&^S&^Sisf . -.^' •" c-f w.• ^Sw.^lf łmlvji^t^*&K.S^P-^w^^^fr^^l-owjw-^-wwt^Sti''^*^:^^"'*'^-•'f''^-/-'-.:.' . Następnie musieli wziąć na swoje barki większą część ciężaru jej obrony aż do czasu. " . Zwycięstwo odniesio ne w 1402 roku przez Tamerlana nad Ósma pod Ankarą w efekcie zmniejszyło nacisk turec-j ki na Grecję.»K^i"^. iw -* *..i^zfjŁ^s.-^ i n. Jak zobaczymy.'J«"%«w ' <w.«* ^c. że wyspa znalazła się całkowicie w ich rękach nie później niż w roku 1309.tft.^^^^--t.>. v *. Pod koniec XIV wieku joannici usiłowali bronić południowej Grecji.^*^^-AjT(tm)!/ ^^^. lecz brakowało im środków.**." .X^' »''-''''''* ^':"^7i^^^li'r7-r^^'^ tsferRL -«*S^fe^ft^^H&jfcfe?4L«*: • •jSSS-ESfe' i-łSS&^.-:~~' f..1Mfe'.^n|»~i». i.>«**M«(tm)w ... kiedy w 1402 roku zajął ją i zniszczył Tamerlan. Zajęli także pewną liczbę pobliskich mniejszych wysepek.^Ai»wr(.*/f<jLZ~i ^-iS2^^«^»*w? rt»"'«^yiM!»^w»^[f*"«*«^'««««T»'<'Ł»*^. MMMM ». v(tm).:^*w'?«*w«''*f-łf^^'!«-B^^.jtn K. z której próbowali powstrzymać muzułmańskie grabieże i ekspansję.^. wykorzystał sposobność wycofania się Zaoszczędziwszy na konieczności .Cffi"». lecz od tego czasu aż do 1522 roku joannici wykorzystywali ją jako główną siedzibę (patrz rozdział 13) i bazę. aby skutecz-J nie interweniować w coraz bardziej chaotycznej! sytuacji w tamtym rejonie.^ J^M^Tt^j^a. chociaż zajmowali się patrolowaniem szlaków dla statków.*r*^"* W*«^^^tlBiS^*l>«'l^"<v^ fi^'^-X«.^:^".. w 1344 roku joannici wzięli udział w udanym ataku na Smyrnę. r .i«.?'rsin::?' •-"»" Oblężenie Famagusty z roku 1570-1571 trwało dziesięć i pół miesiąca i było głównym epizodem w osmańskim podboju Cypru. JfnAfcwJ: ^?3rnó«J.^is^Hj^w^^.. . Ten sztych z epoki daje ogólnie wierne wyobrażenie o topografii fortyfikacji w tamtych czasach.>te.i. •"t""/^^1v2..'.L.wmł ^^if ^. • jiii^.

na pólnocnym-zachodzie Peloponezu. Turcy otoczyli miasto Rodos. obrońcy zostali bardzo osłabieni. aby zaatakowała posiadłości joannitów. w których potęgi zachodnie były w stanie posłużyć się groźbą uwolnienia wziętego do niewoli pretendenta do tronu. Dopiero w 1522 roku Osmanowie ponownie spróbowali najazdu na pełną skalę. Przetrwali dzięki chwili wytchnienia po śmierci sułtana Mehmeda II w następnym roku. których dwór w XIII wieku słynął ze swego splendoru i rycerskości. joannici skupił] się teraz na ochronie samego Rodos. chcąc powstrzymać sułtana Bajazida II od ataku na chrześcijańskie terytoria. Rodos skutecznie blokowało dalszą ekspansję morską na południe i na wschód. które nastąpiły w jej wyniku. w przeciwieństwie do Cypryjczyków. W XV wieku wyspa Rodos stała się znana ja baza korsarska. do 1460 praktycznie całą południową Grecję. Bardziej bezpośrednie zagrożenie spowodowali Osmanowie. Przy tej Dominikański kościół w Andrauidzie.wydawanuj pieniędzy na Smyrnę i Grecję. Chociaż joannici odnieśli sukces odpierając najazd. w 1462 roku zajęli Lesbos. Księstwo Achai . W latach siedemdziesiątych XV wieku Turcy powtarzali wypady na posiadłości joannitów. wysyłając swą flotę. W1440 i ponownie w 1444 rok lii Łaciński Wschód 1291-1669 323 sułtan mamelucki wziął odwet. W1453 roku Turcy podbili Konstantynopol. Oblężenie miasta Rodos trwało prawie trzy miesiące. a w 1480 roku Osmanowie podjęli większą próbę podbicia wyspy i usunięcia z niej zakonu na dobre. lecz tym razem poddało się ono po sześciu miesiącach oblężenia. a w 1470 Ne-groponte. jo-annici byli dobrze przygotowani i nie mieli trud-nos'ci z poradzeniem sobie z tymi atakami. i sporom o sukcesję. pobliskie kontynentalnego zamku Bodrum i pobliskiej wysepek. Podobnie jak w roku 1480. Łaciński Wschód 1291-1669 324 okazji sułtan Sulajman Wspaniały osobiście dowodził wojskami. W końcu trzeba było od niego odstąpić. którzy poważnie ucierpieli w podobnych okolicznościach w latach dwudziestych XV wieku. Jednakże. była ulubioną rezydencją książąt Achai. Andravidha.

Izabela i jej małżonek. Wojna między opozycyjnymi partiami zakończyła się w lipcu 1316 roku. Flo-rent z Hainault. która miała na celu odzyskanie utraconych terenów. lecz nieudanej ekspedycji. Zamiast tego rządził przez adiutantów. zostawiając baronów j tak samo krnąbrnych jak przedtem. który miał nad/ieję wyprzeć Bizantyjczyków i ponownie założyć łacińskie cesarstwo Konstantynopola. i w 1267 roku u/nał go za suzerena. mat-1 ka Roberta. młodszym bratem księcia Burgundii. Wraz z kompanią aragońskokatalońską. i odtąd księstwo po większej części ograniczało się do zachodnich i północnych rejonów nadbrzeżnych. zebrała we Włoszech znaczne siły zbrojne. kiedy w 1313 roku inne ambicje doprowadziły ich do popierania ślubu Mahaut z Ludwikiem. Krótko później zmarł Ludwik z Burgundii.] tynopola. Roberta z Tarentu. lecz po śmierci małżonka królowie Neapolu z dynastii Andegawenów poszukali sposobów na zastąpienie Izabelli i jej córki Ma-haut członkiem własnego domu. młodszy syn króla Jakuba I z Majorki. kiedy na mocy ugody rodzinnej Jan j zrzekł się swych praw do Achai na rzecz młodego bratanka. Lecz po buncie 1282 roku. Mahaut zmarła uwięziona w Neapolu w 1331 roku. a ten wzór nieobecnego władcy trwał po 1332 rok. Po serii samowolnych działań król Neapolu Robert wkrótce potem usunął owdowiałą Mahaut. Karol. Jana z Gravina. że Aragonowie przejmą kontrolę na całą łacińską Grecją. Wycofała się w 1341 roku. W 13251326 roku Jan z Gravina stanął na czele ważnej. Jednakże. aby już nigdy nie powrócić. Mogli jednak wykorzystać swą pozycję panów do interweniowania w wewnętrzne sprawy księstwa. że ocaleli możnowładcy zmierzali do prowadzenia własnej polityki i lekceważyli żądania swego pana. Klęska z rąk Greków pod Pelagonią w 1259 roku doprowadziła bezpośrednio do ponownego zajęcia przez Bizancjum po-łudniowo-wschodniej części Peloponezu i przyniosła perspektywę dalszych strat. która była potrzebna. Lecz tak się nie stało. zaistniała realna możliwość. Od 1297 roku w Achai nie było rezydującego księcia. Około 1320 roku Bizantyjczycy poczynili kilka poważnych zdobyczy na środkowym Peloponezie. Karola I. był naturalnym sprzymierzeńcem. W tym stanie rzeczy Fer-rand z Aragonii. rządzącą już w graniczącym z Achają księstwie Aten. Następnie wycofał się do Włoch. Zdenerwo-J wani zmieniającymi się okolicznościami polity-T ki wolnej ręki i interwencjami Andegawenów J możnowładcy w latach czterdziestych XIV wie ku zwrócili uwagę na wpływowego Bizantyjcz Łacmski Wschód 1291-1669 325 . jego następcy nie mogli dłużej zapewniać tego rodzaju wojskowej i finansowej pomocy. co stworzyło Andegawenom wielką okazję. który sprawowałby skuteczną kontrolę. W potrzebie znalezienia protektora książę Wilhelm II zwrócił się do andegaweńskiego króla Sycylii. rzucił wyzwanie dominacji Andegawenów. w której zginął Ferrand. jakim musiało sprostać księstwo. W1338 roku Katarzyna Yalois. Tylko na krótko odstąpiono od tego zamiaru. nie jest więc dziwne. Andegawenom nie udało się zaradzić problemom. a także tytularna cesarzowa Konstan. w walnej bitwie pod Manoladą. a w 1322 roku ustanowił księciem własnego brata. W latach 1289-1297 księstwem rządziła córka Wilhelma II .Frankijskie księstwo Achai straciło znaczenie już pod koniec XIII wieku. W 1278 roku zmarł ostatni męski potomek rządzącej rodziny Yille-hardouin. mimo przejęcia bezpośredniej władzy. próbując podtrzymać władzę książęcą. znanym jako Nieszpory Sycylijskie.

jaką sobie wyobrażali. W1397 roku Teodor zorganizował joannitom przejęcie władzy w Koryncie. Pragnęli kogoś. i na króla Majorki.został panem Koryntu i pozyskał od osłabionego rządu ka-talońskiego w Atenach Vostitsę w Zatoce Korync-kiej i Megarę. Nerio Acciaiuoli zwrócił się do Teodora Paleologa. Zajęcie przez Bizantyjczyków Argos. Jana Kantakuzena. kiedy Nawarczycy podstępem aresztowali Nerio Acciaiuoliego w czasie negocjacji mających uregulować tę sprawę. W1396 roku król Neapolu Władysław nadał tytuł księcia Achai przywódcy Nawarczy-ków . W końcu.Piotrowi z San Superan. Do tego czasu władza osmańska sięgała już północnych brzegów Zatoki Ko-rynckiej. Niccolo Acciaiuoli. W ten sposób zdobył dominację nad całym regionem. gdzie jej dowódcy objęli kontrolę nad miastami i fortecami domeny książęcej. część Kompanii Nawarskiej najechała księstwo Aten i zdobyła Teby. po śmierci Roberta w 1364 roku. dotyczących tego.Nerio . która doprowadziła do obalenia Joanny. kto mógłby bronić i zabezpieczyć ich posiadłości. Na początku lat osiemdziesiątych XIV wieku seria kryzysów politycznych w południowych Włoszech. Do tego czasu wielkim problemem stały się najazdy tureckie. Rosnące zagrożenie osmańskie zmusiło rozmaite siły chrześcijańskie na Peloponezie do pewnego rodzaju przystosowania się. a większe wypady na Peloponez w latach 1387. Nawarczycy zwrócili się do Wenecji. miasta. W 1379 roku. Pod patronatem Katarzyny Yalois w latach trzydziestych XIV wieku jej florencki doradca i bankier. której flota i władza nad Koron. lecz nie wtrącałby się w ich sprawy. Reszta Kompanii pozostała w Achai. główne miasto. Modon. Kretą i Negroponte oznaczały. doprowadziło do przedłużającej się waśni. bizantyjskiego despoty Morei. które We-necjanie właśnie odkupili od wdowy po jego ostatnim właścicielu. że jest najbardziej znaczącą potęgą wojskową i morską w tym obszarze. któremu w 1388 roku oddał swą córkę za żonę. a Teodor opanował Korynt. W 1394 roku Nerio zmarł. która rozjątrzyła się. kompania cały czas sprawowała faktyczną władzę. Wymagali jednak zbyt wiele i żaden z wymienionych władców nie byłby w stanie przyjąć roli. zaczął otrzymywać lenna i zdobył mocną pozycję w księstwie. zasadniczo pozostawiając w tym samym czasie Achaję jej własnemu losowi. że Andega-wenowie nie zdołają uczynić niczego. zakończyła w istocie zwierzchnictwo Ande-gawenów. zostawiając Katalończykom same Ateny. 1394-1395 i 1397 zebrały swoje żniwo. Jednakże utworzenie wspólnego frontu przeciwko Turkom wydawało się złudne. W1358 roku nieskuteczny i nieobecny książę tytularny. za przyzwoleniem Neria. rodzina zaangażowała się w serię kłótni. znane jako kompania nawar-ska. Robert z Tarentu. a około 1400 roku był nawet gotów rozważyć możliwość sprzedania im całej . aby im się przeciwstawić. Kiedy w 1381 roku joannici formalnie zwrócili księstwo królowej Joannie. kto jest pełnoprawnym księciem. To właśnie oni wprowadzili do Achai siły gaskońskich i nawarskich żołnierzy najemnych. Do lat siedemdziesiątych XIV wieku bratanek Niccola Acciaiuoliego . obdarował go ważnym i istotnym pod względem strategicznym lennem Koryntu.ka. jako na ewentualnych kandydatów do zwierzchnictwa neapolitariskiego. W1377 roku królowa Joanna z Neapolu oddała księstwo w dzierżawę joannitom. Było jasne.

jak Anglicy pod Bannockburn trzy lata później. mimo zmiennych losów ich sąsiadów na północy i na południu. W1303 roku Katalończycy wydzierżawili swe usługi cesarzowi bizantyjskiemu.despotii. a księstwo przeszło w ręce jego kuzyna. Powstała w czasie wojen między Andegawenami i Ara-goriczykami. a Kataloriczykom udało się l zająć całe jego księstwo. W krótkim czasie po swym dojściu do władzy. bratanek wdowy po Piotrze i członek starej rodziny baronów. w 1282 roku. a w 1404 Centurione Zaccaria. Odbyła się ogromna rzeź. zmiej szyła nacisk. Najemnicy skierowali się przeciwko jego księstwu i w marcu 1311 roku rozbili siły Waltera w bitwie nad rzeką Kephissos. w bagno. Klęska Osmanów. W 1308 roku książę Gwidon II zmarł bezpotomnie. To właśnie Centurione przewodniczył w ciągu następnych dwudziestu pięciu lat upadku księstwa. Waltera z Brienne. usunął dziedziców Piotra i przekonał króla Neapolu do nadania mu tytułu księcia Achai. iii Łaciński Wschód 1291-1669 327 . który wykorzystał ich do walki z Turkami w Azji Mniejszej. później przenieśli się do Tessa-lii. Uległo ono nie Turkom. była głównym bastionem frankijskiej Grecji przeciwko najazdom z północy. Była to posiadłość bardzo niezależnego markiza. następnie zwrócili się przeciwko swemu najemcy i dopuścili się ogromnych szkód na terytorium bizantyjskim w Tracji. despotów Morei. zostali zagnani. Książęta nie tylko zdołali utrzymać swą posiadłość. stabilnością dynastyczną i odnosiło sukcesy wojskowe. które wybuchły w następstwie Nieszporów Sycylijskich. Księstwo Aten W XIII wieku księstwo Aten rozkwitło pod rządami burgundzkiej rodziny La Roche. lecz Walter nie był gotów wygrodzić Katalończyków zgodnie z ich oczekiwaniami. zadana im przez Tamerlana w 1402 roku. Ostatni akt rozegrał się w 1430 roku. znanego jako kompania katalońska. Rycerze ateńscy. Piotr z San Superan zmarł w 1402 roku. Walter stanął wobec przybycia nad północną granicę księstwa wojska najemników. wspomagani przez kontyngenty z innych stron Grecji frankijskiej. Bizantyjska despotia przetrwała aż do podboju osmańskiego w 1460 roku. Kampania przeprowadzona w 1310 roku odniosła wielki sukces. Jako siła walcząca miała ona swe początki w południowych Włoszech. w pobliżu starożytnych Termopil. Są Walter został zabity. że zdoła przy pomocy Kataloń-czyków wesprzeć własne ambicje zdominowania tego regionu. lecz napastliwej zachłanności J Bodonitsa. lecz księstwo cieszyło się korzyściami płynącymi z dobrobytu. Walter myślał.

W1379 roku kompania nawarska najechała księstwo i zajęła Teby. Skorzystał na tym florencki lord Koryntu. Rodzina utrzymała same Ateny aż do przejęcia ich przez Turcję w 1456 roku. W konsekwencji interesy Genui. a Wenecjanie pragnąc uprzedzić Osmanów zajęli Ateny. Nerio Acciaiuoli. Genueńczycy na Morzu Egejskim i Morzu Czarnym Czwarta krucjata umocniła władzę Wenecji jako głównej zachodniej siły morskiej w Romanii. przedmieście leżące po przeciwnej niż Bizancjum stronie Złotego Rogu. aż do początku lat siedemdziesiątych XIV wieku. Nerio zwrócił się do króla Władysława z Neapolu o uprawomocnienie swych zdobyczy. Nie było mowy o współpracy między katalońskimi Atenami a andegaweńską Achają.Nowa władza nie zyskała międzynarodowego uznania. Do 1280 roku Genueńczycy przejęli kontrolę nad Kaffą na Krymie i aż do końca XV wieku kupców genueńskich można było spotkać w wielu ośrodkach handlowych wokół . Jednakże wraz z upadkiem władzy łacinników w Konstantynopolu w 1261 roku. Nawet wtedy nie zdołał uczynić żadnych postępów przeciw Kataloriczykom. jej głównego rywala. Kataloriczycy naturalnie zwrócili się do aragońskiego domu królewskiego o wsparcie i zaakceptowali nominalne zwierzchnictwo kolejnych członków sycylijskiej gałęzi rodziny jako książąt. Kataloriczykom niewiele oprócz samych Aten. mogła liczyć na wsparcie papieża. i uczynili ją głównym centrum handlowym. Rodzina Brienne. w poprzednim wieku na ogół charakterystycznego dla stosunków między dwoma większymi frankijskimi księstwami w południowej Grecji. na przywódcach katalońskich ciążyła papieska klątwa. Zagrożenie osmańskie.Antonio. Wenecjanie pogodzili się ze stratą Teb. chcąc odzyskać swoje patrymonium. oddaliło się. czasowo ucierpiały. Po 1435 roku księstwo przeszło w ręce kuzynów Antonia. a w 1388 roku ukoronował swój podbój zajęciem Akropolu w Atenach. W Wenecji sukcesy Antonia uznano za spore upokorzenie. kiedy syn Neria z nieprawego łoża . jak widzieliśmy. Lecz wrogość Andegawenów z Neapolu.Walter II -stanął na czele wielkiej armii. Antonio miał rządzić aż do śmierci w 1435 roku. mimo że on sam i jego następcy intrygowali przeciwko nim. który do połowy lat osiemdziesiątych XIV wieku zajął prawie wszystkie terytoria uprzednio należące do Kataloriczyków. który w międzyczasie przejął kontrolę nad łebami. i tak zabrakło obopólnego wsparcia. lecz z czasem jej dzielność zaczęła podupadać. Genueńczycy odzyskali siły. lecz z jego śmiercią w 1394 roku despota Morei zajął Korynt. wyrwał im miasto. poważne w latach dziewięćdziesiątych XIV wieku. Ateny raz jeszcze cieszyły się pewną koniunkturą. że Antonio nie zamierza atakować Negroponte. Pozwolono im zatrzymać Teby aż do 1460. Wtedy właśnie zdobyli Perę. lecz odkąd stało się jasne. ekspedycja zyskała status krucjaty. Przez większość czasu. Na stopniowe złagodzenie postawy papiestwa poczynając od lat czterdziestych XIV wieku wpłynęło dopiero rosnące niebezpieczeństwo ze strony Turków. dobrze skoligaco-na zarówno we Francji. Władza Wenecji przetrwała do 1402 roku. Francuzów i papiestwa wobec Aragoriczyków sprawiała. jak i w Neapolu. Lecz ich przedsięwzięcia handlowe rozprzestrzeniały się dalej. pozostawiając. że pozostali w izolacji. W pierwszych dziesięcioleciach XIV wieku kompania kataloriska była wspaniałą siłą. kiedy Osmanowie zlecili zamordowanie ostatniego księcia. Kiedy w 1331 roku syn i imiennik Waltera z Brienne .

czycy utworzyli znaczną wspólnotę handlową w Tebryzie. albo przez port Armenii Cylicyjskiej -Ayas. W pierwszej połowie XIV wieku spotykamy ich też handlujących w Indiach i Chinach. szczególnie ałunem z Focei i niewolnikami. Od początku XIII wieku Wenecja zdominowała południowe i zachodnie wody Morza Egejskiego. na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej. i prawo do eksploatacji jej złóż ałunu. po drugiej stronie Złotego Rogu. Rodzina Zaccaria poszła dalej. sporządzony przez Krzysztofa Buondelmontiego. kiedy zdołali ją odzyskać Grecy. Ostro rywalizowali z Wenecją. lecz handel na Morzu Czarnym. a w 1304 roku Benedetto Zaccaria zajął leżącą w pobliżu bizantyjską wyspę Chios. Władza jego krewnych na Chios trwała aż do 1329 roku. Chcieli tylko miejsc. W latach sześćdziesiątych XIII wieku cesarz Michał VIII nadał rodzinie Zaccaria Foceę. Genua z kolei próbowała utrzymać swój wpływ we wschodniej i północnej części. 1350 roku takie przedsięwzięcia w znacznym stopniu zarzucono. zakładając Nową Foceę. że po ok.aż do 1464 roku. od 1261 roku znajdujące się w posiadaniu Genui. Wyspa słynęła z produkcji mastyksu (żywicy do lepienia). a Genueri- Plan Konstantynopola. którą zajęli w 1373 roku .brzegów Morza Czarnego. Dostęp do Azji w celu realizacji tych odległych przedsięwzięć wiódł albo przez Perę i Morze Czarne. lecz dopiero w 1354 roku . Egejskim i w Le-wancie ciągle przynosił znaczny zysk. w których ich kupcy mogliby bezpiecznie handlować. datowany na rok 1420. Jednakże od 1346 roku Chios i Focea znów znalazły się w rękach Genueńczy-. teraz zarządzane przez konsorcjum handlowe. U góry. znajduje się kwitnące przedmieście Pera. Genueńczycy nie byli szczególnie zainteresowani samym w sobie zdobywaniem ziem. Przed końcem XIII wieku statki należące do Genui pływały po Morzu Kaspijskim. Pera do 1453 roku. znane jako mahona z Chios. Te porty Morza Czarnego zapewniły im dostęp do Rusi i. Kaffa pozostała w ich rękach aż do 1475 roku. 329 Łaciński Wschód 1291-1669 ków. Zerwanie szlaków handlowych wewnątrz Azji i utrata pewności siebie w wyniku czarnej śmierci oznaczały. lecz Genueńczycy rozwinęli jej port jako centrum handlu innymi towarami. Katedra świętej Zofii to duży budynek po prawej. Lecz zdobywanie terytorium pozostawiono pojedynczym osobom. co ważniejsze. Famagusta na Cyprze. W pierwszej połowie XIV wieku Genueńczycy zaczęli rzucać zazdrosnym okiem na leżącą bardziej na północ wyspę Les-bos. do Azji.

Jednakże Chios pozostało w rękach Genueńczyków aż do 1566 roku. przed systematycznym wyludnianiem przez tureckich handlarzy niewolników. z których najważniejszą była Sifnos. Głównym beneficjentem tej polityki byli członkowie rodu Sanudi. W1383 roku ich księstwo przeszło w ręce rodziny Crispi. W tym samym czasie zachęcano pojedynczych członków weneckich rodzin patrycjuszowskich do zdobywania dla siebie kontroli nad wieloma mniejszymi wysepkami na Morzu Śródziemnym. co było częścią ich polityki trzymania dróg do Konstantynopola w przyjaznych rękach. władcy często musieli sprowadzać osadników z innych terenów. W łańcuchu kontro- . Inni Wenecjanie zdobyli wyspy dla samych siebie i władali nimi jako wasale książąt Naksos. Aby odrobić straty. Sanudi byli władcami energicznymi. na południowo-zachodnim krańcu Grecji. "dwoje oczu Republiki". Wenecka Romania W następstwie czwartej krucjaty Wenecja zdobyła bezpośrednie zwierzchnictwo nad Kretą i bliźniaczymi portami. Do lat dwudziestych XV wieku książęta Naksos płacili trybut Osmanom. Wenecki ambasador (balio) zarządzał głównym portem czyli miastem Negroponte. Na początku XIII wieku Wenecjanie wykorzystali sytuację na terenach wcześniej należących do Bizancjum. proces ten zakończył się mniej więcej w latach osiemdziesiątych XIV wieku.awanturnik genueński. lecz w rezultacie przeszła pod kontrolę trzech rodzin lombardzkich. lecz nawet oni nie mogli ochronić wysp przed pustoszeniem przez piratów i. W praktyce Wenecjanom zależało. jak i do Lewantu. Koron i Modon. Ogólnie niestabilną sytuację polityczną i wojskową jątrzyło kilka długotrwałych konfliktów między lokalnymi władcami. Osmanowie przejęli kontrolę nad Foceą i Nową Foceą w 1455 i opanowali Lesbos w 1462 roku. kiedy grupa mniejszych wysp. którzy od początku XIII wieku sprawowali władzę nad Cykladami i Sporadami. Aż do czasu przejścia w ręce tureckie w 1470 roku Negroponte pozostało najważniejszym kawałkiem terytorium weneckiego. Ostatni książę stracił urząd dopiero w 1566 roku. który zdobył sławę rolą. Francesco Gattilusio. lecz przed ich księstwem wciąż była długa historia. na południu Peloponezu. Formalnie Sanudi byli wasalami książąt Achai. zdobywając posterunki wzdłuż drogi prowadzącej do Konstantynopola i nad Morze Czarne. szczególnie w przypadku kilku mniejszych wysepek. ostatecznie przeszła pod panowanie tureckie. Wyspy stały się słynne jako raj dla korsarzy. dlatego w żadnym formalnym sensie nie zależeli od Wenecji. Bliżej Konstantynopola wyspa Negroponte (czyli Eubea) stanowiła część terytorium przyznanego Wenecji w czasach czwartej krucjaty. zdobył tę wyspę. a resztki zwierzchnictwa chrześcijańskiego na tych maleńkich wysepkach trwały aż do 1617 roku. Modon i Koron. aby zapewnić posiadanie tych wysp własnym ludziom. były użytecznymi przystaniami na drodze zarówno na Morze Egejskie. z tytułem "księcia Na-ksos" lub "księcia Archipelagu". jaką odegrał w zamachu. który usunął cesarza Jana VI Kantakuzena. które posiadły swe ziemie jako lenno otrzymane od Wenecjan. leżącym między Kretą a Konstantynopolem. Sama Wenecja utrzymała Tenos i Cyterę aż do XVIII wieku. lecz Wenecjanom dopiero stopniowo udało się zdobyć bezpośrednią kontrolę nad resztą wyspy.

leżące przy południowym wejściu do Adriatyku. połączone z osłabieniem frankijskich księstw w południowej Grecji i skutecznym końcem wszelkich pretensji władców Neapolu do sprawowania zwierzchnictwa w tym rejonie. jak i pretekst do zdobycia dodatkowych terytoriów.Modon. Inna luka w łańcuchu leżała pod samym Konstantynopolem. lecz rywal Wenecji . lecz to się im nie powiodło. Mimo dramatycznego spektaklu genueńskiej blokady Wenecji. Obok Korfu Wenecja zdobyła inne strategiczne miejsca. Ostatecznie jednak w 1386 roku otrzymali tę wyspę i dzierżyli ją aż do upadku Republiki Weneckiej w 1797 roku. stworzyły Wenecji zarówno okoliczności. na obszarze. Wenecja nie mogła powstrzymać . Na wybrzeżu iii 331 Ruch krucjatowy 1274-1700 Egejskim Wenecjanie kupili Argos i Nauplię w roku 1388. Po 1204 roku Wenecjanie mieli nadzieję na zdobycie Korfu. i Navarino na zachodnim wybrzeżu Peloponezu w 1417 roku. został zdobyty przez Wenecje w następstwie czwartej krucjaty i pozostał ważnym punktem przystankowym dla statków weneckich. przedstawiony tutaj na drzeworycie Giovanniego Francesco Camocio (rok 1517).Genua-także miała wobec niej plany i ostatecznie konfliktowe ambicje dwóch miast doprowadziły do wojny. skończyły się w sposób nie załatwiający niczego. aż do czasu przejęcia go przez Turków na początku XVI wieku. z której mieli być wygnani jej greccy mieszkańcy. lowanych przez Wenecjan portów wzdłuż drogi do Konstantynopola istniały dwie większe luki. Działania wojenne trwały w latach 1376-1381. gdyż wyspa Tenedos została ostatecznie ogłoszona ziemią niczyją. że te wyspy. flaga świętego Marka powiewała nawet nad Atenami i Tesalonikami (1423-1430). jak widzieliśmy. Dalej na południe' zdobyła Lepanto (Naupaktos). płynących do Konstantynopola i Lewantu. która jest usytuowana strategicznie naprzeciwko wejścia do Dar-daneli. na którym obecnie zasadniczo znajduje się Albania. Upadek Konstantynopola w 1453 roku oznaczał. porty i fortece straciły swoje centrum. Po wojnie o Tenedos wzmocnienie władzy osmańskiej. i ostatecznie w 1462 roku przeszła pod ich rządy Monenwasia. Jedna leżała na południowym krańcu Adriatyku. Ciągle były ważne same w sobie. W swoim czasie wszystkie zdobycze musiały poddać się władzy osmańskiej. lecz w coraz większym stopniu interesy polityczne i handlowe Wenecji odwracały się od Romanii w stronę jej bardzo powiększonych w XV wieku posiadłości terytorialnych w północnych Włoszech. w Zatoce Korync-kiej w 1407 roku. Tutaj Wenecjanie chcieli zdobyć wyspę Tenedos. Przez kilka lat.

wybuchających pod przywództwem miejscowych kreteńskich posiadaczy ziemskich. W tym czasie Wenecjanie wygrali kilka większych potyczek morskich. Uporawszy się z początkowymi problemami z przejęciem kontroli. Spina-londze i Grabusie. Do 1648 roku podbili całą Kretę. W wojnie w latach 1463-1479 stracili Negroponte. Kiedy się to nie udawało.1562 i 1567. z wyjątkiem Heraklionu. Turcy potrafili wykorzystać chrześcijańskie niezdecydowanie i przejąć inicjatywę. które utrzymali aż do 1715 roku. a "wojna o Kandię" stała się w oczach Europejczyków walką epicką. Najpoważniejszy bunt wybuchł w latach osiemdziesiątych XIII wieku. pod przywództwem Aleksego Kallergisa. wybuchała wojna. udało się im uratować bazy morskie na Krecie w Sudzie. W wojnie z lat 1570-1573 Wenecja straciła Cypr. Ostatecznie cios spadł dopiero po 1645 roku.postępów Osmanów. W 1363 roku z kolei weneccy osadnicy na Krecie zbuntowali się przeciwko swemu własnemu rządowi. Poddanie Heraklionu nie było końcem zaangażowania weneckiego w Romanii. które postawili osadnikom weneccy administratorzy na wyspie. by zatrzymać atakującą armię. Koron i Navarino. Austria i Polska. Kiedy w 1669 roku poddali Heraklion. Oblężenie Heraklionu trwało przez dalszych dwadzieścia jeden lat. Chcąc zabezpieczyć swój handel. Wenecjanie przejęli Łaciński Wschód 1291-1669 . skuteczność jej obrony będzie zależała od zdolności Wenecji do wykorzystania siły morskiej. a która miała za zadanie prowadzenie wojny z Osmanami. Dobrobyt psuły napady Osmanów. pod egidą papieża Innocentego XI. Wenecjanie próbowali prowadzić politykę ugłaskiwania w drodze ustępstw. takich jak zamek i mury Heraklionu (znanego wtedy jako Kandia). Bunt rozpaliły ciężkie żądania. Wenecjanie stanęli wobec wielu buntów. W1684 roku powstała Święta Liga. i trwał sześć lat. a ogromna forteca w Retym-nonie jest tego świadectwem. W końcu Wenecjanie musieli pozwolić rdzennym Kreteńczykom na utrzymanie ich własności i zachowanie zwyczajów. Między Grekami i Frankami postępowało wzajemne przejmowanie elementów kulturowych i wyspa kwitła. Po tym wydarzeniu ludność na ogół pozostawała uległa. które w ostatnim czasie zdobyli kosztem Osmanów. razem z wyspami Tenos i Ketyrą oraz kilkoma obszarami w Chorwacji. w wojnie z 14991503 Mo-don. w tym Aeginę. Bunt trwał aż do 1367 roku i był tłumiony przez władze z bezlitosnym okrucieństwem. Lecz strategowie wojskowi zdawali sobie sprawę. Pozostawała w rękach weneckich przez prawie pięćset lat. Kretę jednak zdobyto po czwartej krucjacie. szczególnie w latach 1538. Wenecjanie wiele zainwestowali w ufortyfikowanie głównych miast. Cypr pozostawał w rękach weneckich przez niecały wiek i w tym czasie przeżywał okres względnego spokoju i dostatku. a nawet musieli poczynić pewne ustępstwa wobec hierarchii Kościoła prawosławnego. Cypr i Kreta były dwoma najważniejszymi zdobyczami Wenecji we wschodnim rejonie Morza Śródziemnego. w wojnie 1537-1540 Mo-nenwasię. że gdy Turcy poważnie zdecydują się zaatakować Kretę. w skład której wchodziły Wenecja. Nauplię i kilka wysp.

