KOŁO NAUKOWE PEDAGOGÓW UNIWERSYTETU ŚLĄSKIEGO

ZJAWISKO WYPALENIA ZAWODOWEGO w profesjach społecznego zaufania

Redakcja naukowa: Ilona Fajfer-Kruczek

Cieszyn 2010

Redakcja naukowa: Recenzent:

Ilona Fajfer-Kruczek prof. UŚ dr hab. Urszula Szuścik

Projekt okładki i skład: Copyright by:

Piotr Kruczek Koło Naukowe Pedagogów Uniwersytetu Śląskiego & Ilona Fajfer-Kruczek

Wydawnictwo RMDruck Poland, R. Muller Druk: Drukarnia „Ganimades” ul. Cieszyńska 365 43-300 Bielsko-Biała

Wszelkie prawa zastrzeżone. Każda reprodukcja i adaptacja całości bądź części niniejszej publikacji wymaga pisemnej zgody autorów tekstów. Wyjątek stanowi umieszczanie fragmentów publikacji w tekstach naukowych, pracach magisterskich i licencjackich pod warunkiem bezwzględnego umieszczenia wyczerpującego przypisu.

ISBN: 978-83-931587-0-6

Spis treści
Wstęp ....................................................................................................................... 5

- Ilona Fajfer-Kruczek Determinanty procesu wypalenia zawodowego w zawodach społecznego zaufania .................................................................................................................. 7 - Izabela Bieńkowska Wypalenie zawodowe policjantów ........................................................................ 26 - Aleksandra Minczanowska Wypalenie zawodowe – konieczność czy tylko jedna z możliwości w karierze nauczyciela ........................................................................................................... 32 - Alicja Hruzd Wyobrażenia i założenia początkującego nauczyciela o specyfice pracy w szkole policealnej TEB-Edukacja Filia w Jastrzębiu Zdroju a zagrożenia wypaleniem zawodowym ........................................................................................................... 40 - Karolina Urbańczyk Błędy jakich nauczyciel powinien się wystrzegać ................................................. 59 - Renata Stefańska-Klar Ukryte psychologiczne wymiary wypalania się nauczycieli. Rola nadziei i jej zasobów ................................................................................................................ 65 - Łukasz Tomczyk Internetowe poradnie w służbie współczesnego pedagoga ................................... 94 - Piotr Biesiada, Joanna Raj Wypalenie zawodowe w ujęciu egzystencjonalnym i etycznym .......................... 105 - Natalia Maria Ruman Triada wychowująca: Rodzina - Kościół – Szkoła w aspekcie pedagogicznoteologicznym a wypalenie zawodowe .................................................................. 111

4 .

Zazwyczaj podejmuje się ten temat w dyskusjach pedagogicznych. Praca służb mundurowych wiąże się z dużym ryzykiem występowania sytuacji niebezpiecznych i stresujących. „Wypalenie zawodowe . odwołując się do całokształtu pracy nauczyciela. Wyodrębnienie zjawiska wypalenia zawodowego. in. Konferencja odbyła się na Wydziale Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie. to właśnie ono jest tematem przewodnim niniejszych rozważań. że nie tylko opis problemu wypalenia zawodowego jest istotny. co zdecydowało o realizacji prac nad niniejszą publikacją. Należy pamiętać. ale także wskazanie na specjalistyczną pomoc psychologiczną i wsparcie społeczne. co wydaje się ważne z perspektywy prawidłowej relacji nauczyciel-uczeń. Kolejną egzemplifikacją zjawiska wypalenia zawodowego w środowisku innym niż szkolne. pozwoliło uzyskać odpowiedź na pytania: Dlaczego pracownik po pewnym czasie aktywności zawodowej przestaje efektywnie pracować? Dlaczego spada jego aktywność? Jak w konsekwencji przejawia się jego wyczerpanie emocjonalnie? Głosy podjęte przez autorów nad aktualnymi i przyszłymi problemami związanymi z wypaleniem zawodowym w zawodach społecznych. Stanowią zdecydowanie inny profil zawodowy.Wstęp Prezentowana publikacja jest kontynuacją rozważań podjętych na konferencji naukowej Koła Naukowego Pedagogów Uniwersytetu Śląskiego w 2007 roku nt. skupiając się m. perspektywie pracy początkującego pedagoga. na błędach w pracy nauczyciela i ich konsekwencjach. stanowią interdyscyplinarne studium teoretyczne i empiryczne. Wraz ze zmianami zachodzącymi na rynku pracy w drugiej dekadzie XX wieku określono syndromy zaburzonego funkcjonowania w sferze aktywności zawodowej człowieka. pierwszych syndromach wypalenia zawodowego.problemem współczesnego nauczyciela”. stanowi artykuł poświęcony temu problemowi wśród policjantów w Polsce. Przedstawione tu rozważania oscylują właśnie wokół tej tematyki. Problematyka wówczas podjęta okazała się niezwykle istotna we współczesnych realiach zawodowych. a także procesu kształcenia i wychowania. Poszukiwanie metod przezwyciężania przyczyn wypalenia 5 . które jest niezbędnym etapem po dokonaniu rzetelnej diagnozy.

a także tych. Szeroka perspektywa podejść w prezentowanej Państwu publikacji nie wyczerpuje tematu. znajdujących się w kręgu poszukiwań edukacji religijnej. Ilona Fajfer-Kruczek Cieszyn 2010 6 .zawodowego oraz niwelowania jego skutków jest koniecznym i pożądanym w praktyce zadaniem. Mając nadzieję na refleksje i wprowadzenie na drogę poszukiwań w zasygnalizowanym temacie. staje się jedynie kolejnym świadomym głosem na temat rzeczywistości zawodowej. W obliczu zmian obyczajowych i kulturowych. przedkładam na ręce Czytelników niniejsze opracowanie. zasadne jest podejmowanie wątków filozoficznych i etycznych.

lokalne i globalne warunki ekonomiczne i inne). Wytwarzane dobra lub świadczenie usług absorbują emocjonalnie. warunki pracy. Aby była efektywna musi zaistnieć wiele czynników zależnych od samego pracownika (motywacja. zaangażowanie. fizycznie lub intelektualnie w różnym stopniu. a do najważniejszych z nich można zaliczyć przede wszystkim: zainteresowania i predyspozycje. rzetelność. wynagrodzenie za pracę. odpowiedzialność i inne) i niezależnych (relacje między pracownikami i pracodawcą. oczywiście o ile taka oferta jest w zasięgu jej poszukiwań. piractwo. że praca jest obecnie podstawą do uzyskania źródeł utrzymania.Ilona Fajfer-Kruczek Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytet Śląski Determinanty procesu wypalenia zawodowego w zawodach społecznego zaufania Wstęp Aktywność zawodowa człowieka wiąże się z podejmowaniem odpowiedzialności za swoje działania w ramach stosunku pracy. Oprócz odpowiedniego wyboru. Powszechnie wiadomo. Oczywiście nie możemy i nie będziemy rozpatrywać w tych perspektywach nieformalne profesje np. W niniejszym opracowaniu zostaną pokrótce przedstawione przykłady zawodów. Wybór profesji zależy od wielu czynników. osoba staje w obliczu weryfikacji (rekrutacji) na dane stanowisko pracy. paserstwo. które określane są mianem zawodów zaufania 7 . dlatego każdy zawód posiada swoją specyfikę pracy i jest wartościowy społecznie. wykształcenie oraz umiejętności w danej dziedzinie. czy prostytucję. systemy motywacji i systemy socjalne. a tym samym zaspokojenia potrzeb egzystencjalnych. zgodnego z osobistą motywacją.

