STRESZCZENIA REFERATÓW

IWONA BORYS Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

Tłumacz: sprzymierzeniec czy wróg? Recepcja tłumacza w komunikacji międzykulturowej
omunikacja międzykulturowa ma na celu z jednej strony przekazanie odbiorcy własnego obrazu świata: wartości, przekonań, postaw, norm, zasad itp., z drugiej strony zaś recepcję analogicznych aspektów kultury innych uczestników. Aspekty te, tworzone przez pokolenia, kształtują świadomość członków tej samej kultury, a jednocześnie wpływają (często negatywnie) na odbiór i rozumienie kultury odbiorcy. Główną przeszkodą są różnice językowe, które implikują zastosowanie specyficznego elementu układu komunikacyjnego, jakim jest tłumacz. Niniejsze rozważania są próbą określenia postrzegania tłumacza przez uczestników komunikacji międzykulturowej poprzez pryzmat podejmowanych przez niego decyzji oraz czynników pozajęzykowych i pozatranslacyjnych. Układ translatoryczny Gruczy określa miejsce tłumacza w komunikacji dwujęzycznej, nie precyzuje jednak zakresu jego czynności, proporcji pomiędzy ekwiwalencją funkcjonalną a ekwiwalencją dynamiczną ani wzajemnych interakcji pomiędzy tłumaczem a nadawcą, odbiorcą i tłumaczonym tekstem i kontekstem. Pełni on rolę translatora, z którą najczęściej bywa utożsamiany, ale jest również autorem tekstu przekładu, interpretatorem tekstu oryginału oraz instruktorem, uczącym odbiorcę finalnego „poruszać się” w świecie kultury nadawcy prymarnego. Decyzję o tym, który z wymienionych aspektów będzie kluczowy w procesie przekładu
11

K

i jakie środki należy zastosować w celu osiągnięcia optymalnego efektu, podejmuje sam tłumacz. Decyzja ta nie jest podejmowana jednorazowo i ostatecznie, a składa się z praktycznie nieograniczonej ilości decyzji jednostkowych, dzięki czemu tłumacz dostosowuje przebieg procesu tłumaczenia do aktualnych potrzeb nadawcy, odbiorcy i sytuacji. Niezależnie od intencji tłumacza i translacyjnych efektów przekładu zarówno nadawca, jak również odbiorca tworzą własny obraz tłumacza i jego wpływu na proces i efekt przekładu. Na obraz ten składa się, oprócz samej translacji, także zachowanie tłumacza, stopień recepcji aspektów językowych i pozajęzykowych oryginału przez odbiorcę finalnego oraz stopień przekonania nadawcy i odbiorcy o prawidłowym odbiorze komunikatu wyjściowego.

ARTUR BRACKI Uniwersytet Gdański

Międzykulturowość u Słowian jako typ przestrzeni polilingwalnej

P

rzedmiotem badania jest język wypowiedzi petentów instytucji publicznych w Kijowie (Ukraina). Artykuł porusza problem badawczy, oscylujący wokół specyfiki środowiska językowego aglomeracji kijowskiej z uwzględnieniem tamtejszego typu wielojęzycznej komunikacji werbalnej. Ze względu na obiektywne trudności przy dokonywaniu badań terenowych proponowany temat nie posiada w zasadzie bibliografii, natomiast istnieje pokaźna bibliografia tematów pokrewnych, np. ogólna stratyfikacja społeczności aglomeracji kijowskiej pod względem preferencji językowych (Masenko, Zalizniak 2001) czy szczegółowy opis typu komunikacji werbalnej w kijowskich środkach transportu (Stavycka 2008). W Polsce problem wielojęzyczności w społeczeństwie ukraińskim podnoszony jest sporadycznie (por. Andruchowycz 2002; Bracki 2007, 2008, 2009; Łesiów 1995; Masenko 2008, 2009; Poliszczuk 2003) przy dość bogatej literaturze odwołującej się do kwestii bilingwizmu (por. Cieszyńska 2005; Czykwin, Misiejuk
12

1998; Grucza 1981, 1989; Kaczmarski 1988; Lipińska 2003; Michalewska 1991; Skudrzykowa, Urban 2000; Smolicz 1990; Woźniakowki 1982). Założenia teoretyczne to twierdzenie, że w obszarze aglomeracji kijowskiej fakt koegzystencji ludności wieloetnicznej i wielojęzycznej spowodował wytworzenie się niepowtarzalnej słowiańskiej przestrzeni polilingwalnej, w której można zaobserwować różne postawy językowe i różne typy mowy. Hipoteza badawcza zamyka się w pytaniu, czy możliwa jest uniwersalizacja takiej przestrzeni werbalnej i wytworzenie jednego sublektu kijowskiego, wchodzącego w interakcję z językami-substratami, czy też ogół wypowiedzi zapisanych podczas badań wskazuje na funkcjonowanie jedynie wspólnych elementów fonetyczno-leksykalnych w językach tworzących kijowską przestrzeń polilingwalną. Obiekt badawczy to mowa petentów kijowskich instytucji publicznych, metody i procedury badawcze to zapisy rozmów (notatki i rejestracja na nośnikach pamięci). Rezultaty badań to wykazanie istnienia w przestrzeni aglomeracji kijowskiej zbioru idiolektów opartych na różnej podstawie językowej, których nosiciele są w stanie porozumiewać się bez przechodzenia na język współrozmówcy. Wnioski. Na tle współczesnej wiedzy o komunikacji międzykulturowej w obrębie pokrewnych kultur i języków należy mówić o nowym typie interakcji między kodami-substratami zarówno na poziomie kultury, jak i języka.

ELŻBIETA CHRZANOWSKA-KLUCZEWSKA Uniwersytet Jagielloński

Dekontekstualizacja i rekontekstualizacja w dyskursie naukowym i artystycznym
rzedmiotem dyskusji będą dwa pojęcia wywodzące się z filozofii języka i pragmatyki: 1) dwuznaczny termin dekontekstualizacja, rozumiany zarówno jako całkowity brak kontekstu (U. Eco), jak również przesunięcie do innego, niezwykłego kontekstu (W. Szkłowski – ‘udziwnienie’), oraz 2) rekontekstualizacja – umieszczenie obiektu badań w całkowicie nowym kontek13

P

ście/paradygmacie. O ile w literaturze naukowej, szczególnie anglojęzycznej, powstała ogromna ilość prac poświęconych kontekstowi, terminy, które chcę analizować nie doczekały się znaczących osobnych opracowań, poza kluczowym artykułem R. Rorty’ego „Badanie jako rekontekstualizacja” (1991/1999). Założeniem teoretycznym jest porównanie sposobu, w jaki powyższe zjawiska zachodzą w dyskursie naukowym (T. Kuhn, R. Rorty, J. Derrida) oraz w dyskursie artystycznym, szczególnie literackim. Na temat tego ostatniego wypowiadali się m. in. W. Szkłowski, L. Wittgenstein, U. Eco oraz cała grupa badaczy światów tekstu i dyskursu (N. E. Enkvist, L. Doležel, P. Ricoeur, P. Stockwell, jak również autorka). Ciekawa jest tu progresja ‘kontekstualna’ na osi światy możliwe-światy tekstu-światy dyskursu. Hipoteza to zbieżność między de- i rekontekstualizacją w obu dyskursach oraz kognitywna wartość udziwnienia, napięcia i figuracji (szeroko pojętej metaforyczności) w obu typach dyskursu (J. Derrida, P. Ricoeur, S. Haack). Procedury badawcze to rozważania czysto teoretyczne z pogranicza filozofii języka i pragmatyki, zarówno literackiej jak i międzykulturowej, bowiem de- i rekontekstualizacja to procesy ogólnosemiotyczne i dobrzy kandydaci na uniwersalia kulturowe. Wnioski wskazują na dynamiczność procesów de- i rekontekstualizacji w obu typach dyskursu, wartość epistemiczną defamiliaryzacji i konfliktu kontekstów oraz potrzebę „rewolucyjnej” nowości. Podkreślają też dialogiczność zmagań na linii autor — interpretator w dyskursie naukowym i artystycznym oraz na uniwersalny, międzykulturowy charakter de- i rekontekstualizacji.

14

ANNA DĄBROWSKA Uniwersytet Wrocławski

Co kryje się w słowie obcy? Z zagadnień nauczania języka polskiego jako obcego
eferat omawia problemy związane z interkulturowymi aspektami nauczania języka polskiego jako obcego. 1. Dialog kultur jest immanentną cechą procesu nauczania języka. Dlatego też już w starych tekstach do nauczania języka polskiego cudzoziemców zawartych zostało wiele informacji o obyczajowości i życiu codziennym Polaków - dawne książki do nauczania są pełne przykładów tego typu. Rozumieniu Polaków sprzyjała też ówczesna sytuacja wielonarodowościowej Rzeczpospolitej, do przekazu kulturowego dochodziło również poza granicami Polski. Mieszkający niedaleko siebie (czy w tych samych miastach oraz wsiach) przedstawiciele różnych narodowości kontaktowali się ze sobą, dlatego wzajemne zachowania językowe i pozajęzykowe były codziennością. Problem obcości ludzi posługujących się odmiennymi językami i reprezentującymi odmienne kultury. Obcy — czyli jaki? 2. Przekazywanie informacji kulturowych i innych treści pozajęzykowych nie zawsze świadomie towarzyszyło nauczaniu języka. Od czasów oświecenia i przez cały XIX wiek teksty podręcznikowe pozbawione były w części „kolorytu lokalnego” — poza toponimami, a także imionami czy nazwiskami, choć i w tym wypadku nierzadko stosowano enigmatyczne pan(i) N. Możliwe, że wpływ na to miała metoda nauczania oraz polityka ówczesnych wydawnictw. Analiza tekstów dla cudzoziemców pod kątem ich przekazu kulturowego musi uwzględniać przynajmniej trzy perspektywy, które mogą się od siebie różnić: autora, odbiorcy i badacza. 3. Współczesne problemy wielo- i międzykulturowości w nauczaniu JPJO: a) aspekt propagandowy — polityka językowa państwa — romocja języka polskiego na arenie międzynarodowej, przygotowywanie programów nauczania, rozwój systemu certyfikacjnego. Prestiż i pozycja języka polskiego — wpływ czynników politycznych i ekonomicznych; b) praktyczne potrzeby cudzoziemców. Motywacje związane z uczeniem się języka polskiego. Na podstawie doświadczeń i ba15