332 pierwszeństwo w zajmowaniu południowej Grecji. Tę kampanię upamiętniło głównie zniszczenie Partenonu w czasie oblężenia Aten w 1687 roku. W1699 roku pokój w Karłowicach potwierdził posiadanie przez Wenecję Peloponezu, lecz w 1715 roku Osmanowie zdołali go odbić przy niewielkim oporze. Kiedy w 1718 roku pokój w Pożarevacu (Passarowitz) zakończył działania wojenne, Wenecja ciągle trzymała się na Wyspach Joriskich i w pobliskich twierdzach lądowych - Butrinto, Pardze, Prevezie i Yonitzy. W późnym średniowieczu zróżnicowanie i rozdrobnienie były najbardziej oczywistymi cechami charakterystycznymi Wschodu łacińskiego. Na pierwszy rzut oka widzimy rozdzielone posterunki świata zachodniego, przyczepione niepewnie do krańców świata muzułmańskiego, w których francuscy i włoscy posiadacze sprawowali władzę nad greckimi wieśniakami, podczas gdy wszędzie dookoła weneccy i genueńscy kupcy i żeglarze kłócili się o sprawy handlowe. Jednakże bliższe badania ukazują, że wzajemne stosunki były bardziej złożone. Krucjaty na Wschodzie najpierw kierowały się przeciw światu muzułmańskiemu, lecz ziemie znajdujące się w owym czasie pod panowaniem katolickim zostały w całości wyrwane chrześcijańskim Grekom. W XIII wieku Bizantyjczycy odnieśli kilka sukcesów w odzyskiwaniu utraconych terytoriów, lecz poza Peloponezem, gdzie despoci Mo-rei w 1430 roku ostatecznie zniszczyli księstwo Achai, zagrożenie bizantyjskie dla posiadłości łacińskich zniknęło około 1300 roku. W XIV wieku Frankowie raz jeszcze poczynili zdobycze kosztem Greków, kiedy Rodos, Chios, i Lesbos przeszły z rąk bizantyjskich w ręce Zachodu. Wenecja i Genua skorzystały z tego i nawet popierały współzawodnictwo dynastyczne, które tak osłabiało cesarstwo począwszy od lat trzydziestych XIV wieku. Na przykład w latach pięćdziesiątych XIV wieku Wenecja aktywnie wspierała cesarza Jana IV Kantakuzena, a Genua popierała jego rywala, Jana V Paleologa. Później, w latach siedemdziesiątych XIV wieku, Wenecja oczekiwała od Jana V, aby dał jej pożądaną nagrodę - wyspę Tenedos, podczas gdy Genua w tym samym czasie wspierała buntowniczego syna Jana - Andronikusa, żywiąc nadzieję, że w ten sposób uda im się ubiec rywali i zdobyć wyspę dla siebie. W XIV i na początku XV wieku Włosi zdołali nawet jeszcze bardziej zdominować życie handlowe Konstantynopola, bogacąc się kosztem Bizantyjczyków. Genueńska kolonia w Perze rozkwitła, a sam Konstantynopol podupadał. Od 1343 roku bizantyjskie klejnoty koronne trzymano w zastawie w Wenecji i, jak się okazało, nigdy nie miały być zwrócone. Chociaż przy okazji cesarze korzystali z zachodnich przedsięwzięć krucjatowych, to Frankowie osiedleni w regionie Morza Egejskiego nie mogli czy nie chcieli zaoferować im żadnej poważniejszej pomocy w obronie przed postępem tureckim. Nawet joannici na Rodos nie znajdowali się w takiej sytuacji, aby w jakiś widoczny sposób wpłynąć na losy cesarstwa. W każdym razie postawy tak Greków, jak i Franków wobec Turków mogły się okazać przy danej okazji całkowicie ambiwalentne. W czasie bizantyjskiej wojny domowej w latach czterdziestych XIV wieku Jan Kantakuzen sprzymierzył się z przywódcą osmańskim Orhanem, któremu w 1346 roku dał swą córkę za żonę. Następnie w 1352 roku Genueńczycy, wrodzy Kantakuzenowi, także zawarli formalne przymierze z Orhanem. W tych skomplikowanych okolicznościach politycznych owych lat Osmanowie po raz pierwszy osiedli naj ziemi europejskiej. W 1387 roku despota

Morei wykorzystywał wojska tureckie w swej wojnie przeciwko księstwu Achai; w 1388 roku Wenę-cjanie zarzucili władcy Koryntu - Nerio Accia-iuoliemu - że wspomaga Turków w atakach na ich terytorium; w latach 1394-1395 Turcy razem

Łaciński Wschód 1291-1669 333

z władcą Achai - Piotrem z San Superan - atakowali despotę. W zmieniających się jak w kalejdoskopie zwrotach przymierzy tego okresu zarówno Grecy, jak i Frankowie okazali gotowość do sprzymierzania się z Turkami przeciwko swym współwyznawcomchrześcijanom. Czasami robili to z obawy o to, co mogłoby ich spotkać, gdyby odrzucili tureckie żądania pomocy; przy innych okazjach rozmyślnie wykorzystywali Osmanów do pobicia swych współwyznawców. Tak właśnie w 1399 roku Antonio Acciaiuoli i Turcy grozili zajęciem Aten, które należały wcześniej do ojca Antonia, a które następnie przejęli We-necjanie. Wśród chrześcijańskich władców w Ro-manii tylko Wenecjanie i joannici konsekwentnie unikali zawierania przymierzy z Turkami, podczas gdy przez sto lat, od połowy XIV do połowy XV wieku, Genueńczycy mieli z nimi długie i korzystne przymierze. Genueńczycy angażowali się nawet w konflikty dynastyczne, które od czasu do czasu wstrząsały kalifatem osmańskim, jak na przykład w 1421 roku, kiedy wspomagali Murada II statkami i wojskami w walce z jego bratem, Mustafą. Przymierze osmańsko--genueńskie zakończyło się w 1450 roku, kiedy Turcy, wydaje się, że nie sprowokowani, zaatakowali Lesbos. W ciągu niewielu lat po upadku Konstantynopola w 1453 roku Genueńczycy utracili na rzecz Turków wszystkie swe posiadłości na Morzu Egejskim i Czarnym, z wyjątkiem Chios. Na Cyprze sytuacja polityczna była mniej skomplikowana. Stosunki panujące między królami cypryjskimi i władcami Armenii Cylicyj-skiej, jedynego innego chrześcijańskiego królestwa w pobliżu, były często złe. Problemy rozpoczęły się w pierwszym dziesięcioleciu XIV wieku. Amalryk z Tyru, który przejął siłą władzę na Cyprze w 1306 roku, poślubił siostrę króla ormiańskiego, a ich potomkowie, oderwani od rządzącej gałęzi dynastii lusignańskiej na Cyprze, zajmowali ważną pozycję w państwie ormiańskim. W latach 1342-1344 i jeszcze raz pod sam koniec istnienia królestwa w latach siedemdziesiątych XIV wieku, potomkowie Amalryka zajęli tron Armenii. Urazy między królami Cypru i ich ormiańskimi kuzynami mogła pogarszać rywalizacja handlowa portów w Famaguście i Ayas. Musiało to spowodować wysłanie do Cylicji mniejszej pomocy wojskowej, niż w przypadku lepszych stosunków. Z drugiej strony, władcy Cypru nigdy nie znaleźli się w obliczu konieczności przymierza z jakąś siłą muzułmańską przeciwko innym chrześcijanom, chociaż w latach czterdziestych XV wieku ich suzeren, sułtan Egiptu, naciskał na

Cypryjczyków, by pozwolili jego flocie na ładowanie zaopatrzenia po drodze podczas ataków na Rodos. W jednym wypadku jednak państwo chrześcijańskie poważnie rozważało pomysł zawarcia przymierza z muzułmanami przeciw Cyprowi. W 1383 roku Genua robiła wszystko, by osadzić na tronie Cypru swego własnego kandydata, Jakuba I. Kiedy plany Genui napotkały trudności, zaproponowano sprowadzenie tureckich wojsk z pobliskiego emiratu Ka-ramania, aby pomogły narzucić wolę Genui. W tym wypadku okazało się to niepotrzebne, co z punktu widzenia Cypryjczyków było obojętne. Jednakże twierdzenie, że ludność łacińskiego Wschodu w późnym średniowieczu automatycznie ceniła solidarność chrześcijańską nad wszystko inne i odrzucała możliwość nawiązywania przyjaznych stosunków z muzułmańskimi sąsiadami, nie jest prawdą. W dalszej perspektywie walka z Turkami zdominowała historię całego rejonu, lecz rywalizacja między konkurującymi chrześcijańskimi siłami mogła stwarzać i stwarzała okazję prowadzenia współpracy wojskowej z Turkami, nawet mimo faktu, że taka współpraca mogła łatwo stymulować i ułatwiać dalszą turecką ekspansję kosztem chrześcijan. Nie jest też szczególnie ważnym stwierdzenie, iż walka mięŁaciński Wschód 1291-1669 334

dzy siłami chrześcijańskimi mogła w dużym stopniu ułatwić podboje muzułmańskie. Wzajemnie wyniszczające walki między chrześcijanami były na porządku dziennym: od zatargów między panami pomniejszych wysp Morza Egejskiego czy drobnych aktów piractwa, aż do konfliktów, w które zaangażowanych było kilka największych potęg chrześcijańskiej Europy. W pierwszej połowie XIV wieku konflikt między Francuzami a Aragonami rzucił cień na łaciński Wschód. Poczynając od lat osiemdziesiątych XIII wieku konflikt ten skoncentrował się na zawziętej walce między Aragonami i Andegawenami - którzy byli młodszą gałęzią francuskiego domu królewskiego - o kontrolę nad południowymi Włochami. Achaja była terytorium podległym Andegawenom; Ateny, pod rządami Kompanii Katalori-skiej, liczyły na patronat aragońskiego domu królewskiego. Między dwoma dworami nie mogło dojść do żadnej ugody ani współpracy. Nie jest zaskakujące, że francuski pretedent do tronu Aten w latach trzydziestych XIV wieku, Walter z Brienne, mógł się zwrócić po wsparcie do An-degawenów w czasie próby wyparcia rządów ka-taloriskich. Od lat siedemdziesiątych XIII wieku Andegawenowie i dynastia Lusignanów z Cypru kłócili się o prawo do Królestwa Jerozolimy. Na początku XIV wieku królowie Francji przejęli przywództwo, próbując zorganizować krucjatę, która miałaby odzyskać Ziemię Świętą, lecz, jak widzieliśmy, na Cyprze krucjata pod przewodnictwem Francuzów mogła liczyć na niewielki oddźwięk - Lusignanowie wiedzieli, że nie zdobędą tytułu króla Jerozolimy, a gdyby krucjata nie odniosła sukcesu, na Cyprze najprawdopodobniej skupiłby się muzułmański odwet. W drugim dwudziestoleciu XIV wieku bezdzietny król Cypru - Henryk II - był przygotowany na to,

że jego królestwo przejdzie w ręce królewskiego dworu aragońskiego. W tym przypadku Francuzi nie przeprowadzili krucjaty, a Aragonowie nie zdobyli królestwa Henryka, lecz wypadki mogły potoczyć się zupełnie inaczej. Andegawenowie mieli inne pilne sprawy, takie jak obalenie grecZamek w Heraklionie na Krecie stoi przy wejściu do portu i był w dużej części zbudowany przez Wenecjan w drugiej ćwierci XVI wieku.

Zamek wenecki w Retymnonie na Krecie jest ogromą fortecą, wybudowaną w dużej części pod koniec XVI wieku po poddaniu Cypru Turkom. Wewnątrz wałów obronnych znajdowała się miejscowa katolicka katedra i weneckie biura administracyjne. kiej władzy w Konstantynopolu i odnowienie cesarstwa łacińskiego. Nie należy mieć wątpliwości, że w pierwszej ćwierci XIV wieku ten opóźniający się i coraz bardziej nierealny plan wstrzymał papieskie próby pomocy Bizantyjczykom. Jednakże do połowy XIV wieku władza Andega-wenów we Włoszech osłabła, a Francja w pełni zajęła się wojną z Anglią. W tym samym czasie Aragonowie dochodzili do wniosku, że nie uda im się skutecznie wtrącić w sprawy łacińskiego Wschodu. Hegemonia Genui i Wenecji była tak silna, że Aragonowie stwierdzili, iż ich kupców nigdy nie będzie stać na więcej, niż na trzecie miejsce daleko za pierwszą dwójką. Z upadkiem rządów kompanii katalońskiej w Atenach wpływy Aragonów dalej malały. Na Morzu Egejskim i na przyległych wodach Morza Śródziemnego, gdzie komunikacja morska była często o wiele ważniejsza niż komunikacja lądowa, siły morskie miały największe znaczenie. Tacy władcy jak mistrzowie joannitów czy królowie Cypru posiadali statki, które mogli wykorzystywać do patrolowania mórz i zwalczania piractwa, lecz największa koncentracja siły morskiej spoczywała w rękach Genui i Wenecji. W okresie, w którym galery kupieckie mogły też służyć za statki wojenne, dominacja dwóch miast w handlu między Europą a wschodnią częścią Morza Śródziemnego oznaczała, że dysponują znaczną siłą. Mogły wykorzystywać swą flotę wojenną do ochrony handlu, a budując marynarkę handlową, mogły wzmacniać flotę wojenną. W przypadku Wenecji, gdzie rząd w znacznym stopniu kierował transportem morskim, istniała celowa polityka zakładania kontrolowanych przez Wenecję portów przeładunkowych wzdłuż szlaków wiodących do Konstantynopola i na Wschód. W Genui nie było takiego centralnego zarządzania, lecz Genueńczycy byli nie mniej ekspansywni w poszukiwaniu ośrodków handlowych, które mogliby posiadać na własność. Obydwie potęgi morskie rywalizowały o rynki i przywileje handlowe i obydwie były gotowe do obnoszenia się ze swą siłą, aby zapewnić swym kupcom ciągłe zwiększanie zysków i prowadzenie handlu tak niewielkim nakładem kosztów, jak to tylko możliwe.

Stosunki Genui z Cyprem stanowią dobry przykład działania asertywności w praktyce. Genueńczycy cieszyli się przywilejami handlowymi na wyspie od początków XIII wieku. Do 1300 roku jednak ich stosunki z władzą były nikłe.

iii Ruch krucjatowy 1274-1700 336

Częściowo działo się tak za sprawą ich poglądu, że Cypryjczycy okazują zbyt dużo sympatii ich rywalom, Wenecjanom, częściowo dlatego, że Cypryjczycy starali się ograniczyć zasięg genueńskich przywilejów i narzucić papieskie embargo na handel w portach mameluckich. Genueńczycy nie zaakceptowali grzecznie tego, co uważali za próby ograniczenia ich zdolności do prowadzenia handlu w miejscu i czasie przez nich wybranym, przy minimalnych kosztach własnych. W pierwszym dziesięcioleciu XIV wieku sytuacja pogorszyła się to tego stopnia, że podjęli oni karne rajdy na wybrzeże cypryjskie. Władcy cypryjscy naturalnie chcieli zapewnić, żeby jak najwięcej bogactwa powstającego z handlu znalazło się w ich skrzyniach. Nie byli przygotowani na pewne ograniczenie swego zwierzchnictwa w celu przyciągnięcia zamorskich kupców do robienia interesów na ich ziemi. Z drugiej strony, jeżeli dobrobyt ekonomiczny ich wyspy miał być utrzymany, a handel kontynuowany, Cypryjczycy potrzebowali kupców genueńskich. W 1364 roku doszło do poważniejszego incydentu w Fama-guście, kiedy zamordowano pewną liczbę Genueńczyków. Z tej okazji król Piotr I uznał wszystkie genueńskie żądania o odszkodowanie, w trosce o to, by nic nie kolidowało z krucjatą, którą właśnie miał zacząć. Jednakże w 1372 roku, po podobnym incydencie, rząd Cypru odrzucił żądania Genui o odszkodowanie. Jak wiadomo, w rezultacie wybuchła wojna. W 1373 roku Genua wysłała flotę wojenną, zajęła wyspę i wyrządziła na niej spore szkody. Genueńczycy zatrzymali Fa-magustę jako bezpieczną bazę, z której prowadzili działalność handlową i usiłowali, ze zmiennym w powszechnej opinii szczęściem, narzucić trybut na ród Lusignan. Można dowodzić, że Cypryjczycy w poważnym stopniu sami ściągnęli na siebie tę katastrofę, lecz pozostaje faktem, że Genua wykorzystała własną siłę morską do obrony i poszerzenia interesów swych kupców. W rezultacie Genueńczycy znacznie osłabili duży posterunek chrześcijaństwa. Z handlu można było uzyskać ogromne zyski. W walce o przywłaszczenie sobie możliwie jak największych profitów, Wenecja i Genua często wchodziły w konflikt. Od lat pięćdziesiątych XIII wieku do 1381 roku wybuchły między nimi cztery większe wojny. Wojna świętego Sabasa, która zaczęła się w 1256 roku, miała swe początki w sporze o własność w Akrze, lecz trzy pozostałe, z lat 1294-1299, 1350-1355 i 1376-1381, zostały spowodowane głównie przez ich rywalizację w Romanii. Chociaż działania wojskowe w większości były prowadzone na Zachodzie, to powodem wojny w każdym przypadku był handel z Konstantynopolem i na Morzu Czarnym. Paradoksalnie, sukcesy wojskowe

niekoniecznie zapewniały hegemonię handlową. W żadnym wypadku zwycięstwo jednej strony nie było tak przekonujące, aby położyć kres poczynaniom handlowym drugiej strony. Lecz klęska Genui w wojnie o Tenedos, która nastąpiła tak szybko po wydatkach poniesionych na zaatakowanie Cypru, zapoczątkowała okres niepewności politycznej. Po niej interesy Genui na wschodnim obszarze Morza Śródziemnego zaczęły stopniowo chylić się ku upadkowi. W XV wieku Wenecja zatrzymała dominujący udział w handlu z Egiptem i Syrią, i sprowokowała działania osmańskie na Morze Egejskie i wokół niego. Genua przestała się starać o prześcignięcie rywala. Kreta i, od lat siedemdziesiątych XIV wieku, Cypr, były ważnymi weneckimi nabytkami, z którymi nie mogło się równać genueńskie Chios. Zachodni Europejczycy nie stanowili nigdy większości mieszkańców w żadnym z państw fran-kijskich na Wschodzie. Szczególnie w rejonach wiejskich przeważającą część ludności stanowili Grecy. Porty były kosmopolityczne. Na przykład w Famaguśde duża arabskojęzyczna społeczność syryjska żyła obok Greków, Franków, Włochów Po lewej: Katarzyna Cornaro, ostatnia królowa Cypru. Całkowicie uzależniona od Wenecji była marionetkową władczynią w latach 1474-1489. Ten obraz, pędzla Giovanniego Belinniego, jest jedynym autentycznym portretem królowej Cypru namalowanym po jej abdykacji i powrocie do Wioch. Poniżej: Port i miasto Chios w XVI wieku, pozostawały pod rządami Genui od roku 1304 aż do 1329, a później w latach 1346-1566. Były ważnym centrum produkcji mastyksu oraz przystanią dla statków handlowych pływających między Konstantynopolem a Zachodem i sułtanatem mameluckim.

n

339 Łaciński Wschód 1291-1669

Żydów i Ormian. Wielu, nawet raczej biednych ludzi, miało w domu niewolników. Zachowane dokumenty sugerują, że mogli oni być pochodzenia słowiańskiego, azjatyckiego czy z Czarnej Afryki. W krótkich okresach miały tam zawsze przebywać społeczności kupców i żeglarzy, lecz wśród długookresowych rezydentów wielu domagało się statusu Genueńczyków czy Wenecjan, nawet jeśli nigdy nie żyli w miastach, z których jakoby pochodzili. Z początku XV wieku przetrwały dowody

sugerujące, iż na potrzeby codziennej konwersacji istniała lingua franca, obejmująca eklektyczną mieszaninę słów i zwrotów pochodzących ze wszystkich języków lokalnych. Większość ludności pochodzenia europejskiego na Wschodzie mówiła najprawdopodobniej pewną odmianą języka włoskiego. Na Cyprze, w Achai i w Atenach miejscowi feudalni właściciele ziemscy byli Francuzami, lecz z czasem zastąpili ich Włosi i Kataloriczy-cy. W przypadku Aten zmiana nastąpiła gwałtownie, wraz z nadejściem Kompanii Kataloriskiej w 1311 roku. W Achai w XIV wieku szlachetnie urodzeni o francuskich nazwiskach ustąpili miejsca Włochom. Na Cyprze ten proces był wolniejszy, chociaż pod koniec XIV wieku odwiedzający wyspę mieszkaniec Zachodu zauważył z jawnym zdziwieniem, że król mówi "całkiem dobrze po francusku". Dopiero z nadejściem Jakuba U i wojny domowej,w latach 1460-1464, wśród szlachty zaczęły przeważać nazwiska włoskie czy hiszpańskie. i W początkach istnienia władzy łacińskiej zachodni zdobywcy generalnie trzymali się z dala od miejscowej ludności. Lecz stopniowo mieszane małżeństwa i ogólna bliskość przełamywała bariery i pozwoliła na rozwinięcie procesu wymiany kulturowej między różnymi warstwami ludności. Decydującym czynnikiem była przynależność wyznaniowa. Zachodnie rządy niezmiennie wprowadzały łacińskich biskupów i duchowieństwo oraz szukały sposobów, aby zepchnąć duchowieństwo greckie na niższe pozycje. Zwykle pociągało to za sobą przekazanie uposażenia Frankom i eliminację czy redukcję greckich biskupstw. Duchowieństwo greckie było zmuszone uznać jurysdykcję swych łacińskich zwierzchników i ostatecznie papieża. Nic dziwnego, że wielu się przeciwstawiło, lecz wielu nie, i zdarzały się nawet przypadki greckich duchownych udających się ze swoimi sporami do Rzymu. Władcy łacińscy wiedzieli, że muszą zachowywać się ostrożnie. Gdyby pozwolili greckiemu klerowi na zbyt wiele niezależności, to na nich mogłoby się skupić niezadowolenie; gdyby byli zbyt surowi w obchodzeniu się z nim, prawdopodobne byłyby wybuchy gniewu ludu. Na Cyprze do 1300 roku każdy łaciński biskup miał Greka za koadiutora, odpowiedzialnego za duchownych obrządku greckiego i kościoły w diecezji. Przynajmniej dwukrotnie w XIV wieku władze na wyspie interweniowały, chcąc przeszkodzić przedstawicielom nowo przybyłego z zachodniej Europy duchowieństwa w próbach narzucenia Grekom łacińskich zwyczajów, przez co wywo-łanoby zamieszki. W praktyce rozwinął się modus vivendi między Grekami a Frankami. Nie dorównywało to aspiracjom teologów czy ludzi pióra obydwu stron, lecz ogólnie wydaje się, że satysfakcjonowało przeważającą część ludności. W XIV wieku wyższy kler rzymskokatolicki poObraz przypisywany szkole Jana z Flandrii, ok. 1510-1520, ukazuje interwencję świętego Jakuba, czyli Santiago, w legendarnym zwycięstwie odniesionym w IX wieku nad Maurami pod Clavijo, które -jak niesłusznie przypuszczano - doprowadziło do założenia zakonu św. Jakuba. Flagę z krzyżem zakonu wiozą na białym koniu. iii Łaciński Wschód 1291-1669 340

wszechnie uchylał się od obowiązków, i także to mogło obniżać napięcie. Na różne sposoby kryzysy polityczne, czarna śmierć i schizma papieska w 1378 roku - wszystkie czynniki - przyczyniły się do osłabienia panowania Kościoła katolickiego na Wschodzie. Ten upadek ciągnął się przez cały XV wiek. Na tym tle na początku XIV wieku zaczynamy napotykać skargi, iż Frankowie uczęszczają na greckie msze. Możliwe, że w wielu przypadkach takie zachowanie wynikało z braku rzymskokatolickich księży, lecz często ludzie mogli tak postępować z wyboru: małżeństwa mieszane i dwujęzyczność musiały jakoś wpływać na postawy społeczne i religijne. Również okazjonalnie znajdujemy przykłady Greków czy innych wschodnich chrześcijan, którzy nawracali się na obrządek katolicki. W XV wieku cypryjska rodzina Audeth dostarcza dowodu na kruszenie się tradycyjnych więzów lojalności. Była to rodzina syryjskich jakobitów, lecz w latach pięćdziesiątych XV wieku j eden z nich był kanonikiem w katedrze w Nikozji, a później tytularnym rzymskokatolickim biskupem Tortosy; mniej więcej w tym samym czasie inny członek rodziny opłacił w swym testamencie msze w kościołach jako-bickim, koptyjskim, maronickim, greckim i ormiańskim, oraz w katolickiej katedrze w Nikozji. Trudno stwierdzić, jak powszechna była taka zmiana przynależności czy też zadowalająco przeanalizować jej motywy. Zatarcie podziałów religijnych znalazło odbicie w ówczesnej sztuce i architekturze. Na przykład, zachowały się ikony, które są ewidentnie dziełem greckich mistrzów, noszą jednak łacińskie inskrypcje, lub mają inskrypcje greckie, lecz były zamawiane przez fundatorów frankijskich. Pewien król Cypru ułożył katolicką mszę na dzień greckiego świętego Hilariona, zaś w Famaguście w XIV wieku grecką katedrę przebudowano w zachodnim stylu włoskiego gotyku. W innych miejscach spotykamy hybrydyzację form architektonicznych z motywami pochodzącymi zarówno z zachodniej, jak i prawosławnej tradycji. Niektóre budynki kościelne zdradzają ślady przeróbek, pozwalających na ustawienie oddzielnych ołtarzy dla greckich i katolickich księży. Na Krecie krzyżo-1 wanie się gatunków artystycznych tradycji odniosło największy skutek w rozwoju szkoły malarskiej, której jednym z najznamienitszych członków był El Greco. W XVI i XVII wieku Kreteri-1 czycy tworzyli greckojęzyczną literaturę ludową w znacznym stopniu wzorowaną na włoskich pierwowzorach. Zachodni podróżnicy czasami patrzyli z ukosa na tych łacińskich osadników na Wschodzie, których ubiór i mowa zaczęły upodabniać się do ich greckich sąsiadów, lecz fakt, że pojawiały się takie zmiany nasuwa myśl, iż da-1 lekie od polaryzacji społeczeństwo w znacznymi stopniu się przemieszało. Na Cyprze królowie zatrudniali zazwyczaj pra-l wosławnych Greków do pracy w swym głównymi departamencie finansowym, secrete. Od lat sześć-J dziesiątych XV wieku pisali oni listy po francu-l sku, włosku czy grecku, zależnie od potrzeby.! Wygląda na to, że w XIV i XV wieku personel! zdominowała bardzo zwarta grupa prawosławne-J go "serwisu cywilnego". Cypryjski historyk z po-J czątku XV wieku, Leontios Makhairas, należał do| jednej z tych rodzin. Jego kronika, z wpływar demotycznej greki tego czasu, daje nam niezłe: pojęcie co do zasięgu, w jakim rodzima inteligen ej a przyswoiła sobie słowa zapożyczone z jęz ków zachodnich. Odbija także postawy członków tej klasy:

Do 1300 roku przekonali władzę. .J1 ».^.a. Rządzący w państwach frankijskich w znad nym stopniu zadowalali się zezwoleniem sv * ."Castello de Piscopia" .. Społeczności wiejskie na ogół zachowały system organizacyjny sprzed podboju. .. ^ .'i ". Na Krecie i w południowej Grecji klasa greckich właścicieli ziemskich przetrwała przejęcie władzy przez łacinników.dumnych i broniących swojej prawo sławnej wiary. że należy ich zaakceptować jako integralną część hierarchii społecznej. ^ « ICA^A e' ilfA TT" II 5'~"*i ii E B •» « ł1" A »i S.. t-o ^ *§. « i Wenecki plan cukrowni w Episkopi .. wyśmiej wających konwertytów z prawosławia na katolj cyzm. jakie zawsze wiedli.^.:. "W* . aby przypuszczać. Posiadłość. że rządy frankijskie były przykrzej-sze dla chłopstwa niż rządy ich poprzedników. *' * «*~| » M i» . na południu Cypru w pobliżu Kolossi. '*SH«*M*^A^A . Nie ma żadnego powodu.. _JŁi mt^uuniimim *m *ij»«łM. znajdowała się od połowy XIV wieku w rękach weneckiej rodziny Cornaro.: 4 J=1 fł •*«-~*(tm)f itr.ty. T IM :H T *.. Główna różnica polegała na tym. .wieku cesarstwa. był teraz Frankiem a nie Grekiem. być może wzdychających do : nionego porządku .» t(tm)IML*... . " **« poddanym na prowadzenie życia. lecz także lojalnych i pełnych respekt wobec swych lusignańskich władców. że władca czy właściciel.» ) " V"..datowany na 1551 rok. któremu były należne podatki.«^ .

w końcu mogło być tak. Budowa wytwórni cukru. lecz podobieństwo jest zdecydowanie dalekie. większość władców mogła liczyć na pewien udział w zyskach z handlu. a elita mamelucka w Egipcie była pod względem rasowym odległa od rdzennych mieszkańców i trzymała się od nich na dystans. że tylko najsilniejsze jednostki czy korporacje mogły zająć się rafinowaniem cukru: król w Koukli. Ten przykład przedsięwzięcia agrarno-przemysłowego prowadzi naturalnie do postawienia pytania. Nie było to samo w sobie wyjątkowe: również w imperium osmańskim rządząca elita była nieproszona. joannici w Kolossi. wenecka rodzina Cornaro w Episkopi. przynajmniej w europejskiej części. czy do Wenecji. jak i na Cyprze. jak dalece rządy frankijskie we wschodnim basenie Morza Śródziemnego zapowiadały kolonialne posunięcia późniejszych epok. Łaciński Wschód 1291-1669 342 W kilku przypadkach władcy czy właściciele ziemscy inwestowali w przedsięwzięcia rolnicze czy przemysłowe. W posiadłościach weneckich lokalni rządcy byli . takich jak odkopane w Koukli i Episkopi na Cyprze. organizację społeczną i religię. w przypadku joannitów i rodziny Cornaro zyski w większości również miały być wywożone: na Rodos. główną raison d'elre wielu zamorskich posiadłości weneckich było popieranie interesów weneckiego handlu. od zwykłego typu upraw mieszanych do produkcji wyłącznie tej rośliny z przeznaczeniem na sprzedaż. aby powiększyć fortunę jednej z czołowych rodzin patrycjuszowskich. mogła być kosztowna i wymagać wielkiego nakładu siły roboczej. jaki niósł ze sobą handel. Lecz wszyscy władcy mogli korzystać z ceł handlowych i z ogólnego dobrobytu. które rozwinęło się zarówno na Krecie. Pod pewnymi względami cypryjski przemysł cukrowniczy wyprzedza plantacje na Karaibach. Wszędzie na łacińskim Wschodzie rządząca elita była obca. niewol-nych chłopów pańszczyźnianych. Nie jest dziwne. to na lepsze. jeśli się zmienił. Terenami weneckimi administrowali urzędnicy przysyłani z Wenecji. które posiadały odmienny język. Ostatecznie. Uprawa trzciny cukrowej wymaga obfitych zasobów wody i tak prawie na pewno przemysł pociągnął za sobą zmiany w sposobie wykorzystywania ziemi. dla których priorytetem pozostawała potrzeba ułatwienia pracy weneckim kupcom. Dobrym przykładem jest przetwórstwo cukru. wprowadzona siłą do społeczeństw. Posiadacze potrzebowaliby zatem znacznego kapitału i mogli zatrudniać do pracy niewolników. Lecz rządy frankijskie były w dużym stopniu zróżnicowane. jako część cypryjskich spłat. że los paniki. Obok bogactwa płynącego z rolnictwa. Produkt prawie w całości miał być eksportowany do zachodniej Europy.

jak również Achaja i Ateny pod zwierzchnictwem Andegawenów i Aragonów. które cieszyły się większą autonomią niż ziemie Wenecjan. chociaż łaciński Wschód wysyt głównie towary do Europy. oliwy z oliwek. W sensie politycznym zatem portom i wyspom weneckim można nadać miano kolonii. Czy można jednak powiedzieć. Nie znajduje tutaj potwierdzenia idea. nie musiały koniecznie zawijać do genueńskiego portu macierzyst go. że ich kupcy i armatorzy. Łaciński Wschód 1291-1669 344 nów Zjednoczonych. Tak więc. cukru. Szczególnie Wenecjanie próbowali zapewnić. natomiast lusi-gnariskiego Cypru nie możemy tak nazwać. W rezultacie żaden obszar na Wschodzie nie uzależnił się całkowicie od jednego tylko produktu. typowe w późnii szych czasach dla gospodarki Wysp Kanar skich. Karaibów czy południowego obszaru Si »§*s > Zamek Kolossi w pobliżu Limassol należał do joannitów i był ośrodkiem administracji ich rozległymi posiadłościami na Cyprze. aby administrować terytorium zgodnie z jej wymogami. Obecna budowla powstała w połowie XV wieku. wioząc dobra z posiadłości Genui. Tak zmniejszało się ryzyko katastrofy gospodarczej w przypadku załamania rynku.wyznaczani na określony czas przez republikę wenecką. suszonych owoców. Z drugiej strony spektrum zależności. to znów tylko w przy padku Wenecji te stosunki można uznać za ko lonialne. lecz nigdy nie przybrały takie! rozmiarów jak monokultury. że łaciński Wschód był kolonialny w sensie ekonomicznym? Wenecja i Genua oczekiwały od swych zamorskich posiadłości dostarczania żywności i surowców: wina. że lokalna gospodarka była nastawiona na służenie interesom odległej siły rządzącej. będą handlowali między samą Wenecją a ic wschodnimi rynkami. W przypadku włoskich republik morskich znaczna część bogactwa pochodziła z . a później wełny z Krety i Cypru.-ałunu z genueńskiej Focei. mieściły się gdzieś między tymi skrajnościami. Poza tym produkty sprzedawano w in nych częściach świata śródziemnomorskiego Najbardziej wartościowe artykuły: jedwab z Te mastyks z Chios i cukier. lecz Genueńczycy mieli mniej zobowiązań i statki genueńskie. wymagały większ nakładu środków. Posiadłości Genui. królowie Cypru nie byli odpowiedzialni wobec nikogo i rządzili swym królestwem we własnym interesie.

Inni nie. że zyski z ziemi mogły być całkowicie odebrane lokalnej gospodarce.władcy Cypru. Jeżeli zaś' chodzi o łaciński Wschód. Na wiejskich obszarach właściciele wykorzystywali swe prawa do ziemi i chłopstwa. Lecz koncentrowanie uwagi wyłącznie na tych cechach może zniekształcić rzeczywistość. że Frankowie trzymali siły islamu w szachu i bronili chrześcijaństwa. miała opuszczać wyspę. że w połowie średniowiecza Palestyna i Syria stały się przedmiotem kolonizacji religijnej. a miejscowej ludności najprawdopodobniej nie wiodło się gorzej niż przedtem. lecz z drugiej strony można by dowieść. a ich koniunktura zależała w dużym stopniu od nieustannej obecności weneckich kupców. oznaczało to udział w zyskach z tego. przynajmniej na pewien czas. nigdy nie zanikła całkowicie idea. Famagusta. jako składy dla wschodniego handlu przyprawami. którzy także wyprowadzali zyski rolne z prowincji cesarstwa. lecz poza pociągiem do zarabiania pieniędzy i zachowania stanu posiadania. lecz niekoniecznie umożliwiało im to zdominowanie miejscowego establishmentu politycznego. joannici na Rodos czy Wenecjanie . uznali. aby zapewnić sobie byt. że Cornaro nie zachowywali się inaczej niż posiadacze ziemscy z wcześniejszego okresu bizantyjskiego. wszystkie rozkwitły. W poprzednim rozdziale sugerowano. Tak na przykład przynajmniej część bogactwa wytwarzanego przez należące do rodziny Cornaro plantacje cukrowe i rafinerię w Episkopi na Cyprze. nie oni pierwsi ani ostatni znaleźli się w takiej sytuacji. Zachodnia władza nie różniła się zbytnio od tego. Jest jasne. Nie można znaleźć szczególnego dowodu na idealizm dwu-nastowiecznych krzyżowców. Wszyscy . co było zasadniczo handlem tranzytowym. osadnicy i kupcy interesowali się zarabianiem dostatecznej ilości pieniędzy. funkcjonowało w obrębie miejscowej gospodarki. Wielu posiadaczy ziemskich. aby wesprzeć siebie samych i swe posiadłości w Konstantynopolu.w trwającej wieki walce z Turkami. Jeśli ich poczucie motywacji religijnej przemieszało się z bardziej przyziemnymi wymogami samoobrony i zdobywania środków do życia. i to oznaczało.długodystansowego handlu luksusowymi towarami. że inwestycje rodziny Cornaro zapowiadały późniejsze przedsięwzięcia kolonialne. ciągnąc zyski. że mają religijny obowiązek przetrwania w obliczu ataków muzułmanów. Teraz zostały stracone i przesadą jest nazywanie zachodniego społeczeństwa na Wschodzie łacińskim w okresie późnego średniowiecza kolonialnym. co istniało przed nią. 13. zwłaszcza na weneckiej Krecie. Zakony rycerskie 1312-1798 ANTHONY LUTTRELL . Frankowie nie zamierzali zmieniać społeczeństwa. Władcy. Ayas w Cylicyjskiej Armenii i porty Morza Czarnego. Pod pewnymi względami wyprzedzili działania plantatorów i kolonialnej administracji późniejszych czasów. Konstantynopol. Ci kupcy dysponowali wspólnie znaczącą siłą polityczną. aby wzbogacić rodzinę w Wenecji.

Stało się mniej prawdopodobne. lecz większość zakonników w zakonach rycerskich ciągle składała śluby ubóstwa. było mniej prawdopodobne. Papieskie prawo do ingerencji w sprawy zakonu. Każdy zakon miał regułę. ru do innych zakonów rycerskich. a proklamowaną przez pa-piestwo krucjatą. kiedy papież Klemens V zniósł zakon templariuszy w 1312 roku. Sama funkcja tych zakonów stała się przedmiotem szeroko rozpowszechnionej krytyki i debaty. księży i siostry. a często nawet niewyróżniającej się pozycji w lokalnym społeczeństwie. datowane przed 1480 rokiem.Późne średniowiecze: państwa zakonne i zakony narodowe Na początku XIV wieku. okazjonalnym wydarzeniem. że bracia staną naprzeciw niewiernych. paląc mistrza. Rozmaite zakony rycerskie poważnie różniły się od siebie. Około 1312 roku zaczęła się pogłębiać różnica między nieustającą świętą wojną zakonów rycerskich. czystości i posłuszeństwa. włącznie z jego kasacją. widnieje na wzgórzu w tle ryciny pochodzącej z 1853 roku. których członkowie nie mieli poza pewnymi specyficznymi sytuacjami . Poza Prusami i Inflantami. wysuwano propozycje zjednoczenia ich w . lecz bezpośrednio po tym pojawiło się niewiele oznak zmniejszenia nabo- Rodos: Cienkie kurtyny i wysokie wieże joannickich fortyfikacji typowych dla okresu przed wykorzystywaniem prochu strzelniczego. Było też coraz bardziej nieprawdopodobne. znalazła swój dramatyczny finał w momencie. lecz na ogół przyjmowały rycerzy. uchwalania nowych statutów i odmiennej legislacji wewnątrz pojedynczych zakonów.walczyć ze współwyznaw-camichrześcijanami. mimo stopniowej kodyfikacji prawa kanonicznego. Członkowie zakonów nie mogli formalnie składać ślubów krucjatowych. a wszyscy mieli żyć zgodnie z konstytucjami swego zakonu. formalny status posiadających śluby zakonne członków zakonów rycerskich Kościoła katolickiego niewiele się zmienił od czasów powstania zakonów w XII wieku. kierowanym przeciwko katolikom i innym chrześcijanom częściej niż przeciwko niewiernym. aby bracia motywowali się duchowym entuzjazmem czy perspektywą działania dotyczącego bezpośrednio odzyskania Jerozolimy. chociaż naturalnie brali udział w krucjatach walcząc z niewiernymi. która musiała być zatwierdzona przez papieża. zburzony w 1856 roku. aby bracia chcieli doświadczać wspólnego życia liturgicznego w łonie dużej wspólnoty religijnej. wszystkich przeznaczonych przede wszystkim do toczenia walki zbrojnej z niewiernymi. braci świeckich. Byli też bardziej skłonni do szukania względnego bezpieczeństwa. Psychologiczny oddźwięk sprawy templariuszy musiał być głęboki.

że świeciii Zakony rycerskie 1312-1798 347 kie siły nie powinny wydawać sądów czy wtrącać się w sprawy religijnych zakonów rycerskich. Dowodzili uparcie. takich jak angielski zakon świętego Tomasza. której nie miał on na Cyprze. działając jako sąd apelacyjny dla braci. spowodowanego ich kosztowną kampanią rodyj-ską i ekstrawaganckimi pomysłami Fulka z Yillaretu. Monarchowie iberyjscy przejawiali skrajną niechęć do zaakceptowania połączenia bogactwa i siły templariuszy oraz joannitów. Ful-ko z Ylllaretu. Interesy pojedynczych zakonów często nie pokrywały się z zainteresowaniami papieskimi. prawdopodobnie ukończony dopiero w 1309 roku. który miał małą posiadłość na Cyprze. zrezygnowała z wszelkich akcji wojskowych w XIV wieku. lecz od 1312 do 1378 roku papieże awiniońscy zachęcali. natomiast w Kastylii większość mienia templariuszy przywłaszczyła sobie szlachta. łajali i czasami grozili zakonom. rozstrzygając wewnętrzne spory i ponawiając interwencje w świecie łacińskiego chrześcijaństwa. Pewna liczba mniejszych zakonów. Joannici stanęli także wobec większego kryzysu finansowego. które trudno było kontrolować na taką odległość. Ponadto. Chociaż skierowany głównie przeciwko grekochrześcijariskim schizmatykom. a w 1306 roku joannici rozpoczęli podbój Rodos. czyli siedzibę. poprzedzał atak na templariuszy w 1307 i uczynił wiele. Papieżowi Klemensowi V nie udało się ocalić templariuszy. którzy także próbowali nawrócić czy przekonać Litwinów i Łoty-szów do chrześcijaństwa: bractwa często potrafiły obejść nakazy papieskie. W północnowschodniej Europie papieże usiłowali zrównoważyć działania krzyżaków. a nie na Morzu Śródziemnym. interesami innych. W 1309 roku zakon przeniósł swój główny konwent. w 1310 roku. kłócąc się z fran- . papież zapoczątkował śledztwo w sprawie najpoważniejszych skarg na działalność krzyżaków w Inflantach.pojedynczy zakon czy nawet konfiskaty wszystkich ziem. Odwiedził Zachód i zebrał papies-ko-joannicką krucjatę. lecz utrzymał większość ich dóbr poza rękoma świeckich. aby podtrzymywać rekonkwistę na Półwyspie. aby ochronić swe interesy i przywileje. broniąc zasady. która pożeglowała z Włoch w 1310 roku pod komendą mistrza i dokonała podbojów kosztem Turków w Anatolii. Nowe narodowe zakony rycerskie powstały w Walencji i w Portugalii. że zakon templariuszy został ufundowany. Ten piracki najazd. aby ochronie joanni-tów przed podobnym napadem. łatwo dające się uzasadnić funkcje w działaniach przeciw niewiernym i dał zakonowi niezależność. W rezultacie prestiż zakonu pomysłowo wykorzystał mistrz. Po 1312 roku joannici na Zachodzie byli zajęci rozległym procesem zabezpieczania i przejmowania przekazanego im przez papieża ogromnego spadku ziemskiego po templariuszach. z Wenecji do Malborka w Prusach. co doprowadziło do usunięcia go w 1317 roku i do niszczących sporów wewnętrznych. zapewnił joannitom różnorodne.

Znaczenie tych możliwości stała się uderzająco oczywiste w czasie wielkich buntów w roku 1347-1348. zyskał w ten sposób element wpływu na mianowania. ziem. Juanowi de Heredia. mógł więc wykorzystać część dochodów i zasobów ludzkich joannitów na swe własne cele. arcybiskupem Rygi. nie zanadto się . Papieże z Awinionu ogromnie rozszerzyli zakres interwencji swej kurii we wszelkiego rodzaju sprawach kościelnych i okazjonalnie usiłowali wpłynąć na mianowania w zakonach rycerskich. Działania przeciwko Maurom stały się sporadyczne.Nieznany członek pochodzącego z Walencji zakonu Montesa. kolejni papieże z Awinionu naciskali na podjęcie działań i reformę. który miał bronić muzułmańskiej granicy w Murcji. aby założyć nowy zakon Montesa. W 1319 roku papież Jan XXII rozwiązał spór o ustrój zakonu. zapewnił długoletniemu protegowanemu papieskiemu. przenosili prawa do ziem zakonnych na mocy papieskich postanowień lub darowizn dla faworytów. sądownictwa i przywilejów. W 1317 roku uzgodniono. kiedy wszystkie zakony stanęły po stronie króla. szczególnie we Włoszech. lecz monarchom hiszpańskim zależało na kontroli. Jerzego z Alfamy. i jeszcze raz. zwykle uważany za rycerza-brata.przedstawiony na namalowanej pod koniec XV wieku Najświętszej Maryi Panny rycerza z Montesy. krewnych czy innych protegowanych W Hiszpanii około 1312 roku granicę muzułmańską przesunięto na głębokie południe. w wojnach z Kastylią. jako donator . czy nawet na stałe. stanowisko mistrza na Rodos. Zakony rycerskie 1312-1798 348 ciszkanami. gdzie wykorzystywali pewna liczbę szpitalników jako rektorów zarządzających papieskimi prowincjami. i dopiero w 1377 roku papież Grzegorz XI. które wcześniej zagwarantowali zakonom. Później sytuacja pogorszyła się dla wszystkich z wyjątkiem krzyżaków. królem Polski i innymi świeckimi władcami. wybierając na nowego mistrza sprawnego Heliona z Villeneuve. że władcy aragońskich joannitów mają osobiście składać hołd samemu królowi nim zaczną wykonywać swoją władzę. który wcześniej podjął powszechne dochodzenie w sprawie zachodnich majętności joannitów. W miarę jak Rodos stawało się ważnym antytu-reckim bastionem. który został założony na wybrzeżu katalońskim. przypisywanej Paolowi z San Leocadio. jako że papieże coraz bardziej interweniowali w wybór mistrza czy inne wybory i okresowo. Król. który wybuchł między joannitami. który potrafił zatrzymać ludzi i pieniądze wypływające na Rodos. Korona aragońska zatrzymała w Walencji ziemie zarówno joannitów jak i templariuszy. po 1356 roku. Jednak papieże ostrożnie zachowywali rezerwę wobec joan-nitów i krzyżaków. Zakony rycerskie cały czas osiedlały się i eksploatowały swe rozległe posiadłości. Królewskie próby rozwinięcia małego zakonu św. czy nawet odzyskaniu.

gdzie wzięto do niewoli mistrza Calatravy. które doprowadziło do zajęcia Algeciras w 1344 roku. z wyjątkiem 25 lat oficjalnego rozejmu. Kastylijskie zakony św. lecz następnie poniosła klęskę pod Kadyksem. Zakonnicy kontynuowali obsadzanie zamków garnizonami i prowadzenie walki na granicy. który wcześniej próbował go zatrzymać. W 1451 roku Alfons V z Aragonu rozważał osiedlenie zakonu Montesa. zakony kastylijskie tylko okazjonalnie wykorzystywały swe środki przeciwko niewiernym. W Kastylii zakony stanęły wobec niemal pozycyjnej sytuacji frontowej. rzeczywiście przepraszał Maurów. W 1331 roku papież odrzucił spóźnioną prośbę Alfonsa XI o stworzenie nowego zakonu rycerskiego z ziem kastylijskich templariuszy. Około 1389 roku mistrzowie zakonów Calatrava i Alcantara stanęli na czele rajdu do bram Granady. na Malcie. pozbawionego rzeczywistej funkcji militarnej. Jeszcze długo w XV wieku zakonnicy ponownie zaludniali przygraniczne wioski. łamanego tylko przez mniejsze potyczki. Alcantara i Calatrava podtrzymywały swą początkową działalność osiedlania się i obrony swych wielkich la-tyfundiów andaluzyjskich przed Maurami. W 1361 roku trzej mistrzowie kastylijscy i przeor joanni-tów walczyli w armii królewskiej. W 1400 roku zakon dołączono do zakonu Montesa. Zakony kastylijskie miały inne funkcje. w 1378 roku mistrz i jego siostra zostali porwani z Alfamy przez piratów afrykańskich. na przykład. aby wszystkie aragońskie zakony. Jednakże zakon Calatrava. nawróciły się na maestrats czyli mistrzostwo pod kontrolą królewską i służyły na morzu przeciwko niewiernym mieszkańcom Afryki. złamał pokój i poniósł śmierć w czasie nierozważnej wyprawy. inspirowanej nadmiernym poświęceniem w świętej wojnie. chociaż granica przesunęła się na południe daleko od większości ich ziem. trwającej przez około 110 lat . na przykład w czternastowiecznej joan-nickiej części Langwedocji. jako że Kastylia wkroczyła w przedłużający się okres wojny domowej. Kiedy w 1394 mistrz Alcantary. opuszczane przez muzułmańskich wieśniaków. król. Rekonkwistę w Kastylii ożywił regent Ferdynand. który z pomocą zakonów zajął Anteąuerrę w 1410 roku. takie nowe fundacje trwały też gdzie indziej. w latach . która odniosła zwycięstwo nad Maurami. w tym joannici. Ta odmowa iii Zakony rycerskie 1312-1798 349 wydawała się uzasadniona. Dwa lata później król Marti zaproponował. gdzie ich mistrzowie częstokroć dowodzili armiami królewskimi. lecz nieraz działali też na własny rachunek jako kapitanowie królewscy i wykorzystywali wojska nie składające się z braci żadnego zakonu. która później wplątała wszystkie zakony w intrygi rodzinne i zaciekłe polityczne konflikty i podziały. złupili przedmieścia i rzucili wyzwanie władcy muzułmańskiemu.od 1350 do 1460 roku. Jakuba. Alcantara na przykład strzegł portugalskiej granicy w Extremadurze. Martfn Yanez de la Barbuda. kiedy wszystkie hiszpańskie zakony wzięły udział w chrześcijańskim zwycięstwie nad rzeką Salado w 1340 roku.powiodły. Jak w przypadku zakonu Montesa. Jednakże niebawem rekonkwista niedostępnej górskiej enklawy w Granadzie uległa względnemu zawieszeniu.

1455-1457. czy też nawet mordowali. pocieszając chorych i strapionych. nie miały żadnej szansy na stworzenie autonomicznego państwa zakonnego. takiego jak na Rodos czy w Prusach. i służyły inicjatywie królewskiej. i w mniejszej skali joannici. siedzącemu na ironie z ceremonialnym mieczem. z czerwonym "krzyżem. chociaż wielu rycerzy z bractw było chętnymi i kompetentnymi wojownikami. którzy nie byli zbytnio zainteresowani świętą wojną. . uprawiają działalność dobroczynną. Bractwa wszystkich zakonów walczyły w wielkich i zaciekłych kampaniach. mistrzowie zakonów św. manewrował. Mimo powtarzającego się oporu i wielu procesów sądowych. Zamiast tego ich bogactwo i wpływ sprawiły. kontyngent Calatravy nie był zapisany. które ostatecznie skończyły się podbojem Granady w 1492. Z około 10 000 konnych. i grzebiąc zmarłych. Istnieli przykładni bracia i podejmowano poważne. że dla korony królewskiej bardzo ważne stało się ich kontrolo- Miniatura. otrzymywali ogromne dochody z wielkich stad owiec i ich sezonowych wędrówek. innych zmuszali do abdykacji. wziął udział w sześciu wypadach granicznych. Jakuba i Calatrava obydwaj zginęli pod Łoją w 1482 roku. Królowie mogli wtrącać się w wybory i przekonywać papieży do mianowania na urzędy i dawania dyspens na wybór mistrzów. ich wojska i środki często były dołączane do armii narodowych. rozdając jedzenie i odzież. a ich mistrz zajął Archidonę w 1462 roku. tak Alcantara posiadała prawie połowę Extremadury. Tak Fernando de Anteąuera. 962 konnych i 1915 pieszych dostarczył zakon św. Zakony kastylijskie utworzyły narodowe stowarzyszenie. obecnych pod Granadą w 1491 roku. 266 konnych Alcantara. królowie i wielcy możnowładcy zachowywali stanowisko mistrza dla swych faworytów. Okazyjnie monarchowie odrzucali hołdy mistrzówelektów. by zapewnić w 1409 roku stanowiska w zakonach Alcantara i św. Zakony dostarczały pieniędzy. prowadzone przez wielkich magnatów. a zakon św. ok. legalnych czy nie. mistrzowi Calatravy. sprawujących dla korony dowództwo zarówno w czasie krucjaty przeciwko Maurom. wanie. przedstawia rabina Mojżesza Arragela. którzy nie osiągnęli odpowiedniego wieku lub pochodzili z nieprawego loża. W Kastylii trzy większe zakony. a mistrz zakonu Montesa pod Bezą w 1488 roku. zboża i wojsk. Rycerze bractwa. bez mieczy. Tak jak joannici stali się największymi pojedynczymi posiadaczami ziemskimi w Aragonii. Jakuba. 1430. Jakuba większą część Nowej Kastylii. otaczają tlumacza. Jakuba swoim synom. Zakony funkcjonowały w ramach królestwa. Bogactwo to pomogło wspierać członków wywodzących się z niższej szlachty. i jak rozległa by nie była ich władza i niezależność. jak i w wojnach narodowych i domowych. lecz w większości robili to nie wykazując większego zainteresowania strona religijną. obiecując przeznaczenie swych dochodów na wojnę o Granadę. a inni bracia. lecz w 1489 roku było ich 400. 62 joannici. szczególnie swych synów. prezentującego swój przekład Biblii z hebrajskiego na kastylijski Luisowi de Guzman.

a mistrz zakonu Chrystusa i przeor joannitów walczyli w czasie zajęcia Ceuty w Maroku w 1415 roku. Interwencja królewska w zakonach portugalskich. jak i Ca-latravy. w tym joannici. który został wychowany przez mistrza zakonu Chrystusa i został mistrzem zakonu Aviz. rozłamy i przemoc. na wyspach Atlantyku i w innych zamorskich rejonach. Zaangażowanie polityczne mistrzów przyczyniło się dalece do odwrócenia właściwych funkcji zakonnych. co wikłało braci w intrygi. syn króla Piotra I z nieprawego łoża. lecz udział zakonów w nakazanych przez papieża krucjatach przeciwko niewiernym w Maroku był już tylko okazjonalny. Kontyngenty trzech portugalskich zakonów brały udział w nieudanym ataku na Tanger w 1437 roku. który założono na dobrach templariuszy w 1319 roku. lecz mogli zajmować się administracją zakonu. Portugalska gałąź zakonu św. jak zakon Chrystusa. Zakony powróciły na krótko do świętej wojny. lecz przez dziesięciolecia były pochłonięte głównie przez politykę wewnętrzną i w dużym stopniu podporządkowane koronie. co wielokrotnie ułatwiało obchodzenie przepisów. Portugalia nie graniczyła już z niewiernymi. Wielkie zamorskie bogactwo znalazło później wyraz w okazałym przeoracie w Tomar z jego licznymi klasztorami. i zdołał wykorzystać bractwo i jego środki do sfinansowania swych doniosłych podróży odkrywczych. Trzy zakony i portugalscy joannici. które otrzymywały niewielką zachętę za strony paiii Zakony rycerskie 1312-1798 351 piestwa. kiedy papież Ka-likst III mianował Henryka IV administratorem i zarządcą zarówno zakonu s'w. Zakon ten otrzymał znaczne przywileje duchowe i materialne na wyspach Atlantyku. wzdłuż wybrzeża Afryki i ostatecznie w Azji. udało się narzucić na mistrzów książąt z rodu królewskiego czy innych. nie pozwalając większości lokalnej szlachty ze swych państw zakonnych na wstępowanie do zakonu jako bracia-rycerze. a Aviz był zakonem narodowym. Zamężni władcy nie mogli być mistrzami. wewnętrzne niesnaski i częste wyznaczanie książąt z domu królewskiego do kontrolowania zakonów i ich dochodów trwało.aczkolwiek nieskuteczne próby reformy. Papież Marcin V wyznaczył około 1418 roku księcia Henryka na zarządcę zakonu Chrystusa. wszyscy odrzucili pochodzące z 1456 . kiedy rekonkwista portugalska rozszerzyła się na tereny zamorskie. W 1385 roku regent. Portugalscy joannici w 1375 roku nie płacili żadnych datków na Rodos już od dziewięciu lat. a portugalscy joannici zaatakowali Arzilę w 1471 roku. Jakuba wybrała swego własnego mistrza i w dużym stopniu uniezależniła się. stanął na czele narodowej opozycji przeciwko najazdowi kastylijskie-mu i został mianowany królem pod imieniem Jana I. W1457 roku Henryk zagwarantował mu dwudziestą część wpływów z Gwinei. jakie zdoła w przyszłości zająć w Maroku. ich zaangażowanie w politykę świecką. tak jak w 1456 roku. walczyły z Maurami nad rzeką Salado w 1340 roku. Członkowie zakonów często walczyli ze sobą nawzajem. której. Jakuba. W1443 roku papież nadał zakonowi Chrystusa prawo do wszystkich ziem. Zakony portugalskie. Zakony joannitów i krzyżacy uniknęli takich kłopotów. podobnie jak w Kastylii.