Relacje z podopiecznymi i współpracownikami stają się wtedy bezosobowe i zdepersonalizowane. Nie będzie to jednak porównanie tychże zawodów. s. negatywa ocena efektów pracy. Maslach (1976) wynikało.” 8 . Tucholska. S.społecznego. Jackson (1982) – pod nazwą: Kwestionariusz Wypalenia Zawodowego (por. które przyczyniają się do wypalenia zawodowego w perspektywie literatury przedmiotu. 2009. 2009. Wnioski te stały się podstawą do rozwinięcia tego właśnie tematu. „Emocjonalne wyczerpanie – czyli nadmierne zmęczenie. drażliwością. że syndrom wypalenia pojawia się dość regularnie u ludzi pracujących w zawodach społecznych. są to: 1. s. impulsywnością. Depersonalizacja – przejawiająca się poprzez negatywne. cyniczne i nadmierne dystansowanie się w kontaktach interpersonalnych. 21). 2009 s. 3. W podsumowaniu zostaną ujęte kwestie konsekwencji i skutków lekceważenia syndromów wypalenia zawodowego. Wedle stworzonego przez Ch. jako istotne z punktu widzenia społecznego. możemy mówić o trzech dymensjach wypalenia. W dalszej części rozważań podjęta zostanie próba opisania determinantów i czynników. ze szczególnym uwzględnieniem tych z zakresu oświaty i pomocy społecznej. Tucholska. 22-23). objawiające się brakiem energii i zapału do działania. depresyjność oraz niska samoocena (za: S. Prawdopodobnie wyodrębnienie tego syndromu było koniecznością w sytuacji zawodowej ówczesnych pracowników. Tucholska. jako zjawiska nazwanego i opisanego w teorii. 19-20). ponieważ są one bardziej obciążające psychicznie (za: S. W literaturze przedmiotu głównym i podstawowym narzędziem do badania omawianego stanu jest skala opracowana przez Ch. 2. Już z badań Ch. brakiem radości życia. Maslach (1982) modelu wypalenia. zweryfikowanego w empirii. utratą idealizmu. Syndrom wypalenia zawodowego i jego objawy Istota wypalenia zawodowego. Obniżenie zadowolenia z osiągnięć zawodowych – inaczej spadek poczucia własnej kompetencji i wydajności. miało miejsce dopiero pod koniec XX wieku. a jedynie ukazanie swoistych warunków pracy i determinantów obciążających sferę emocjonalną pracownika. Maslach i S. moralnego i ekonomicznego.

M. które są najbardziej narażone na omawiane zjawisko pisząc: „zespół objawów pojawiających się u osób wykonujących zawody.Na polskim gruncie. Poniższa tabela (nr 1) zawiera pogrupowaną listę objawów (wg Ch. Sęk. która pomaga w określeniu czy syndrom wypalenia zawodowego już się ujawnił i w jakim zakresie. Maslach. s. pełen zaangażowania i cechy osobowości profesjonalisty stanowią podstawowe instrumenty czynności zawodowych decydujące o poziomie wykonania zawodu. opracowane przez H. 84). pielęgniarka. niemożliwe do przezwyciężenia trudności (2006.” Skala nasilenia objawów i ujawnianie się kolejnych. w których bliski kontakt interpersonalny. godne uwagi jest jedno z następujących podejść do syndromu wypalenia zawodowego. o sukcesach i niepowodzeniach zawodowych. w której znajduje się osoba. Sęk. Autorka określa podmioty. Leiter (1997) Emocje Myśli Zdrowie Zachowania Motywacja fizyczne Objawy u siebie Obniżony nastrój Beznadzieja Bóle głowy i Impulsywność Poczucie nudy Poczucie Bezradność mięśni Wzmożona Monotonia wyczerpania Spadek Bezsenność wypadkowość Utrata Lęk samooceny Problemy: Wzrost napięcia entuzjazmu Utrata Problemy z żołądkowe Apatia Spadek optymizmu koncentracją ciśnieniowe zadowolenia z Utrata idealizmu Kłopoty z krążeniowe pracy trudniejszymi Demoralizacja zadaniami 9 . Leiter). które można określić jako społeczne i usługowe zarazem. terapeuta. Tabela 1. s. K. takie jak nauczyciel. 2004. decyduje o fazie wypalenia zawodowego. w którym praca staje się uciążliwa i wraz z fizycznym i psychicznym wyczerpaniem pojawiają się liczne. Maslach.” M. pracownik socjalny i tym podobne (H. Całościowe ujęcie objawów syndromu wypalenia zawodowego wg Ch. P. Chodzi tu o zawody. jako zespołu zaburzeń w funkcjonowaniu jednostki w układzie człowiek praca (…). 47). Grzegorzewska dokonując wnikliwej analizy literatury przedmiotu uogólnia definicje pojęciowe „syndromu wypalenia zawodowego. lekarz.

Równie ważna jest też „wiedza 10 . o niejednoznacznych objawach i nasileniu. 424. Należy także pamiętać. s. Trudno dokonywać autodiagnozy. że na przykład napięcie jakie powoduje stres zawodowy może być zarówno przyczyną jak i skutkiem procesu wypalenia zawodowego. a w najgorszym razie mogą odzwierciedlać strategię funkcjonowania i dostosowania do warunków pracy. Nie można wnioskować o nim na podstawie obserwacji tylko jednej płaszczyzny aktywności. bo pojawić się może skłonność do usprawiedliwiania swojego zachowania w danej sytuacji lub nadmiernie obarczać się odpowiedzialnością za nie (subiektywizm). Niektóre z przytoczonych wyżej objawów mogą być także syndromami innych chorób i zaburzeń emocjonalnych. kariera wypalenie …. objawy wypalenia zawodowego mogą być objawami innego zaburzenia lub choroby. ponieważ można dojść do nieprawdziwego wniosku. Syndrom wypalenia zawodowego to szczególne zjawisko. generowanymi przez ludzki organizm.Zwiększona irytacja Drażliwość Żal Gniew Smutek Poczucie bycia niedocenianym W relacjach z innymi Spadek Unikanie odporności kontaktu Ogólne Izolacja pogorszenie się zdrowia Słabsza kondycja W pracy Pretensje Ogólne Absencja Dbanie tylko o pogorszenie się Spadek własne korzyści zdrowia efektywności Słabsza Spóźnienia kondycja Kradzieże Strajk albo … przywieranie do przepisów i regulaminów Brak inwencji Cynizm Utrata tolerancji Obojętność Roszczenia Rywalizacja Indywidualizm Poszukiwanie spełnienia poza pracą Spadek morale Brak zaangażowania Zbytnia zależność od przełożonych Fluktuacja kadry Nielojalność Opór na zmiany Źródło: A. ponieważ tak jak zostało już podkreślone. można przejść do wskazania możliwości terapii i wzmocnienia organizmu. 2004. A jeśli diagnozę potwierdzi specjalista. W każdym przypadku zaobserwowania u siebie opisywanych w niniejszym opracowaniu syndromów należy udać się do specjalisty. Dyląg: Praca.