R

dań można stwierdzić, że motywacje pogrupować da się pogrupować następująco: 1) podejście czysto utylitarne (nauka, wymiana handlowa, lepsze możliwości na rynku pracy); 2) motywacja emocjonalna – miłość, rodzina, chęć zmiany otoczenia; 3) fascynacja kulturą polską lub wybitnymi postaciami; c) czy problem zachowania tożsamości i równoczesne uleganie globalizacji rodzi różne problemy wiążące się na przykład z koniecznością przedstawiania własnych zwyczajów językowych przy akceptacji zwyczajów panujących w innych językach i kulturach. Czy następuje zmiana postaw wobec osób posługujących siennymi językami; d) w nauczaniu przedstawicieli odległych kultur (np. Chińczyków) pojawiają się wyzwania dla lektorów, którzy nie tylko uczą, ale stają się też wychowawcami i mediatorami w sprawach obyczajowych (np. problem różnorodnych tabu); e) praktyczne aspekty integracji i akulturacji cudzoziemców. Powstaje pytanie, czy integracja i akulturacja zachodzi jedynie na poziomie programów i deklaracji, czy też nauczyciel JPJO rzeczywiście może przyczynić się do tego, by pojęcia te nie były tylko hasłami.

ARKADIUSZ DUDZIAK Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

Stereotypy i wartości narodowe w międzykulturowym dyskursie reklamowym. Studium przypadku: słowiańskie kampanie marki Actimel firmy Danone
rzedmiot badawczy stanowią stereotypy oraz wartości narodowe upowszechniane w komercyjnej reklamie audiowizualnej. Problem badawczy dotyczy zagadnienia kreacji tychże stereotypów oraz funkcjonowania zidentyfikowanych wartości narodowych w kampaniach promocyjno-reklamowych jednej z marek korporacji Danone. Analizowane zagadnienie nie zostało dotychczas opracowane w literaturze przedmiotu.

P

16

W literaturze poświęconej stereotypom wyrażono przekonanie, że pojawiają się one wyłącznie w wymiarze komunikacji werbalnej, tzn. treść stereotypów aktywizują słowa-hasła. Tymczasem we współczesnym dyskursie medialnym stereotypy funkcjonują również w komunikowaniu pozawerbalnym, czego przykłady zauważyć można w wizualnych czy wizualno-audialnych przekazach reklamowych w formie treści schematów wyobrażeniowych: irracjonalnych przejawów myślenia nieanalitycznego, wyolbrzymionych sądów, uogólniających kategoryzacji – przekonań dotyczących wyobrażeń na temat pewnych grup społecznych czy jednostek (typów ludzkich). W środowisku internetowym dokonuje się międzykulturowa transmisja wartości i wzorów. Na podstawie analizy reklam funkcjonujących w ramach działań marketingowych tej samej marki w różnorodnych kampaniach narodowych można zdiagnozować m.in. następujące szczegółowe zagadnienia badawcze: — tendencje dominujące w kreowaniu wizji świata na potrzeby narodowych kampanii promocyjno-reklamowych; — sytuacje antropologiczne i stereotypy odzwierciedlone w spotach reklamowych; — wzorce kulturowe upowszechniane w reklamach; — obecność lub brak podobieństwa w zakresie komunikowania reklamowego w wybranych krajach; — istnienie lub brak wspólnoty wartości kultury danych krajów. Obiekt badawczy stanowią wybrane losowo reklamy audiowizualne firmy Danone upowszechniane w ramach narodowych kampanii marki Actimel i konstytuujące przekazy w komunikacji międzykulturowej użytkowników serwisu internetowego You Tube. Zastosowana metoda to jakościowa analiza dyskursu medialnego, którego nośnikiem są audiowizualne przekazy reklamowe. Procedura badawcza polega na dokonaniu analizy: upowszechnianych w reklamach wyobrażeń stereotypowych oraz inwencji retorycznych zastosowanych na potrzeby kreowania wizji świata i oddziaływania perswazyjnego na grupy docelowe. W słowiańskich kampaniach reklamowych Actimela wykreowano komunikaty perswazyjne, których celem było wpływanie na postawy (uzyskanie względnie trwałych ocen konsumenckich produktu) poprzez wykorzystanie komponentu poznawczego, tj. wpływu silnych argumentów. Perswazja polskich kampanii rekla17

mowych tej marki została oparta głównie na aktywizowaniu strategii centralnej (argumentacji w celu przekonywania, uzasadniania). Oddziaływaniu reklamowemu drogą centralną towarzyszyło aktywizowanie strategii peryferycznej – w kampaniach Actimela usiłowano kształtować postawy także przez odwoływanie się do emocji. Próbowano kojarzyć produkt z uczuciami: miłością rodzinną, ciepłem, ogólną życzliwością społeczną. Komponent poznawczy w perswazji słowiańskich reklam Actimela ujawniał się w odwołaniu do wartości. W strategiach perswazyjnych reklam słowiańskich posłużono się założeniem identyfikacji grup docelowych z prezentowanymi w spotach sytuacjami antropologicznymi, jak również z modelami kulturowymi obecnymi w kreowanych wizjach świata. W narodowych kampaniach Actimela w Polsce, Czechach i na Słowacji łącznie z prezentowanym produktem promowano dodatkowo wartości rodziny oparte na poczuciu wspólnoty oraz odpowiedzialności za bliskich, co stanowiło istotny walor reklam jako elementów tworzących kulturę medialną i kształtujących świadomość aksjologiczną współczesnych odbiorców. Wnioski. Interpretacja uzyskanych rezultatów na tle współczesnej wiedzy o komunikacji międzykulturowej: Wizje świata prezentowane w słowackich, czeskich i polskich reklamach audiowizualnych marki Actimel firmy Danone wykazują podobieństwo aksjologiczne. Na podstawie analizy jakościowej tych można stwierdzić istnienie wspólnoty kulturowej krajów słowiańskich w wymiarze podobieństwa wartości preferowanych, a odzwierciedlanych w reklamowych obrazach świata, jak również kreowanych w stereotypach bohaterów reklam. Na podstawie analizy wspomnianych kampanii narodowych można zdiagnozować zjawisko globalizacyjnej homogenizacji w zakresie konwencji medialnych reklamy. Występuje powtarzalność motywów inwencji retorycznej w aspekcie stereotypów postrzegania rzeczywistości, kreacji bohaterów oraz sytuacji antropologicznych. Wśród kampanii narodowych Actimela w wymienionych krajach dominującymi tendencjami okazały się: potrzeba udoskonalania świata, racjonalność instrumentalna, aktywizm kulturowy (kładący nacisk na działanie praktyczne), przekonanie o znaczącej roli więzi międzyludzkich.

18

JOANNA DUSKA Instytut Języka Polskiego PAN

Nazwy konstelacji w Fenomenach Jana Kochanowskiego polsko-greckie pogranicze kulturowe

P

rzedmiotem badań są nazwy konstelacji w słownictwie polskim XVI w., próba ich systematyzacji. Dotychczas marginalnie zajmowali się tym zagadnieniem W. Weintraub i S. Rospond, a częściowo M. Karpluk i M. Borecki. Podstawą badań jest tekst Fenomenów Jana Kochanowskiego, który porównuję ze Słownikiem polszczyzny XVI w. oraz z XVI-wiecznymi słownikami łacińsko-polskim i słownikiem Knapskiego. Zajmuję się synonimizacją tych nazw. Kochanowski, opisując konstelacje będące wytworem greckiej mitologii, używa do ich opisania głównie polskiej terminologii, a także greckich pożyczek odmieniających się według polskich paradygmatów.

JAROSŁAW KARZARNOWICZ Uniwersytet Gdański

Funkcjonowanie cerkiewizmów i polonizmów w starobiałoruskiej Kronice Bechowca

P

rzedmiotem badań jest tu funkcjonowanie elementów cerkiewnych i polskich w języku starobiałoruskim na podstawie XVI-wiecznej „Kroniki Bychowca”. Zabytek ten nie jest dobrze znany polskiemu środowisku slawistycznemu. Język jego (bez analizy leksyki) przedstawiła bliżej Lilia Citko dopiero w 2007 roku w pracy Kronika Bychowca na tle historii i geografii języka białoruskiego. Problem leksyki tekstów ruskich z terenu Wielkiego Księstwa Litewskiego również nie należy do najlepiej opracowanych. Tekst Kroniki obfituje w elementy zapożyczone z polskiego, przy czym nie są to tylko pożyczki leksykalne, ale też zapożyczenia gotowych utartych wyrażeń i zwrotów czy form gramatycznych. Całości dopełniają istniejące równolegle w tekście elementy języka
19

cerkiewnosłowiańskiego, do których nie zalicza się tylko pożyczek leksykalnych, ale przede wszystkim – formy gramatyczne funkcjonujące w tekście na równi z polskimi, co czyni język tego zabytku swoistym konglomeratem polsko-cerkiewnosłowiańskim. Polonizmy i cerkiewizmy funkcjonują w omawianym tekście nie tylko jako elementy kultury wiązanej z danymi językami, co na terenach WKL, gdzie powstała Kronika, byłoby oczywistością (współistnienie kościoła rzymskokatolickiego i prawosławnego i, co za tym idzie, odpowiednich kultur, ale głównie jako żywe elementy języka pisarza zabytku, wykorzystywane przez niego jako środki synonimiczne. Cerkiewizmy sprawiają, że tekst nie wydaje się polski, a polonizmy jednocześnie odbierają powagę i podniosłość cerkiew izmów w tekście.