W 1310 roku rycerze krzyżaccy stanęli wobec ogromnej serii oskarżeń o masakry chrześcijan w Inflantach. aby siedzibę główną przenieść na północ i tym samym zakończyć podwójne obciążenie zakonu w Prusach i na Wschodzie.roku papieskie propozycje założenia posterunków wojskowych i utrzymywania jednej trzeciej bractwa w Ceucie. Chociaż pod względem rekrutacji zakon polegał na swych niemieckich posiadłościach. szczególnie na Sycylii i w Apuli. zachodnich rejonach Prus. aby zakony portugalskie nie były zobowiązane do prowadzenia żadnej wojny ofensywnej. brutalne rabowanie świeckich księży. i odtąd mistrzowie rządzili okazałym dworem z imponującego. lecz uparta i skuteczna opozycja pogańskich Litwinów i zakonna potrzeba . Estonia. kiedy konwent joannitów pozbawił stanowiska swojego mistrza. a decyzja ta wywołała protesty w Portugalii. które były oddzielone skrawkiem terytorium. handel z poganami. ze zbudowanymi z cegły pomieszczeniami mieszkalnymi. został wygnany do Niemiec w 1317 roku. Stała się ona mniej zacięta niż w XIII wieku. jak i przez cesarza. Zdobyli wiele terytoriów. nie był jednak ograniczony do jakiegoś królestwa. w 1309 roku mistrz. została zakupiona od Danii w 1346 roku. zarówno przez papieża. zasadniczo kontynentalną walkę. szczególnie w bardziej pokojowych. zdania były mocno podzielone: bractwo w rejonach nadbałtyckich nawoływało. Krzyżacy zachowali pewne po- Zakony rycerskie 1312-1798 352 siadłości w rejonie Morza Śródziemnego. Karol z Trewiru. jak zakony na Półwyspie Iberyjskim. Jednak krzyżakom udało się uczynić prawdziwy postęp. Zakonowi poważnie zagrażało rozwiązanie i zaczęły się zagmatwane stosunki dyplomatyczne z Litwinami. lecz trwała nieprzerwanie. nieraz mrożąc krew w żyłach. w Prusach i Inflantach. o który toczono nie kończący się spór. wybrano w Prusach w 1324 roku. których zręczne udawanie nawrócenia na chrześcijaństwo przeszkadzało i dyskredytowało zakon. w dwuznaczny i dyskusyjny sposób. Niemcy z powodzeniem prowadzili zupełnie inną. Co do właściwego celu działania zakonu. ponadto rozległe komandorie i tereny rekrutacji członków we Fran-konii i w Turyngii. Wernera z Or-seln. W rejonie nadbałtyckim. leżąca na północ od Inflant. mimo zbrojnego oporu Polaków. Następnego mistrza. skupiając się na walce z Litwinami. W 1467 roku kuria papieska zgodziła się nawet. Jego następca. Gdańsk i Pomorze Wschodnie opanowali w 1308 roku. by głównym polem działalności zakonu nadal pozostała Jerozolima. podczas gdy inni chcieli. wzdłuż Renu i na innych ziemiach niemieckich. Ostatecznie. Prusy i Inflanty leżały poza granicami imperium i były utrzymywane i ochraniane. leżącego na brzegu rzeki zamku w Malborku. tego samego roku. kapitułą i kaplicą. przeniósł konwent bez zgody braci z Wenecji do Prus. uniemożliwianie nawracania i prowadzenie licznych nawróconych ku apostazji. napaść na arcybiskupa Rygi. Zygfryd von Feuchtwangen.

siedziba mistrza i braci zakonnych. późniejszy marszałek Francji. a bracia cierpieli z powodu strat w ciągłych działaniach wojennych. ośmiokątnej kaplicy templariuszy z surowymi przyporami. Często organizowano dwie ekspedycje rocznie w Prusach i jedną w Inflantach. Zakon krzyżacki sprowadził osadników niemieckich i nawrócił wielu miejscowych pogan na chrześcijaństwo w trakcie większego procesu kolonizacyjnego. Jan z Boucicaut. Kontynuując działania zakon podkreślał. Niosły one wiele śmierci i zniszczenia. zbudowana z czerwonej cegly i obwałowana. Gdy mistrzem został Winrich von Kniprode. jak religijne i chrześcijańskie. Przyszły król Anglii. Stworzył on model administracyjnej skuteczności i ujednoliconej biurokracji. sukces Niemców przyczynił się do ich upadku: w 1386 roku silni Litwini sprzymierzyli się z Polakami. w rodzaju i skali nieznanej w Hiszpanii czy na Rodos. przy znacznej przewadze. zamek . a ich formalne nawrócenie się na chrześcijaństwo w 1389 roku podważyło podstawowe uzasadnienie krzyżackiej świętej wojny. podobnej do fortecy. rozbili armię krzyżacką pod Grunwaldem. zbudowanego w bogatym manuelińskim stylu początku XVI wieku tuż obok o wiele wcześniejszej strony zewnętrznej. udał się tam dwa razy. do czego przyczyniła się pomoc zachodnich arystokratów. ściąganych do zakonu na prestiżowe wyprawy czyli rajzy.zdobywania łupów i nawracania. Obok: Clowna siedziba zakonu krzyżackiego w Malborku (dawne Prusy) od strony klasztoru. widoczny główny dziedziniec. w młodości trzy razy służył w Prusach. 363) Zakony rycerskie 1312-1798 354 . Litwini ponieśli dotkliwą klęskę. wymagały częstych kampanii. wieża z latryną i pomniejsze zabudowania (patrz plan na s. Paradoksalnie. do- Powyżej: Wejście do kościoła wielkiego klasztoru portugalskiego zakonu Chrystusa w Tomar. że ich motywy były tak polityczne i proniemieckie. w latach 1352-1382. Henryk IV. W rezultacie wrogowie krzyżaków ostatecznie połączyli się zdeterminowani pragnieniem odzyskania swych ziem. który był o wiele rozleglejszy niż proces prowadzony przez zakony kastylijskie w Andaluzji. W 1410 roku Polacy i ich rozmaici sprzymierzeńcy.

Krzyżacy. Niektórzy starsi oficjałowie rezydowali w Malborku. z których wielu pochodziło z Frankonii. lecz ich armia była doskonale wyposażona. mógł być zastraszany lub usunięty z urzędu. a jeden z mistrzów został zamordowany. Niektórzy bracia-rycerze wnosili wstępną opłatę. jednak rekrutacja ochotników zależała od ciągłego dopływu bractwa z Niemiec. Dochody z różnych źródeł były przydzielane na specjalne fundusze. byli przyjmowani do domu w Niemczech i po prostu pozostawali tam. jak i na chorągiewkach hełmów. mieszkało najprawdopodobniej około 100 braci i setki innych w komandoriach. lecz inni mieli własne siedziby terytorialne. po ok. Bracia udający się do Prus. którzy normalnie mogli wstępować do zakonu jedynie jako księża i brada-służący. i w nich rezydowali. zostali tu przedstawieni w boju. lecz inne miały osiemdziesięciu albo więcej. W Malborku. fresk z kościoła w Bunge na Gotlandii. Księża i bracia do obsługi byli z reguły werbowani wśród niemieckich osadników w Prusach. niektóre domy miały mniej niż 10 braci. lecz służyło to odciągniąciu ich niemieckich osiadłych poddanych. Prusy. 1380 roku w działa. porównywalnych do opłat joannitów. dzierżawy ziem i łupów oraz z opłat za częste zmiany stanowisk braci. Najliczniejsza klasa braci . lecz starsi oficjałowie mieli ogromne doświadczenie administracyjne i mogli. najprawdopodobniej w czasie okupacji wyspy Gotlandii. Kapituły generalne odbywały się z coraz mniejszą regularnością i nie miały odpowiednika konwentowej pieczęci joannitów. jak oligarchia joannitów. gdzie. pohamować swego mistrza. innym odmówiono przyjęcia do zakonu w Niemczech i jechali do Prus czy Inflant z własną bronią. a posiadłości niemieckie prawie nie wysyłały pieniędzy. noszący czarne krzyże na białym tle zarówno na tarczach. która trwała w latach 1398-1409. i miała dobrze zbudowane fortece. Jednakże w samych Prusach zakon uzyskiwał wpływy z handlu. Musiał on uzgadniać decyzje ze starszymi oficerami i komandorami. Jednakże po 1410 roku potrzeba wynajmowania kosztownych żołnierzy najemnych Zakony rycerskie 1312-1798 355 . nie wymagały od swych komandorii w Niemczech pieniędzy. kontrolowali skarbiec. i którzy nie mieli przedstawicielstwa w rządzie swego kraju. jak w zakonie Montesa i zakonach ka-stylijskich. W XV wieku krzyżacy opodatkowali także swą ludność. skonałe Ordensstaat .państwo zakonne.rycerze tworzyła w większości arystokratyczną kastę wojskową. Krzyżacy nie mieli prawdziwej floty. z ludnością około 350 000. trzema końmi i sześćdziesięcioma florenami. na przykład. rzadko wracali do siebie. jak marszałek w Królewcu. Pruskie komandorie nie płaciły regularnych należności. głównej siedzibie.

krzyżacy toczyli świętą wojnę o zupełnie odmiennym charakterze. a wyczerpująca wojna na wschodzie obejmowała nie kończące się rajdy w lasach. w 1501 roku. w Inflantach. natomiast w Estonii klasa rycerzy sprawowała swego rodzaju rządy świeckie. F nionej Ł roku byłi opatrywi unici. W Inflantach rezydował oddzielny mistrz. zniszczenia. Jednakże. ich zakon rozwinął tam praktycznie niezależny ustrój. e domy miały ' osiemdziesię-e odbywały się ie miały odpo-oannitów. który miał pewne cechy charakterystyczne Ordensstaat. Dalej na północ. Wojny z Rusią trwały. Klęska pod Grunwaldem w 1410 roku prawie nie dotknęła braci w Inflantach. Po 1438 roku bractwo w Inflantach faktycznie wybierało swego mistrza. a jemy. natomiast odegrali jawniejszą i bardziej agresywną rolę an-typogańską i po wielokroć walczyli ze schizma-tykami na Rusi. lecz inni mieli . po ?rze zbudowai potrzeba wyży najemnych Zakony rycerskie 1312-1798 356 lasy za mieszk i zamka siarze. który został oskarżony o liczne akty kurupcji. Bracia inflanccy pochodzili głównie z północnych Niemiec i Nadrenii. Ruś spustoszyła wschodnie Inflanty. między osadnikami pochodzącymi z niemieckiej mniejszości a ludnością miejscową zawierano niewiele małżeństw. Niektórzy ilborku. z jego własną organizacją i polityką. dotyczących szczególnie indywidualnej kontroli nad majątkiem. zatwierdzany przez wielkiego mistrza czyli Hochmeistem w Prusach. . jak w Prusach. marszałek w Najliczniejsza w większości lecz służyło to adłych poddaępować do za-•służący. na przykład. uz żacy byli rekrutowani w Inflantach. rozejmy i zmieniające się przymierza. Inflanty nie tworzyły jednego państwa jak Prusy. która stanowiła podstawę gospodarki zakonu. i któ-v rządzie swe-wdziwej floty. ponieważ trzech biskupów kontrolowało rozległe terytorium. Johanna Wolthussa. dochodziło do poważnych waśni wewnętrznych. gdyż właściwie nie brali udziału w bitwie. Warunki służby były trudniejsze niż w Prusach. przykład sprawnej technicznej i handlowej organizacji. W 1471 roku bractwo w Inflantach odwołało swego mistrza. przygotowanie wojny z Rusią wbrew wszelkim radom i o osobisty zabór licznych komandorii i ich bogactw. uposażona. Element eksploatacji w Inflantach był wyraźniej szy. z urzędu. lecz doświadczenie :hiajoannitów. gdzie. z dwóch wybranych w Inflantach kandydatów.powodowała coraz bardziej nieznośne obciążenia finansowe. zostali i w latach Elewacja i plan wielkiego krzyżackiego czternastowiecznego młyna wodnego w Gdańsku. niektórzy księża i braciasluebnów. ł on uzgadniać komandorami. lecz następnego roku poniosła klęskę .

lecz można je było otoczyć kamiennymi fortyfikacjami i bronić przy wykorzystaniu minimum siły ludzkiej. zdolną do przetrwania ataków kierowanych przeciwko nim w pojedynczych królestwach. okresowe kapituły generalne i ograniczenia statutowe.z rąk mistrza Woltera von Plettenberg. jej Ruiny zamku krzyżackiego i ośmiokątna wieża w Weissenstein (obecnie Paide) w Estonii.których czasami wręcz zniechęcano do przybywania na wyspę . by dostarczać artykułów żywnościowych i sił pomocniczych. lecz joannici tworzyli prawdziwie międzynarodową organizację. lecz jego autorytet we własnym zakonie był całkiem skutecznie ograniczany i hamowany przez wielonarodową oligarchię zakonną starszych oficerów. chociaż były źródłem nie kończących się tarć na jednym szczeblu. a statki i żołnierzy najemnych wynajmowano tylko w koniecznych wypadkach. bractwo broniło tego odległego rejonu aż do 1561 roku. Rodos zostało zdobyte w wyniku uzgodnionej kapitulacji a Greków. przeciwnie niż w Prusach. Walka joannitów była o wiele mniej skoncentrowana niż w przypadku krzyżaków. Do portu przybywały statki. których do 1522 roku było może ze 20 000 . Rodos było względnie małe. handel i podatki. faktycznie służyły rozdzielaniu stanowisk i regulowaniu napięć między braćmi różnego pochodzenia. Zbrojny konflikt nie trwał nieustannie. a później potędze Osmanów szybko rozszerzających swoje rządy ku północy. pielgrzymi. wyspa była dość zaludniona. Miał on na Rodos rozległe uprawnienia. że byli słabszą organizacją. a jego zasoby ograniczone. Rodos nie potrzebowało ludzi . Daleko na Rodos joannici stworzyli sobie podwójną funkcję. Część funduszy pochodziła z rozwoju portu i gospodarki wyspy.lecz pieniędzy. a odpowiednia konstytucja ograniczała mistrza. szczególnie do opłacenia importu podstawowych produktów żywnościowych. w północnej części ówczesnego państwa zakonnego w Inflantach. a ich działania wojskowe nie były tak ciągłe i intensywne. Inne zarządzenia. lasy zapewniały drewno na budowę statków. Szczęśliwa formuła zakonnego państwa na wyspie pozwoliła joannitom przetrwać przez wiele wieków. takie jak instytucja langues (języków) czyli grupowania się wedle przynależności narodowej i m-berges czyli domów-rezydencji dla langues. zajmując się rządzeniem i ochroną łacińskiej floty oraz przeciwstawiając się najpierw tureckim emirom z wybrzeży Ana-tolii leżących naprzeciw wyspy. od 250 do 450 osób. Przejmowanie tych funduszy musiało być uzasadniane swego rodzaju pokazami świętej wojny. mieszkańcy budowali czy służyli w wieżach i zamkach lub zaciągali się na galery jako wioślarze. który wiele uczynił dla uspokojenia sytuacji w Inflantach. Zakony krzyżackie i iberyjskie były głównie narodowe. piraci. lecz nie musi to znaczyć. większość pozostałych dochodów płynęła z zachodnich klasztorów. takie jak restrykcje nałożone na posługiwanie się jego pieczęciami. Państwo zakonne na wyspie potrzebowało stworzenia tradycji morskiej i ukierunkowania lokalnej gospodarki i rządów na wsparcie przedsięwzięć obronnych. Liczba joannitów na Rodos prawdopodobnie wahała się znacznie.

Dzięki temu podreperowały się finanse zakonu. Przenosząc się z Cypru na Rodos joannici odeszli od schematu dawniejszej krucjaty. mandorię zasobną w cukier. szczególnie w 1334 roku. zachowali swą grecką liturgię. oraz ogólne załamanie gospodarcze i demograficzne na Zachodzie. prawdopodobnie chcąc uniemożliwić zakonowi wycofanie znacznych kredytów od własnych bankierów papieża we Florencji. drastycznie ograniczyły rekrutację. Ten drzeworyt opublikowany w 1493 roku. które chroniły Rodos. która splądrowała Aleksandrię w 1365 roku. skierowanych przeciwko wielkiemu Umurowi z Aydin. od 1374 aż do utraty Smyrny w 1402 roku joannici jako jedyni byli za nią odpowiedzialni. Jako unici. chociaż cały czas zapewniali okazjonalną pomoc chrześcijanom w Armenii Cylicyjskiej i zatrzymali swoją cypryjską koGeneralna kapituła joannitów w czasie obrad. a ich siły służyły przeciwko innym Turkom u brzegów Anatolii naprzeciw Cypru w latach 1361-1367. prawdopodobnie na Rodos. i zaraz potem w jej obronie. Do 1373 roku joannici byli zasadniczo jedyną siłą wojskową. Zakony rycerskie 1312-1798 359 Zaraz potem wojna angielsko-francuska. która nadeszła w 1347 roku. z 50 lub 100 braćmi i ich wojskami pomocniczymi mogły odegrać ważną rolę. chroniono i reprezentowano. gdy Bardi. uznający papieża rzymskiego. wzięło udział w większej krucjacie. że jest dość dobrze traktowana i była przygotowana do współpracy. Acciaiuoli i Peruzzi zbankrutowali. Pięćdziesięciu joannitów walczyło z Osmanami pod Lampsakos w Dardanelach w 1359 roku. W rezultacie. zasoby i działalność wojskową zakonu. Joan-nici współpracowali w krucjacie. rozstrzyga spory i pozwala zachodnim przestawicielom na pewną konstytucyjną kontrolę poczynań mistrza. racjonalnie zaopatrywano. ze skrybą zapisującym jej uchwały. Ogółem ludność czuła. jednak papież Benedykt XII odrzucił propozycje działania krucjatowego w latach 1335 i 1336.tysięcy. pod dowództwem admirała. Jedna czy dwie galery. w latach 1343-1345 joannici utracili ogromną sumę ponad 360 000 florenów. Około 100 braci na czterech galerach. którą papiestwo mogło się posłużyć . przedstawia legislacyjne ciało zakonu. Sukcesem zakonu odniesionym po 1306 roku było pohamowanie morskiej agresji Turków z Mente§e i zepchnięcie centrum ekspansji tureckiej na północ do Aydin. inne wojny i wielka zaraza. Ferlino d'Airasca. Joannici brali udział w katolickich ligach morskich. jak i od ich środków. która zajęła Smyrnę w 1344 roku. skierowanej na Jerozolimę. a bazy morskiej do Smyrny. które uchwala statuty. Efektywność joannitów zależała zarówno od ich skuteczności i dos'wiadczenia.

Niestety. finansowe kłopoty rywalizujących papieży zmusiły ich do lepszego wykorzystywania dochodowych nominacji na beneficja. obronny system sprzed wynalezienia prochu strzelniczego. Jednak bizantyjska propozycja obrony Salonik i innego bizantyjskiego miasta. kończąc swą własną schizmę siedem lat przed papieską. jak i jako część ogólnej krucjaty. zarówno gdy działali niezależnie. przenosząc joannitów do południowej Grecji. Najwidoczniej w Awinionie i na Rodos istniało stronnictwo. którzy wzięli do niewoli mistrza. Kiedy w 1413 roku okazało się. że an-typapież Jan XXIII sprzedał bogatą komandorię Cypru pięcioletniemu synowi króla Janusa. SchizMiniatura z epoki. joannici byli skutecznym elementem obrony chrześcijańskiej Europy. Schizma papieska z 1378 roku podzieliła joannitów na dwa odłamy. Jednak w latach 1383-1389 doszło do ponownych prób osiedlenia joannitów na Peloponezie. na którym mistrz joannitów występował w roli strażnika konklawe. gdzie zdominowany przez Francuzów konwent opowiadał się zdecydowanie po stronie Awinionu. lecz w następstwie klęski pod Yonitzą musiał je opuścić.rycerze krzyżaccy twierdzili. którymi ponoć nagradzano starszeństwo zdobywane w służbie na Rodos. W 1410 roku kapituła generalna w Aix-en-Provence wykazała godną uwagi solidarność wewnątrz zakonu. było żałośnie małe. a to pozbawiło braci perspektywy awansów. za-inpirowane przez papieża Grzegorza XI. prawdopodobnie Gallipoli. i kilku innych joannitów walczyło w krucjacie Nikopolis w 1396 roku. Chociaż poważnie ograniczeni ogólną klęską Zachodu w opieraniu się niewiernym Turkom. które począwszy od około 1356 roku uporczywie poszukiwało rozleglejszej bazy ekonomicznej i bardziej prestiżowych okazji przeciwstawienia się postępom Osmanów. Filip z Naillac. Juana Fernandeza de Heredia. broniąc przesmyku przy Koryncie przed osmańskimi najazdami na półwysep. po klęsce Nikopolis joannici wydzierżawili na kilka lat bizantyjską despotię na południowym Peloponezie. Około 1377 roku zakon wziął w dzierżawę na dwadzieścia pięć lat łacińskie księstwo Achai. To stworzyło więcej warunków do naruszania dyscypliny i niepłacenia powinności należnych Rodos. atak na wieżę świętego Mikołaja. Pokazano obóz turecki. Rodos w 1398 roku rzekomo wspierało tylko dziewięć z dwudziestu jeden zachodnich przeoratów. przedstawiająca osmańskie oblężenie Rodos w 1480 roku. skierowana do joannitów w 1374 roku. i trzymali go dla okupu. atakowany przez turecką artylerię i przerwaną zaporę bonową ustawioną w poprzek północnego portu. z powodzeniem odparte przez joannitów. Następny mistrz. Na tym soborze toczył się zaciekły spór . Zygmunta. Korona angielska wspierała rzymskiego papieża. lecz pozwalała Anglikom udawać się na Rodos i wysyłała tam pieniądze. Passsagium. Byli tam odpowiedzialni za ocalenie po klęsce króla węgierskiego. która stanowiła nieomal joannicki odpowiednik krzyżackich Inflant. spełzła na niczym. i zostało rozbite przez chrześcijańskich Albariczyków z Arty.do obrony Bizancjum. ma papieska zakończyła się w 1417 roku soborem w Konstancji. bracia zakonni zagrozili opuszczeniem Rodos. że Litwini nie są chrześcijanami i że Polacy . które pożeglowało do Yonitzy w Epirze w 1378.

Zawarto serię rozejmów. Osmanowie byli sprytnie trzymani w szachu. że braciom nie udało się nawet nawrócić Prusów. Okazjonalnie uczestnictwo joannitów w kampaniach poza Rodos trwało. jak i oddawanie w dzierżawę jurysdykcji. Joannici byli zależni od handlu z tureckim lądem i od bardzo ograniczonej siły morskiej. pozycja Rodos. był inną udaną inicjatywą Zakony rfc«skie 13. Szczególne znaczenie miały własne lukratywne "korsy" joannitów. prawie prywatnego piractwa. a Morea ewakuowała się niewiele później. leżącego na tureckich szlakach komunikacyjnych do Egiptu. W rzeczywistości dochodowa forma uznanego publicznie. w czasie którego Wene-cjanie na Krecie i inne siły łacińskie wysłały nieznaczną pomoc. sprawiedliwości. lecz flota mame-lucka poniosła z ich rąk większą porażkę w 1510 roku. lecz ostatecznie sama wyspa stała się celem bezpośredniego ataku. co najprawdopodobniej uczyniło z nowo zbudowanej fortecy raczej dochodową inwestycję niż czynnik przewagi strategicznej. Uzyskiwały je przede wszystkim z uprawy ziemi i hodowli inwentarza w swych posiadłościach . W1407 lub 1408 roku Smyrnę zastąpił lądowy zamek w Bodrum naprzeciwko Kos. późniejszy kardynał. jednak rozkwitło jako bezpieczne przedmurze dla łacińskiego handlu i piractwa w Lewancie. Po podboju Egiptu przez Osmanów. ze sporadycznymi przerwami i potyczkami. które mogły wytrzymać ostrzał nawet najcięższych dział tureckich. ten przyniósł prestiż. którym nie udało się doprowadzić do powstania koalicji antyosmań-skiej. rent miejskich. Najazdy z mameluckiego Egiptu napotkały udany opór w latach 1440-1444. poprowadził epicką obronę miasta z talentem i determinacją. sprzedaży emerytur. korso było uzasadnione jako typ świętego działania wojennego. jak również Wenecjan. którego budowę rozpoczęto na Rodos w 1440 roku. Wielki nowy szpital.11-17% 361 propagandową.sprzymierzają się z nimi. Mistrz. odpusty i zwolnienie z podatków. Struktura zakonów rycerskich Wszystkie zakony rycerskie potrzebowały finansów. wywierający duże wrażenie na pielgrzymach. Piotr z Aubusson. Później zbudowano masywne fortyfikacje chroniące przed bronią palną. lecz dopiero w roku 1480 Osmanowie przeprowadzili atak na dużą skalę. praw senioralnych.zarówno przez bezpośrednią uprawę i wypasy. dlatego też mogli podejmować tylko operacje na małą skalę. Polityczną koniecznością stało się stworzenie przyczółka umożliwiającego bezpośredni kontakt bojowy z Turkami na lądzie. Ta-merlan zdobył Smyrnę w 1402 roku. ostatecznie skapitulowali i odpłynęli z Rodos w styczniu 1523 roku. W miarę dalszych postępów Osmanów na Bałkanach Rodos było coraz bardziej izolowane. . które irytowało Mameluków. doprowadziła do innego heroicznego oblężenia. Joannici. Polacy natomiast utrzymywali. gdyż po 1482 roku u joannitów znajdował się brat sułtana Dżem. Osmanów.