administracji publicznej. Rozróżnienie stresu i wypalenia zawodowego Stres To nierównowaga stanu intelektualnego. 2006. 90)”. organizacji sportu i rekreacji i wielu innych. budownictwa. usług telekomunikacyjnych. Pamiętać należy. s. handlu. Tabela 2. K. Coraz częściej mówi się o pracownikach: pracy biurowej. opieki i pomocy społecznej. służb porządkowych. medycyny. a wypaleniem zawodowym w opracowaniu M. że do 11 . aby uniknąć perioratywnego naznaczania. oświaty. prestiż. Korcz. że nie zawsze w wyniku stresu dochodzi do wyczerpania w życiu zawodowym. 51. obronnych i ochrony mienia. pracownikach fizycznych czy umysłowych. że pracę można wykonywać z użyciem siły fizycznej lub wykorzystując potencjał umysłu. produkcji. Obecnie stosuje się oficjalne podziały branżowe. Grzegorzewska: Stres w zawodzie nauczyciela…. 2006. transportu i spedycji.ewentualnego pracownika o zagrożeniach i własnej podatności na ten syndrom. zaufanie społeczne w pracy zawodowej We współczesnych społeczeństwach przyjęło się powszechne przekonanie. bankowości. Etos. K Grzegorzewskiej obrazuje Tabela nr 2. s. a niżeli o np. nauki. Różnice pomiędzy odczuwaniem stresu. a także umiejętność wyznaczania sobie ważnych celów zawodowych i sztuka ich osiągania. jak również korekta fałszywej świadomości na temat ryzyka wypaleniowego (I. rolnictwa. Oczywistym jest fakt. prowadzącymi do obniżenia szacunku wobec własnej osoby na podstawie interpretacji dokonywanych przez jednostkę Jest to stan powstający stopniowo w czasie Może być procesem długotrwałym lub krótkotrwałym Źródło: M. wskazując raczej na przedmiot i rodzaj wykonywanej pracy. emocjonalnego i fizycznego jednostki Powstaje na bazie percepcji sytuacji – potencjalnego źródła stresu – jako wywołania zagrożenia lub straty Wywołuje pewne reakcje fizyczne i emocjonalne Wypalenie zawodowe Syndrom postępującego rozczarowania Emanacja postrzegania przez jednostkę niespełnionych potrzeb oraz niespełnionych oczekiwań Charakteryzuje się objawami o charakterze psychicznym i fizycznym.

jego spraw osobistych. Obecnie do tego zaszczytnego grona zalicza się nadal osoby wykonujące zawód lekarza. specyficzne zawody. jaki pozwala osiągnąć dany zawód w społeczeństwie. które wpisały się najmocniej w świadomości społecznej. nauczyciela. s. a także wyznacza pewne normy dużej grupy społecznej (por. psychologa. Rynio. s. talencie. dużo 12 . 112-113). wrodzonych predyspozycjach. jego zdrowia oraz psychiki). a nawet życzyć sobie aby posiadał talent i wrodzoną intuicję w danej dziedzinie. jak już zostało wspomniane wiąże się z pewnymi powinnościami i niejednokrotnie utrudnieniami. Hajduk. mundurowych. mówiąc o prestiżu zawodowym. Jeżeli dany specjalista spełnia te oczekiwania i wymagania jesteśmy skłonni gratyfikować go bardziej niż innych. Mianem „prestiżu zawodowego. nadaje znaczenie. w ujęciu historycznym funkcjonuje etos lekarza. czasem cechach. które cieszą się zaufaniem społecznym. Mówimy wtedy o poczuciu misji. kompetencje i odpowiednie wykształcenie. a także etos nauczyciela. Przy czym etos zawodu nauczyciela zmienił się wraz z ze sposobem rozumienia celów kształcenia oraz funkcji wychowania w życiu społecznym i jednostkowym (A. która upowszechnia lub wzmacnia i chroni wartości i wzory kulturowe. E. jaką ludzie mają na temat zawodów.wykonywania niektórych z wyżej wymienionych stanowisk nie wystarczają tylko zdolności. 1995. jako powinność. reguluje postępowanie i działanie ludzi należących do warstwy społecznej. 1995. niezręcznych. ma charakter bardzo osobisty (bo w chodzi w obręb intymny człowieka. Wiedza. Jesteśmy gotowi darzyć go większym szacunkiem i mieć wygórowane oczekiwania co do jego umiejętności. Tą rangą określamy niektóre. To profesje. Te zawody zawsze ujmowane były w kategoriach powołania i służby. trudnych. Etos. Jeśli zawód wiąże się w przyszłości z dużą odpowiedzialnością za efekty wykonywanej pracy. Specyfika pracy w tych zawodach. określamy zgoła innym pojęciem. oraz sposób ich postrzegania są raczej elementami stałymi. księdza. 75). duchownego. mianowicie etos. Czasami do działania jakim jest praca odnosi się nieco inne pojęcie. określamy zróżnicowaną ocenę społeczną przypisywaną określonym zawodom. Status. W warunkach polskich. które trudno opisać i zweryfikować naukowo. a także pracownika służb społecznych. chcemy aby wykonywał go ktoś komu można zaufać.

które rodzi się względem wykonującego i efektów jego pracy. Trafne. 180). nie cieszy się jeszcze takim uznaniem. Słownik socjologii i nauk społecznych. Słownik socjologii i nauk społecznych. Fox zaproponował rozróżnienie systemów zarządzania pracą opartych na małym i dużym zaufaniu (metody kontroli i etos pracy). świadczą o elitarności przygotowania zawodowego. 1991. Niektóre wyżej wymienione profesje na pewno będziemy mogli zaliczyć do profesji prestiżowych. Zdaniem A. A. Odpowiedzialność za wykonywane zadania. a także kształtowaniu ich osobowości.. duchownych i innych. 255). 13 . Przypuszczalnie ze względu na stosunkowo niską gratyfikację oraz odroczenie pożądanych wytworów pracy. Wśród tej grupy zawodowej możemy wyróżnić między innymi: nauczycieli. w odniesieniu do wykonywania działania zawodowego. s. Niewątpliwie zawody. leczeniu i terapii. s. dowodząc. pracownika socjalnego i innych. w których spełniają się osoby pracując dla ludzi i wśród ludzi zalicza się do służb społecznych. świadomość dużego zaufania klientów oraz etos pracy. elitarność studiów.” Tym pojęciem współcześnie określamy np. uściślając w podejmowanym zagadnieniu A. 440-441). lekarzy. Narażeni są oni jednak na szczególny rodzaj wyczerpania emocjonalnego i zmęczenia pracą zawodową (por. ale również elitarności i wysokiej gratyfikacji za pracę. ale kryterium jakie przyjmujemy odnosi się nie tylko do użyteczności społecznej tych zawodów. psychologów. Korzon. którą im przypisują (P. Świeboda. 2006. że różnice takie występują zarówno w pojedynczych organizacjach jak i w strukturze interesu narodowego (A. Kapciak. jest zatem określenie poziomu zaufania. prawnika. towarzyszy większości zawodów społecznych. kursów kwalifikacyjnych dostępnych tylko dla najwybitniejszych lub najzamożniejszych osób. architekta i in. wniesienia dużego zaangażowania. ale już zawód nauczyciela. zwłaszcza tych polegających na pomaganiu w trudnych życiowych sytuacjach innym. W takim przypadku będzie mieć znaczenie elitarność przygotowania do wykonywania prestiżowego zawodu np. 2006. zawód lekarza. stażów w najlepszych instytucjach.większe jest zróżnicowanie wartości. pielęgniarki. s. pracowników socjalnych. Giddensa zaufanie to przeświadczenie o niezawodności osoby lub systemu (…). Korzystanie ze specjalistycznych kursów i praktyk zagranicznych.