ALEKSANDER KIKLEWICZ Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

Aparat pojęciowy lingwistyki międzykulturowej: próba systematyzacji
literaturze (socjo-)lingwistycznej (m. in. w pracach takich badaczy jak R. D. Lewis, P. Rosinski, W. F. Eadie, P. E. Nelson, M. Payne, C. Grunter, H. Hunfeld, H. J. Heringer, A. Berdičevskij, C. Földes, P. Donec, R. C. Chajrulina, O. Leontovič, S. G. Ter-Minasova i in.) są rozpatrywane rozmaite aspekty funkcjonowania języka w komunikacji międzykulturowej, tzn. w interakcjach komunikacyjnych przedstawicieli odmiennych kultur lub subkultur: etnicznych, środowiskowych, genderowych, wiekowych, zawodowych, regionalnych, klasowych, konfesyjnych i in. Szczególnie zwraca się uwagę na bariery powstające na skutek zróżnicowania formalnych aspektów kulturowo nacechowanych systemów kodowania informacji — zarówno werbalnych, jak i tzw. niewerbalnych. Ponadto badane są właściwości interakcji międzykulturowych, w szczególności typy sytuacji komunikacyjnych, bariery porozumiewania się i konflikty, jak również międzykulturowe aspekty społecznego oddziaływania mediów. Do zakresu pro20

W

blemowego, którym jest akulturacja, należą m. in. takie, dotyczące funkcjonowania języka zagadnienia jak stereotypy i uprzedzenia kulturowe, językowy obraz świata, kultywacja tradycji kulturowych w języku mediów i in. W prezentowanym referacie wymienione powyżej i inne aspekty lingwistyczne komunikacji międzykulturowej zostaną usystematyzowane przy uwzględnieniu struktury komunikacji społecznej. Uniwersalny — tzn. odnoszący się zarówno do komunikacji masowej, jak i interpersonalnej, zarówno instytucjonalnej, jak i prywatnej — model komunikacji społecznej zawiera kilka elementów: 1) sfera komunikacji (edukacyjna, polityczna, religijna, naukowa, potoczna itd.); 2) interakcja (rodzaj czynności komunikacyjnej); 3) konwencja (kultywowany(-e) przez podmioty system(-y) wartości, przynależność podmiotów do wspólnot kulturowych); 4) komunikat.
SFERA KOMUNIKACJI

KONWENCJA Podmiot A Komunikat INTERAKCJA Podmiot B

Na powyższym modelu komunikacji są ufundowane cztery kierunki badań w zakresie komunikacji międzykulturowej: 1) prakseologiczny — badanie procesów komunikacji międzykulturowej w różnych sferach działalności człowieka, szczególnie w komunikacji masowej, w polityce, w zarządzaniu ruchami społecznymi itd.; 2) kulturologiczny — badanie komunikacji międzykulturowej w aspekcie konfrontacji systemów wartości (etnicznych, regionalnych, politycznych, zawodowych itd.); 3) socjologiczny — badanie kulturowo nacechowanych relacji społecznych; 4) semiotyczny, w szczególności lingwistyczny — badanie funkcjonowania języka i/lub innych systemów znakowych w komunikacji międzykulturo21

wej. Ten ostatni aspekt bezpośrednio dotyczy przedmiotu językoznawstwa, a zainteresowania lingwistów w tym zakresie dotyczą czterech podstawowych aspektów: 1) formy i struktury komunikatów językowych jako możliwych czynników barier powstających w komunikacji międzykulturowej — może to dotyczyć na przykład tempa mówienia, intonacji, siły głosu itd., jak również stosowania pomocniczych kodów niewerbalnych, por. odległość między mówiącymi w różnych kulturach świata i in.; 2) semantyki znaków, w tym odmiennych w różnych kulturach konotacji semantycznych, uwarunkowanych zarówno treścią, jak i formą znaków; 3) pragmatyki wypowiedzi i tekstów, tzn. specyficznych dla różnych kultur zachowań językowych, jak również warunków używania znaków deiktycznych; 4) syntaktyki, tzn. dystrybucji, czyli łączliwości, znaków, na przykład możliwości łączenia informacji i rozrywki w dziennikarstwie klasycznym i popularnym. Powyższe aspekty lingwistycznych badań nad komunikacją międzykulturową zostaną zilustrowane na materiale języka polskiego i innych języków europejskich.

EWA KOMOROWSKA Uniwersytet Szczeciński

Pragmatyka dyrektywnych aktów mowy w języku polskim, rosyjskim i niemieckim

P

rzedmiotem referatu staną się dyrektywne akty mowy w analize konfrontatywnej polsko-rosyjsko-niemieckiej. Przedstawione rozważania są wynikiem realizacji międzynarodowego projektu badawczego na temat aktów mowy. Rezultatem wydawniczym projektu jest książka: Dyrektywne akty mowy w języku polskim. I tom, s. 268, [w:] E. Komorowska, U. Kantorczyk, T. Wiesiełowska, I. Łysakowa, Dyrektywne akty mowy w języku polskim, rosyjskim i niemieckim, Szczecin-Rostock 2008. Referat dotyczyć będzie funkcjonowania językowego takich aktów dyrektywnych jak: prośba, propozycja, rada, polecenie, żądanie rozkaz itd. w trzech wyróżnionych językach. Poruszone zo22

staną dwa zasadnicze zagadnienia: propozycja klasyfikacji dyrektywnych aktów mowy w ujęciu semantyczno-pragmatycznym oraz wybrane problemy językowo-kulturowe z zakresu dyrektywności w aspekcie konfrontacji językowej polsko-rosyjsko-niemieckiej. Celem referatu jest pokazanie, w jakim stopniu można mówić o podobieństwie w komunikowaniu się językowym w aktach dyrektywnych Polaków, Niemców i Rosjan, a w jakim zaś zakresie – językowym i kulturowym – zaznacza się ich odmienność, i jak w związku z tym języki „radzą sobie” na poziomie leksyki, morfologii i semantyki.

ELENA KORIAKOWCEWA Akademia Podlaska w Siedlcach

Słowiańskie nomina abstracta z internacjonalnymi formantami w świetle globalizacji

O

internacjonalizacji jako charakterystycznym dla przełomu XX i XXI w. zjawisku występującym we wszystkich językach słowiańskich napisano pokaźną liczbę prac. Bogaty zestaw opracowań niniejszego zagadnienia nie oznacza bynajmniej, iż temat został wyczerpany. Internacjonalizacja językowa musi być zbadana w aspekcie porównawczo-historycznym, takich prac jest jednak nie wiele. Współczesna globalizacja może być ujęta jako wykorzystywanie w kontaktach międzynarodowych języka angielskiego w roli środka porozumienia ogólnoświatowego. Niewątpliwym rezultatem procesów globalizacji, a właściwie amerykanizacji, jest obserwowany we wszystkich językach słowiańskich wzrost zapożyczeń o anglo-amerykańskim rodowodzie, także powiększanie strefy internacjonalizmów ( w tym morfemów internacjonalnych) w poszczególnych językach. Zdaniem autorki, na skutek euroglobalizacji (XVIII-połowa XX wieku) oraz „ameroglobalizacji” (druga połowa XX w. — początek XXI w.) we współczesnych językach słowiańskich już się ukształtowały się dwa podsystemy słowotwórcze –rodzimy oraz internacjonalny.
23

Obiektem badania jest kategoria nomina abstracta w językach polskim, czeskim i rosyjskim, które zostały zbadane w aspekcie słowotwórstwa historyczno-porównawczego i kognitywnego. Autorka skupiła uwagę na nomina abstracta reprezentujących najbardziej aktywne typy formantów zapożyczonych oraz słówhybryd, starając się widzieć problem w aspekcie szeroko rozumianej internacjonalizacji języków słowiańskich Rezultaty badawcze, omówienie uzyskanych rezultatów. Zostały zinterpretowany przyczyny i mechanizm przemian w stosunkach motywacyjnych i technikach słowotwórczych, jakie zaszły w obrębie kategorii nomina abtracta w języku polskim, czeskim i rosyjskim pod wpływem pożyczek ( XVIII — początek XXI wieku). Autorka podjęła zagadnienie statusu pochodnych zapożyczeń i słow-hybryd z formantami internacjonalnymi w systemach słowotwórczych języków słowiańskich w aspekcie słowotwórstwa diachronicznego. Nawet na podstawie obserwacji kategorii nomina absracta pod kątem globalizacji można sądzić, że skutkiem tego procesu są wyraźne zmiany reguł słowotwórczych w językach polskim, czeskim i rosyjskim, co świadczy o ogromnym wpływie przemian rzeczywistości na zmiany językowe, na dynamikę internacjonalizacji leksyki we współczesnych językach słowiańskich.

KRZYSZTOF KOSECKI Uniwersytet Łódzki

Języki migowe z perspektywy semantyki międzykulturowej

R

eferat niniejszy omawia relacje pomiędzy pojęciami uniwersalnymi wyrażanymi w polskim i amerykańskim języku migowym za pomocą znaków, których formy mają metaforyczny lub metonimiczny charakter. Już ponad dziesięć lat temu, amerykańscy językoznawcy David McNeill (1992) i Stephen Taub (1997) wykazali, że metafora występuje także w systemach komunikacji innych niż język naturalny. Liczne gesty oraz znaki migowe wyrażają domeny źródlowe różnych metafor pojęciowych.
24

Celem analizy, która opiera się na założeniach kognitywnej teorii metafory i metonimii pojęciowej (Lakoff 1993, Radden, Kövecses 1999), jest wykazanie, że pojęcia takie jak np. czas wyrażane są we wspomnianych językach migowych za pomocą znaków mających rózne parametry artykulacyjne, co wskazuje na różnice w ich konceptualizacji. Występuje tu więc podobieństwo do języków naturalnych, w których te same pojęcia mogą być wyrażane za pomocą różnych metafor i metonimii, co także wskazuje na różnice w sposobach konceptualizacji świata otaczającego użytkowników języka. Wspomniane różnice mogą prowadzić do trudności w komunikowaniu się osób posługujących się różnymi językami migowymi. Celowym wydaje się więc prowadzenie badań nad rolą metafory i metonimii w tych językach, a także nad możliwością zniwelowania występujących różnic, co mogłoby ułatwić komunikację międzykulturową na poziomie migowym.