Krzyżacy poza Niemcami utrzymywali się ze swych pruskich czy inflanckich państw. po 1530 roku. czasami nadmiar księży. czyli prywatną kasę. W 1519 roku twierdzono. żeby walczyć. płacących swoje należności. K. a inne dochody przeznaczano na obronę granicy z muzułmanami. W roku 1373 komandoria. około 1478 roku konwent na Rodos otrzymał 80 500 florenów rodyjskich z Zachodu i 11550 na Wschodzie. która przynosiła "wielki dochód". iv Courval (Calvados) w przeorii francuskiej. W niektórych wypadkach było bardzo mało rycerzy. Zakonne statystyki w nieunikniony sposób były przybliżone i niekompletne. lecz na wpływach z indywidualnych domów. Wpływy z niektórych domów były często zarezerwowane dla przeorów i mistrzów. papieskich odpustów. większość z nich . jaką część tych środków mogłoby zmobilizować ich centralne dowództwo. lub czasami zarządcy. joannici nabyli ją od templariuszy po roku 1312. tak więc część pieniędzy docierała do mistrza. domus. że joannici są zależni od wypraw korsarskich. W roku 1374/5 zachodnie przeorie joannitów oddały około 46 000 florenów odbiorcy z Rodos. ucierpiała na skutek działań wojennych i zarazy. aby wspierać swój centralny konwent i braci pozostających w czynnej służbie. a później. Po 1319 roku zakon Montesa stosował system oparty nie na osiadłych społecznościach. Mimo rozbudowanych systemów lokalnej rachunkowości i wizytacji. Mistrz joannitów otrzymywał większą część dochodów z wyspy Rodos. które przeznaczano dla rozmaitych oficjałów w różnych celach. znanych także jako preceptorie. Jak już wspomniano. została spaloną i zburzona. dostarczających 47 000 dukatów rocznie. handlu i innych dodatkowych działań. z Malty.inwestycji kapitałowych. 7000 florenów z Rodos przeznaczono na szpital. którzy mieli swoją własną mensę. ze stodołami i wysoką kaplicą. liczba joannitów na Wschodzie w XV wieku wahała się od 250 do 450 osób. lecz generalnie domy zakonów rycerskich różniły się od innych domów religijnych tym. czy coraz częściej wynajmowali je i płacili należności swemu przeorowi czy prowincjałowi. niektórzy z nich zbyt starzy. a ci urzędnicy przekazywali całkowitą sumę do skarbca zakonnego. na całkowitą sumę 92 000 florenów rodyjskich. encomiendas i tak dalej. Podobnie trzy kastylijskie zakony i zakon krzyżacki przeznaczały dochody z poszczególnych obszarów czy komandorii bezpośrednio dla mistrzów. że ich bracia nie tylko musieli utrzymywać się samodzielnie. Zakony tradycyjnie organizowały swe posiadłości w prowincje lub przeoraty. t* r tylko niedokładne i niekompletne pojęcie o całkowitych dochodach i zasobach ludzkich oraz o tym. Większość tej sumy została rzekomo przeznaczona na utrzymanie 450 braci i dużej liczby płatnych wojsk na Rodos i w Bodrum. Komandorzy utrzymywali własne domy. składające się z wielu komandorii. w innych miejscach było zbyt mało braci świeckich albo nie było ich wcale. składających się głównie z dziesięciny i dochodów z podatków. lecz także musieli wytwarzać nadwyżkę gotówki. zarząd zakonów miał Komandoria typowo wiejska.

155 braci świeckich. przedstawia wewnątrz murów siedziby mistrza i rycerzy. że poszczególni bracia wwozili niemal l 000 000 skudów rocznie na swoje osobiste wydatki.Malborku. Wszyscy bracia składali pełne śluby zakonne. 14351450 pozostały stabilne. 364 Zakony rycerskie 1312-1798 . szczególnie po 1466 roku. Zakony hiszpańskie miały duże dochody i skład członkowski. około 1420 roku.była rycerzami. Ponad połowę całkowitego dochodu przekazywano mistrzowi. czyli w przybliżeniu jedną dwunastą zwykłego rocznego dochodu korony kasty-lijskiej. głównie z zagranicy. Około 540 rycerzy i braci joannickich broniło Malty w roku Zakony rycerskie 1312-1798 363 1565. a w roku 1631 cały zakon liczył 1755 rycerzy. mógł posiadać przytułUfortyfikowany konwent zakonu krzyżackiego w Mańenburgu . (skala większa niż planu Rodos na str. 226 braci było zatem na Malcie. wielu braci było kapłanami. Mistrz otrzymywał z wyspy około 200 000 skudów rocznie. lecz w latach ok. najwyższy roczny dochód z eksportu wyniósł 2 816 610 skudów w roku 1787/78. domy dla wycofanych ze służby. Nawet tam.160 w roku 1513 i 55 w roku 1525. 365). z czego trzy prowincje francuskie zapewniały 995 osób czyli prawie połowę. Do 1776 roku uprawa bawełny na Malcie przynosiła wyspie więcej pieniędzy niż zakon. Dochody w Prusach rosły cały czas. a ogółem 2058 osób. jeśli nawet niewymierna. Metropolia joannitów w La Yaletcie była zależna od funduszy z kolonii czyli zachodnich przeoratów. później zac/ęły maleć. z powodu donacji i opłat za msze wypominkowe. Ten drastyczny spadek był częściowo spowodowany dużą utratą terytorium. Oceniano. Komandorie były czymś więcej niż dostarczycielami pieniędzy i ludzi. rezydencje dla wielu księży zakonnych i punkty ożywionych kontaktów z ludem. którzy w pewnych regionach i domach mogli tworzyć oczywistą większość członków oraz rządzić i kierować komandoriami. Modlitwa z pewnością przynosiła też bogactwo. Były też ważne jako ośrodki rekrutacji i przygotowania żołnierzy. a dochód skarbca klasztornego wynosił 1315 000 skudów rocznie. 148 kapelanów. Jednakże tylko niewielką częs'ć tego bogactwa wykorzystywano na cele wojskowe. toteż jedną z ich czynności była modlitwa. natomiast w samych Prusach było około 700 krzyżaków w 1379 roku. aż do 1410 roku. której duchowa wartość była ważna. 400 w roku 1450. W nowszych czasach gospodarka jo-annitów znacznie przewyższała gospodarkę innych zakonów. sam zakon Calatrava osiągnął około 1500 roku dochód 61 000 dukatów. gdzie zakon nie był lokalną seniorią. Poza zakonnikami.

wiele podległych mu kościołów i kaplic. obrazy. relikwie. że komandorzy utrzymywali dwa lub więcej domy jednocześnie. Dla elity normalne stało się określanie warunków wstępowania do zakonu tak. Ich krytykę można było znaleźć w wielu dziełach krucjatowych dziesięcioleci po 1291 roku. U krzyżaków i w innych zakonach formalnych dowodów szlachectwa zaczęto wymagać długo przed 1500 rokiem. Zasady dotyczące wstępowania do zakonu stopniowo zaczęto stosować bardziej ściśle. dawny kanclerz Cypru i doktrynalny fanatyk krucjat. szpitale i cmentarze. gdyż niektórzy z braci byli niepiśmienni. a w niektórych przypadkach zmyślał. jako państwem zakonnym. opierała się na . rządził nowy zakon rycerski. Około roku 1427 joannici katalońscy zaczęli wymagać badania szlachectwa z zaprzysiężonymi świadkami i pisemnymi certyfikatami. Miały swą własną liturgię. co ułatwiało także spisywanie własnych dziejów. wielu opowiadało się za narodowymi rozwiązaniami. i pełniło ważną rolę propagandową. W większości przypadków w skład zakonów wchodzili bracia walczący. które pomagały w utrzymywaniu ich espńt de corps i przyciągały wsparcie publiczne. Niektórzy z nich byli raczej ludźmi świeckimi stosunkowo skromnego pochodzenia niż rycerzami.ki. aby uniknąć "skazy" żydowskiej krwi. Zakony utrzymywały naturalnie ogromne archiwa administracyjne. który przed końcem XV wieku powszechnie unikał osobistych pieczęci i posągów nagrobnych. pełen pochwał dla krzyżaków. Atak na templariuszy wzmógł debatę dotyczącą zakonów. nagrobków osobistych. Przynajmniej u joannitów stało się powszechne. Jednak jego uwaga. świętych patronów. Niektóre zakony miały swych własnych świętych. w XVI wieku zakon joannitów przynajmniej ogłaszał. Wszędzie w interesie arystokracji uzmacniano jej pozycję kosztem mieszczaństwa i właścicieli ziemskich. jeszcze inni proponowali. Zakony budowały i utrzymywały kościoły i inne budynki. lecz z drugiej strony zadziwiająco mało dyskusji poświęcano zakonowi jako takiemu. pieczęci z osobistymi herbami oraz inne przejawy przejmowania się pochodzeniem społecznym i rodowym. w XIV wieku wielu rycerzy pochodziło w rzeczywistości z klasy mieszczańskiej. ziemiaństwa czy drobnej szlachty. później stało się to normą. Poza zakonem krzyżackim. a od rycerzy wymagano świadectwa szlachectwa. W Kastylii używano dowodów pochodzenia. które z upływem wieków stawały się coraz większe i wystawniejsze. Krzyżacy zatrudniali specjalnych lektorów do czytania na głos w czasie posiłków w rodzimym języku. Ten proces w każdym razie odpowiadał ogólnej tendencji w społeczeństwie zachodnim. iż joannici służą na Rodos tylko po to. aby Jerozolimą. nawet jeśli istniały zawsze pochodzące z wysokiej arystokracji wyjątki. Jako że głęboki kryzys gospodarczy w XIV wieku obniżył faktyczną wartość wpływów zakonów. nasilił się wyścig do bogactwa. aby zabezpieczyć dobre zachodnie beneficjum. Chociaż istniało duże zróżnicowanie regionalne. by wykluczyć rywalizację. parafie i szkoły. spis świątobliwych braci. zapewnienia o biedzie i regulacje ograniczające własność osobistą były naruszane przez rosnące praktyki prywatnych fundacji. Niektórzy autorzy woleli widzieć jeden połączony zakon. Piszący przed 1389 rokiem Filip z Mezieres. Chrześcijańskie ofiary zakonu krzyżackiego wielokrotnie ponawiały protesty przeciwko jego praktykom. krytykował joannitów za ich upadek.

podczas gdy rzetelni s'wieccy administratorzy zajmowaliby się ich zachodnimi posiadłościami i dochodami. mającej za cel odzyskanie Jerozolimy i jej obronę. wewnętrznych i zewnętrznych. Żaden zakon nie przeszedł trwałej zasadniczej reformy. Własny projekt nowego zakonu. jak u franciszkanów i augusty-nów. tak jak w zakonie św. że przyjmowane do zakonu św. Powstało wiele propozycji. stopniowej reformy nadużyć w pojedynczych zakonach oraz ponownej regulacji prawnej takich rzeczy jak praktyka liturgiczna. posiadali prywatne pokoje. zwiększała się własność prywatna. fortyfikacjami bastionowymi. ciągle opierał się na pojęciu szlachetnej braci.nieznajomości mechanizmów ich systemu awansu. rycerzom pozwalano wstępować w związki małżeńskie. Od XIV wieku rygoryzm ślubów braci ulegał stopniowemu osłabieniu. Wartości i dyscyplina zmierzały ku upadkowi . istniało coraz więcej sposobności . nie rezydowanie w komandoriach i odmowa służby w konwencie. Zakony rycerskie 1312-1798 366 wieczne zakony rycerskie przyciągały niewielu ludzi na wysokim poziomie intelektualnym czy duchowym. Proponował. Konwent joannitów i pałac magistralny na północy sił oddzielone od miasta czyli borgo masywnym murem.wysokie. płacenie należności. Ciekawe. Jakuba wdowy po zmarłych członkach bractwa musiały się określić. cienkie mury średniowieczne z basztami otoczone niskimi. pochodzącymi : początków czasów nowożytnych. czy życzą sobie powtórnie wyjść za mąż. ostatecznie zrewidowany w 1396 roku. żeby. z monarchicznym wojskowym państwem zakonnym. Jakuba. którego wszyscy bracia lii Zakony rycerskie 1312-1798 365 mieli pozostać na Wschodzie. Późnośrednio- /\\ Wieża świętego Mikołaja Wieża wiatraków Pałac magistratu Dzielnica j żydowska l Rodos joannitów .bracia unikali służby wojskowej. chociaż w mniejszym stopniu u joannitów i krzyżaków. stworzony przez Filipa z Mezieres. narzucając wymóg czystości małżeńskiej.

Na przykład krzyżacy wprowadzili opłaty wstępne. Jednak chrzest Litwinów. W latach 1437-1454 odzyskano niektóre tereny. jeżeli nie jest on hospicjum i mieszkaniem dla szlachty?" Zakony rycerskie z wczesnego okresu nowożytnego: w stronę zwierzchności władzy narodowej W latach 1487-1499 kastylijskie zakony rycerskie zostały w praktyce zracjonalizowane przez koronę. jak w latach 1429-1434. coraz bardziej opierał się zakonowi. W 1410 roku zakon zebrał wielką armię na bitwę pod Grunwaldem i nawet po stracie prawdopodobnie 300 braci był w stanie utrzymać Malbork pod rządami autokratycznego Henryka von Plauen. Kiedy Polacy zdołali w 1457 roku odkupić Malbork od najemników zakonu. który następnie został wybrany mistrzem. lecz odwołano go w 1413 roku. lecz powtarzane propozycje cesarza Zygmunta i innych. W 1418 roku powstał nawet projekt przeniesienia zakonu na Rodos czy na Cypr. Ich wielkie posiadłości i dochody oraz wspaniała organizacja i szlaki komunikacyjne sprawiły. od których zakon mógł pobierać czynsze i podatki na utrzymanie wojsk. lecz liczba braci musiała rozmyślnie być utrzymywana na niskim poziomie. Do 1454 roku krzyżacy walczyli ze swymi własnymi poddanymi. w 1523 roku joannitów wypędzono z Rodos. że krzyżacy stali się o bez porównania bardziej skuteczni niż joannici. W 1449 roku lokalna szlachta oświadczyła krzyżackiemu kom-turowi z Altenbiesen: "Po cóż miałby być dalej potrzebny zakon. Sama sprawność Ordensstaat działała w kierunku podkopania go na różne sposoby. Zakon nigdy nie rozwiązał satysfakcjonujące polskiego problemu. Bogatszy element pruskiego społeczeństwa. Zbyt otwarcie prześladował swoich Zakony rycerskie 1312-1798 367 . W Prusach utworzony w 1440 roku Związek Pruski sprowadził na państwo zakonne wojnę domową i polską interwencję. a pojedynczy bracia otrzymywali dożywotnie dzierżawy. Niektórzy krzyżacy okazjonalnie walczyli z Turkami. konwent przeniósł się do Królewca. Przyjęcie do zakonu w coraz większym stopniu mogło otwierać dostęp do synekur w uprzywilejowanych rodach arystokratycznych. Na mocy pokoju zawartego w 1466 roku bracia utracili dalsze terytoria i podobno zobowiązali się do usług woj skowych dla korony polskiej. dyplomatyczne powiązania wymierzone w zakon i wydatek ponoszony na żołnierzy najemnych. Wszystko to redukowało pierwiastek moralny w życiu braci. iż zakon powinien wejść w nową rolę walcząc z niewiernymi na osmańskich granicach Bałkanów (w praktyce jako lądowe uzupełnienie sił joannitów) nie wynikły żadne trwałe skutki. Wkrótce potem ciągłe działania wojenne wyludniły i zniszczyły wsie. Dzierżawienie komandorii i sprzedaż emerytur świeckim stanowiło odbicie rosnącego nacisku na sprawy materialne i pieniężne. co zapewniało doskonałe beneficjum na życie.do powiększania majątku i innych odstępstw od surowej dyscypliny. w większości odsunięty od członkostwa w zakonie i od rządzenia. zaniechanie rajz po 1410 roku. Bractwo niemieckie działało bezlitośnie w porównywalnie brutalnych warunkach. wszystko to przemawiało przeciwko dobrobytowi zakonu. który nie potrzebował już dłużej ich służby wojskowej i próbował zastąpić wieśniakami. a w 1525 roku została zeświecczona pruska gałąź krzyżaków.

W1525 roku ostatni mistrz pruski. a większe możliwości wyboru stojące przed nim pozwoliły na utrzymanie roli wojskowej długo po tym. rycerza-brata zakonu św. zbrojonych pod Liuorno w Toskanii. Państwo joannitów było o wiele mniejsze. Anonimowy siedemnastowieczny widok na galery zakonu Santo Stefana. lecz można je było obronić mniejszym nakładem kosztów. Nadrenii i innych regionów. Zmiany faktycznie kierujące się w stronę własnego majątku okazały się z czasem niebezpieczne bo ułatwiały ostateczną sekularyzację państwa zakonnego. po prostu nawrócił się na luteranizm. W Inflantach do ok. około 60 procent. W zakonach powtarzały się spory między mistrzami pruskimi. poświęciło się jedynie zachowaniu swojej własnej. Krzyżacy stracili swego Hochmeistra i główny trzon terytorium. W Prusach tworzyli silną oligarchię. Zakon joannicki był bardziej elastyczny. Jakuba. w lipcu 1565 roku.braci chrześcijan i dlatego nie bardzo mógł pretendować do roli obrońcy Europy. niemieckimi i inflanckimi oraz nieformalnymi klanami braci pochodzących z Frankonii.około 30 procent . Or-densstaat w Prusach stało się raczej polityczne niż religijne. jak zakon krzyPochodzący z epoki fresk Matteo Pereza d'Alecdo w pałacu wielkiego mistrza w La Yaletcie. zdolną po 1466 roku wpływać na politykę mistrza. którzy uchowali się w Prusach. Sami bracia w rażący sposób ograniczali się wyłącznie do arystokracji i coraz bardziej ulegali demoralizacji. w czasie przybycia z Sycylii pierwszych posiłków pod wodzą Melchiora de Robles. Z 55 braci. żacki prawie całkowicie odszedł od wszelkiej prawdziwie świętej wojny. lecz . Członek zakonu z krzyżem na piersiach stoi na pierwszym planie. sztandar zakonu św. ich funkcja nie polegała . W 1523 roku Marcin Luter ogłosił broszurę zatytułowaną Ań die Herrn Deuts-chs Ordens. Zabrakło mu moralnego oparcia i nie było w stanie konkurować z sąsiednimi państwami świeckimi. Al-brecht Brandenburg-Ansbach. upamiętniający wielkie tureckie oblężenie Malty. Mgliście mówiono tam o Zungen. złożył hołd królowi polskiemu i rządził Prusami jako dziedzicznym księstwem świeckim. albo też .na ustalaniu starszeństwa czy rozstrzyganiu konfliktów dotyczących podziału urzędów i dochodów. samonapędzającej się machiny oligarchicznej .jak langues na Rodos . Jakuba powiewa zaraz za sztandarem joannitów. Misja osadnictwa i nawracania w rejonach bałtyckich była misją mało przyszłościową. 1450 roku prawie wszyscy bracia pochodzili albo z Westfalii. bardzo niewielu pozostało katolikami. czyli językach. lecz Zungen były w rzeczywistości czymś niewiele więcej niż obszarami rekrutacji. istniało też pewne porozumienie co do podziału urzędów.z Nadrenii.

szacowane na 110 000 dukatów rocznie. Po podboju Granady korona kastylijska miała silną pozycję i usilnie starała się położyć kres anarchistycznym debatom nad pozycją mistrzów zakonu. Danii w 1536 i Anglii w 1540 roku. miejsca zamieszkania i modlitwy. czyli w przybliżeniu połowę wszystkich wpływów zakonów. Zwierzchność nad zakonami portugalskimi. Reformacja uderzyła także w joannitów. wielu braci zostało rentierami. postów. W latach 1489-1494 król Ferdynand przejął nadzór nad trzema żakonami kastylijskimi. w krucjacie marokańskiej w 1578 roku. Jako że korona oddała w dzierżawę komandorie zakonne. Tak to w większej części stały się źródłem królewskiej klienteli. Udział korony przekażąiii Zakony rycerskie 1312-1798 369 \ - no bankom Fukierów w 1525 roku. c Postępujące unarodowianie zakonów Półwyspu Iberyjskiego zaczęło się długo przed końcem rekonkwisty w 1492 roku. także przeszła w ręce korony. własności. jak do 1561 roku. Bracia z trudnością zdołali się oprzeć. Tak więc.przetrwała gałąź niemiecka. Ich przeorie zostały rozwiązane lub zeświecczone przez władców protestanckich: w Szwecji w 1527 roku. . Trzy zakony zatraciły swój wojskowy charakter. Utworzenie stałej armii królewskiej pozbawiło zakony szczególnej wartości jako dostarczycieli sił wojskowych. Z czasem inne bulle papieskie stopniowo uwalniały bractwa hiszpańskie od ograniczeń dotyczących małżeństwa. z których wszystkie odrzucały propozycje poświęcenia się sprawom zamorskim. podobnie. inflancka. pełnionej na terenach niewiernych w Afryce i Azji. przynajmniej 28 zostało zabitych czy wziętych do niewoli pod Alcazar. Montesę z kolei przyłączono do królestwa Aragonii w 1587 roku. kiedy w celu ich nadzorowania stworzono radę królewską. szlachectwo i karierę. wykorzystującej niektóre ich komandorie do wynagradzania osobistej służby. W1523 roku papież Adrian VI formalnie połączył trzy zakony kastylijskie na wieczne czasy. Montesa i Aviz zachowały związek z zakonem cystersów. zapewniając koronie stanowisko mistrza i ogromne dochody. lecz niektórzy bracia walczyli indywidualnie. Norwegii w 1532. wybory i element życia w komandorii trwały nadal: zakony Całatrava. W 1536 roku Karol V zaczął dzielić posiadłości zakonne na sfinansowanie obrony chrześcijaństwa. którzy cenili swe członkostwo zakonne ze względu na honor. lecz kapituły. Do zakonu przyjmowano członków nawet w wieku dziecięcym.

Osadzenie przez Karola V w 1530 roku zakonu joannitów w Trypolisie i na Malcie. Krytykowano nieustannie poetę. Jednak pod wodzą Luisa de Reąuesensa. podobnie jak krzyżackie plany walki na Bałkanach. joannici walczyli dalej. Latyfun-diami zakonnymi administrowali komandorzy.Sprzedał 14 z 51 komandorii Calatravy. na przykład Luis de Reąuesens wstąpił do zakonu św. kiedy w 1614 roku nie zgodził się na rozkaz królewski służyć pod Marmorą w Afryce. które działały na Morzu Śródziemnym. chociaż wyrażano je przez cały XVII wiek. i w 1565 roku inni pomogli obronić Maltę. Po 1571 roku wysiłki hiszpańskie koncentrowały się bardziej na północnej Europie. Melchior de Robles. Jakuba wydawał około 14 000 dukatów rocznie na trzy lub cztery galery. wręcz pasożytnicze. Jakuba. po 1561 roku jako część floty królewskiej. Jakuba tylko 50 czy 60 pełniło znaczącą służbę przeciw niewiernym. lecz same zakony były już w dużym stopniu bezczynne. gdzie jeden z nich. którego wspaniała kariera morska obejmowała Lepanto i Maltę. Przynajmniej 8 braci zakonu św. członkostwo zapewniało nie bogactwo. służył 1 zginął z honorem. 13 z 98 zakonu św. Alvaro Bazan. commendador mayor Kastylii. Od 1552 roku zakon św. często nieobecni. bezskutecznie. Pojedynczy bracia kastylijscy często mieli stanowiska wojskowe. galery odegrały użyteczną rolę w bitwie pod Lepanto w 1571 roku. że ich środki będą w ten sposób nadal wspomagać nawracanie i świętą wojnę. tak jak Granada. aby zebrać sumę l 700 000 dukatów. oraz że Afryka Północna. Korona uzasadniała naturalnie przejęcie zakonów kastylijskich starym argumentem. Jakuba wzięło udział w wyprawie do Tunisu w 1535 roku. został przyjęty do zakonu w 1528 roku. W latach 1518-1598. Te projekty afrykańskie. Okazało się to nie-wydajne ekonomicznie. było wynikiem stosowania tej samej logiki z większym skutkiem. Nadużycia nie zawsze prowadziły do bezczynności. Znaczenie tych galer było po części symboliczne. Statuty zakonu wymagały. gdy miał 2 lata. Luisa de Gón-gora. z jej rentami. a prestiż. Korona mogła sprzedawać miejsca w zakonach. leży na drodze do Jerozolimy. Jakuba. Niewielu pojedynczych władców . sześciu miesięcy służby morskiej jako warunku wstąpienia do zakonu. po czym nastąpiły plany przeniesienia Calatravy i Alcantary do Bougie i Try-polisu. W 1506 roku król Ferdynand zwołał kapitułę zakonu św. co zmniejszyło zasięg możliwości prowadzenia przez zakon świętej wojny. Jakuba i trzy z 38 Alcantary. Podczas gdy krzyżacy i zakony iberyjskie uległy gruntownej zmianie i straciły wszelkie przekonujące poczucie misji. z 1291 znanych braci-rycerzy zakonu św. którzy nie czynili żadnych inwestycji w swych komandoriach. komandoria. to jednak naprawdę nigdy nie zostały ziszczone. która zgodziła się założyć konwent w Oranie. nadal przynosiła dochód. W każdym razie wie370 Zakony rycerskie 1312-1798 lu braci po prostu lekceważyło swe obowiązki. gdy miał 11 lat.

Przez 8 demoralizujących lat po 1523 roku Filip Yilliers de 1'Isle Adam i jego ocalały konwent przenosili się z Krety do Mesyny. ów pierwszy ruch maltański stanowił zasadniczo przesunięcie joannitów w stronę Hiszpanii. lecz to cesarz hiszpański. weteran ostatniego oblężenia Rodos z 1522 roku. Ukazali raz jeszcze. Jan de la Yalette. która. ostatecznie osiedlił ich na malutkiej. W 1551 roku stracono nieodpowiednio ufortyfikowany i broniony Trypolis. miała być lennem od korony sycylij skiej. zanim w 1565 roku nastąpił atak osmański. wymierzone przeciwko niewiernym flotom i piratom. Nicei i Syrakuz. Ze względu na francuskie przymierze z Turkami. Joannici. Joannici wynegocjowali nieopodatkowany import zboża z Sycylii i zbudowali minimalne fortyfikacje w Wielkiej Przystani. W kilku miastach sprzeciwiających się Florencji. Taktyka turecka była niezręczna. wicekróla Palermo. Dżerbę w roku 1559 i tak dalej.mogło ich obalić. W rzeczywistości Klemens VII. Przeznaczył ją zarówno do obrony swych wybrzeży i statków. komandora zakonu św. Malta i jej wspaniały port zapewniały niezależność. gdyż wyspa leżała między osmańską Afryką a hiszpańską Sycylią. zajętego przez Hiszpanów w 1510 roku. Karol V. który stał się jego dziedzicznym wielkim mistrzem. Civitavecchia. Joannici zyskali wielki prestiż. Decydujące okazały się pewnie posunięcia strategiczne w kierowaniu odsieczą przez Gardę de Toledo. odbywali dalej lądowo-morskie kampanie w Grecji. Mistrz joannitów. która pod względem technicznym była nie do obrony. utrzymując ciągłość ustrojową i szukając nowej bazy. Yillefranche. Jakuba. a Gozo została poważnie zniszczona. dowiedli nadzwyczajnych zdolności przystosowawczych w przenoszeniu ciągłości swego zakonnego państwa z jednej wyspy na drugą. Niechętni bracia. znani odtąd jako zakon maltański. w towarzystwie kilku łacińskich i greckich poddanych z Rodos. wybrany papieżem w 1523 roku. dzięki stworzeniu i określeniu nowej klasy szlacheckiej. Przybywszy z częścią relikwii i archiwum. Przekształcił część słabej floty toskariskiej w stałą marynarkę. Joannici byli głównie Francuzami. kiedy Turcy bronili się pod Lepanto. Tunis w Afryce w 1531 roku. Został założony w 1562 roku przez Kosmę I Medyceusza. a papież i cesarz cały czas ich wspierali. zaś Osmanowie zostali usunięci z miejsca. Stąd mieli bronić nowego lądowego przyczółka w Trypolisie w Afryce. nowe miasto Isola czy pobliska Senglea oraz fort świętego Elma przy wejściu do zatoki zostały potężnie uzmocnione. sam był joannitą. uparcie trzymając się pozycji. cały czas żywiący nadzieję na powrót na Rodos czy na podboje w Grecji. takich jak . księcia Toskanii. bronił się zaciekle i rozważnie. wraz z pobliską Gozo. z mistrzem joannitów jako strażnikiem konklawe. z której zakon mógł kontynuować napastliwe morskie działania wojenne. nowy zakon rycerski. nieurodzajnej wysepce Malcie. wzorowaną na maltańskiej. Juan de Homedes. wspomagany przez ludność Malty. Sześć lat później. Nie mieli jednak wielkiego wyboru. jak i do zespolenia swych nie-florenckich poddanych wokół swej władzy. które mogło stanowić niebezpieczna bazę strategiczną. Yiterbo. że przetrwanie zakonu rycerskiego nie musi zależeć od konkretnej bazy terytorialnej. ostatecznie mistrzem w latach 1536-1553 był Aragończyk. Nadmorski zamek Świętego Anioła. Była bazą. zajęli leżący nad brzegiem morza zamek i jego przedmieście zwane Birgu w 1530 roku. Modon złupiono w 1531 roku. poświęcony świętemu Stefanowi (Santo Stefano) dostarczył pięć galer i 100 rycerzy.

w której wylicza się także 60 joannitów. przeora Szampanii. ok. ł |i j 0 un0 - x\ •i Licz •10 i ---- • . którzy brali udzial w akcji. U75 roku dla Piotra z Bosredon. dowodzone przez joannitę Georges'a z Bosredon. joannity. ilustracja z księgi godzin wykonanej ok. zadają klęskę Turkom. 1460.Dwie galery rodyjskie.

landkomtura Austńi. *< t I Fg Ó owyże ównie Anonimowy portret. w rynsztunku krzyżackim i z proporcem.i-_ -. pierwotnie w Grazu. w ogrodzie. oczywiście celem podkreślenia jego szlachectwa. Poniżej: Zakony rycerskie 1312-1798 373 Liczba wziętych pryzów . przedstawiający Konrada von Stauchwitz. gdzie klęczy przed Najświętszą Maryją Panną. Herby rodzinne i nazwiska czworga dziadków są przedstawione niżej. w zbroi zdobnej w klejnoty. świętym Krzysztofem i świętą Anną.