to dodatkowe czynniki obciążające pracowników. 2004). o charakterze prakseologicznym i moralnym w działaniu nauczyciela jest wspomaganie ucznia w usamodzielnianiu intelektualnym. „Wypalenie rozwija się bowiem głównie w tych zawodach. jak w żadnej innej występuje presja dwóch niespójnych ze sobą orientacji zawodowych: 14 . w której jedną ze stron są pracownicy instytucji wspierających. (…) Naczelnym założeniem. aby skutecznie przeciwdziałać takiemu procesowi. które ustanowione są odrębnymi przepisami prawa i określone przepisami wewnątrz instytucjonalnymi. Hajduk. będące przejawem wyczerpania w zawodzie. Przyjrzyjmy się pokrótce niektórym profesjom w celu uchwycenia pewnych prawidłowości wynikających z ogólnych warunków i zasad pracy. 1995. moralnym i społecznym. 77). wykonanie rozkazu w służbach mundurowych). Jedną z bardziej obciążających relacji zawodowych jest relacja pomocy. Dlatego badania nad syndromem wypalenia zawodowego są bardzo często podejmowane właśnie w odniesieniu do tej kategorii zawodowej. jak na przykład zachowanie tajemnicy służbowej. należałoby rozpatrywać to zagadnienie w aspekcie wykonywania konkretnej profesji uchodzącej za społecznie użyteczną. Jest to szczególnie ważne. Nieosiąganie tego celu stanowi istotny defekt pracy nauczyciela (E.” Praca w takich instytucjach obwarowana jest niejednokrotnie pewnymi procedurami.” Błędy w pracy z dziećmi i młodzieżą. Świadomość przestrzegania owych reguł tych spisanych i tych oczywistych. pozostawiają ślady w rozwoju i rzutują na ich przyszłe funkcjonowanie. „Zawód nauczyciela wyróżnia się wśród innych zawód wyodrębnionych w społecznym podziale pracy. Bilska. w których wykonywanie obowiązków wiąże się z emocjonalnym zaangażowaniem w sprawy innych ludzi. drugą zaś osoby poszukujące pomocy (E. ponieważ „w pacy nauczyciela. s.Wybrane aspekty syndromu wypalenia zawodowego w profesjach społecznych Aby lepiej zrozumieć istotę wypalenia zawodowego. lojalność wobec pracodawcy. Każda taka profesja posiada swoją specyfikę i szczególne zasady wykonywania poszczególnych działań w ramach stosunku pracy. czy fakt konieczności zaufania w podejmowaniu decyzji przełożonym (np.

3. 5. Zdolności organizacyjne – skuteczny system zarządzania czasem. oczywistym jest. 2. 2005.” Ta niespójność wyraża się w priorytetach działania. Hornby. aby mogli podzielić się nim i nauczyć sposobów radzenia sobie ze stresem również swoich podopiecznych. relacjami koleżeńskimi. jako przeciwdziałaniem wypaleniu w zawodzie. Propozycje te to zaledwie drogowskazy dla poszukujących właściwej metody radzenia sobie ze stresem. a tym samym mniejsze będzie zaangażowanie nauczycieli w interwencję. Mając na uwadze fakt specjalizacji nauczycieli (ze względu na formę i rodzaj kształcenia) i wielość opracowań odnoście pracy nauczyciela w ogólności. Jeśli uczniowie będą potrafili rozładować napięcie wywołane stresem w sposób odpowiedni. Co oczywiście wydaje się podwójnie korzystne w sytuacji szkolnej. kreatywnej wizualizacji. ale na spełnieniu formalności związanych z wykonywanymi czynnościami. Hall. 80). jako 15 . Hajduk. Metody zaproponowane w tym modelu są pogrupowane są na pięć kategorii: 1. Zdolności poznawcze – opierają się na uczeniu pozytywnego myślenia. egzaminami.orientacja na sprawność działania i orientacja na poszanowanie godności jednostki. C. a w praktyce najczęściej przekłada się w wyborze między formą i trybem administracyjnym a bieżącymi potrzebami jednostki. s. ale w taki sposób. 258-259). ucznia (E. G. Hall i G. Hornby zaproponowali model radzenia sobie ze stresem w praktyce. należy wskazać na jedną z wielu specjalności pedagogicznych. Zdrowie emocjonalne – wykorzystuje się tu metody kierowanej fantazji oraz różne techniki relaksacyjne. s. Większe wymogi administracyjne i formalne koncentrują wysiłki nauczycieli nie tylko na procesie dydaktycznym i wychowawczym. Odprężenie fizyczne – to przede wszystkim zdrowa dieta. Relacje z innymi – to techniki pozwalające kształtować umiejętności rozmawiania o własnych problemach z najbliższymi i z profesjonalistami. zmienianiu utrwalonych negatywnych norm na te powszechnie panujące. że będzie dochodzić do mniejszej ilości konfliktów i sytuacji trudnych związanych z nauką. 4. Przeznaczony jest szczególnie dla nauczycieli. 1995. unikanie środków psychoaktywnych i dopingujących. ćwiczenie wyznaczania priorytetów zadaniowych i ich skutecznej realizacji (C. Aby lepiej pokonywać napięcie w związku z różnymi sytuacjami zawodowymi. a także uczenie uczniów asertywności w trudnych sytuacjach. mówienia o zmartwieniach w pierwszej osobie. odpowiednia ilość snu.

Jackowska 2008). że pierwsza grupa zdecydowanie wykazuje większe wskaźniki wypalenia emocjonalnego. E. Ci z kolej mają wyższe wskaźniki w aspekcie depersonalizacji i utrzymania więzi i relacji z wychowankami/uczniami (por. . Do najważniejszych objawów wyczerpania zawodowego pedagogów specjalnych M. Chrzanowska 2004. co świadczy o dużym zaangażowaniu emocjonalnym w relacje jednak zawodowe. s. 16 . . która pracuje z dziećmi i młodzieżą niepełnosprawną. 1991.rozczarowanie i wyczerpanie emocjonalne.intelektualne wyczerpanie. Fimian i M. 183-189). co wymaga większych nakładów pracy i przygotowania aby dostosować się do specjalnych potrzeb edukacyjnych uczniów niepełnosprawnych. tym silniej odczuwane im większe oczekiwania i zamiary wiązała dana osoba z wybranym zawodem (za: A. . że następuje regres w funkcjonowaniu ucznia. Reakcje i symptomy świadczące o zbliżającym się lub trwającym procesie wypalenia.nadmierny niepokój. Korzon. gdzie efekty kształcenia są zdecydowanie trudniejsze do zaobserwowania w czasie. czyli profesję pedagoga specjalnego (I. 1991. że sytuacja pracy z uczniem niepełnosprawnym wymaga większego zaangażowania osobistego na poziomie procesu dydaktycznego. s. . nie będą się zasadniczo różnić niż w przypadku innych zawodów społecznych.odczuwanie napięcia.depresje i lęki. Santoro (1983) zaliczają przede wszystkim: . stwierdza. . .szczególnie zagrożoną wypaleniem zawodowym. Pedagog specjalny to osoba. J. gdzie zdarza się.wzrastającą frustrację. ale też społecznego poprzez budowanie więzi o trwalszym charakterze niż byłoby to możliwe w szkolnictwie masowym. osiągnięć osobistych i osobistego zaangażowania niż nauczyciele szkolnictwa ogólnodostępnego. W świetle tych badań trudno nie odnieść wrażenia.bezradność. A. gdzie podmiotem jest uczeń. 181). To z kolei może prowadzić do identyfikowania się z postępami i porażkami ucznia. Korzon analizując dane z badań porównawczych pomiędzy nauczycielami szkolnictwa specjalnego i szkolnictwa masowego.