LECH KRAJEWSKI Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

Intertekstualność i interkulturowość w graffiti

C

elem referatu jest próba analizy graffiti dialogicznego (Bachtin 1983; Kristeva 1984; Lalewicz 1975; Wołk 2000) jako zjawiska nie tylko tekstowego, ale i kulturowego, wciąż żywej formy komunikacji publicznej (Głowiński 1986; Duszak 1998; Mitosek 1998; Nycz 1990; Baylon, Mignot 2008; Krajewski 2005: 237-250; 2009). Graffiti traktuję też jako szczególny rodzaj kondensowanego komunikatu najczęściej przynoszącego teksty synkretyczne (hipertekstualność) (Genette 1992). Równocześnie zwrócę uwagę na prawa dyskursu i maksymy konwersacyjne (Zgółka 1988; Ricoeur 1989; Gadamer 2000; Fish 2002). Pokażę obecność dialogu w tej postaci komunikacji interpersonalnej (Stępień 1993; Sawicka 1994: 163-175; Michow 1995: 109-120; Chmielewska 1995: 121-134; Chylak 1997: 168-183; Mokanek 1999; Skubalanka 1976; 2001)
25

i międzykulturowej (Zaporowski 2006; Kuper 2005; Rzeszutko 2000: 1-11; Termińska 1997: 9-16; Pajdzińska 2006: 250-270). Graffiti przypominają dialog, w którym widoczna jest ingerencja odbiorcy, przejawiająca się w modyfikacjach pierwotnej postaci, przez co wywiązuje się swoista rozmowa napisów. Inny wariant graffiti dialogicznego tworzą hasła, które dialogizują z pratekstem (cytacje, parodie i trawestacje istniejących już tekstów) (Bodecki 2000) wreszcie hasła wchodzące w stałe relacje z czasem i miejscem ich powstania (to bardzo obszerna kategoria, gdyż istniejące w sąsiedztwie napisy inspirują aktywność grafficiarzy). Interesować mnie będzie przede wszystkim stereotyp wypowiedzi grafficiarzy, korzystanie z gotowych formuł komunikatu, jego strategia oraz rola, jaką w jego ostatecznym kształcie odgrywa interferencja subkulturowa i „zakotwiczenie” komunikatów czysto językowych z obrazem (obraz inspiruje i utrwala komunikat werbalny w graffiti) (Barthes 1970; 2000; Awdiejew, Habrajska 2004; 2006; Habrajska 2006; Oskiera 2006; Rutkowski 2007). Mam przy tym równocześnie świadomość, że komunikacja poprzez obraz opiera się na słabym kodzie kontrastującym z językiem (silnym kodem) (Eco 1990; Wierzbicka1994: 7-40).Tekst w graffiti „żyje” dzięki osadzeniu w kontekście i konsytuacji, do której odsyła i z której wyrasta, czy pozostaje aluzyjny do aktualnych zdarzeń (Górski 1984; Przybyszewski 2009), stąd ważny w interpretacji graffiti jest też kontekst: przestrzeń kulturowa, folklorystyczne powiązania (Bachtin 1982) i moda subkulturowa. Intertekstualność jest kategorią dotyczącą jednocześnie treści i struktury wypowiedzi i stanowi przy tym równocześnie rodzaj gry. Graffiti będąc zdarzeniem tekstowym często wykracza poza własną formę, zaś stosunek tekstu do intertekstu jest grą znaczeniową, która od odbiorcy wymaga każdorazowo odnalezienia jej reguł. Istnieje spora grupa odwołań intertekstualnych niezamierzonych, które powstały w sposób celowy lub intuicyjnie i bezwarunkowo. Zapożyczone w nich elementy stanowią składnik struktury semantycznej tekstu, które w nowym tekście mogą spełniać inne, często odmienne zadania niż w tekście macierzystym (dekontekstualizacja i rekonstekstualizacja). Graffiti utrwala również indywidualne doświadczenie twórców komunikatu (nosi on na sobie stygmat kulturowy środowiska, w jakim graficiarze wzrastali, jakie mieli okazję poznać i z którymi związali swoją filozofię życia) (Piotrkowski 1980).
26

ELŻBIETA MAŃCZAK-WOHLFELD Uniwersytet Jagielloński

Czy język polski podlega globalizacji?
ontakty językowe – zarówno podstawy teoretyczne, jak i rozmaite aspekty kontaktów dotyczących różnych języków zostały dobrze opracowane w literaturze (głównie europejskiej i amerykańskiej). Hipoteza została zawarta w tytule referatu. Badanie wpływu języka angielskiego na polski ze zwróceniem uwagi na jego przyczyny, zasięg oraz stosunek do tego zjawiska przez rodzimych użytkowników języka polskiego. Częściowo odpowiedzi na te pytania daje ankieta przeprowadzona wśród studentów filologii polskiej i angielskiej, literatura przedmiotu, a także wcześniejsze ustalenia autorki. Na podstawie badania, które wprawdzie nie zostało zakrojone na szeroką skalę, można dojść do wniosku, że młodzi Polacy, a w końcu ta grupa będzie kształtować polszczyznę, nie widzą wielkiego zagrożenia w używaniu anglicyzmów w języku polskim, a wręcz przeciwnie uważają oni, iż zapożyczenia angielskie wpływają na wzbogacanie języka, jego funkcjonalność, ułatwiają komunikację międzynarodową i międzykulturową. Wydaje się, że polszczyzna, podobnie jak inne języki europejskie, za sprawą angielskiego podlega globalizacji, a więc procesowi zmniejszania barier językowych i kulturowych. Jak wykazują badania, jakkolwiek nasycenie anglicyzmami w polskim jest podobne do innych języków europejskich, co oznacza, że w standardowej odmianie poszczególnych języków odnotowuje się około 2000 pożyczek angielskich, jednak ich frekwencja jest stosunkowo wysoka. Również należy pamiętać o tym, iż w językach specjalistycznych, np. fizyków, informatyków czy inżynierów występują setki anglicyzmów.

K

27

AGNIESZKA MIELCZAREK, BOGDAN WALCZAK Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Grzeczność językowa jako składnik kompetencji kulturowej w teorii i praktyce nauczania języka polskiego jako obcego
eferat sytuuje się w obszarze teorii i praktyki nauczania języka polskiego jako obcego. Autorzy podejmują zagadnienie nauczania grzeczności językowej jako bardzo ważnego składnika kompetencji kulturowej użytkownika każdego języka naturalnego. Jest to problem badawczy żywo dyskutowany na gruncie glottodydaktyki, jednak, naszym zdaniem, jeszcze daleki od satysfakcjonującego opracowania. W szczególności odczuwa się niedosyt szczegółowych danych empirycznych. Toteż w naszym referacie, po zwięzłej prezentacji ogólnych zagadnień teoretycznych grzeczności językowej, a także zagadnień polskiej grzeczności językowej na tle porównawczym, przedstawimy wyniki badań ankietowych, przeprowadzonych w trzech grupach – reprezentujących różne poziomy opanowania języka – studentów koreańskich uczących się języka polskiego w Studium Języka i Kultury Polskiej dla Cudzoziemców UAM: grupie rozpoczynających naukę, grupie po 1. semestrze i grupie po 1 roku pobytu w Polsce. Ankieta została sporządzona na podstawie analizy zawartości popularnych podręczników „Hurra. Po polsku” cz. 1 i 2 (M. Małolepsza, A. Szymkiewicz, Hurra. Po polsku 1, Kraków 2005; A. Burkat, A. Jasińska, Hurra. Po polsku 2, Kraków 2005). Analiza i interpretacja wyników ankiety dostarczy danych przydatnych w dydaktyce języka polskiego jako obcego, a zwłaszcza w wypracowaniu strategii kształcenia polskiej kompetencji kulturowej.

R

28

WLADYSŁAW MIODUNKA Uniwersytet Jagielloński

Dwujęzyczność, walencja kulturowa i tożsamość (e)migracji polskiej w świecie
oczynając od pracy W. Doroszewskiego „Język polski w Stanach Zjednoczonych A.P.” (1938), językoznawstwo polonistyczne koncentrowało się raczej na opisie stanu zachowania języka polskiego w krajach osiedlenia Polonii, niewiele uwagi poświęcając procesowi stawania się dwujęzycznym poszczególnych przedstawicieli Polonii, a także całych jej generacji i grup społecznych. Polska tradycja badan dwujęzyczności liczy około 20 lat. Tworzą ją prace o różnym ciężarze gatunkowym, choć znajdują się tu prace wybitne jak „Podwójne życie człowieka dwujęzycznego” Anny Wierzbickiej z 1990 r., która stwierdza m.in.: „Języki różnią się między sobą nie tylko jako systemy językowe, ale również jako światy kulturowe, jako nośniki etnicznej tożsamości” (1990: 71). Celem referatu jest ukazanie dwujęzyczności przedstawicieli Polonii francuskiej (K. Wróblewska-Pawlak: Język — tożsamość — emigracja. O strategiach adaptacyjnych Polaków zamieszkałych we Francji w latach osiemdziesiątych XX wieku; 2004), brazylijskiej (W. Miodunka: Bilingwizm polsko- portugalski w Brazylii. W stronę lingwistyki humanistycznej; 2003) i australijskiej (R. Dębski: Dwujęzyczność angielsko-polska w Australii. Języki mniejszościowe w erze globalizacji i informatyzacji; w druku). Zjawisko dwujęzyczności zostanie tez powiązane z pojęciem walencji kulturowej, czyli przyswojonej i uznanej za własna części kultury narodowej (w tym jej kanonu) i z pojęciem identyfikacji narodowej, składających się na całkowita tożsamość jednostkowa (A. Kłoskowska: Kultury narodowe u korzeni; 1996, 2005). „Problem narodu u schyłku XX wieku — pisała Antonina Kłoskowska w 1996 roku — polega na tym, jak wyzwolić jednostki i zbiorowości społeczne od groźby tyranii narodowej, a zarazem zachować dla nich walory tkwiące w narodowym poczuciu wspólnoty i zakorzenienia w kulturze. Ta kultura nie musi zamykać się w sobie i ograniczać nikomu szerszych, nawet globalnych perspektyw. Restrykcyjnie i represyjnie działa ona tylko wówczas, gdy jest wykorzystywana instrumentalnie do legitymizacji państwa, stanu, klasy — jako ideologia polityczna” (Kłoskowska 2005).
29