w przeciwieństwie do joannitów. Jacopo In-ghiramiego. nawet jeśli jego szlachectwu brakowało maltańskiego prestiżu. Walczyła też z niewiernymi na dalej położonych terenach. Jak w zakonie św. Rycerze św. szczególnie pod wodzą swego największego admirała. w latach 1645-1669. lecz. Stefana mogli wstępować do zakonu i uzyskiwać status szlachecki wyposażając nową komandorię w jus patronatus czyli rodzinny patronat. splądrowali kilka miast i zdobyli 49 tureckich i greckich galer i 1114 niewolników w Lewancie. żyjący komandorzy mogli szybko zrzekać się sukcesji na rzecz rodziny.•l n 5 A 10 O 15 • 20 O 200 400 km Powyżej: Kampanie eskadr zakonu Santo Stefana w latach 1536-1688. zakon św. lecz w innych regionach zakon św. Z bazy zakonu w Li-vorno dobrze zorganizowana flota broniła handlu toskańskiego i wybrzeży. częściowo na morzu. jednak zapewniło również skuteczny wkład marynarki w świętą wojnę. . często żeglując obok statków joannitów. W latach 1563-1737 założono nie mniej niż 695 komandorii. ukazujące ich energiczne działania gównie we wschodnim obszarze Morza Śródziemnego. wkrótce przyciągnął setki rycerzy. Zamężni synowie komandorów mogli dziedziczyć komandorie po ojcach. Stefana mogli wstępować w związki małżeńskie. Co więcej. członkowie zakonu św. W 1565 roku zakon posłał dwie galery na pomoc Malcie. niektórych spoza Toskanii. Byli zobowiązani do trzyletniej służby wojskowej. Krążyli jako eskadra. co miało umożliwić pewnej liczbie jej członków rychłe zdobycie szlachectwa. Stefana walczył w czasie wojny kreteriskiej z Wenecjanami. Wszystko to bardzo różniło się od praktyki maltańskiej dotyczącej celibatu i szlachectwa. Zakon św. która brała i dzieliła łupy i okupy. Galery tos-kariskie. szlachta w dużym stopniu pozostała wierna Makie. Stefana nie dokonywali pół-prywatnych odrębnych wypraw korsarskich. lecz zaraz potem ograniczył swoje działania. czasami dziesięć lub więcej na raz. członkowie św. Jak joannici. i bardzo krótko krzyżacy. Stefana miał własną akademię morską. W ciągu ośmiu lat od 1610 roku zakonnicy św. Stefana zdobyli 24 berberyjskie okręty i 1409 niewolników na Zachodzie. Po 1584 roku zakon przesunął środek ciężkości swojego chrześcijańskiego piractwa z zachodniego rejonu Morza Śródziemnego w stronę wód Lewantu. Zakony rycerskie 1312-1798 374 Siena i Lukka. zaprojektowany przez Giorgio Yasariego. urządzały agresywne napady na wybrzeża Afryki. a jego konwent i przyklasztorny kościół w Pizie. Niezbyt wysokie urodzenie matek mogła zrekompensować dodatkowa czy wyższa opłata. na Morzu Egejskim i wokół Cypru. Jakuba. Poniżej: Statki zdobyte w czasie maltańskich "korso" na wodach muzułmanów w latach 1654-1694. Stefana przyciągnął wiele rodzin poza jo annickimi.

i jego następcami jako dożywotnimi wielkimi mistrzami. używając dóbr różnych skasowanych mniejszych zakonów. Ponieważ masywne kamienne fortyfikacje Malty nigdy nie zostały poważnie . ponad rok więzili go muzułmanie. w 1619 roku. Okres nowożytny: przetrwanie państwa zakonnego Po 1561 roku jedynie zakon maltański pozostał skutecznym i niezależnym ciałem wojskowym. która stanowiła podstawę ich ideologii. księciem Sabaudii. ich propaganda podkreślała muzułmańską solidarność. W1568 roku Kosma de Medici próbował dołączyć joannicki zakon świętego Łazarza do zakonu św. co było częścią rozwiniętych francuskich planów walki z Turkami i niemieckimi protestantami. Faktycznie dwie galery służyły w Tunisie w 1574 roku. Niewielka liczba braci tego zakonu i ich mistrz. chcąc tym samym podtrzymać lęk przed niewiernymi. Jego główna siedziba została przeniesiona do Wiednia. lecz nie podjęto żadnych działań. od razu zaczęli budowę nowego zakonnego miasta La Yaletta. Algieru i Maroka. lecz wojskowe właściwości i wszystkie aspiracje państwa zakonnego przepadły. a bractwo przeniosło się do Sy-ros i zbudowało tam w 1464 roku hospicjum. Udało się to dzięki wojownikom. Cały czas tworzono nowe zakony rycerskie. oraz ogromnego systemu fortyfikacji. lecz zamiast tego w 1572 roku papież dołączył jego część do zakonu świętego Maurycego. lecz przejęli ją Turcy. lecz działalność wojskowa tego zakonu ustała po 1583 roku. Ordre de la Milice Chretienne. którzy znali swój fach. mistrz Jan de la Yalette został wzięty do niewoli w 1540 roku. który utracił swe ziemie niemieckie. przydzielono pieniądze. który zagrażał strategicznym szlakom komunikacyjnym między Stambułem a Aleksandrią. upiększonego przez Girolamo Cassara. Daimberto de Amorosa. z Emanuelem Filiberto. Oblężenie z 1565 roku dało joannitom nowy cel i przeświadczenie. uzasadnić ich własną pozycję i świętą wojnę. a zakon zlikwidowany przez Napoleona w 1809 roku. Wyspa przekształciła się w silny czynnik odstraszający. powstała też flota. pomógł w założeniu papieskieZakony rycerskie 1312-1798 375 go zakonu rycerzy. lecz Turcy odzyskali wyspę w 1479 roku i zakon praktycznie zniknął. Joannici tworzyli najważniejszy bastion przeciwko temu zagrożeniu. od których częściowo zależało muzułmańskie wybrzeże od Egiptu do Tunisu. Papież Pius II założył zakon Rodziny Betlejemskiej w 1459 roku. Przyjmowano do niego grupy Włochów i Niemców. oraz z obowiązkiem utrzymywania dwóch galer. Po przejęciu Lemnos przez Wenecjan tego samego roku. Karol Gonzaga. Tego samego roku Napoleon przerwał ciągłość historii zakonu krzyżackiego. książę Mantui i Nevers. planowali obronę leżącej na Morzu Egejskim wyspy Lemnos. ze ślubami czystos'ci małżeńskiej. Dużo później.Urząd admirała został zniesiony w 1737. zakonnicy wrócili tam. W1623 roku papież Urban VIII przekształcił go w pełen zakon rycerski. Stefana. rozpościerających się dookoła Wielkiego Portu.

Po tej bitwie wielkie mocarstwa już nigdy więcej nie wystawiały olbrzymich flotylli składających się z galer. lecz ostatnia większa kampania joannitów na wodach Lewantu miała miejsce w czasie wojny tureckiej. jako że joannici skutecznie panowali na wodach od Tunisu do Kalabrii. gospodarka stała się bardziej różnorodna w miarę szybkiego powiększania portu. znane jako okręty liniowe. dlatego też pod Lepanto w następnym roku zakon mógł wystawić jedynie trzy inne. La Yaletta stała się wspaniałą szkołą dowódców marynarki. W 1705 roku joannici wprowadzili jako uzupełnienie galer wiosłowych ciężkie żaglowce. że wymagają unowocześnienia. byli względnie dobrze traktowani i zadowoleni. Zamiast tego Malta zrobiła wiele. Na przykład w 1570 roku zdobyto trzy ich galery. weneckim i innych. Pewien element niebezpieczeństwa zawsze istniał. W 1611 roku. które stały się zbyt kosztowne. Osiągnięcia wojskowe Malty były oparte na niezliczonych mniejszych. a w 1574 odbili Tunis. lecz zapewniały miejscowej ludności ochronę i zatrudnienie. zaatakowali Korynt w Grecji i Kerken-nę z wybrzeża tune2yjskiego. wraz z samym zagrożeniem osmańskim. o których ciągle twierdzono. Te statki wojenne były opłacane ze specjalnych fundacji. okupu i niewolników. w rzeczywistości Turcy podbili Cypr w 1571 roku. która skończyła się w 1718 roku. sprawiały wrażenie.zaatakowane. szpitali i kwarantanny oraz dobrze ulokowanej składnicy handlowej. Ich celem było nie tyle zabijanie czy zatapianie. Te osiągnięcia były chronione nieustającą interwencją dyplomatyczną na dworach papieskim. Mimo że istniało pewne niezadowolenie z rządów. jak gdyby chroniły rządzących ogarniętych paniczną trwogą przed najazdami. Ludność Malty i Gozo w ciągu 100 lat prawie się podwoiła. jak przed nimi mieszkańcy Rodos. a rycerze musieli przypuszczalnie odsłużyć na nich cztery sześciomiesięczne okresy. Joanniiii Zakony rycerskie 1312-1798 376 ci wytrzymywali ich agresję. znalazła się w zaniku. ukończony dopiero w 1794 roku. to Maltańczycy. objęły ostatecznie większą część wyspy. z drugiej strony natomiast Turcy przeprowadzili mary atak na Maltę w 1614 roku. Galery maltańskie i toskańskie cały czas żeglowały przeciwko Osmanom. Wojny . Losy są zmienne. do 91 000 w 1788 roku. Niektórzy z nich zostawali oficerami we flocie francuskiej. ile raczej zdobywanie łupów. od około 49 500 w 1680 roku. francuskim. gdzie joannici byli istotnie często obecni w służbie świeckiej. Fortyfikacje wymagały dużego nakładu finansowego i lokalnego opodatkowania. Ostatnią większą konstrukcją w tym prawie nieustannym programie budowy był Fort Tigne. podobnie jak w całej zachodniej Europie. Współpracowali z Wenecją w obronie Krety w latach 1645-1669. aby utrzymać równowagę sił na Morzu Śródziemnym. Doki i arsenały stanowiły wsparcie dla większych kampaniii morskich. ale znaczących epizodach. zanim mogli otrzymać awans. na przykład. lecz do XVIII wieku wojna na morzu. co jest dowodem na ich skuteczność. i fortyfikacje. w czasie wojny sprowokowanej przez atak joannitów na konwój egipski. Sukces pod Lepanto nie zniszczył potęgi tureckiej. nowych miast. joannici też ponosili straty.

Do tego czasu joannici. Na przykład w 1749 roku zaatakowano Oran. Ich pole administracji. chociaż często nie w praktyce. lecz od tego czasu aż do 1740 ta liczba spadła do kilkunastu. ale bez różnic religijnych. ze znacznym powodzeniem. który joannici wprowadzili w 1705 roku. Dopiero po kryzysie 1792 roku korsy na krótko odżyły. Instytucje joannitów pozostały statyczne. Joannici wzięli udział w wielu większych szesnastowiecznych kampaniach i w wojnach turecko-weneckich. Z 483 znanych osiemna-stowiecznych wypraw około 183. przedstawia wiosłową galerę z trzema flagami. Rodos i Cypr. zmusiły joannitów do pohamowania działań w Lewancie i zmniejszyły ich zdobycze. Do roku 1675 w Lewancie ciągle działało kilkudziesięciu aktywnych korsarzy. ograniczona do ataków na statki niewiernych. podczas gdy joannici nie tylko finansowali okręty. Często powtarzające się ataki na statki weneckie doprowadziły do konfrontacji dyplomatycznych i konfiskaty wpływów joannitów z ich przeoratu w Wenecji. Rosjanie zniszczyli osmańską potęgę morską w 1770 roku. Jej okręty działały wzdłuż wybrzeży Ma-grebu. Jak w przypadku Rodos. popierając zachodni handel. Była to raczej forma świętej wojny. Dokonywana za zezwoleniem mistrza. pozwoliła joannitom i innym inwestować w pirackie wyprawy przez zbrojenie statków i podział zysków otrzymanych z łupów i okupów. lecz zakon ciągle prowadził użyteczną działalność. jednak niebezpieczeństwo pozostało. gdzie napotykały kontrakcje berberskie w trakcie konfliktów niekiedy przenoszących się na wody Atlantyku. i ściśle regulowana przez specjalny trybunał. lecz działania wojenne nigdy nie miały całkowicie wygasnąć. teoretycznie. odbyło się pod wodzą joannitów. wyprawy korsarskie były korzystne dla zatrudnienia i gospodarki. Nie była też standardowym korsarstwem licencjonowanym przez władzę państwową w ramach prawnych zasad. które rozciągało się daleko poza wyspę państwa zakonnego. Malta zamieniała się w państwo korsarskie. Podobnie jak jej północnoafrykańscy odpo-wiednicy. czyli 38%. pod sam koniec. Na Morzu Egejskim i w Lewancie zdobywano wielkie łupy. dwóch liniowców i dwóch fregat. Korsa maltańska nie była czystym piractwem. raczej rządzili na morzach i pacyfikowali. później bywało nawet mniej. bo nie udzielano pozwoleń na działania w Lewancie. . zamiast prowadzić moralnie uzasadnioną wojnę religijną. które trwały w latach 1645-1718. lecz także służyli na nich. kiedy w kwietniu 1798 roku zdobyto pod Gozo okręt tunezyj-ski. lecz po 1580 roku skupili się na kor-sie. Maltańscy żeglarze i inwestorzy w pełni uczestniczyli w wyprawach. szczególnie przez zmuszanie poddanych osmańskich do szukania bezpieczeństwa pod flagą chrześcijańską. flota joannitów ciągle składała się z czterech galer. W latach 1526-1612 kapituła Detal z anonimowego osiemnastowiecznego obrazu: zdobycie trypolitańskiej capitany przez flotę maltańską. która była capitaną eskadry joannitów oraz (pod żaglami) okręt liniowy należący do typu.morskie kończyły się do czego znacznie przyczynili się joannici. który otrzymywał 10 procent łupów. Rosnąca przewaga Francuzów. zależało przeważnie od mistrza. w miarę jak działania przeniosły się z Trypolisu na Peloponez. z ich porozumieniem z Turkami.

lecz system starszeństwa sprzyjał długowiecznym i tworzył na wyższych szczeblach administracji gerontokrację. którym nie udało się oprzeć naciskom ze strony władców i innych osób. Wielkie dochody mistrza i patronat umożliwiały mu zdobycie wpływu. jak Włosi i Francuzi. który niezręcznie próbował ograniczyć bezprawne zachowanie wśród braci. którzy nigdy nie przeszli poważnej reformy. W 1700 roku ciągle istniało około 560 komandorii we Francji. Antonio Manoel de Yilhena i Mano-el Finto de Fonseca. w skrajnym wypadku. we Włoszech i w cesarstwie. . Wybór władcy na całe życie zapewniał ciągłość. a zmarł jako mistrz w wieku 92 lat. stabilność i nie dopuszczał do przekazania sukcesji dziecku lub kobiecie. Pozostali silni w Aragonii i w Czechach. rycerze byli w zdecydowanej przewadze. Król w skandaliczny. na Półwyspie Iberyjskim. Został przywrócony na urząd dopiero po większym przewrocie i wizycie w Rzymie. trzymali się instynktownie ziem. Manoel Pin-to de Fonseca został przyjęty do zakonu w wieku dwóch lat. stali się jeszcze bardziej autokratyczni. ten drugi . Joannici. lecz od 1631 do 1776 roku. odgrywających ważną rolę w podkopywaniu morale wszystkich zakonów rycerskich. Monopol południa Francji na obsadzanie stanowiska mistrza upadł w 1374 roku. W ten sposób mistrz mógł stać się nadmiernie autokratyczny. w XVIII wieku dwóch Portu-galczyków. acz nieprzeparty. szczególnie w Neapolu i na Sycylii.generalna zbierała się przeciętnie raz na sześć lat. Takie zachowanie doprowadziło do usunięcia w 1581 roku mistrza.Pinto przez 32 lata. ich mistrzowie starali się nawet uniezależnić. dobieranie komisji czy wybór rycerzy wedle swej własnej władczej łaski. z trzema z siedmiu prowincji joannitów. dopuszczające kumulowanie stanowisk. Adriena de Wignacourt. ten pierwszy rządził przez około 46 lat. w niektórych częściach Niemiec i we Włoszech. Ne-potyzm był nieunikniony. Francuzi. Jana l'Eveque de la Cassiere. od których zależało ich przetrwanie. kiedy w końcu kryzys finansowy okazał się nieodparty. kiedy z około 2000 braci zostało tylko 150 komandorów i 150 kapłanów. otrzymał komandorię Lagny-le-Sec w wieku 3 lat w 1692 roku i ciągle posiadał ją l Zakony rycerskie 1312-1798 378 w chwili swej śmierci 82 lata później. uchylanie się od obowiązków i inne nadużycia. Szczególnie przy mianowaniach szeroko rozpowszechniły się interwencje papieży. Jednak joannici bez wątpienia popadli w dekadencję. komandorii i wpływów. nie odbyło się żadne spotkanie. syn bratanka mistrza joannitów. Do 1583 roku. sposób ingerował w przeorat we Francji i ogólnie system awansów rozwinął się w skomplikowane biurokratyczne współzawodnictwo. Następnie mistrzami byli zarówno Hiszpanie.

Joannici cieszyli się znacznym prestiżem na Zachodzie. Dostęp do niego ograniczali przez pomysł kontroli rodziny nad komandorią w ius patronatus i jeszcze sztywniejszy system dowodów szlachetnego urodzenia. Mimo rzeczywistych wad instytucjonalnych. którą łączyło urodzenie i zwyczaje oraz wspólne doświadczenie szkolne w konwencie maltańskim.Prawie wszędzie habit maltański z krzyżem z ośmioramienną gwiazdą nadawał najwyższy stopień szlachectwa. Liczba braci wzrosła w owych czasach z 1715 w 1635 roku do 2240 w 1740 roku. lecz uderzająco podobne do krytyki. jak w Rosji lub Ameryce. usiłując uniemożliwić nowszym szlachcicom czy patrycjuszom wstępowanie do zakonów i w ten sposób trzymać ich z dala od swoich komandorii i beneficjów. nowoczesnych zainteresowaniach i talentach wojskowych. aby ta nie stworzyła destabilizującego elementu dynastycznego w rządzie zakonu. Jurysdykcja papieska nie stanowiła więzi jedynie teoretycznej. joannici nie uosabiali chylącej się ku upadkowi średniowiecznej idei. w dużej mierze nie pozwalała rodowitej maltańskiej elicie na wstępowanie do zakonu. która przeżyła w stanie krańcowego anachronizmu. jak wcześniej w Prusach i na Rodos. wszystko to zmierzało do zepchnięcia na margines starszej szlachty. Wielu z nich miało bliskie i wpływowe rodzinne i polityczne kontakty z władcami i dworami w swych rodzimych prowincjach. ogólna proletaryzacja sztuki wojennej i powstanie niearystokratycznej służby biurokratycznej na dworze. ludzi. W rozdrobnionej politycznie Italii joannici pomogli zachować prowłoską klasę szlachty. Joannici przyciągali do wstępowania ludzi o wybitnych i szerokich. Szlachta z wczesnego okresu nowożytnego była często dobrze wykształcona. europejska arystokracja nie tylko wykorzystywała zakony rycerskie do określania i obrony własnego statusu. śluby joannitów były interpretowane swobodniej i coraz bardziej . gdzie założył szkołę dla biednych dzieci. naukowych i artystycznych. Wczesny przykład to humanista Sabba di Castiglione. ostatecznie wsparcie i czasami niszczące wtrącanie się Rzymu przez cały czas wpływały na politykę joannitów. którzy byli bardzo oczytani i aktywni w zachodniej Europie czy nawet tak daleko. lecz na Malcie. Jak we wszystkich zakonach. która powtarzała się w XIV wieku i wcześniej. Stopniowe odejście od konia w stronę galery. który w czasie pobytu na Rodos zbierał klasyczne rzeźby. W zakonie krzyżackim i u joanni-tów korporacjonizm szlachecki funkcjonował w przeoratach i prowincjach poza ich państwami zakonnymi. Ci ludzie znali się nawzajem jako członkowie rozległego wielonarodowościowego klubu. dyplomatycznych. Kiedy w ożywionych debatach ponownie określano i modyfikowano koncepcje szlachectwa. następnie został wysłany jako ambasador do Rzymu i wycofał się do swej komandorii w Faenzie. jak i teoretyczna. której honor i ideały rycerskie symbolizował przestarzały miecz. Osiemnastowieczne oskarżenia o wysoki poziom życia. niemoralność i bezczynność nie zawsze były nieuzasadnione. Biblioteka w La Yaletcie odzwierciedlała zakres tej kultury. pochodząca spoza państwa zakonnego. zamknięta klasa oligarchiczna. która była tak praktyczna.

niektóre wojska maltańskie nie chciały walczyć. przeważnie dzierżawiąc swoje komandorie jako jednostki gospodarcze. nabycie posiadłości w Kanadzie i zdobycie Korsyki. reformatorskiego soboru w Trydencie. lecz musiał je sprzedać . Dzięki temu Malta utrzymała ścisły związek ze współczesną myślą. pędzla Antoine'a de Favray. Wszystko to częściowo pokrywało się z podtrzymywaniem rycerskiej funkcji Malty. które uwolniono w Trydencie. Dowodem na istnienie tej wymiany było. być może niesłusznie. w La Yaletcie panowała panika i bałagan. odchodzono od wspólnego życia liturgicznego w komandorii. Jednak joannici bardzo troszczyli się o pobożność. Zakony rycerskie 1312-1798 380 Pochodzący z 1647 roku projekt odnowienia pamiątkowego okna w Ternant w Belgii. którymi religijna osoba nie będąca kapłanem mogłaby postępować za powołaniem jo-annitów. papieskimi inkwizytorami i przedstawicielami maltańskiej ludności i kleru. a dochody zmalały. lecz skuteczna obrona przed epi-skopalną jurysdykcją zwolnień braci i. Mistrzowie często kłócili się z biskupami. Szukali ścieżek. ku czci joannity. Trzy prowincje francuskie. dostarczały około połowy zagranicznych wpływów zakonu i zapewniały Francuzom większy udział w urzędach. Grupa maltańskich szlachciców upierała się przy negocjacjach i wydaje się. Przedstawiciele joan-nitów oczekiwali wielkiego. Na górze szkicu widzimy osiem nazwisk z rodziny i tarcze herbowe dowodzące jego szlacheckich korzeni. który rządził Maltą w latach 1741-1773. a nawet masonerii wśród braci-rycerzy maltańskich wzmogło niezadowolenie z ancien regime'u. a nie wyświęconych osób. zakon zainteresował się tak desperackimi projektami jak te. które było zarazem uświęcone i wojskowe. Brytyjczykami i Amerykanami. Mogli gromadzić znaczne bogactwa osobiste i po śmierci umieszczać część poza zakonem. Komandorzy byli często nieobecni. Krótko przedtem w zakonie pojawiły się oznaki powszechnego niezadowolenia. który stużyl przeciw Turkom i zmań na Malcie w 1593 roku. opiekę i misje oraz w wykup chrześcijańskich jeńców z rąk muzułmańskich i w ówczesne dzieła pobożne i duchowe. Niektórzy joannici czynnie zaangażowali się w dobroczynność. podległych im. które pociągały za sobą przymierza z Rosjanami. Przedstawia portugalskiego mistrza Manoela Finto de Fonseca. z ich często dobrze zarządzanymi posiadłościami i lasami. założenie kompanii etiopskiej. Zakon nabył trzy wyspy na Morzu Karaibskim w 1651. Karola de Fourneau de Cruquembourg. iż pojawienie się oświecenia. że mistrz obawiał się powstania ludności państwa zakonnego. z 1747 roku. wskazującego na symbol suwerennej władzy. stworzenie przeoratu w Polsce.Wspaniały portret Wywyższenie władzy. gdzie dochodziło do symbiotycznej wymiany między przeoratem a konwentem. przede wszystkim. iii hiszpańskich odmówiło walki. gdzie jednak problemem stała się dla nich nie ich własna wewnętrzna reforma zakonna. którą rozwinęli we Francji w XVII wieku we współpracy z jezuitami i innymi nowoczesnymi ruchami. dochodziło do odosobnionych wypadków buntu i sabotażu. Kiedy zniknęła wojskowa funkcja zakonu.

W przybliżeniu 200 do 300 braci na wyspie było Francuzami i mimo demoralizacji i braku przygotowania. Zdecydowane przywództwo i lepsza taktyka mogłyby ocalić Maltę. co potencjalnie miało zgubne konsekwencje finansowe. Kilku joannitów Zakony rycerskie 1312-1798 381 Francja i Hiszpania. Ferdynanda von Hompescha i jego braci. które wkrótce objęły też Szwajcarię. gdzie przez kilka wieków osoby łączące funkcje wielkiego i niemieckiego mistrza (tytułowane Hoch. Francuzi korzystali pod względem handlowym z joannickiej kontroli nad s'rodkowym obszarem Morza Śródziemnego i wykorzystywali port na Malcie. a niektórzy rewolucjoniści w Paryżu byli zbyt dogmatyczni. w 1798 roku Napoleon napotkał niewielki opór i wywiózł niezdecydowanego mistrza niemieckiego. jak to w rzeczywistości się stało. lecz grupy defetystów i panikarzy opowiedziały się za poddaniem. Po 1525 l roku główna siedziba niemieckiego mistrza znajdowała się w Mergentheim we Frankonii. Włochy i inne ziemie. gdzie zakon ciągle kontrolował wiele miast i fortec. miały pewnie decydujące znaczenie. W międzyczasie Inflanty. wielu Francuzów było gotowych się bronić. z uważanej za niezdobytą Malty. Następnie w 1561 roku ostatni mistrz w Inflantach. lecz dlatego. W 1792 roku Zgromadzenie Narodowe skonfiskowało dobra joannitów we Francji. Pomoc przybyła tylko od dwóch potęg nie-katolickich: Rosji i Anglii. Jednak w oczach wielu obserwatorów czasami aroganckie społeczeństwo arystokratycznych zakonników miało się okazać w dużym stopniu nieodpowiednie w epoce rewolucji. Z pewnością Francuzi nie mieli interesu w usunięciu joannitów i utracie kontroli nad wyspą na rzecz wroga. części Inf lant przyłączono do Polski. zwróciły się przeciwko niemu. że Maltą nie można było rządzić czy jej bronić. W1525 roku utracił Prusy. szczególnie z prawosławnymi Rosjanami. Okres współczesny: Upadek funkcji wojskowej Po upadku Malty w 1798 roku zakon krzyżacki podtrzymywał minimalną funkcję wojskową. dwa lata później bractwo straciło Fellin (obecnie Yiljandi). nie dlatego. także przeszedł na protestantyzm i zeświecz-czył państwo zakonne.w 1665 roku. największe podpory zakonu. Zakon był skutecznie chroniony w rejonie Morza Śródziemnego i nawet po 1798 roku mógł odgrywać rolę w zbrojnym konflikcie. a nawet protestanckich częściach właściwych Niemiec. lecz utrzymał posiadłości i dochody w wielu katolickich. nawróciły się w dużym stopniu na luteranizm. W 1558 roku Iwan Groźny podjął ponowne najazdy na Inflanty. Konfiskaty w 1792 roku. lecz niektórzy bracia francuscy przejawiali zbyt wiele sympatii rojalistycznych. ze statusem niemieckich książąt. że nie można było dłużej zaakceptować podstawowych zasad państwa zakonnego. a także przeciwko oporowi ludności Inf-lant.und Deutschmeister) sprawowały rządy na niewielkim barokowym dworze. lecz katoliccy bracia walczyli. Gotthard Kette-ler. . który w Afryce Północnej przez kilka dziesięcioleci toczyły mocarstwa europejskie czy nawet Stany Zjednoczone. jego rozległych ziem i przywilejów na Zachodzie.