Trudno oszacować prawdziwą skalę wypalenia zawodowego wśród nauczycieli w Polsce. 254). 2. że nauczyciele pracujący z osobami niepełnosprawnymi intelektualnie wykazują syndrom wypalenia zawodowego w różnym w stopniu. jako szczególną ze względu na specyfikę pracy.nauczyciele.zbyt duża liczba więźniów podległych jednemu wychowawcy. Etap . do pracy socjalnej. wskazuje czynniki najbardziej stresujące. s.nauczyciele ze stwierdzonymi wszystkimi symptomami wypalenia zawodowego (M. 3. etapy) procesu wypalenia zawodowego. wybierając właśnie tę profesję. 2005. Etap . że preselekcja i rekrutacja do tychże służb jest o wiele bardziej rygorystyczna niż np. które mogli doświadczyć podmioty badania: 1. G. działając destrukcyjnie prowadzi do zaburzonej aktywności zawodowej (por. 17 . powodujące wypalenie zawodowe właśnie w wśród personelu tego rodzaju placówek. H. 2005. którzy są zagrożeni wypaleniem. Autorka wskazała na fakt. Taka sytuacja jest stresująca. determinują do ciągłego bycia w pogotowiu na wypadek nieoczekiwanego zdarzenia. Etap . niejednokrotnie agresywnymi i nieobliczalnymi. Obcowanie z osobami o zaburzonym sposobie funkcjonowania społecznego. Sekułowicz. Są to następujące czynniki: . W związku z tym możemy wyróżnić cztery stopnie (lub typy. Sekułowicz również przeprowadziła badania empiryczne na grupie nauczycieli szkolnictwa specjalnego.bezpośrednie zagrożenie życia i zdrowia – stanowią pracownicy Policji i Służby Więziennej. Machel odnosząc się do własnego doświadczenia i obserwacji w praktyce penitencjarnej. s. co powoduje presje i poczucie nienadążania za zadaniami do wykonania.M.nauczyciele. Spowodowane jest to barkiem całościowych i kompleksowych badań na różnych szczeblach szkolnictwa. w sytuacji polegania tylko i wyłącznie na własnych kompetencjach oraz umiejętnościach innych pracowników. frustrację). Stałe. powtarzające się pobudzenie emocjonalne powoduje napięcie (stres. Kolejną grupą zawodową narażoną na szczególne niebezpieczeństwo . Kuziora. 4. Oczywiście należy podkreślić.nauczyciele nie są wypaleni. fizycznie i może prowadzić do zmiany w psychice pracownika. Świadomie lub podświadomie pojawia się brak zaufania. i którym nie grozi wypalenie w przyszłości. Etap . którzy są wyczerpani lub zdystansowani. 203-205). jednakże praktyka i codzienne obcowanie w takim środowisku pracy jest bardzo obciążające emocjonalnie.

18 . oraz dobrze kierować karierą zawodową (por.. Pracując z podopiecznymi częściej niż inni w toku wykonywania zadań narażeni są na niepowodzenia. Model takiej profilaktyki wypalenia zawodowego w służbach mundurowych jest jeszcze we wstępnej fazie wdrażania. nadmierna i narastającą liczba obowiązków do wykonania w zbyt krótkim czasie. notorycznie powielanej sytuacji. J. co przy obecnym stanie więziennictwa w Polsce nie napawa optymizmem. 246). 2007. niekonsekwencja w podjętych zobowiązaniach.  specjalne wsparcie psychologiczne dla personelu. s. W warunkach wolnościowych instytucja kurateli sądowej związana jest z nadzorem lub dozorem warunków sprawowania się podopiecznych w ich naturalnym środowisku zamieszkania lub placówkach różnego typu. Aby zaradzić takim sytuacjom J. który wśród swoich klientów pracuje zarówno z osobami skazanymi za popełnienie wykroczeń i przestępstw.  wprowadzenie sytemu motywacji pracowniczej opartej na podejściu godnościowym i wsparciu materialnym. Nawój.stałe poczucie zagrożenia ze strony więźniów. . Oczywiście blokadą stają się nakłady finansowe. Kuziora. 1998. które musiałyby zostać pokryte na wsparcie akurat tej grupy zawodowej. patologii i konfliktów. jak i rodzinami z małoletnimi i nieletnimi dziećmi. frustracje i stres (G. 250-251). s. szczególnie niebezpiecznych i mogących zachować się ekstremalnie (por. 283-284). 2005.  odpowiednia gratyfikacja finansowa i materialna stosowna (proporcjonalna) do obciążenia pracą.  wprowadzenie sytemu ocen pracy aby dopasować system motywacji i wcześnie korygować zachowania niepożądane i błędy. unikanie kontaktu przez podopiecznych. Korespondującym z wyżej wymienionym zawodem (ze względu na charakter i środowisko pracy) jest zawód kuratora sądowego. Ale również tutaj kuratorzy borykają się z wieloma problemami w pracy. s. Nawój proponuje wprowadzenie w placówkach penitencjarnych obowiązkowych środków zaradczych i oczywiście profilaktycznych:  wdrożenie profilaktyki i terapii do standardowego postępowania z personelem. Machel. . Niepowodzenia te to brak porozumienia z klientem.stała.świadomość niemożności zmiany uciążliwej. H. bywają w centrum problemów osobistych.