P

ALICJA NAGÓRKO Uniwersytet Humboldtów w Berlinie

Semantyka a kultura masowa – procesy sekularyzacji w leksyce (polskiej, czeskiej, słowackiej i niemieckiej)

S

ekularyzacja jest uważana za jeden z przejawów modernizacji. Czy przemiany społeczno-polityczne po r. 1989, zwrot ku Zachodowi, przyspieszają jej przejawy w języku, przynajmniej na poziomie duskursów publicznych? Chrześcijaństwo przyszło do Polski z Zachodu; czy globalny zasięg mediów masowych czyni proces sekularyzacji nieuchronnym i w kraju tak katolickim jak Polska (90% katolików)? W języku czeskim i niemieckim zjawisko laicyzacji musi być bardziej widoczne w języku, tak jak i ateizacja w społeczeństwie (odpowiednio: 69% ateistów w Czechach, 70% w byłej NRD). Pośrednie miejsce powinno przypaść językowi słowackiemu (69% katolików). Przy tym ważne jest rozróżnianie między światopoglądem (świadomym, poddawanym autorefleksji) a (przejmowanym bezrefleksyjnie) językowym obrazem świata.

TATJANA NAVICKA Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Elementy identyfikacji aksjologicznej w podręcznikach do nauki języka łotewskiego

Ł

otwa jest krajem wielonarodowym, zamieszkałym przez Łotyszy oraz przedstawicieli wielu innych narodowości, którzy zarówno w wypracowaniach naukowych jak i w publicystyce najczęściej są określane jako „ludność rosyjskojęzyczna”. Od chwili odzyskania niepodległości przez Republikę Łotewską język łotewski stał się jedynym językiem państwowym i urzędowym tego kraju, językiem, który obowiązuje w państwowym szkolnictwie wyższym oraz coraz w większym zakresie w szkolnictwie średnim. Jest to też język, który stał się przedmiotem naucza30

nym na uczelniach wyższych za granicą, bowiem jak dowiadujemy się z badań przeprowadzonych przez zespół łotewskich naukowców (Arvils Šalme, Veneta Žīgure, Lāsma Vaivode, Ingūna Helviga), „obecnie języka łotewskiego można nauczyć się w 22 szkołach wyższych w 9 krajach europejskich – na Litwie, w Estonii, w Finlandii, Szwecji, w Niemczech, w Polsce, w Czechach, na Węgrzech oraz w Austrii, jak również w Rosji oraz w Stanach Zjednoczonych”. Zakładamy, że w podręcznikach do nauki języka łotewskiego skierowanych do różnych grup odbiorców można doszukać się elementów odnoszących się do różnych systemów wartości, co zasługuje na bardziej wnikliwą analizę. Proponujemy więc zastanowić się nad aspektami interkulturowymi w podręcznikach do nauki języka łotewskiego oraz nad tym, jaki wpływ mogą mieć elementy aksjologiczne w nich zawarte na proces oraz sukces nauczania poszczególnych grup. Obiektem proponowanych badań będą zatem podręczniki do nauki języka łotewskiego jako obcego oraz jako drugiego. Wyniki analizy zostaną zinterpretowane na tle współczesnej wiedzy o komunikacji międzykulturowej. W tradycji naukowej aspekt aksjologiczny podręczników do nauki języka łotewskiego nie jest przedstawiony w stopniu wystarczającym. Badania dotyczące oceny merytorycznej podręczników do nauki języka łotewskiego prowadzą najczęściej osoby zaangażowane w proces nauczania tego języka, m.in. Nicole Nau, Arvils Šalme, Vineta Ernstsone, Anna Vulāne, Daiga Joma, Ina Druviete, Vineta Poriņa.

Włodzimierz Pianka, Uniwersytet Warszawski

Zmiany w systemach adresatywno-honoryfikatywnych w krajach słowiańskich w ciągu XX wieku

W

referacie przedstawione są głównie wypowiedzenia performatywne (J. L. Austin). Z punktu widzenia struktury gramatycznej zdania głównym obiektem zaintere31

sowania jest wyrażanie semantycznej kategorii osoby. Temat ma już dość bogatą literaturę w poszczególnych językach słowiańskich (w Polsce m.in. R. Huszcza, M. Marcjanik, E. Tomiczek), brak jest natomiast ujęcia konfrontatywnego slawistycznego. Niepodległy byt państwowy i ład społeczny, obok tradycji i języka, jest jednym z warunków kształtowania się systemów adresatywno-honoryfikatywnych. Równie ważny jest krąg cywilizacyjny, w którym znalazły się w ciągu ostatniego tysiąclecia poszczególne narody. W połowie XIX wieku, gdy większość Słowian zamieszkiwała trzy państwa (Rosję, Austro-Węgry i Turcję), ustalone zostały dziedziczne nazwiska i z tym związane przepisy prawa cywilnego, co miało także wpływ na systemy adresatywne. Po I wojnie światowej powstały nowe państwa, w tym dwie federacje, co – poza usunięciem dwóch języków urzędowych (niemieckiego i tureckiego) – nie przyniosło większych zmian w omawianym temacie. Jedynie w imperium radzieckim zaszła rewolucja w zakresie oficjalnego systemu adresatywno-honoryfikatywnego. Obiektem badawczym są systemy adresatywno-honoryfikatywne wszystkich języków słowiańskich, przede wszystkim w ich formie mówionej. Badane są także nieoficjalne teksty pisane (m.in. reklamy), szczególnie zaś teksty internetowe. Historycznie ukształtowało się w krajach słowiańskich pięć typów adresatywno-honoryfikatywnych, jednak żaden z nich nie występuje w czystej postaci: 1. patriarchalny – powszechna forma adresatywna ‘ty’ (w wokatiwie nazwy stopni pokrewieństwa wielopokoleniowej rodziny patriarchalnej: imiona hipokorystyczne lub historycznie hipokorystyczne) + 2. sg czasownika, brak użycia hipokorystyków apelatywnych w odniesieniu do adresata (także autora wypowiedzi) i jego krewnych; 2. arystokratyczny — powszechna forma adresatywna ‘wy’ + 2. pl czasownika (w Polsce: ‘Pan(i)’ + 3. sg czasownika, także w odniesieniu do członków rodziny) z użyciem tytułów obywatelskich i zawodowych; 3. dyktatorski — nakazowy system adresatywny: oficjalne tytułowanie przez ‘obywatel’/’towarzysz’ przy braku użycia formy ‘Pan(i)’; 4. demokratyczny – powszechna forma adresatywna ‘Pan(i)’ + 2. pl (w języku polskim — 3. sg) czasownika, brak tytułów, po-

32

stępujący zanik wołacza od imion osobowych; problemem typowo słowiańskim są formy żeńskie tytułów i nazw zawodów; 5. pajdokratyczny — częsta forma adresatywna ‘ty’ + 2. sg czasownika, obok oficjalnej ‘Pan(i)’, powszechne stosowanie hipokorystyków w odniesieniu do najbliższych krewnych adresata, ‘Pan(i)’ zastępowane przez ‘wujek/ciocia’ w kontaktach dzieci z dorosłymi. Wnioski: Interpretacja uzyskanych rezultatów na tle współczesnej wiedzy o komunikacji międzykulturowej: Współczesne systemy adresatywno-honoryfikatywne, choć jeszcze tradycyjnie heterogoniczne, ulegają dalszym wpływom zewnętrznym w procesie globalizacji. Dla językowego obrazu świata ważny jest problem wielkości przestrzeni komunikacyjnej (w tym językowej). W dalszych badaniach należy rozszerzyć także tło etnolingwistyczne.

TADEUSZ PIOTROWSKI Wyższa Szkoła Filologiczna (Wrocław); Uniwersytet Opolski

Relacje kulturowe w świetle zapożyczeń leksykalnych
referacie przedstawię wyniki badań repertuaru środków leksykalnych w słowniku, a także ich użyć w tekstach języka polskiego, pod kątem śladów kontaktów językowych Polaków w przeszłości, używając miar kwantytatywnych. Założeniem wyjściowym analizy jest stwierdzenie, że ważnym powodem przejmowania zapożyczeń jest chęć identyfikacji się z wartościami użytkowników języka-dawcy, także w formie przejęcia tych wartości jako odpowiednich pojęć lub ich nazw. Analiza powinna pozwolić na wskazanie, jakie w przeszłości języki i kultury były najbardziej atrakcyjne lub prestiżowe dla użytkowników języka polskiego, z jakich języków zapożyczenia najprawdopodobniej pozostały na dłużej w języku polskim. Przeprowadzona zostanie na zapożyczeniach (odnotowanych w etymologiach) w Słowniku współczesnego języka polskiego; tego rodzaju analiza całego zasobu słownictwa w słowniku zostanie po raz pierwszy dokonana w Polsce. Rezultaty zostaną zestawione z wynikami M. Witaszek-Samborskiej (1992, 1993), która badała

W

33

zapożyczenia w tekstach. Następnie porównam strukturę zapożyczeń w języku polskim i angielskim, dla którego istnieje podobna analiza (Finkenstaedt oraz Wolff 1973), odnotowując podobieństwa i różnice. W świetle danych językowych kultura polska, podobnie jak inne kultury zachodniej Europy, czerpała z tradycyjnych europejskich źródeł pojęć, wyrażanych w językach klasycznych oraz francuskim. Co odróżnia polską kulturę i upodabnia ją do kultury czeskiej, słowackiej, rosyjskiej, to rola kultury niemieckiej. Na zakończenie przestawię kierunki dalszych badań tego rodzaju, prowadzonych przeze mnie, na materiale słowników języka polskiego.