Zakon przetrwał w Mergentheim do 1809 roku. krzyżacy okresowo przedstawiali plany obrony jakiejś fortecy czy nawet przeniesienia całego zakonu i walki z niewiernymi na granicy węgierskiej. pracy w biurokracji Mergentheim czy karierze w regularnej armii. Mergentheim nie było państwem zakonnym. poprowadził kontyngent przeciwko Turkom na Węgrzech. a nie członkowie zakonu rycerskiego. lecz pod rządami mistrzów. lecz jako przedstawiciele księstwa niemieckiego. i podtrzymywali śluby celibatu. Johann Kaspar von Ampringen. zwłaszcza w Prusach. opłacani zarówno przez komandorie. W 1664 roku mistrz. Działania wojskowe braci krzyżackiej stały się w drugorzędne.przynajmniej 362. cieszyło się niezależnością niemieckiego księstwa. lecz w rzeczywistości mogli się zajmować zarządzaniem komandoriami. W 1699 roku było tam jedynie 94 rycerzy i 58 księży. w tym. inny w 1622 roku dla floty galer krzyżackich nad Dunajem. Chociaż na mniejszą skalę niż zakon św. co stało się jedynym w swym rodzaju. Zakon krzyżacki utrzymywał stary mechanizm kapituł generalnych i dokładnych dowodów szlachectwa. w ciągu 192 lat. W XVII i XVIII wieku rycerze krzyżaccy wymagali udowodnienia 32 pokoleń szlachectwa. działających na Malcie. gdzie bracia najprawdopodobniej przekroczyli Wisłę i. w latach 1618-1809.Były mistrz stał się dziedzicznym świeckim księciem Kurlandii i Semigalii (obszary przy obecnej granicy litewsko-łotewskiej). Sporo dyskutowano o żądaniach terytorialnych. chcąc walczyć z nimi na Krecie. a 89 z nich zostało generałami. Wielki nacisk kładziono na starą tradycję i arystokrację niemiecką. kilku straciło życie w wojnach tureckich. czyli ponad połowa. Po 1606 roku wszyscy krzyżaccy bracia-rycerze mieli odbywać trzyletnią służbę wojskową. którzy często byli członkami austriackiego domu panującego. W1740 roku bili się w wojnie austriacko-pruskiej. Od 1648 roku luteranie i kalwini mieli równe prawa. Od 1696 roku mistrz finansował regiment. na 717 znanych braci-rycerzy -184 pochodziło z Franko-nii . a następnie przeniósł się do Austrii. Stefana i zakony hiszpańskie. którzy przejęli wiele komandorii. jak i jako oficerowie austriaccy. ufortyfikowali się przeciwko pogańskim Prusom na wielkim drzewie. Do 1577 roku cały zakon krzyżacki zredukowano do 171 braci. służyli jako jednostka armii cesarskiej. Niektórzy bracia odwoływali się do starej średniowiecznej tradycji Baumburg "drzewazamku" w Toruniu. Część braci wypełniała swe exertitium militare w miastach garnizonowych na granicy osmańskiej. faktycznie służyli oni raczej jako człon382 Zakony rycerskie 1312-1798 kowie cesarskiego dworu. trójwyznaniowym zakonem. i o kompromisach z protestantami. Zawstydzeni być może przykładem szlachetnie urodzonych niemieckich kolegów. co okazjonalnie czynili w XV wieku. szczególnie od 1595 roku Maksymiliana Habsburga. . w którym bracia. służyło jednocześnie jako oficerowie w armii. Kiedy poczynając od 1595 roku Maksymilianowi Habsburgowi udało się wysłać parę osób przeciwko Turkom. nie mając własnego budynku. W 1658 roku powstał projekt łączonych działań z Wenecją i Maltą. a nie zakonu rycerskiego. a w 1668 roku odbył niewielką i nieudaną wyprawę. do Wiednia.

jak w przypadku krzyżaków. protesty i usprawiedliwienia. utrzymywane przez Alcantarę. do określenia instytucjonalnej formy kasty szlacheckiej. W 1625 roku trzy zakony ciągle liczyły ogółem 1452 braci. obowiązkiem była obrona domen świeckiego władcy. stojąc w obliczu wojny francuskiej wielokrotnie wzywał braci do wypełniania wojskowych obowiązków. jak gdzie indziej. w tym z zakonu Montesa. 949 z nich. przedstawione na akwareli z ok. co zapewniło przeżycie dużej liczbie sług królewskich. ich struktura przestała pełnić jakąkolwiek użyteczną funkcję. a maZakony rycerskie 1312-1798 383 Ćwiczenia fizylierów służących w piechocie w regimencie zakonu krzyżackiego. w którym wielu braci-rycerzy służyło jako część cesarskiej armii Habsburgów. Zakony hiszpańskie stały się dużo mniej aktywne pod względem wojskowym. czyli jedenaście procent. św. Zakony kastylijskie przetrwały jako spore źródło dochodów i patronatu. Zakon utrzymywał regiment. W 1775 roku trzy regimenty. by utworzyć batalion zakonów rycerskich. a korona. było po ślubach. Hiszpańskie zakony stały się archaiczne. Zaraz potem obowiązek został powszechnie zamieniony na zapłatę. Wysyłali zastępców na własny koszt. zbyt stara. Służba batalionu zakonnego nie była prawdziwą służbą związku religijnego. 1725 roku. należało do zakonu św. raczej. żeby walczyć w obronie własnego kraju. czyli blisko dwie trzecie. Zakony portugalskie rozwiązano w latach 1820-1834. i służyło. W 1640 roku zebrano 1543 wojskowych. przez system sztywnych dowodów. lecz jego niemiecka baza. nadając członkostwo całkowicie nieodpowiednim kandydatom. Królewska Rada Zakonów cały czas broniła pewnego monopolu urodzenia i honoru. płacąc grzywny czy po prostu unikając poboru. napotkała powszechne uniki. z zasobami i siłą ludzką poza Austrią. którzy walczyli z chrześcijańskimi wrogami domu austriackiego. zapewniła mu pewien stopień niezależności.również został wchłonięty przez zasadniczo świecką armię. zbyt chora czy niechętna. W latach 1637-1645 Filip IV. potrzebnych do wstąpienia w szeregi bractwa. . reszta braci była zbyt młoda. W końcu batalion wysłano do zwalczenia buntu Katalończyków przy granicach hiszpańskich. lecz jedynie 169. Jakuba. lecz szlachta zarzuciła wojenne zwyczaje. Jakuba i Montesę wystawiły zaledwie 468 ludzi do oblężenia Algieru.

to obrona Rodos i Malty oraz opór zakonny stawiany Turkom.ostatecznie przeszły do historii. aby tam jechać. z powodzeniem wykorzystywać tradycję krucjatową i uczucia arystokracji do celów wojskowych i morskich. Kiedy w 1411 roku sześciu joannitów z przeoratu w Wenecji spotkało się pod Treviso. Jednak cesarz bizantyjski Manuel II napisał około 1409 roku: "Niech nikt nie uważa. mogłoby to przynieść ujmę zakonowi. w bardzo niewielkim stopniu. pod starym i inteligentnym kierownictwem. zakonu krzyżackiego.w formie dziwnych. W bardziej współczesnym świecie zakony rycerskie przetrwały tylko tam. Stefana wykazał. Twierdził. z których przeor miał wybrać jednego do wysłania na Rodos. zakony dostarczyły tylko kilka z 208 chrześcijańskich galer pod Lepanto w 1571 roku. Reszta zakonów starała się głównie przetrwać jako arystokratyczne korporacje. Jeśli uczestnictwo zakonu w okazjonalnych wyprawach krucjatowych i w hiszpańskiej rekonkwiście miało ograniczony zasięg i jeśli sukcesy krzyżaków . determinowaną przez ich własne władze. że jest zaangażowaZakony rycerskie 1312-1798 384 ny w przewlekły proces. pół-świeckich teokracji . aby wybrać nazwiska czterech. która potrzebuje jego opieki i że on sam jest również zbyt biedny. patrząc na małą liczbę galer stacjonujących pod Rodos.oraz tam. a gdyby go przegrał pod swoją nieobecność. które to majątki ostatecznie stały się źródłem dochodu. Inne zakony wniosły mniejszy czy pośredni wkład w poczynania lokalnych władców. w dużym stopniu trwające dla samego trwania.które liczyły się. Angelo Rossi próbował różnych wykrętów. którzy je kontrolowali. Po XVI wieku sami joannici podtrzymywali pozytywną strategię wojskową. że jego brat ma wielką rodzinę. Jedynie joannici mogli twierdzić. Udział zakonów rycerskich w świętej wojnie wiatach 1312-1798 zależał od jakości i skuteczności ich sprawowania się w walce. gdzie mogły znaleźć wojskowe powody do utrzymania posiadłości położonych gdzie indziej. gdzie są rozproszeni. jak regionalny zakon może. gdzie mogły sobie zapewnić i utrzymać własną bazę terytorialną .jatki wszystkich trzech zakonów kastylij skich zostały ostatecznie skonfiskowane w 1835 roku. że siła joannitów jest nikła i słaba. a nie od liczebności braci. Na przykład. chociaż zakon św. gdy kolonizowali i chrystianizowali niemiecki wschód ." Były naturalnie osoby niechętne pełnieniu służby. Interesy narodowe zawsze zmierzały do obejścia ideałów krucjatowych. że w latach 1312-1798 nie doszło u nich do żadnej zasadniczej zmiany. Zakony czysto narodowe i niektóre narodowe przeoraty czy inne lokalne sekcje wielonarodowych zakonów były . że służył już przeorowi 10 lat w Rzymie. wielu z nich może się zebrać z całego świata. Pod koniec ten przypadek dotyczył jedynie joannitów i. okazały się większymi osiągnięciami. jeśli zechcą.

która zaczęła się w 1792 roku. która opisała szczegóły życia tureckiego. Poza bardzo wąskim marginesem w cesarstwie Habsburgów. pretendujących do sukcesji po templariuszach. zakony ledwie ukierunkowywały agresywne instynkty klasy wojskowej w stronę religijnej formy działań wojennych. Stało się to jasne w 1413 roku. w West Wycombe Park w Buckinghamshire. w Surrey. istniały też niezliczone plany ich odbudowy i odrodzenia. chociaż otrzymali wsparcie finansowe. Zakony rycerskie zrobiły coś. przedstawia go odzianego w orientalny płaszcz i turban. Wojskowy byt zakonu znikał wraz z nim. kiedy bracia obawiali się opuścić Rodos. Obraz krucjat w XIX i XX wieku ELIZABETH SIBERRY Po pokoju w Karłowicach w 1699 roku ustało bezpośrednie zagrożenie atakiem tureckim. zarezerwowany dla takich osób jak elegancki sir Francis Dashwood (1708-1781). czyli marynarka oparta na wyspiarskim państwie zakonnym. Tak osiemnastowieczne ogrody w Painshill. zyskały dużą popularność po opublikowaniu w 1763 roku. . okazało się najbardziej udane. Księża zakonni i konwenty żeńskie czasami przetrwały. chociaż krzyżacy oraz zakony hiszpańskie i portugalskie cały czas czyniły ograniczony wkład w narodowe armie i floty. Zakony rycerskie były częścią antien regime'u. Listy lady Mary Wortley Montagu (1689-1762). zarówno jako ponadnarodowa siła polityczna. Objęła ona nawet styl projektowania ogrodów. przedstawiają sobą turecki namiot. Rozwiązanie wybrane przez joannitów. a joannici byli w swoich czasach prekursorami w działaniach. konfiskaty i represje po 1792 roku dokonywane przez rewolucję i Napoleona. jak i jako kosmopolityczna organizacja medyczna. Istniał klub. żony brytyjskiego ambasadora na dworze osmańskim w Stambule. Po 1798 roku zakony przetrwały w dziedzinach nie-wojskowych. Jeszcze raz stało się to oczywiste po końcowej konfiskacie. skazanego na zniknięcie. z podpisem El Faąuir Dashwood Pasha. dzięki swym budowlom i dziełom sztuki. w rzeczywistości zakończyły żywot zakonów jako jednostek wojskowych. Uprowadzenie z seraju (rok 1782) i popularność przekładów Księgi z 1001 nocy. raz jedynie jako arystokrytycz-nych bractw. Przykładem mody na orientalizm jest opera Mozarta. a przede wszystkim dzięki swej działalności opiekuńczej i działaniom medycznym. Można było zatem spojrzeć na Wschód nieco spokojniej. i zmienili swe projekty dopiero pod wpływem szczęśliwego przybycia wpłat z Anglii. wywodząca się z różnych państw. Chociaż szczególnie Malta ciągle w pewien sposób przyciągała wojowniczo usposobione osoby. który przebywał w imperium osmańskim. to znowu w pozornej formie masońskich i ezoterycznych grup. zwany Klubem Dywanu. Portret w domu sir Francisa. iii 14. archiwom i kronikom. aby podtrzymać zbiorowey ideał chrześcijańskiej świętej wojny. lecz ciągle zależało od zachodnich przeoratów.wcielane czy przejmowane przez świeckie państwo.

Edward Gibbon napisał. jednak wydaje się. a szkocki historyk Wiliam Robertson opisał ruch krucjatowy jako "szczególny pomnik ludzkiego szaleństwa". To rozwijające się zainteresowanie Bliskim i Środkowym Wschodem zostało zbadane i opisane przez innych. W XIX wieku. warte jest zachodu. pisarz angielski. że osiemnastowieczni historycy mieli raczej sceptyczne spojrzenie na krucjaty. Nie wszyscy mieli zrozumienie dla ruchu krucjatowego. Anthony Trollope. takie jak rozwój handlu i miast włoskich. Wolter i Da-vid Hume byli podobnie niechętni krucjatom. Edward Lear i Jean--Leon Geróme. który jednak nie został rozpatrzony szczegółowo. jest traktowanie krucjat jako zjawiska historycznego i źródła ob386 Obraz krucjat w XIX i XX wieku razowania. w zakładaniu dużej liczby naukowych towarzystw orientalistycznych. począwszy od lat dwudziestych XIX wieku. którzy obserwowali Ziemię Świętą bezpośrednio. kierując na zewnątrz energię. W swym dziele Zmierzch i upadek cesarstwa rzymskiego. lecz ją zatrzymały". . jako zamanifestowanie chrześcijańskiego rycerstwa. Komentatorzy dziewiętnastowieczni nie byli bezkrytyczni wobec przejawów ruchu krucjatowego. artystów i pisarzy. jak i średniowiecza. Wydaje się. których badania zostały opublikowane. artyści Davis Roberts. którzy odwiedzili sławne miejsca wspomniane w Biblii. Nadszedł okres wycieczek. Przykłady to francuscy poeci . że miał on pewne korzystne skutki. który negocjował w 1858 roku porozumienie z Egiptem w imieniu swych pracodawców z poczty brytyjskiej. rzuca światło na współczesne sposoby postrzegania zarówno Bliskiego Wschodu. Logicznie jest zacząć od tych. Zainteresowanie muzułmańską historią. więc wezbrał potok podróżnych. Lista jest ogromna. Główne zainteresowanie skupiało się bez wątpienia na miejscach wspomnianych w Biblii. ukazujące rozwój tego tematu na wiele różnorodnych sposobów i w różnych celach. uzbrojonych w przewodniki.Alphonse de Lamartine i Gerard de Nerval. lecz ogólnie widzieli go raczej przez różowe okulary. jednak przeanalizowanie obrazów krucjat z XIX i początków XX wieku. chociaż przyznawał. że wielu podróżników było także świadomych spuścizny krucjatowej. podróżowanie stawało się bezpieczniejsze i łatwiejsze. w miarę upływu czasu.Egipska kampania Napoleona w 1798 roku pobudziła dalsze zainteresowanie Wschodem. i zapisywali na różne sposoby swoje wrażenia. Wkrótce potem napłynął tam regularny strumień topografów. że krucjaty "nie posunęły naprzód dojrzałości Europy. Zawsze istnieje niebezpieczeństwo wyróżnienia szczególnego tematu i przez to nadmierne uwypuklenie go. zgodne z ich postawą wobec średniowiecza i koncepcji rycerskości ogółem wziąwszy. którą korzystniej byłoby zużyć na miejscu. Ogólniej rzecz biorąc. kulturą i religią znalazło odbicie w serii monografii oraz. Tak więc Edward Daniel Clarke. Aspektem. W skład sił napoleońskich wchodzili inżynierowie i uczeni. zaangażowanego w walkę z egzotycznym muzułmańskim przeciwnikiem.

aby odzyskać Święty Grób spod "panowania niewiernych". Chateaubriand. był w jego czasach szalenie popularny. Kiedy już nim został. Jeśli poświęcić historii odpowiednią uwagę. łańcuch i miecz Gotfryda z Bouillon. że mało miał sympatii czy zrozumienia dla muzułmanów. W ciągu trzech lat doczekało się trzynastu wydań. uczuciami i celami właściwymi dawnemu pielgrzymowi udał się w podróż do Ziemi Świętej". Jego dziennik jest przepełniony aluzjami do ruchu krucjatowego: "Udaliśmy się do Jeruzalem pod sztandarem ze znakiem krzyża. gdy mieczem Gotfryda z Bouillon przy Grobie Zbawiciela pasowano go na Kawalera Orderu Świętego Grobu. . Gotfrydzie IV z Chateaubriand. szesnastowieczny poemat epicki o pierwszej krucjacie.Jerozolimy . w całkowitej nieświadomości treści składanych ślubów i obietnic". by wierzyć. Po powrocie do Francji napisał sprawozdanie ze swych podróży . Punkt kulminacyjny pieliii 387 Obraz krucjat w XIX i XX wieku grzymki Chateaubrianda nastąpił. opublikowanych w 1812 roku. skomentował: "Powszechnym błędem jest przypuszczanie. które określano jako najpow-szechniej czytane dzieło na temat Palestyny. które czytała mu jego matka. który.7 października. to może się okazać. Francuski pisarz i historyk. iż ta ceremonia stała się nieomal starym punktem wizyt co znamienitszych Europejczyków. a swego ostatecznego celu . j ak się ich nazywało. doczekał się wielu wydań i tłumaczeń i był traktowany niemalże jako podstawowe źródło. i wysłuchiwał historii o swym przodku. Mało co przewyższyło perfidię i haniebne postępowanie chrześcijan w czasie wojen w Ziemi Świętej". Chateaubriand krytykował tych. Jej kluczowymi elementami były ostrogi. Nowo pasowani rycerze wydawali później na swój koszt przyjęcie.w swych Podróżach do różnych państw Europy. byli w rzeczywistości bardziej oświeceni niż ich najeźdźcy. spokojnie paląc fajki wodne czy pijąc sorbet. opublikowane w 1811 roku. który z wyobrażeniami. Jako dziecko Chateaubriand słuchał baśni o rycerzach. Jednakże na ogół krucjaty widziano w korzystniejszym świetle. którzy kwestionowali moralność czy sprawiedliwość krucjat. jak się wydaje. W muzułmańskim mies'cie nie było to pozbawione ironii. Z opowies'ci innych dziewiętnastowiecznych podróżników do Jerozolimy można wysnuć wniosek. W Jerozolimie przeczytał Jerozolimę wyzwoloną Tassa. że wszystko u mahometan jest barbarzyńskie i przypisywanie chrześcijanom w tym okresie większego wyrafinownia niż w rzeczywistości posiadali.. Nie ma również żadnego dowodu. Późniejszy obserwator skomentował.Itineraire de Pańs a Jeru-salem ("Podróże z Paryża do Jerozolimy"). Azji i Afryki. że zawsze znajdowali oni upodobanie w niszczących działaniach. że Saracenowie. ślubował. iż te pełne emocji ceremonie odbywały się "w zasięgu słuchu muzułmańskich effendich. wyjechał z Paryża w lipcu 1806 roku. że jest gotów w pełnym rynsztunku dołączyć do współwyznawców-rycerzy.. dotarł do Konstantynopola we wrześniu. Może będę ostatnim Francuzem. napisane na początku XPX wieku. którzy siedzieli w przejściu. Wydaje się. który udał się na krucjatę u boku Ludwika IX.

1869) i chociaż mógł być cyniczny wobec cudów włoskiej sztuki renesansowej. rozwieszonych w sali rodzinnego domu Tankreda. odwiedził Stambuł. Benjamina Disraelego. aby odzyskać Jerozolimę z rąk tych. zużywa się nadmiar energii na budowę kolei". Mark Twain. o wspaniałym Saladynie i wielkim Ryszardzie Lwie Serce". Wieniec z brązu. położony na grobowcu Saladyna w Damaszku przez cesarza Wilhelma. nie można mu się oprzeć tylko wtedy. Człowiek jest prawdziwie wspaniały tylko wtedy. życzył sobie wjechać do starego miasta na koniu. W tym ostatnim mieście. Na przykład w Coningsby. który został zbudowany przez niemieckich protestantów.Krucjaty przyciągnęły także uwagę przyszłego premiera. kiedy działa z namiętności. Disraeli udał się w wielką podróż. Tradycyjnie ta forma wjazdu do miasta była zarezerwowana dla zdobywców. kiedy miał 27 lat. wśród kostiumów maskaradowych w czasie ceremonii Mon-tem w Eton są też przebrania "bohaterów świętego grobu".. wyobrażając sobie siebie samego jako krzyżowca. odwiedził pole bitwy pod Hittinem w czasie swej podróży do Ziemi Świętej (Naiwni za granicą. zorganizowaną w 1898 roku przez Tomasza Cooka. Aby umożliwić cesarzowi odbycie tej drogi. Bohaterem Tankreda jest młody szlachcic.E. W powieści wyczyny krzyżowca są upamiętnione na serii gobelinów. których uważali za niewiernych..żadna ze wszystkich kling rdzewiejących w rodowych salach Europy nie jest w stanie wywołać takich wizji niezwykłego przeżycia w mózgu tego.. to zainspirowało krucjaty... a teraz. mur miejski w okolicy Bramy Jafy został . oprócz sławniejszych miejsc. sześć lat przed wyborem do Izby Gmin. Mówi mu o Bald-winie i Tankredzie. Chce pójść za przykładem jedne-50 ze swych przodków. Markiz Sidoni komentuje: "To nie rozsądek popchnął Saracena z pustyni na podbój świata. jego miastami i historią. noszącej podtytuł Nowy Krzyżowiec. odwiedził także groby rycerzy krzyżowych. Disraeli nadal fascynował się Wschodem. obdarzony wszelkimi pożytkami płynącymi z bogactwa i władzy. Odniesienia do krucjat pojawiają się także w kilku innych jego powieściach. Celem podróży było poświęcenie kościoła Odkupiciela w Jerozolimie. W1831 roku. i to stworzyło tło dla kilku jego książek. w tym najwyraźniej ulubionego Tcmkreda (rok 1847). Jednakże decyduje się odrzucić powab doczesnych majętności i pozycji społecznej. Porusza w człowieku uśpioną w duszy od lat wszelką pamięć o świętych wojnach i zaludnia jego myśli postaciami odzianymi w kolczugi. Kair i Jerozolimę. Amerykański pisarz. czy przynajmniej spadkobiercę krzyżowców. to jednak bardzo poruszył go widok rzekomego miecza Gotfryda z Bouillon: "Żadna klinga w chrześcijaństwie nie wzbudza takiego zachwytu jak ta . Egiptu i Syrii. kto na nią patrzy. gdy odwołuje się do wyobraźni". zamiast odbyć trzecią krucjatę.. Cesarz Wilhelm także podjął podróż do Ziemi Świętej. który wziął udział w krucjatach i ponoć ocalił życie Ryszardowi Lwie Serce. następnie zabrany jako trofeum I wojny światowej do Anglii przez T. aby pojechać na pielgrzymkę do Ziemi Świętej. Jednakże w Jerozolimie cesarz odwiedził również nowo założoną niemiecką kolonię Wieniec z grobowca Saladyna. Lawrence'a templariuszy i. Disraeli lamentuje: "Ponad sześćset lat temu [Anglia] wysłała swego króla i kwiat jej parów i ludu. ostatniej części trylogii Młodej Anglii. zwanej galerią krzyżowców. Po powrocie do Anglii.

w czasie wojny tureckiej. 282 (przyp. Namalowane sceny mają podkreślać zaangażowanie zakonu w ówczesną walkę. które podsunęły mi wyprawy krzyżowe i pierwsze podboje arabskie. 1811-1890.. Wieniec został przywieziony do Anglii jako łup po I wojnie światowej. Francji. Jamesa Firma. 1600 roku. miał rzekomo towarzyszyć Ryszardowi I w czasie oblężenia Akry. że obraz został zamówiony przez Kaspara Matthausa von Wolkenstein-Trostburga. że nowe spojrzenie na Syrię pozwoli mi skorygować strategiczne koncepcje. Warszawa 1998.M. Sam Lawrence był oczywiście w pełni świadomy przeszłości krucjatowej. Powracającego krzyżowca po długiej nieobecności do domu. 391 Obraz krucjat w XIX i XX wieku ludzi opuszczających jeden kraj. red. i zaadaptować je do dwóch nowych czynników . For-ster odwołał się do pojęcia krucjaty.). pędzla amerykańskiego pejzażysty Georga Innessa. aby dokonywać szlachetnych czynów w innym. sir Robert Lawrence.zburzony. datowany ok. W Damaszku zawiesił atłasową flagę i laurowy wieniec z brązu. do grupy * Lawrence T. w trakcie kariery w siłach powietrznych. Austrii (rok 1849) i Hiszpanii (rok 1854). komandora Sterzing w Tyrolu. i znajduje się teraz w Imperialnym Muzeum Wojny w Londynie. Sardynii i Prus (rok 1843). s.Wielkiej Brytanii (rok 1838). Pamiętniki konsula brytyjskiego. Tak wjechał do miasta. 1825-1894. a fosa wypełniona. przedstawiający Turków w turbanach i legendarne drzewo-fortecę. Herb sugeruje. Powyżej: Marsz krzyżowców. z napisem "Od jednego wielkiego cesarza dla innego" na grobowcu Saladyna.E. To pojęcie opętało Lawrence'a w Arabii i później. Jerzy Szwakopf. W Siedmiu filarach mądrości Lawrence napisał: "Byłem przekonany. W latach trzydziestych i czterdziestych XIX wieku w Ziemi Świętej zaczęto zakładać konsulaty europejskie . Anonimowy obraz. Romantyczna wizja grupy krzyżowców.linii kolejowych i wojsk Murraya na Synaju". a jeden z jego przodków. Po prawej: Powrót z długiej krucjaty. Dla podniesienia dramatyzmu sytuacji cesarz miał na sobie ceremonialny biały mundur marszałka polnego. przez T. pędzla szkockiego poety i malarza Wiliama Bella Scotta. Lawrence'a. z którego krzyżacy rzekomo oparli się Prusom w 1231 roku.E. Napisał pracę dyplomową na temat zamków krucjatowych. ale nie przez bramę. . witają pełni zaskoczenia żona i syn.* We wspomnieniu wygłoszonym po jego śmierci E. przel. Siedem filarów mądrości.

z których część miała swe źródło jeszcze w czasach krucjat.chociaż pasza tego nie wiedział". że Edward był pierwszym spadkobiercą tronu brytyjskiego. lecz na mocy własnych roszczeń tego. Baldwin. że Edward. Gotfryd i Tankred byli dla autora wyjątkowymi bohaterami krucjatowymi. aby nie szkodzili religii". mężczyzn. że są za ogólnym przyzwoleniem opiekunami chrześcijaństwa na Wschodzie. lord Strandford. Francji i Anglii ruszył kwiat młodzieży i szlachty. która była im droga i chronić przed obrazą i krzywdą prześladowane sługi swego Zbawiciela".lub refreny Minstrela. Kiedy pelne uczucia spojrzenia Oczu śmiejących się na widok męstwa . Z ich punktu widzenia inne nacje przyłączyły się do nich w świętych wojnach. Na przykład w 1837 roku Geor-ge Smythe. że zbrodnie krzyżowców zostały "niezmiernie wyolbrzymione". rozbił swój namiot w 1862 roku pod wielką pinią.od dwóch bohaterów pierwszej krucjaty. książę Walii. by ich uważano za spadkobierców krzyżowców. którzy nie kierowali się niskim interesem czy egoistycznymi oczekiwaniami. "Z Niemiec. że Francuzi muszą utrzymać w Turcji wysoką pozycję. co wrócił z Palestyny Rodzily wielkie i rycerskie dzielą Pewnie by jakaś stara prowansalska opowieść . aby bronić sprawy. opisywano czasami jako krzyżowców. napisał o swym przyjacielu. Konsul francuski najwidoczniej obstawał przy pierwszeństwie swoich współwyznawców na tej podstawie. którego stopa stanęła w Palestynie od czasu krucjaty lorda Edwarda z 1270 roku. Tych. wyrzekając się największych dobrodziejstw swego kraju i swojej pozycji. lordzie Johnie Mannersie: Drogi przyjacielu. oraz że chrześcijanie mieli prawo zmusić Saracenów. Zauważyła także. . iż jego królewski zwierzchnik był "opiekunem chrzes'cijan na Wschodzie" a konsul Sardynii nosił mundur przedstawiciela króla Jerozolimy. Odpowiadając na niektóre argumenty wysuwane przez osiemnastowiecznych sceptyków. nie tylko dlatego.który sprawował swój urząd w latach 1845-1863. byli Francuzami. Ludzi w epoce wiktoriańskiej bardzo pociągały idee i nauki średniowiecznego rycerstwa. w miejscu. W swych wspomnieniach pani Finn zanotowała. zatytułowanego The Broad Słone ofHonour ("Wielki Kamień Honoru"). "perswazjami czy otwartymi prześladowaniami. że krucjaty można "łatwo uzasadnić każdą zasadą sprawiedliwości i polityki". którzy wydawali się współczesnym sumą ideałów rycerskich. synod w Clermont był synodem francuskim. brały swe tytuły Godefridus i Tancredus . późniejszy Edward VII. a ostatnią krucjatą dowodził osobiście święty Ludwik". Do Jerozolimy w połowie XIX wieku licznie przybywali członkowie europejskich rodzin królewskich. lecz chwalił także zwykłych krzyżowców. tyś żyć powinien w owych dawnych dniach. Co do żądań francuskich Finn zauważa: "To prawda. którego to tytułu domagali się jego monarcha i cesarz Austrii. Digby napisał. w którym Gotfryd z Bouillon rozłożył się obozem w 1099 roku. lecz Piotr Pustelnik był Francuzem. są interesującą ilustracją rywalizacji między narodami. Dwa z czterech tomów popularnego podręcznika rycerskości Kenelma Digby. W rzeczywistości konsulowie wykorzystywali krucjatowe listy uwierzytelniające swych państw do wzmocnienia własnej pozycji. lecz poszli ze szczerym sercem. Gotfryd z Bouillon i jego brat.