a jeśli chodzi o sprawy sprawowania opieki i wychowania małoletnich przez rodziców – ograniczenie. dotychczasowych doświadczeniach. brak współpracy. presja standardów administracyjnych.konflikty interpersonalne w pracy. Najistotniejsze determinanty zewnętrzne (czynniki organizacyjne). a profil zawodowy nie pokrywa się z osobistymi kompetencjami. misja profesji nie pokrywa się z faktyczną wykonywaną w niej pracą. presja wyników i efektów pracy. 51). .niższe niż oczekiwane wynagrodzenie finansowe za pracę. ale nie jest z nim tożsamy. brak lub niewystarczająca gratyfikacja za wykonanie prac (też dodatkowych działań i nadgodzin). jej przeżyciach.w ostateczności umieszczenie klienta w zakładzie karnym. Może on być jednym z czynników wywołujących albo utrzymujących proces wypalenia zawodowego. lub odebranie im praw rodzicielskich. odporności na stres czy raczej w strukturach organizacji i zasadach wpływy na sposób wykonywania pracy. Zamiast poczucia satysfakcji dają tylko poczucie cierpienia i frustracji. K. . które można wyróżnić to: . rywalizacja.trudność wyodrębnienia i wskazania pozytywnych efektów pracy w krótkim terminie. co niestety jest mylone nawet w literaturze przedmiotu (por. s. czy w nieodpowiedniej gratyfikacji? Należy pamiętać. Grzegorzewska.inne niż oczekiwane standardy pracy (gorsze). .presja terminów (czasu). Pojawia się zatem pytanie co leży u podstaw wypalenia zawodowego? Czy przyczyn tego będziemy upatrywać w strukturach osobowościowych danej jednostki. M. przemoc 19 . prestiż. lojalność wobec pracodawcy. 2006. .skomplikowana procedura awansu lub brak takiej możliwości. . Niejednokrotnie kurator pracuje w niesprzyjającym środowisku. Determinanty procesu wypalenia zawodowego w zawodach zaufania społecznego Powyższe przykłady zawodów wskazują. że najczęstszą przyczyną pojawienia się omawianego zjawiska jest stres. gdzie środowisko lokalne podtrzymuje nieprawidłowe formy zachowania społecznego. że wypalenie zawodowe pojawia się gdy zakładany przez pracownika etos.

doświadczą w swej karierze wypalenia zawodowego (E.). agresja werbalna. Z analizy 20 .zły stan zdrowia. 1996. duża absencja. unikają sytuacji trudnych. brak dystansu). H. najważniejsze determinanty wewnętrzne (czynniki indywidualne). Sęk. że osoby. W. że nie były w stanie ich spełnić lub traktują swój zawód jako misję wymagającą od nich szczególnego zaangażowania i specjalnych wyrzeczeń . . uzależnieni od substancji psychoaktywnych. Bilska. . i in. . . nieumiejętność komunikacji. Natomiast.obniżona motywacja.pracoholizm. stawiają sobie bardzo wysokie wymagania i często karcą się za to. E. brak wzajemnego zaufania. konflikty. (por. nadmierny dystans. silna motywacja do pracy. 2004). poczucie braku sensu działania.wybór zawodu z przypadku.konflikty interpersonalne. 2004). L. Bilska. które nie wierzą w swoje możliwości.nieumiejętność dostosowania do zmieniających się warunków. stan cywilny. np.niska samoocena. które przyczyniają się do wyczerpania w omawianym kontekście to: . . niepełnosprawne i/lub chore psychicznie.nieumiejętność radzenia sobie ze stresem. . Korcz.słaba kondycja emocjonalna (nadwrażliwość. osobowości) klienta bezpośredniego (np.zła organizacja czasu pracy. reagują emocjonalnie na trudne sytuacje zawodowe. nieporadne życiowo. które z nich są dominujące. 2004. niskie poczucie skuteczności zaradczej . bierność. sprawcy i/lub ofiary przemocy.” Ważnym czynnikiem indywidualnym. F. . chcą być lub są perfekcjonistami w danym zakresie.psychiczna. niepożądane relacje z przełożonymi (np.niedostateczne kompetencje zawodowe. Jednakże badania przeprowadzone w różnych środowiskach (głównie wśród nauczycieli) w wielu krajach nie dają jednoznacznej odpowiedzi. .poczucie zewnętrznej kontroli wykonywanej pracy. mobbing. wiek.obciążający profil (sytuacji. I. Trelak. Świętochowski. nie próbują i nie potrafią stawić im czoła (…). jest zróżnicowanie na płeć. .niepewność. . brak empatii). w aspekcie wypalania się. brak konsekwencji działania. .problemy w życiu osobistym. 1998. 2001. osoby bezrobotne. „Z dużym prawdopodobieństwem można przyjąć. zależność. . J. Golińska. . unikanie sytuacji trudnych.

poczucie wewnętrznego przymusu do pracy i niski stopień zadowolenia z pracy (por. Jeszcze jeden aspekt w kontekście wypalenia zawodowego ujawniają Spance i Robbins (1992) padając zjawisko pracoholizmu wśród 291 pracowników społecznych.pracoholików. którzy wskazują ponadto na konflikt ról społecznych w pracy i życiu osobistym kobiet. Cechy te zarówno mogą mobilizować do działania jak i być czynnikami. które charakteryzować mają pracoholizm. Gdy poziom satysfakcji jest bardzo niski. . . Natomiast badania Greenglass i Bruke (1988) oraz Maslach i Jackson (1981. można uwydatnić dwa odrębne wnioski. Sekułowicz. Nie można jednak tych wyników uogólniać na wszystkie profesje społeczne. Sekułowicz. który wykazuje.dotychczasowych badań. że wypalenie zawodowe stwierdza się częściej u kobiet w wieku średnim i dłuższym stażu zawodowym. Z drugiej strony przeciwieństwo pracoholizmu. gdyż możemy w toku badań wskazać na zawody zdominowane przez jedną płeć. wyodrębniając w tej grupie sześć podtypów badanych: . prowadzić to może do błędów. 1985) podkreślają większe ryzyko wypalenia zawodowego u mężczyzn. 2005. które prowadzą do wypalenia zawodowego.rozczarowanych.niezaangażowanych. którą przeprowadziła M. S. . s. 21 .entuzjastycznych pracoholików. nie jest to też reguła jednostkowa. .zrelaksowanych. Retowski. 49-50). Pierwszy sformułował Friedman (2002). . a mianowicie: wysoki stopień zaangażowania w pracę. Podobnie stwierdzają Etizon i Pines (1986). Autorki skupiły się na trzech cechach. a poziom motywacji wewnętrznej bardzo słaby.entuzjastów pracy. 316-317). na które w zawodach społecznego zaufania nie można sobie pozwolić. 2003. zwłaszcza wyższe w skali depersonalizacji niż wyczerpania emocjonalnego (M. czyli brak zaangażowania i zaniedbywanie obowiązków też do nich prowadzi. s.