MAŁGORZATA ROCŁAWSKA-DANILUK Uniwersytet Gdański

Rozwijanie świadomości fonologicznej u dzieci we wczesnej edukacji dwujęzycznej.
rzedmiot i problem badawczy, stopień jego opracowania w tradycji naukowej: przedmiotem referatu są prowadzone przez autorkę referatu nowatorskie badania świadomości językowej dzieci z lat 2005-2009 w przedszkolach polskoangielskich w Gdańsku. Materiał empiryczny wzbogacony zostanie rozważaniami dotyczącymi roli wczesnej dwujęzycznej stymulacji słuchowej dla kształtowania się świadomości fonologicznej dzieci. Referat mieści się w kręgu problematyki związanej z międzykulturowymi aspektami lingwistyki stosowanej — nauczania języka (szczególnie języków obcych). Założenia teoretyczne, hipoteza badawcza: We wczesnej edukacji dwujęzycznej u dzieci zachodzi proces kształtowania się nietypowej świadomości językowej, będącej reakcją na obecność dwóch języków w otoczeniu dziecka. Świadomość fonologiczna jest na tym etapie szczególnie ważna. Poprzez odpowiednie, atrakcyjne działania można tę świadomość rozwijać i doskonalić, dzięki

P

34

czemu wystąpienie efektu skostnienia (fosylizacji) w zakresie aspektu fonologicznego można znacznie opóźnić. Obiekt badawczy, metody i procedury badawcze: Badanie świadomości fonologicznej w kontekście zadań rozwijających sferę słuchową w dwujęzycznej przedszkolnej grupie 6-latków. (badanie podłużne wielokrotne o charakterze eksperymentalnym z zastosowaniem komputera) Rezultaty badawcze, omówienie uzyskanych rezultatów: Badania z lat 2005-2008 dowiodły, iż postępy dzieci w zakresie świadomości fonologicznej nie są zadowalające. Od XI 2008 – IV 2009 prowadzone są działania stymulujące sferę słuchową dzieci. Zjawiska fonetyczne nietypowe z punktu widzenia fonetyki polskiej (takie jak długie samogłoski i dyftongi) można włączać do ćwiczeń już na etapie przedszkolnym. Badania przybliżyły nas do poznania tego, w jaki sposób funkcjonuje językowa świadomość i aktywność dziecka we wczesnej edukacji dwujęzycznej. Badania te wychodzą naprzeciw postulatom nowoczesnej metodyki języków obcych, kładącym nacisk na rozwijanie sprawności dzieci w zakresie percepcji słuchowej mowy obcojęzycznej.

BRONISŁAW ROCŁAWSKI WSIiE TWP Olsztyn; WSB w Poznaniu; ODN MODEN w Gdańsku

Komunikacja w wielokulturowym środowisku szkolnym

P

rzedmiotem referatu są prowadzone przeze mnie od połowy lat siedemdziesiątych badania socjolingwistyczne i glottodydaktyczne. Badania w okresie początkowym dotyczyły aspektów lingwistycznych tożsamości wiejskich środowisk oświatowych. Były to badania pionierskie. Ich pokłosiem jest artykuł: Kierunki polityki zmierzającej do poprawy sytuacji językowej dziecka wiejskiego wstępującego do szkoły zamieszczony w pierwszym zeszycie Socjolingwistyki noszącym podtytuł: Polityka językowa (Prace Naukowe UŚ, 166, ss.108-115, 1977).
35

Szkoła i szerzej — placówki oświatowe posługują się w zasadzie polszczyzną ogólną, ale w odmianie stylistycznej obcej dziecku wstępującemu do szkoły. Badanie tych różnic i reakcji obu stron układu komunikacyjnego na te różnice to główny problem badawczy. Główna hipoteza badawcza, potwierdzona już częściowo w wielu badanych środowiskach, sprowadza się do stwierdzenia, że wytwarzany w środowiskach edukacyjnych układ komunikacyjny nie sprzyja rozwojowi intelektualnemu dzieci, a w wielu wypadkach blokuje także karierę szkolną dzieci. Obiektem badań jest oświatowe środowisko edukacyjne. Badania oparte są na obserwacji i wywiadach. Plan badań (procedura badawcza) wymagał obecności badającego w wielu środowiskach edukacyjnych na terenie całej Polski. Badaniami objęto placówki przedszkolne i szkolne na obszarach wiejskich i miejskich. Często obserwacji towarzyszyło nagranie wideo. Już wstępne badania z połowy lat siedemdziesiątych dały znakomite rezultaty. Uświadomiono sobie wówczas, że do naszych placówek oświatowych trafiają dzieci, które ze względu na barierę językową nie są w stanie normalnie uczestniczyć w lekcjach. O tych sprawach pisałem w artykule przywołanym wyżej. W ostatnich latach szczególnie silnie uwidoczniły się problemy, jakie są efektem nieprzygotowania nauczycieli do wykonywania zawodu. Zakłócenia w komunikacji biorą się nie tylko ze stylistyki wypowiedzi, ale także nielogiczności treści dydaktycznych. Szkoła zamiast nauczać — ogłupia. Wnioski: Już w okresie wstępnym sugerowano, aby dzieci ze środowisk wiejskich objąć szczególną opieką językową. W przywołanym wyżej artykule mowa o lektoratach języka ojczystego, o dodatkowych godzinach zajęć z języka polskiego dla dzieci znających tylko gwarę. Wyniki ostatnich lat nakazują nam apelować o inny sposób przygotowywania nauczycieli do nauczania w placówkach przedszkolnych i wczesnoszkolnych. Nauczyciele powinni być kształceni na nowym kierunku studiów — edukacji początkowej, gdzie otrzymają właściwe przygotowanie do pełnienia roli nauczyciela. Tylko tą drogą będzie można zatrzymać szerzenie się dyslektycznej zarazy. Należy również wśród językoznawców rozbudzić zainteresowanie nauczaniem języka polskiego. Język polski jest najbardziej upośledzonym przedmiotem w nauczaniu, a jest to spowodowane brakiem elementarnej wiedzy lingwistycznej u nauczycieli.
36

ELŻBIETA SMUŁKOWA Uniwersytet Warszawski

O integracji języków na pograniczu białorusko-polskolitewskim w świetle badań socjolingwistycznych i teorii kontaktów językowych
rzedmiotem badań jest sytuacja socjolingwistyczna północnozachodniej części pogranicza białorusko-polsko-litewskiego, zamieszkałego od wieków przez ludność różno etniczną (Bałtowie, Słowianie wschodni i zachodni, Żydzi, Tatarzy), mówiącą różnymi językami/ gwarami. Problem badawczy stanowi dzisiejszy charakter „wielojęzyczności” pogranicza i to, co z niego wynika dla teorii zapożyczeń. Jest to ujęcie nowatorskie, ponieważ dotychczas pogranicze słowiańsko-bałtyckie było badane głównie z punktu widzenia jednego z współwystępujących tam języków/gwar. Założenia teoretyczne: integracja (konwergencja) języków/gwar blisko spokrewnionych i wzajemnie zrozumiałych przez ich użytkowników jest już tak dalece zaawansowana, że w badanym procesie społecznego komunikowania się mamy do czynienia z mieszaniną językową na skalę dotychczas nieopisywaną. Innymi słowy, że trzeba szukać dodatkowych sposobów opisu zaistniałego zjawiska, gdyż wiadome pojęcia teorii kontaktów językowych: interferencja, zapożyczenia i infiltracje, przełączanie kodów nie są już dla tego celu wystarczające. Obiektem badawczym byli mieszkańcy wsi i miasteczek rejonu brasławskiego Republiki Białoruś; ich kultura, tożsamość, i środki komunikacji. Badania terenowe odbywały się w latach 1997-2007. Nagrywano kierowane rozmowy otwarte na tematy socjolingwistyczne oraz swobodne narracje, dające obraz indywidualnej i zbiorowej pamięci historycznej oraz aktualnej świadomości i sytuacji życiowej mieszkańców. W celu uzyskania bogatszych danych na temat ich zasobu słownikowego dodatkowo posługiwano się kwestionariuszem do badania gwar białoruskich Białostocczyzny. Kwestionariusz odpytywany był osobno w rozmowach prowadzonych „po polsku” i „po białorusku”. Język litewski brany był pod uwagę głównie z punktu widzenia jego oddziaływania na miejscowe języki słowiańskie. W przygotowaniu — dwutomowa monografia rejonu autorstwa Iryny Budźko, Olgi Guszczewej, Heleny Kazancewej, Elżbiety Smułkowej i innych.
37

P

Rezultaty badawcze: Materiał językowy, liczne innowacje indywidualne i o szerszym zasięgu, wynikające z daleko posuniętej konwergencji i równoczesnych procesów dywergencyjnych, przy zmniejszającej się kompetencji w zakresie gwar miejscowych na rzecz regionalnego wariantu języka rosyjskiego, potwierdza wypowiedziany ostatnio pogląd antropologa (Justyna Straczuk), że istotą pogranicznej wielojęzyczności „jest brak rozgraniczeń między językami, płynność granic, potencjał zmiany, przechodzenie od jednego do drugiego” wskazująca bardziej na wspólnotowość niż na wielość. Od językoznawcy taki stan wymaga pewnej weryfikacji, czy rozszerzenia, dotychczasowej teorii zapożyczeń. Próba tego będzie podjęta w proponowanym referacie. Jeżeli komunikację międzykulturową traktować jako „akt rozumienia i bycia rozumianym przez audytorium o innej kulturze” (Ryszard Radzik), to w stosunku do badanego terenu trzeba wskazać równocześnie na dwie, jakby przeciwstawne tendencje. Z jednej strony - integracja i zacieranie się różnic kulturowych i językowych; z drugiej kształtowanie się nowych odrębności w ramach trzech różnych państwowości, w jakich ludność byłego powiatu brasławskiego znalazła się po II wojnie światowej i dokonującej się od tego czasu migracji ludności.