W swych pamiętnikach król Ludwik Filip napisał. Rodzina de Vere ma pięcioramienną gwiazdę (barwe-nę). lecz na mroźnej północy".E. że posiadanie przodka krzyżowca napawało wielką dumą. syn lorda Ribblesdale.pomagał kobiecie przy bezpiecznych narodzinach potomka. Było jasne. kory odwiedził Stambuł z grupą przyjaciół. "Niegdyś stanąłby na czele krucjaty albo odkrył nową drogę do Indii. był. a heraldycznymi figurami podtrzymującymi tarczę są rycerz w zbroi z czerwonym krzyżem na piersi i turecki książę w turbanie. innego przyjaciela Buchana. "natchniony duchem dawnych krucjat". Podobnie było w XIX wieku we Francji. jak się sądzi. aby ich herby . W 1824 roku przekład Jerozolimy wyzwolonej Tassa wyliczył "tych angielskich szlachetnie urodzonych i ziemian. W zupełnie odmiennym kontekście odkrywca norweski. jako "rodzaj człowieka. (tt. które historia rodzinna łączyła z krucjatami. którzy udali się na krucjatę". przywieziony jakoby z Ziemi Świętej przez krzyżowca. lecz historię trzeba było zmienić po katastrofalnym zakończeniu operacji dardanelskiej. W tym Rogera de Clintona . w podobnych słowach. Niektóre rodziny przechowywały i wystawiały odwiedzającym kamienie-amule-ty i tajemnicze przedmioty. Herbert. Dzisiaj wędrował jedynie. Na przykład Macpher-sonowie z Cluny mieli czerwony. która. Odniesienia do takich antenatów można znaleźć w godłach heraldycznych. Nieco później John Buchan opisał Aubreya Herberta.nie na palącej pustyni w drodze do Jerozolimy.przodka earlów Lincoln. z odrobiną T. wicehrabiów Bangor.zabitego w bitwie pod Antiochią i Ingelrama de Fiennes.jak wierzono . zaznacza ich wiarygodność ich krucjatowej przeszłości. W późniejszej powieści. Wydaj e się prawdopodobne. widział siebie jako "swego rodzaju krzyżowca w badaniu Arktyki. z rękoma w kajdanach. Na przykład dewiza rodziny Ward. Amundsen. który . Chciałem cierpieć za sprawę . Fabuła przedstawiałaby swego rodzaju krucjatę przeciwko niemieckiemu spiskowi. był bez wątpienia prototypem Sandy'ego Arbuthnota w drugiej powieści Buchana Hannaya-Greenmantle. który przeżył od czasów krucjat". Lawrence'a. być może podobnie jak Tankred Disraelego.392 Obraz krucjat w XIX i XX wieku O Syjonie i Krucjacie zachowała Twoje rycerskie imię i tysiąc szlachetnych twych dróg. brzmi sub cruce salus. który służył jako oficer brytyjskiego wywiadu na Bliskim Wschodzie. kiedy poniósł go duch". że rozwiązanie akcji Greenmantle miało pierwotnie nastąpić w Konstantynopolu. późniejsza ofiara I wojny światowej. mającemu na celu wzniecenie muzułmańskiej rewolucji w celu przerwania dróg lądowych do Indii. The Island o f Sheep ("Wyspa owiec") Arbuthnot przemawia w sprawach Bliskiego Wschodu w Izbie Lordów. przodka lordów Saye i Sele. że krucjatowe herbarze stały się jak "dziedziczne lenna" i w latach trzydziestych XIX wieku we Francji między rodzinami odbywał się prawdziwy wyścig. safianowy pas. obecnego diuka Newcastle . Robert Piotrowski) Charles Lister.

rycerz angielskiego langue i założyciel Królewskiego Towarzystwa Ratownictwa Morskiego. Głównym inspiratorem krucjaty był sir Wi-liam Hillary. księciu Sussex. W rzeczywistości niektóre rodziny. co to leży u nas na strychu". to znaczy do Jerozolimy i Jerycha.znalazły się w "Salles des croisades" w Wersalu. całkiem stosownie. że Akra wróciła pod kontrolę sułtana tureckiego. O przodkach krucjatowych wspominali również bohaterowie powieści. aby dowieść swego prawa. napisał broszurę Sugestie o ponownym zajęciu Ziemi Świętej przez chrześcijan jako suwerennego państwa zakonu św. 39. heroiczny obrońca Akry przed Francuzami w 1799 roku. przeł. Ich roszczenia badał.. w co była zamieszana barwna grupa wiktoriańskich ekscentryków. Jak zobaczymy.* Na tym tle nie dziwi. i chorągiew.. Jeżeli chodzi o templariuszy. mości. którzy patrzą na nas ze swoich nagrobków rotundy templariuszy"*. który walczył ramię w ramię z Ryszardem I pod Askalonem. których przodkowie przynieśli Francji chwałę w krucjatach. Anna Przedpełska-Trzeciakowska. który mógłby zarazem . Jana z Jerozolimy. że nieliczni wstąpili do niego i gałąź angielska nie przetrwała dużo dłużej niż jej założyciele. że na przykład w Anglii. w którym był uznawany za wielkiego przeora Anglii. jaka kiedykolwiek zajmowała uwagę ludzkości". takie same jak mają katolicy. Smitha łączono z francuskim masońskim zakonem neotemplariuszy. jak to on opowiadał o dawnych walkach Mac-Dingawiów. nazywani teraz powszechnie rycerzami maltańskimi. uczestnika trzeciej krucjaty. Przekazał tytuł synowi Jerzego III. Lawrence'a ma nie tylko twarz "jednego z tych kamiennych krzyżowców. i jak przywieźli relikwie do domu. Wyobrażał sobie założenie protektoratu. wujek poety Alfreda Tennysona. główną rolę w staraniu ożywienia zakonu w Anglii odegrali sir Sidney Smith. Kiedy usłyszał w 1840 roku wiado* s. lecz zdaje się. 393 Obraz krucjat w XIX i XX wieku lecz jest też potomkiem sir Malisa "Żelazne Ostrze" Livingstone'a. który ewidentnie widział w sobie samym współczesnego krzyżowca.A. aby zwiększyć majątek zakonu. Hillary napisał: "Chrześcijańska władza w Ziemi Świętej była przez wiele wieków najdonioślejszą sprawą. Rycerze joannici. zakupionych od przedsiębiorczego pana Courtois. tłum}. w XIX wieku. przetrwali zajęcie swej siedziby przez Napoleona w 1798 roku. W powieści Guy Mannering sir Waltera Scotta. doszło do prób ożywienia zakonów rycerskich. a nawet podjęcia krucjaty. Guy Limngstone G. * Dawny kościół templariuszy przy Inner Tempie Lane w londyńskiej dzielnicy Holborn (przyp. po 1827 roku doszło do próby ożywienia instytucji angielskiego langue. jak żeglowali do Ziemi Świętej. żebyś pan mógł posłuchać mojego ojca.. dziedzic Galloway mówi do angielskiego zwiedzającego: "Chciałbym. Warszawa 1978.. książę Jouwille. uciekały się do sfałszowanych przywilejów. oraz Charles Tennyson d'Eyncourt. zarezerwowanych przez króla dla tych.

by jak niegdyś obrócić Ziemię Świętą w pole rzezi i przelewu krwi.zabezpieczać Akrę w rękach chrześcijańskich i przywrócić zakonowi joanni-tów jego minioną chwałę. nie po to. Angielska insytucja langue uczyniła wiele dla rozpowszechnienia planu Hillary'ego. Tak więc w wojnie krymskiej widziano formę krucjaty mającej na celu odzyskanie świętych miejsc. Ostatecznie uzupełniła je Academie des Inscriptions et Belles Lettres.. wszystkie te wysiłki spełzły na niczym. lecz ze względu na jego własną walkę o zdobycie uznania i na powikłania polityczne owych czasów. było skierowane przeciwko muzułmańskim posiadaczom Świętego Grobu. błagać usilnie mych braci rycerzy. które stało się w pełni chrześcijańskie do394 Obraz krucjat w XIX i XX wieku piero od czasu krucjat i które równie pożądało posiadania Grobu Świętego". która wydała Recueil des Historiens des Croisades -szesnaście tomów zachodnich. W 1875 roku hrabia Paul Riant założył Societe de l'0rient Latin. Kariera Josepha Michauda (1767-1839) daje nam posmak dziewiętnastowiecznej historiografii krucjat. które walczyły w tej pierwszej krucjacie: teraz jednak walczyli w obronie muzułmańskich posiadaczy tego samego skarbu. "Pozostaje mi tylko. Na początku XIX wieku zadanie zbierania. W sierpniu 1841 roku opublikował Odezwę do rycerzy św. greckich i armeńskich historyków i dwa tomy praw . W XIX wieku zaczęły się też badania naukowe i zaczęła powstawać literatura krucjatowa. Jako teksty źródłowe cytował dzieła Bongarsa Gęsta Dei per Francos. chociaż przy tej okazji narody. Ta ostatnia oczywiście zasługuje na samodzielne traktowanie..L. lecz okrzykami wojennymi.. wśród wielkich dziewiętnastowiecznych historyków krucjatowych znaleźli się Wilken. o których teraz mówimy. Konkurs wygrał A.zostały opublikowane w 1829 roku. przeciwko mocarstwu (Rosji). Róhricht. Jerozolimy i Egiptu.. były związane z muzułmańskimi Turkami. Trzytomowa Histoire des Croisades i czterotomowa Bibliotheque des cro-isades wyjątki z tłumaczeń . gdzie ponownie używa języka przypominającego średniowieczną propagandę krucjatową. Początki poczynili benedyktyni. lecz krucjatę pokoju". Odbył podróż szlakiem pierwszej krucjaty z dwoma inżynierami i. Hagenmeyer i Michaud. został rycerzem Świętego .. Syrii. arabskich. Jana o zajęciu Ziemi Świętej przez chrześcijan. podobnie jak Chateau-briand. Konsul brytyjski w Jerozolimie w czasie wojny skomentował: "Zawołanie «Bóg tak chce». kierowali przedstawiciele tych samych narodów. cywilizację. handel i przemysł. W1806 roku Instytut Francuski ogłosił konkurs na esej na temat wpływu krucjat na europejską wolność. profesor historii na Uniwersytecie w Getyndze. Heeren. którego twórczość obejmowała dwutomowe Archives de 1'Orient Latin i Revue de /'Orient Latin. wydawania i tłumaczenia zachodnich opowieści krucjatowych było ciągle w powijakach. Obrazowości krucjatowej używano też w odniesieniu do współczesnych konfliktów. które wzięły udział w tamtych krucjatach. opublikowane w Hanowerze w 1611 roku. Dodatkowo. aby utworzyli nową krucjatę. z całym szacunkiem. lecz przerwano je w czasie Rewolucji Francuskiej.H.w latach 1841-1906. które uruchomiło pierwszą krucjatę. W latach 1830-1831 uczony pojechał do Stambułu.

nie zawładnęła wyobrażeniem ludowym czy artystycznym.. po raz pierwszy wystawiona w 1817 roku.. Przykładem dziewiętnastowiecznej opery odwołującej się do Tassa jest Armide Rossinie-go. Wydaje się jednak. oparta na podstawowych źródłach. Jeden z recenzentów stwierdził: "Wielkim zarzutem pod adresem poematu Tassa jest to. Połączenie elementów przyciągało kompozytorów i artystów. iż jest to historia pierwszej krucjaty w formie przedstawionej przez Tor-quata Tassa i przelotne spojrzenie na krucjaty i krzyżowców z powieści sir Waltera Scotta niż historia Michauda czy opowieści z pierwszej ręki Fulka z Chartres. czy to wywiedziona z pieśni pierwszych bardów. poety. czy z czarującej opowieści Tassa. postawiły ich poniżej . Jednakże nie wszyscy wielbiciele Tassa widzieli krucjaty w podobnie różowym świetle. Chociaż krytycznie odniósł się do zachowania i okrucieństwa krzyżowców. opowiada historię pierwszej krucjaty. przedstawił. na którym oparto różnorodne dziewiętnastowieczne interpretacje krucjat w muzyce. że daje fałszywy obraz osiągnięć. połączoną z trzema dodatkowymi wątkami udaremnionej miłości i nowymi postaciami. Wordsworth. Wiffena. lecz któż nie byłby chętny podtrzymywać iluzję. nie tylko pouczający. takimi jak chrześcijański rycerz Rinaldo i czarodziejka Armida. lecz wyjątkowy. że zbrodnie i okrucieństwa krzyżowców. Po powrocie Michaud poprawił Historię w świetle nabytych doświadczeń. podobnie jak ich fanatyzm. lecz zauważa: "Pan Mills. Fuhricha w Pokoju Tassa w Cassino Massimo w Rzymie. to jednak opisał ruch krucjatowy jako: "Jeden z najważniejszych działów w historii ludzkiej. Brahms skomponował dramatyczną kantatę pod tytułem Rinaldo. Tam. które wysławia. Wśród dziewiętnastowiecznych tłumaczeń Tassa jest jedno autorstwa bibliotekarza z opacObraz krucjat w XIX i XX wieku 395 twa Woburn . którzy urozmaicają podstawowy wątek. Jerozolima wyzwolona Tassa.J. przyobleka charakter krzyżowca w już sam nie wiem jaką miarę wiary. Jana z Joinville czy Gotfryda z Yillehardouin. że ta analiza.. musimy zapomnieć. filozofa.H. We wprowadzeniu odwołuje się on do ostatnio opublikowanej Hi-stońi krucjat Charlesa Millsa (rok 1820). z których nie najmniej ważnym był zbiór pędzla austriackiego artysty J. opublikowana w 1581 roku. pisarza i obywatela".. Wykorzystywanie Tassa jako źródła można dostrzec już w XVII wieku... sztuce i literaturze. jest bardziej prawdopodobne. odwagi i miłości". w prawdziwych barwach charakter tych wyjątkowych wypraw. Na ten temat malowano w XIX wieku liczne obrazy. Southey i De Quincey czytali Jerozolimę wyzwoloną w przekładzie. Scott. gdzie można zinterpretować źródło. która.Grobu. dostarczający obfitości budującego materiału dla polityka. a w Wielkim kamieniu honoru Digby cytuje ją jednym tchem ze źródłami do pierwszej krucjaty.

pędzla austriackiego arytysty J.S. Zdecydowanie najpopularniejszym z nich był Ivanhoe. arystów i dramaturgów. z Pokoju Tassa w Cassino Massimo w Rzymie. . Został wspaniale wystawiony.muzułmanów i musimy starać się uwierzyć. żołnierze normańscy nosili spiczaste hełmy i coś. Sam Scott był obecny na wystawieniu opery Rossiniego lvanhoe. opublikowanym w roku 1818. z Ryszardem i Saladynem jako głównymi postaciami. iż wyzwolenie Jerozolimy było celem wartym wstawiennictwa najwyższego rozumu".H. Obraz krucjat w XIX i XX wieku 396 Najpopularniejszym pisarzem historycznym w XIX wieku był oczywiście sir Walter Scott. Fuhricha. napisanym dla Encydopae-dia Bńtannica. na obrazie pędzla francuskiego artysty Leona Cognieta (rok 1831). której akcja miała miejsce w czasie trzeciej krucjaty. Była to opera i oczywiście historia została mocno przekręcona. obecnie w Wallace Collection w Londynie. a dialogi były w większej części nonsensowne". Wśród obrazów odwołujących się do tego tematu jest Rebecca i sir Bńan de Bois Guil-bert pędzla Leona Cognieta. itilysty Carla Fńedńcha Straż krzyżowca. Gilbertem. którego akcja dzieje się w czasie trzeciej krucjaty. odwołujące się do Talizmanu. i napisał w swym Dzienniku: "Wieczorem w Odeonie widzieliśmy hanhoe. co bardzo przypominało kolczugi. który zainspirował kompozytorów. w Paryżu w październiku 1826 roku. Scena z popularnej powieści historycznej sir Waltera Scotta Ivanhoe. Cztery jego książki nawiązują do krucjat. albo w tle albo też krucjata jest ich głównym tematem: hanhoe (rok 1819). Powstawały też opery i obrazy. Talizman i Narzeczona z Lammemoor. Ivanhoe stał się też tematem opery sir Arthura Sullivana. Krzyżowcy u Świętego Grobu w Jerozolimie (1828-1829). Scott nie Rebecca i sir Bńan de Bois Guilbert. jednak ogólnie prezentował uromantyczniony wizerunek ruchu krucjatowego. opublikowane razem z Opmuieścia-mi krzyżowymi i Hrabią Robertem z Paryża (rok 1831). był bezkrytyczny w stosunku do krucjat i faktem jest. Romantyczny Lessinga. że zakwestionował wartość wypraw w swym Eseju na temat rycerstwa. Przykład popularności Jerozolimy wyzwolonej Tassa jako źródła obrazowości krucjatowej. lepiej znanego jako kompozytor operetek razem z W. które wyglądały bardzo dobrze.

Jej wątek dotyczy siostry hrabiego Fourmoutiers. Niemiec Carl Friedrich Lessing. W dziedzinie muzyki. Krucjaty zdają się być naprawdę ulubionym tematem Lessinga i szkoły diisseldor-fskiej. przyjaciel Rossettiego. Malarz prerafaelicki. obecnie wystawiony w Fruitlands Museum pod Bostonem (Massachus-setts). które w rzeczywistości są pomnikiem na cześć krucjat i joannitów. Amerykański artysta George Inness ma raczej odmienny wizerunek krzyżowców. usiłował przedstawić ponowne połączenie krzyżowca z jego rodziną. pisarzy i poetów. poniewieranego przez żywioły. autor Straży krzyżowca z 1836 roku. najpierw przebrani za pustelników. pierwszy raz wystawiona w 1828 roku. . lecz zanim osiągną cel. przedstawia samotnego krzyżowca. który przebywa na krucjacie. William Bell Scott. Po nieuniknionych komplikacjach i zwrotach akcji opera kończy się pojednaniem na brzegach Loch Lomond. Lessinga pośrednio inspirował Walter Scott. W swym Powrocie z długiej krucjaty namalował krzyżowca powracającego do swej żony i syna po długiej nieobecności. światła odblaskowego. krzyżowca. Zaskoczona żona z trudnością rozpoznaje męża. którego być może już uważała za zmarłego. i jego żony Miny. Trzy zupełnie różne obrazy ilustrują rangę możliwej obrazowości. motywem witraży w pokoju muzycznym jest życie rycerza w czasie krucjat. których można rozpoznać po czerwonych krzyżach na pelerynach. Krucjaty zainspirowały także romantycznych dramaturgów. potem za siostry zakonne. syn chowa się za matką. Są tam okna z witrażami. Aroldo Verdiego. próbują uwieść młodą dziewczynę. wynalazca środka bezpie398 Obraz krucjat w XIX i XX wieku czeństwa na drogach. pierwszy raz wystawiony w 1857 roku. ukazanego w sposób odwołujący się do opuszczonego króla Lira na targanym wichurą wrzosowisku. Ri-chard Hollins Murray. rzeźba i obrazy przedstawiające joannitów i templariuszy oraz seria herbów tych rodzin z Herefordshire. Jego obraz.Krucjaty dawały rozległe pole dla romantycznej wyobraźni i nasyconych osobistą wrażliwością interpretacji podstawowych wydarzeń historycznych. Później. zatytułowany Marsz krzyżowców. przechodzącą przez most na tle romantycze-go pejzażu. uprzednio komandor joannitów. W czasie jego nieobecności hrabia Ory i jego przyjaciel Raimbaud. który właśnie wrócił z Palestyny. Krucjatowe powieści Scotta już zostały omówione. które wzięły udział w krucjatach. Przykładem sztuki o temacie krucjatowym jest Tragedia Świętej Charlesa Kingsleya. zbudował pokój muzyczny i kaplice. w latach trzydziestych XX wieku. który nabył posiadłość Dinmore w Herefordshi-re. napisana ku chwale świętej Elżbiety z Węgier. Malowidło ścienne w kaplicy przedstawia młodego mężczyznę wyruszającego na krucjatę i Gotfryda z Bouillon wkraczającego do Jerozolimy. która w czasie nieobecności męża popełniła cudzołóstwo. hrabia wraca. opowiada historię Arolda. gdzie był członkiem armii Ryszarda I. ukazuje grupę krzyżowców. powstała idiosynkra-tyczna opera Hrabia Ory Rossiniego. przestraszony tym dziwnie ubranym obcym.

W dziewiętnastowiecznej Anglii miejscem ich wystawiania był amfiteatr Astley w Londynie. Robert Piotrowski) Podobnie nasycone romantyzmem spojrzenie na krucjaty można znaleźć w Sonetach kościelnych Wordswortha. a w końcu zdobywa Jerozolimę i rękę jej królowej. chłopięca śmiałość. Herefordshire. Czasem wracają. nim ich dzieła kres znajdą Na brzegach dalekich. oddalenie. Autor wplata w akcję złożoną opowieść o Arturze. a nie z pragnienia złota. wiara. Zostawiliśmy ziemię ojców. Wątek dotyczył . Z wiarą i mocą. Kingsley napisał: "Jak nasi dzielni ojcowie krucjatowi walczyli i umierali dla Boga. (ti. która znajdowała się na afiszu 175 wieczorów i przyniosła właścicielom 18 000 funtów dochodu. Rycerze i yeomani pod czerwonym krzyżem W całym mieście świętym. Nasz statek przeskoczy strome fale. żeglującym do Akry. wzbogaciły pozłotę dawnych dni". W1810 roku Astley wystawiło produkcję zatytułowaną Krwawy Czerwony Rycerz. którego nie zdławisz I wtedy opowie jak Mężni. Zaczarowanym wiatrem pchany. Złuda-ż to? A może gdy Niebo rozpuści Swoje najgłębsze. którą byś obdzielił Wiele barwnych żywotów. (tt. jak Mądrzy Nie darmo wielkiej nagrody pragnęli łapczywą tęsknotą. gdzie stacza bitwę i zwycięża Saracenów. jak Dobrzy. pieśń im żałobną zanucą A ziemia podejmie ją głosem. rvo. W swym przeglądzie historii kościoła poświęca cztery sonety krucjatom. najmiększe i najdelikatniejsze harmonie. Pobożnie spocząć na posadzkach swoich kaplic. aby ich miłość. I kiedy królewska para rozstaje się. co nigdy nie cichną. co jak sen .na miłość. Robert Piotrowski) Kolejnym przykładem powieści krucjatowej jest Huberfs Arthur Fredericka Rolfe. Same krucjaty nadawały się na widowisko. Całe okno przedstawia sceny z życia rycerza w czasie krucjat. księciu Brytanii. zatytułowany po prostu Krzyżowcy. barona CoWitraż przedstawiający rycerza-joannitę. by śluby spełniwszy. brzmi w wolnym przekładzie następująco: Zwijamy żagle i przemierzamy o niespiesznych wiosłach Owe szerokie dziedziny spoglądając nieraz Na to. Krzyżując nogi na płytach nagrobnych. Glosy. na prawo Zdepczą pogan. na lewo. którą Los daje Krzyżowcom. pozwól. Jeden. w pokoju muzycznym (1932-1936) w Dinmore. chór krucjatowy śpiewa: Grób Boga przed nami.żony krzyżowca Ludwika z Turyngii.

mieszając fakty i zmyślenia: zajęcie Świętego Miasta przez Saladyna. że teatr miał mniej do zaoferowania pod względem dziewiętnastowiecznych obrazów krucjat. W 1843 roku inną nową produkcją był spektakl Ryszard i Saladyn czyli Krzyżowcy Jerozolimy. nie oznacza to jednak że ich autorzy nie byli świadomi historycznego kontekstu. Krzyżowcy to tytuł sztuki Hen-ry'ego Arthura Jonesa.. lecz później wzywa posiłki. żony jego brata Alfonsa. Alfonso wraca. malowali i komponowali. i wreszcie bogactwa uczty Saladyna i ostatnie dni trzeciej krucjaty . Wszystko kończy się całkowitą klęską Krwawego Czerwonego Rycerza". ukazujący pojedynek między dwoma wrogami w czasie trzeciej krucjaty. Tankreda Disraelego należy odbierać w kontekście jego planów wschód- . widok Morza Martwego. dotyczącej dziewiętnastowiecznej reformy społecznej: "Sztandar reformy społecznej służy jako punkt wyjściowy dla wszystkiego. takimi jak kariera i upadek Muhammada Ale-go i jego syna Ibrahima .którego klęska pod Akra w 1840 roku podsunęła sir Wiliamowi Hillary'emu myśl o zwołaniu krucjaty . Wielki Azjatycki Balet i Divertissimento. Ten ruch jest w rzeczywistości tak dramatycznym elementem w życiu XIX wieku. Nie byłam w stanie znaleźć żadnej jasnej współzależności między zdarzeniami na Bliskim Wschodzie. Generalnie wydaje się. kiedy. najmądrzejsze i najbardziej szalone w dzisiejszym świecie. innych ludzi wraz z końmi zalewają fale. podczas gdy przy blankach murów obronnych toczy się zacięta walka gwardzistów. Historia wydaje się luźno oparta na wydarzeniach trzeciej krucjaty. w amfiteatrze Astley w Londynie w 1835 roku. pokaz saladynowe-go Białego Byka Coraccio. Średniowiecze. aby zacytować afisze teatralne: "Zamek wzięty szturmem.podejmowanych przez Krwawego Czerwonego Rycerza prób uwiedzenia Izabelli. co jest najszlachetniejsze i najnieKrucjata jako spektakl. palące piaski pustyni. jak krucjaty były w XIII wieku". godziwsze. która zainspirowała operę Louisa Spóhra pod tym samym tytułem. Wszędzie widać śmierć i agonię ludzi i koni. otaczająca go rzeka jest pokryta łódkami pełnymi wojowników.rozrywka na cały wieczór. zostaje pokonany. pojedynek rycerza Leopar-da i templariusza (z Talizmanu Scotta). które zdobyło sobie widownię. Jeżeli uromantycznione i idiosynkratyczne interpretacje przeważyły. przybycie francuskiej i austriackiej floty. W 1835 roku temat krucjatowy przedstawiono w Oblężeniu Jerozolimy. opowieści z pierwszej krucjaty. co daje efekt zupełnie nowy i niespotykany w tym czy innym kraju. w którym pisali.a wzlotami i upadkami w dziewiętnastowiecznym posługiwaniu się obrazowością krucjat. krzyżowca. Plakat reklamujący przedstawienie Oblężenie Jerozolimy. chociaż oczywiście wiele librett operowych oparto na takich sztukach jak Die Kreuzfahrer Niemca Augusta von Kotzebue. Na przykład. a szczególnie krucjaty były jednak bez wątpienia wykorzystywane jako pożywka do wyrażania szczególnych idei i ambicji..

znajdujący się przed Parlamentem w Londynie. czy Gotfryd z Yillehardouin rozpoznałby krzyżowców. Inny przykład to Wjazd Krzyżowców do Konstantynopola pędzla Delacroix. Jest jednakże wątpliwe. Ukazuje szlachetnego przywódcę na koniu. Posąg autorstwa Simonisa na Grand Place w Brukseli. ze scenami ze sławnych bitew i oblężeń oraz portretami narodowych bohaterów krucjatowych. teraz można ją zobaczyć na Grand Place w Brukseli. 403 Obraz krucjat w XIX i XX wieku w Pałacu Kryształowym w 1851 roku. W Belgii narodowym bohaterem krucjatowym był Gotfryd z Bouillon. bohater narodowy. Przedstawia szlachetnych zdobywców Konstantynopola. Katalog mebli i przedmiotów domowych. Jego rzeźba. przemierzających miasto konno i przyjmujących od mieszkańców prośby o łaskę. Jak wspomniano wcześniej. Jego sylwetkę uwieczniło wielu malarzy. spoglądającego zadumanym wzrokiem na rodzinną dolinę.Obraz krucjat w XIX i XX wieku 401 niej ekspansji imperium brytyjskiego i kontroli drogi do Indii. Na bardziej przyziemnym szczeblu. A i dalsza odmiana tematu krucjatowego stanowiła celebrowanie narodowych bohaterów krucjatowych czy tradycji. scena z czwartej krucjaty. W Anglii oczywistym bohaterem był zatem Ryszard Lwie Serce. Posąg autorstwa barona Marochettiego. znajdująca się obecnie w paryskim Luwrze. Bitwa pod Antiochią (Schopin) i Głoszenie drugiej krucjaty (Signol). została wystawiona Po lewej: Ryszard I jako krzyżowiec. Salks des Croisades w Wersalu tworzą malarską historię francuskiego uczestnictwa w krucjatach. upamiętniła rzeźba dłuta barona Marochettiego. Po prawej: Gotfryd z Bouillon. dłuta Simonisa. Francja oczywiście miała świętego Ludwika. stojąca teraz przed Parlamentem w Londynie. W samym Bouillon stoi posąg młodszego Gotfryda. opublikowany . Dwa przykłady malarstwa krucjatowego z Sal Krucjatowych (Salles des Croisades) w Wersalu.

Niektórzy. woleli bardziej uromantyczniony obraz i widzieli w wojnie szlachetną krucjatę. Ziemią Świętą. Pierwszy przykład wykorzystania obrazowości krucjatowej w XX wieku pozostaje w związku z I wojną światową. że Mediolańczycy zadecydowali. takie jak krzyżowcy na tle Jerozolimy. mającą uniemożliwić pruskiemu mili-taryzmowi zdominowanie Europy i uwolnić święte miejsca spod muzułmańskiej dominacji. księżniczkę saraceńską i nawróconego na chrześcijaństwo. zatytułowaną Jerozolima. były Włochy. a następnie kapelan sił zbrojnych. każde celne pchnięcie bagnetem. zawierał konne figurki z brązu Ryszarda Lwie Serce. każde poświęcone życie . Jeszcze raz twórcy spektaklu zapewnili staranne i egzotyczne wschodnie kostiumy i dekoracje. Zawsze łatwo się przystosowujący Verdi przygotował potem francuską wersję opery. że to oni byli Lombardczykami. Wielkie. pozwoliły realizatorom na pełne puszczenie wodzy fantazji i romantycznej idei wieków średnich. Egipska kampania Ludwika IX była tematem opery Meyerbeera. prawdopodobnie chcąc uciec od bezpośredniej rzeczywistości. w relacjach z kampanii i w literatur