Hall. a tym samym z absencją w miejscu pracy mają niekiedy charakter powracający lub długotrwały. częściej sięgać po używki (papierosy. Obalając tezę zarysowaną przez Ch. Nie zlikwiduje się przestępczości. Grzegorzewska. emocjonalne. S. s. Tucholska. 245246). Do ciekawych wniosków z uzyskanych danych empirycznych doszła S. który zaniedbanie zawodowe usprawiedliwia niedostatkiem świadczeń za pracę (E. Autorka badając skalę wypalenia zawodowego u nauczycieli stwierdziła.K. Tucholska. Wypalenie zawodowe może również powodować ostateczną 22 . że wnikliwa analiza zjawiska i wyniki badań wskazują. 47). zwłaszcza w sferze wymiernej gratyfikacji za pracę. Z jednej strony „sprzeciw moralny budzi takie stanowisko nauczyciela. M. Może zarówno popadać w częstsze konflikty z bliskimi i współpracownikami. słodycze a nawet leki i narkotyki). z którym nie potrafi sobie poradzić. 2009. ostatecznie i medycyna nie ma lekarstwa na wszystkie choroby. alkohol. 2006. 1995. że zawód nauczyciela. gdy jednostka całkowicie się wypali zawodowo odczuwa cierpienie. że posiadanie koniecznych kompetencji interpersonalnych dla wykonywania profesji społecznych oraz silnej osobowości jest podstawą efektywnego i satysfakcjonującego funkcjonowania zawodowego (por. s. Maslach.Podsumowanie Determinanty zewnętrzne procesu wypalenia trudno jest kontrolować i niwelować. 2005. Progres w zawodach społecznych jest niemalże niemożliwy ze względu na fenomenologiczny wymiar relacji z drugim człowiekiem. Koszty związane z utratą zdrowia fizycznego i psychicznego. 83)”. nie nawróci wszystkich na właściwe ścieżki moralne. w konsekwencji rezygnuje i wycofuje się z jednej lub drugiej formy aktywności (por. To koszty osobiste. C. jednoznacznie stwierdza. nie wyuczy się wszystkich uczniów na wysokim poziomie. podobnie jak inne zawody społeczne. a dłuższe jego wykonywanie nie prowadzi do wyczerpania sił. s. G. Nie potrafi skutecznie wykonywać swoich zadań zawodowych lub też funkcjonować w związku. z drugiej jednak strony sprzeciw moralny budzi fakt braku należytego wyposażenia w środki do egzystencji za tak trudną pracę. które ponosi (por. Hajduk. 222). Hornby. s. nie jest szczególnie wypalający. Jednak.

w większości opierają się na prezentowaniu technik radzenia sobie ze stresem. 2003. niwelowaniu konfliktów zawodowych w pracy. s. Tak kompleksowy model uwzględnia wszystkie istotne obszary związane z pracą zawodową i poczuciem indywidualnego sprawstwa. wyjazdów zawodowych. jako formy wczesnego zapobiegania i uświadamiania pierwszych objawów u pracowników oświaty i służb społecznych. lojalnością.  radzenia sobie (I. Proponowane programy mają charakter edukacyjny i treningowy.  równowagi życiowej. Takie podejście do wykonywania profesji jest z jednej strony wymogiem realiów i konkurencyjności. ambicją. z którą wiążą się duże nakłady zaangażowania. H. powinni wykazywać się dyspozycyjnością. 2007. Korcz. który by niwelował zagrożenia powstania takiego wyczerpania. wyklucza pozostawienie czasu na osobiste realizowanie się np. oddaniem interesom firmy. pracą ponad wymiar czasu. oraz technik relaksacyjnych. 313). s. Model taki proponuje I. 246). z drugiej zaś strony wymaga osobistego poświęcenia. które rozpoczynają karierę zawodową zdają sobie 23 .  poczucia własnej skuteczności zawodowej. Pracownicy. s. Retowski. Zdaniem autorki. w życiu rodzinnym. zwłaszcza w placówkach o charakterze resocjalizacyjnym. po weryfikacji wielu teorii wypalenia zawodowego i analizie prac badawczych nad tym problemem. Korcz. Aby wspomóc pracowników w przezwyciężeniu czynników „wypaleniowych” można zaproponować taki model skutecznej edukacji i profilaktyki. Prowadzi to w konsekwencji do destabilizacji i dezorganizacji w palcówce (por. obowiązków. zwłaszcza na odpowiedzialnych stanowiskach. twórczego rozwiązywania problemów. S. Machej. efektywna edukacja przeciw wypaleniu zawodowemu powinna kierować się rozwijaniem następujących obszarów:  „prawidłowego postrzegania rzeczywistości zawodowej. Natomiast optymistyczny jest fakt rozpowszechniania profilaktyki tego zjawiska na konferencjach i szkoleniach. 87-90)”. przedkładaniem spraw firmy nad osobistymi i rodzinnymi (por.rezygnację z pracy i dużą rotację pracowników. 2006. Nie wszystkie młode osoby.  poczucia kontroli. Podjęcie odpowiedzialnej pracy. Na rynku pracy poszukiwane są osoby.  adekwatnej oceny zawodowej sytuacji stresowej. które potrafią swoje życie podporządkować (poświęcić) pracy zawodowej.  poczucia własnych kompetencji.

Katowice 2006. [w:] Hornby G. Zduniak A.): Człowiek i psychologia. (red. Korcz I. Problemy mogą się pojawić. 24 .. (red. Poznań 2006. K. Wydawnictwo „PARK”. bycie w związku. Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.): Teraźniejszość i przyszłość osób niepełnosprawnych w kontekście społecznych zmian. Olszak-Krzyżanowska B. Bydgoszcz 2007. [w:] Kuligowska K.: Wypalenie zawodowe nauczycieli a ocenianie osiągnięć szkolnych uczniów upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim i uczniów o prawidłowym rozwoju na etapie szkoły podstawowej.: Jak sobie radzić ze stresem i uniknąć syndromu wypalenia zawodowego. Jackowska. Kraków 2008.: Zjawisko wyczerpywania się pedagoga specjalnego w pracy zawodowej. 7. Gdańsk 2005.. Bielsko-Biała 2002.: Zespół wypalenia zawodowego. Koczoń-Zurek S. 1. 6.. 4. 2.: Etos zawodu nauczyciela.. kiedy nastanie potrzeba realizacji uczuć wyższych. Hall E. przede wszystkim odkrywanie indywidualnych predyspozycji. Uniknie się wówczas przykrych konsekwencji osobistych związanych z niesatysfakcjonującą pracą i rzetelniej poświęci się wykonywaniu powierzonych zadań. 5. 3. Hornby G. Aktywizacja zawodowa osób wchodzących w wiek produktywny powinna być bardzo zindywidualizowana.): Kształcenie zawodowe w teorii i praktyce edukacyjnej.): Zeszyty Naukowe. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Bezpieczeństwa. T.): Nauczyciel wychowawca.: Osobowość jako modyfikator wypalenia zawodowego u nauczycieli szkolnictwa specjalnego.z tego sprawę. 9.: Praca – kariera – wypalenie zawodowe. [w:] Gerlach R. Grzegorzewska M. kształtowanie umiejętności i rozwijanie zainteresowań i pasji. (red. Wydawnictwo Pedagogiczne ZNP. [w:] Rybakiewicz J.: Psychopedagogiczne i socjologiczne czynniki podtrzymujące aktywność zawodową nauczyciela. perspektywa awansu są bardzo dobrą zachęta dla ambitnych. [w:] Miłkowska G. uwarunkowania i następstwa. Hall C. 8.. GWP. zagrożenia. Z problematyki kształcenia pedagogów specjalnych. (red. Specyfika. pakiety socjalne. E.): Edukacja zawodowa w aspekcie przemian społeczno-gospodarczych: wyzwania. Oficyna Wydawnicza "Impuls". (red. a wybór zawodu świadomy i przemyślany. założenie rodziny lub rodzicielstwo. szanse. (red. 2. Hall C. [w:] Kusztelak A. że któryś z obszarów musi zostać ograniczony. Łódź 2004. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. a wybór zawsze pozostawia rozterki i pytanie czy dobrze wybrałem/am? Wzmacniać należy drogę młodego człowieka przez odpowiednie kształcenie i wybór do zawodów społecznych. Edukacja antywypaleniowa. Prestiż i gratyfikacja finansowa. Wydawnictwo UŚ. Wydawnictwo UJ. Chrzanowska I. Kielce 1995. Kraków 2006. Hajduk E. 10. Korzon A. Bibliografia: Aouil B. W takiej sytuacji oczywistym jest fakt.: Stres w zawodzie nauczyciela.: Determinanty wypalenia zawodowego pracowników socjalnych. Dyląg A.