MAGDALENA STECIĄG Uniwersytet Zielonogórski

Dyskurs ekologiczny w debacie publicznej. Sposób funkcjonowania dyskursu peryferyjnego w dyskursie hegemonicznym

O

tym, że dyskurs ekologiczny istnieje, przekonywała Halina Grzmil-Tylutki w jedynej jak dotąd w Polsce monografii poświęconej przedmiotowi „Francuski i polski dyskurs ekologiczny w perspektywie aksjologii” (Kraków, 2000). Na gruncie europejskiej ekolingwistyki w jej krytycznym nurcie od co najmniej dwóch dekad toczy się jednak dyskusja o jego zakresie (wyróżnia się wąskie i szerokie rozumienie dyskursu ekologicznego),
38

tożsamości dyskursywnej (tzw. Greenspeak, czyli Zielona Mowa) i sposobie funkcjonowania w dyskursie hegemonicznym. Niniejszy referat wpisuje się w ten nurt badawczy. Hipoteza badawcza brzmi: dyskurs ekologiczny, który dotąd funkcjonował jako peryferyjny, wkracza coraz wyraźniej w pole dyskursu hegemonicznego, a problematyka ekologiczna staje się jednym z ważnych elementów debaty publicznej. W konsekwencji dochodzi do paradoksu: z jednej strony traci on własną tożsamość dyskursywną, a z drugiej – w dyskursie hegemonicznym szerzą się stereotypy na temat ekologów, którzy są postrzegani jako jednorodna wspólnota światopoglądowa (także komunikatywna). Hipoteza będzie rozpatrywana poprzez analizę krytyczną trzech reprezentatywnych (typowych) tekstów prasowych, które zostały wyselekcjonowane po to, by zrekonstruować, przedstawić i zilustrować najważniejsze mechanizmy funkcjonowania dyskursu ekologicznego w polskiej debacie publicznej. W rezultacie ujawnione zostaną trzy z nich: 1. Kolizja komunikacyjna polegająca na zderzeniu dwóch perspektyw w postrzeganiu rzeczywistości: antropocentrycznej i antyantropocentrycznej. 2. Odnoszenie problematyki ekologicznej do powszechnych doświadczeń w życiu człowieka i tworzenie modeli metaforycznych, umożliwiających „mówienie o dziedzinie” z pomocą znanych i oswojonych w kulturze pojęć, np. EKOLOGIA TO RELIGIA. 3. Kreowanie stereotypu ekologa jako efekt porządkowania dyskursu hegemonicznego. Badanie potwierdza, że dyskurs hegemoniczny funkcjonuje jako indykator chwiejnej równowagi, strefa względnego konsensusu, który w danej kulturze nie jest „dany”, lecz ciągle wypracowywany w bieżącej debacie publicznej. Debata ta odbywa się jednak w ramach jego ograniczeń, co sprawia, że kontakt z różnymi dyskursami peryferyjnymi, np. dyskursem ekologicznym, jest utrudniony i przynosi zarysowane w hipotezie konsekwencje.

39

JANUSZ STOPYRA

Semikomunikacja w północnogermańskiej grupie językowej

U

tworzone przez Haugena (1966) pojęcie semikomunikacji możliwe jest pomiędzy członkami wspólnot językowych języków blisko ze sobą spokrewnionych. Zjawisko to zachodzi w języku mówionym. Jako warunek konieczny zajścia semikomunikacji Haugen zakłada bierną wielojęzyczność członków wspólnot językowych, a semikomunikacja możliwa jest wówczas, gdy poszczególne struktury języka docelowego identyfikowane są przez odbiorcę komunikatu na podstawie kompetencji językowej w zakresie języka wyjściowego (ojczystego). Odpowiada on nadawcy w języku wyjściowym (swoim języku ojczystym). Przed reformacją Haugen zakłada istnienie semikomunikacji pomiędzy językiem dolnoniemieckim a językami skandynawskimi. Referat ma jednak za zadanie zbadać współcześnie zachodzące zjawisko semikomunikacji w obrębie języków skandynawskich, tj. duńskiego, szwedzkiego i norweskiego.

SŁAWOMIR STUDNIARZ Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

Kilka uwag o tłumaczeniach wiersza Emily Dickinson ‘Wild Nights’

P

rzedmiotem badawczym jest wiersz amerykańskiej późnoromantycznej poetki Emily Dickinson. Z racji jego nadzwyczajnej zwięzłości — około 35 słów w oryginale, dominująca dwustopowa miara wierszowa — oraz głębokiej i sugerowanej jedynie metaforyki, wiersz ten nastręcza ogromnych trudności przy przekładzie na język polski. Referat podejmuje próbę odpowiedzi, na ile są udane dokonane do tej pory cztery próby przetłumaczenia wiersza na język polski, próby dokonywane w różnych epokach i przez tłumaczy zarówno profesjonalnych jak i nieprofesjonalnych. W jednym przypadku mamy wręcz do czynienia z użyciem tekstu
40

Dickinson w piosence rockowej. Istniejące polskie przekłady będą analizowane w odniesieniu do oryginału i rozpatrywane w ogólnie przyjętych w translatoryce kategoriach ekwiwalencji dynamicznej i formalnej, strategii „udomowienia” obcego tekstu (domestication) czy przeciwstawnej do niej strategii zachowania jego obcości (foreignization). Poddany zostanie analizie stopień zachowania dominanty semantycznej jako podstawowe kryterium oceny konkretnego tłumaczenia. Uwypuklone zostaną przy tym problemy tłumaczeniowe wynikające z różnic językowych, kulturowych oraz te wynikające z odmienności tradycji literackiej. Na koniec rozważona zostanie kwestia, czy przekład poezji jest możliwy czy też przekład poetycki to w istocie „sztuka tego, co niemożliwe”, a „poezja jest tym, co ginie w tłumaczeniu”.

BOGDAN WALCZAK Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Języki na pograniczu kulturowym: casus pogranicza kulturowego Wschód — Zachód w Rzeczypospolitej Obojga Narodów
rzedmiotem referatu jest funkcjonowanie języków na pograniczu kulturowym i językowym Wschód — Zachód w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Mimo obszernej literatury przedmiotu zagadnienie jest jeszcze dalekie od satysfakcjonującego opracowania. W referacie bierze się pod uwagę złożoność badanego pogranicza, które jest prymarnie pograniczem etniczno-językowym polsko-(litewsko-)ruskim, lecz sekundarnie także pograniczem cywilizacyjno-kulturowym w węższym ujęciu między Slavia Latina a Slavia Orthodoxa, a w szerszym w ogóle między łacińskim Zachodem a grecko-słowiańskim Wschodem. Na tym pograniczu funkcjonowały (w różnym zakresie, uwarunkowanym głównie czynnikami politycznymi i wyznaniowymi) przynajmniej cztery języki: polszczyzna, łacina, cerkiewno-słowiański redakcji ruskiej i ruski w różnych wariantach funkcjonalnie literackich (kancelaryjny Wielkiego Księstwa Litewskiego i tzw. prosta mowa). W referacie
41

P

przedstawia się próbę diachronicznego oglądu relacji między tymi językami na tle zmieniających się warunków historycznych (politycznych, społecznych i religijnych). Referat zamykają uwagi o wysokim stopniu swoistości analizowanych zjawisk i procesów, co, jak się wydaje, ogranicza możliwości generalizacji – w planie diachronicznym – problematyki funkcjonowania języka na pograniczu kulturowym.

TOMASZ WICHERKIEWICZ Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Polityka językowa a mikroenklawy etnojęzykowe w Europie
roblem polityki językowej w przypadku najmniejszych grup mniejszości językowych — zwanych mikrojęzykami lub mikroenklawami językowymi jest w polskim językoznawstwie prawie nieobecny, zupełnie zaś w ujęciu porównawczotypologicznym. Obiekt badawczy stanowią najmniejsze społeczności etniczno-językowe, tworzące tradycyjne (autochtoniczne) w swoich środowiskach, ze względu jednak na rozmaite czynniki odizolowane zarówno od grup większościowych w bezpośrednim ich otoczeniu, jak również od ewentualnych grup/języków pochodzenia. Sytuacja taka wytwarza specyficzne potrzeby i rzeczywistość w dziedzinie polityki językowej i planowania językowego. W badaniu uwzględniono 4 mikroenklawy językowe: — język saterfryzyjski w płn-zach. Niemczech (Dolna Saksonia); — język mirandyjski w płn-wsch. Portugalii; — język arański w płn. Hiszpanii (Pireneje); — język ladyński w płn. Włoszech (Dolomity); — język wilamowicki w płd. Polsce (Śląsk/Małopolska); — język liwski w płn. Łotwie. Większość badań przeprowadzono na miejscu w formie kwerendalnych badań terenowych, uzupełnionych o badawcze refleksje porównawcze.
42

P

Referat przedstawić ma modele polityki językowej i planowania językowego na tle sytuacji i dziejów poszczególnych enklaw językowych, zwłaszcza w kontekście ich funkcjonowania w środowisku wielojęzyczności/wielokulturowości, często kilkustopniowej/hierarchicznej. Wnioski. Interpretacja uzyskanych rezultatów na tle współczesnej wiedzy o komunikacji międzykulturowej: Wyniki badań przedstawione zostaną w porównawczym kontekście typologicznym, obejmującym przede wszystkim relacje zewnątrz- i wewnątrzjęzykowe z etnosami/językami większości, modele wielojęzyczności i relacje socjolingwistyczne, jak również modele polityki i planowania językowego w obliczu krytycznego zagrożenia tych enklaw językowych i ich rychłego wymarcia.

JADWIGA WRONICZ Instytut Języka Polskiego PAN

Kultura szlachecka a kultura chłopska w aspekcie językowym

P

rzedmiot: Pozycja gwary w stosunku do innych odmian języka polskiego. Poza nielicznymi artykułami dotyczącymi współczesności, problem nie został dotąd szerzej opracowany. Założenie: Niska pozycja gwary wynika z uwarunkowań historycznych. Obiekty badawcze: 1. artykuły hasłowe dotyczące leksemów szlachcic, chłop oraz wyrazów pokrewnych i bliskoznacznych w słownikach historycznych i współczesnych języka polskiego; 2. teksty (od XV do XXI w.) dokumentujące relację podaną w tytule. Rezultaty badawcze: Analiza wybranych leksemów i tekstów potwierdziła tezę o uwarunkowaniach historycznych stereotypu wiążącego użytkownika gwary z brakiem kultury. Wnioski: Należy docenić pozycję gwary jako wyznacznika tożsamości regionalnej i jako tworzywa literatury.
43

MARCIN ZABAWA Uniwersytet Śląski

„Wystarczy powiadomić tax office” — o polszczyźnie na Wyspach
elem wystąpienia będzie analiza wpływu języka angielskiego (zarówno ilościowa, jak i jakościowa) ma język polski używany przez Polaków mieszkających w Wielkiej Brytanii. Badania o podobnej tematyce były już oczywiście podejmowane w przeszłości, ale są to w większości albo prace już stosunkowo stare, albo nowsze, ale bez dokładniejszych danych statystycznych. W konsekwencji można powiedzieć, iż wciąż istnieje potrzeba prowadzenia dalszych badań w opisywanym zakresie. Założeniem teoretycznym było podjęcie próby możliwie obiektywnego określenia stopnia wpływu języka angielskiego na polszczyznę używaną przez Polaków mieszkających w Wielkiej Brytanii. Wydaje się, iż najlepszą tutaj metodą są badania korpusowe, które umożliwiają precyzyjne przedstawienie i zinterpretowanie wyników. Podstawą materiałową analizy są teksty pisane na forach internetowych przeznaczonych dla Polaków mieszkających na Wyspach. Mnogość piszących tam autorów i szeroki zakres poruszanych tematów powoduje, iż badacz ma tutaj do dyspozycji bogaty i zróżnicowany materiał tekstowy. Do korpusu tekstów, będącego postawą badań, włączono po kilka najnowszych wpisów różnych autorów piszących na ww. forach (priorytetem było uwzględnienie jak największej ilości autorów). Następnie teksty wchodzące w skład korpusu były dokładnie analizowane pod kątem wpływu języka angielskiego. Główny nacisk został położony na rozróżnienie pomiędzy zapożyczeniami właściwymi, a zjawiskiem jedno- lub kilkuwyrazowego mieszania kodów (ang. code mixing) z jednej strony, oraz pomiędzy zapożyczeniami leksykalnymi o charakterze ezgotyzmów a zapożyczeniami o innym charakterze z drugiej. W analizie uwzględniono również zapożyczenia semantyczne czy ortograficzne, a także konstrukcje niezapożyczone bezpośrednio z języka angielskiego, ale zawierające pewne elementy charakterystyczne dla angielszczyzny. Dzięki analizie statystycznej możliwe było również uszeregowanie ww. typów zapożyczeń od najbardziej rozpowszechnionych do
44

C

najrzadszych, a także stosunkowo precyzyjne określenie częstości występowania danego typu pożyczki. Uzyskane wyniki wykazują, iż wpływ języka angielskiego na polszczyznę używaną przez Polaków mieszkających w Wlk. Brytanii jest istotnie dosyć znaczący. Szczególnie często pojawiają się jedno- lub wielowyrazowe wtręty angielskie. Co zastanawiające, stosunkowo rzadko pojawiają się zapożyczenia ortograficzne i semantyczne (które występują dosyć często np. w języku polskich blogów internetowych). Dokładne dane procentowe zostaną przedstawione w referacie. Wnioski: Uzyskane wyniki pokazują, iż w przypadku Polaków mieszkających Wlk. Brytanii możemy mówić o funkcjonowaniu polszczyzny na pograniczu kultur. Dowodzi tego m.in. dosyć wysoki odsetek egzotyzmów (odwrotnie niż w przypadku wpływu angielszczyzny na polszczyznę osób mieszkających w Polsce), a także częstotliwość występowania zjawiska mieszania kodów.

EWA D. ZAKRZEWSKA Uniwersytet Warszawski; Uniwersytet Amsterdamski

Język nowogrecki w komunikacji międzykulturowej

C

elem niniejszego referatu jest eksplikacja niektórych zachowań językowych charakterystycznych dla użytkowników języka nowogreckiego a widzianych z perspektywy użytkowników innych języków, szczególnie angielskiego. Problematyka różnic zachowań językowych i rozbieżnych oczekiwań uczestników sytuacji komunikacyjnej stała się aktualna w związku z masową emigracją Greków do Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych w XX wieku i doczekała się obfitej literatury w ostatnim ćwierćwieczu, kiedy przedstawiciele drugiego pokolenia imigrantów zaczęli robić kariery akademickie, w tym również w dziedzinie językoznawstwa. Większość tych opracowań ma jednak charakter opisowy. Ciekawą propozycję wyjaśnienia zauważonych różnic przedstawiła Deborah Tannen (1980, 1984), identyfikując w zachowaniach językowych Greków przewagę technik charakterystycznych dla przekazu ustnego, podczas gdy użytkownicy innych
45

języków mieliby znacznie bardziej zinterioryzowne techniki subkodu pisanego (por. Norwidowskie „Profesor mówi tak, jak pisze”). Niniejszy referat będzie ilustrowany przykładami tekstów zarówno typowo “ustnych” jak i typowo “pisanych”. Wyjaśnień zauważonych zjawisk będę szukała zarówno w sferze pragmatyki komunikacji międzykulturowej (por. Wierzbicka 1991, 1992) i etykiety językowej (por. Sifianou 1992, Watts [et al., red.] 2005), jak i typologii kultur (por. Triandis & Vasiliou 1972, Hofstede 2005). Postaram się też wykazać, ze decydujący wpływ na kształt danej wypowiedzi ma nie tylko kulturowo motywowana etykieta językowa, ale także charakter sytuacji komunikacyjnej i wzajemna pozycja jej uczestników. Negocjowanie tej pozycji za pomocą zachowań językowych może być istotniejsze niż statycznie ujęte różnice pomiędzy poszczególnymi kulturami.

PIOTR ŻMIGRODZKI Instytut Języka Polskiego PAN

Jednojęzyczny słownik ogólny jako środek komunikacji międzykulturowej (na marginesie prac nad Wielkim słownikiem języka polskiego)
referacie zostanie przedyskutowany problem obecności i opisu w słowniku ogólnym języka polskiego pewnych obiektów leksykograficznych, opisujących szeroko pojęte „fakty kulturowe”, a więc dotyczące wiedzy o kulturze, cywilizacji i historii Polski okresu pozostającego w zasięgu czasowym słownika, jak np. plan Marshalla (Rapackiego, Balcerowicza), lista Wildsteina, wydarzenia marcowe (sierpniowe, grudniowe), świadectwo z czerwonym paskiem, powszechne świadectwo udziałowe, bananowa młodzież, docent marcowy, zapluty karzeł reakcji. Ściśle rzecz biorąc, pełne zrozumienie znaczenia tych połączeń (jednostek?) obejmuje znajomość kontekstu kulturowego, historycznego, czy pewnych konwencji prawnych, obowiązujących w Polsce w określonym czasie. Są to więc elementy pozajęzykowe, co do których nie ma pewności, czy powinny być uwzględniane w słowniku
46

W

językowym. Niezaprzeczalny wszakże fakt, że polskie słowniki jednojęzyczne, w sytuacji braku słowników pedagogicznych, są używane przez obcokrajowców, służą więc komunikacji międzykulturowej w aspekcie synchronicznym (tzn. między kulturami współistniejącymi w czasie), jak też diachronicznym (między pokoleniami, które reprezentują różne następujące po sobie kultury) prowokuje do zastanowienia, czy jednak opisane fakty nie muszą się w słownikach znaleźć. W wypadku odpowiedzi pozytywnej pojawia się problem zaprojektowania strategii opisu leksykograficznego odpowiednich haseł.

47

INDEKS NAZWISK REFERENTÓW

Biolik, M. ................................................................................... 6 Borys, I. .................................................................................9, 11 Bracki, A. ..............................................................................7, 12 Chrzanowska-Kluczewska, E. ................................................6, 13 Czesak, A. ................................................................................... 9 Dąbrowska, A. ..................................................................... 10, 15 Dudziak, A. ............................................................................7, 16 Duska, J. ................................................................................8, 19 Karzarnowicz, J. ....................................................................9, 19 Kiklewicz, A. .........................................................................6, 20 Komorowska, E. ....................................................................9, 22 Koriakowcewa, E. .............................................................. 6, 7, 23 Kosecki, K. ............................................................................6, 24 Krajewski, L. .........................................................................7, 25 Mańczak-Wohlfeld, E. ...........................................................7, 27 Mielczarek, A. .......................................................................9, 28 Miodunka, W. ........................................................................5, 29 Nagórko, A. ...........................................................................6, 30 Navicka, T. ............................................................................8, 30 Pianka, W. ..............................................................................5,31 Piotrowski, T. .........................................................................8, 33 Rieger, J. ................................................................................... 10 Rocławska-Daniluk, M. ..........................................................9, 34 Rocławski, B. .........................................................................8, 35 Smułkowa, E. ..........................................................................5, 37 Steciąg, M. .............................................................................7, 38 Stopyra, J. ..............................................................................9, 40 Studniarz, S. ...........................................................................9, 40 Walczak, B. ................................................................. 8, 9, 28, 41
48

Wicherkiewicz, T. ..................................................................6, 42 Wronicz, J. ......................................................................... 5, 9, 43 Wyderka, B. ................................................................................ 6 Zabawa, M. ............................................................................7, 44 Zakrzewska, E. D. ..................................................................7, 45 Żmigrodzki, P. .......................................................................8, 46

49