Warszawa 1991. 16.. Sekułowicz M. Wydawnictwo UŁ. Nawój J. nr 4 / 2004. Łódź 1998. (red. P. Maslach..: Wypalenie się: utrata troski o człowieka.niebieskalinia.: Temperamentalne i osobowościowe uwarunkowania wypalenia zawodowego u nauczycieli. Warszawa 2004. 11. Rynio A. Świętochowski W. 12.: Pracoholizm – próba teoretycznego zdefiniowania zjawiska. [w:] Zimbardo. Osobowość a procesy psychiczne. nadzieja. przemiana. Tucholska S.: Rola i zadania kadry resocjalizacyjnej. 25 . [w:] Wojcieszke B.06.Wydawnictwo WSPS. Wydawnictwo Naukowe PWN. 15.2009 r. kara. Sęk H. 19. Wydawnictwo Naukowe DSWE TWP.: Wypalenie zawodowe u nauczycieli. Stanik J. Warszawa 2000..php?id=253 – data wejścia 24.pl/index..: Nauczyciele szkolnictwa specjalnego wobec zagrożenia wypaleniem zawodowym. Wydawnictwo „Impus”. 24.przyczyny.: Oczekiwany etos nauczyciela w sytuacji zmiany systemowej w Polsce.: Syndrom wypalenia zawodowego funkcjonariuszy więziennych. Wydawnictwo Naukowe PWN. Resocjalizacja.pismo. Wydawnictwo Pedagogiczne ZNP. Ogińska-Bulik N. Kielce 1995. zapobieganie. G. konsekwencje. 18. http://www. 20. zapobieganie. [w:] Urban B. Wrocław 2005. Kraków 2003.M. CZSW. 1998 nr 5. mechanizmy.. Warszawa 2007. Bydgoszcz 2001. Lublin 2009. Machel H. 22.: Wypalenie zawodowe.: Wypalenie zawodowe: przyczyny i zapobieganie.: Psychologia stresu. Oficyna Wydawnicza „Branta”. Terelak J. Kuziora G. [w:] Psychologia Wychowawcza. (red. Niebieska Linia.. Warszawa 1994. Tom 2. Plopa M. Golińska L.: (red. 2005. Źródła internetowe: Bilska E: Jak Feniks z popiołów czyli syndrom wypalenia zawodowego. Wydawnictwo Naukowe PWN. Wydawnictwo "Difin". Wydawnictwo KUL.): Wina.: Psychologia i życie. Sęk H. L. Psychologiczna analiza zjawiska i jego osobowościowych uwarunkowań. 17. Bydgoszcz. Ruch F. 14. C.: Stres zawodowy w zawodach usług społecznych: źródła. Nr 2 (34). 23. (red.F.). 21.: Stres w pracy społecznych kuratorów sądowych.). Wydawnictwo Naukowe PWN. [w:] Auxilium Sociale – Wsparcie Społeczne. Wydawnictwo Naukowe PWN.): Współczesne zagadnienia zawodu nauczyciela. Warszawa 2006.): Słownik Socjologii i nauk społecznych. Warszawa 2006. Gołębiowski B. (red. Retowski S. [w:] Dróżka W. Analiza Przypadków. Marshall G. 13. COSW. [w:] Szałański J.

ale też przestaje w pracę być zaangażowany. Jest stanem wyczerpania psychicznego. dziś jako coraz częstsze zjawisko naszych czasów dotykające także młodych ludzi z kilkuletnim zawodowym stażem. co robi. Wypalenie jak sama nazwa wskazuje jest utratą czegoś np. nieadekwatne spostrzeganie własnej osoby. z jakim mamy do czynienia w wielu sferach naszego życia zawodowego. frustracja. stan beznadziejności. Bilska 2004). Freudenbergera. Permanentnemu zmęczeniu mogą towarzyszyć bóle fizyczne i emocjonalne. E. Choć sam termin wypalenie zawodowe pojawił się w latach sześćdziesiątych. co się robi. która badała sposób radzenia sobie z emocjami w miejscu pracy. Kuleje psychika.Izabela Bieńkowska Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytet Śląski Wypalenie zawodowe policjantów Wypalenie zawodowe jest częstym i charakterystycznym stanem. jak i przez samego pracownika. utratą sensu tego. to po raz pierwszy zaczął funkcjonować w Ameryce za sprawą psychiatry Herberta J. że zbyt silne emocje towarzyszące kontaktom zawodowym z ludźmi cierpiącymi mogą być źródłem obezwładniających napięć emocjonalnych (por. 26 . Człowiek przestaje czerpać satysfakcję z tego. Mogą mu towarzyszyć zaburzenia somatyczne. Brak motywacji do pracy to brak zaangażowania w nią. użył go do określenia stanu wyczerpania jednostki spowodowanego nadmiernymi zadaniami stawianymi jej przez fizyczne lub społeczne środowisko pracy. Pracownik przestaje być wydajny i odnosić sukcesy. która może rodzić depresję. Niechętnie chodzi się do pracy. a z nią bezradność. zdolności do wykonywanej z zapałem pracy. poczucie niechęci do samego siebie i wrażenie niekompetencji. który w artykule umieszczonym w czasopiśmie Journal of Social Issue. Jednocześnie badania nad wypaleniem prowadziła psycholog socjalny Christina Maslach. bóle głowy. Zajmowała się ludźmi pracującymi w służbie zdrowia. Zauważyła. Taki stan jest niepożądany przez pracodawcę. przestaje cieszyć się swoimi sukcesami. Dawniej spostrzegany jako rezultat kariery. która budzi niechęć i wywołuje poczucie beznadziejności i bezradności.

które może przejawiać się pomniejszaniem swoich możliwości. napięcie 27 . a nie jako człowieka. i innymi chorobami. uprzedmiotowienie.Według Christiny Maslach wypalenie zawodowe określane jest jako zespół wyczerpania emocjonalnego. problemami przemiany materii. ze nie jest w stanie podołać kolejnym wyzwaniom. Jego praca przestaje być efektywna. częściej chorować. Trzecim elementem syndromu jest obniżone poczucie dokonań osobistych (reduced personal accomplishment). który i tak nie spełni oczekiwań przełożonego. ewaluacji w miejscu pracy. jest próbą zwiększenia psychicznego dystansu wobec osoby.pozwala na mniejsze zaangażowanie się w te relacje i może więc być formą (uświadomioną lub nie) ochrony siebie przed dalszym nadwyrężaniem emocjonalnym. Maslach (2001) wypalenie zawodowe posiada symptomy w trzech sferach: w sferze fizycznej. niemożności wykonywania zadań i dokonywania zmian. obniżoną aktywność. bezsennością. Występowanie powyższych symptomów odróżnia wypalenie zawodowe od innych następstw stresu zawodowego (por. Według Christiny Maslach i jej trójwymiarowej teorii wypalenia: wyczerpanie emocjonalne (emotional exhaustion) wywołuje zniechęcenie do pracy. poczuciem beznadziejności. Z kolei depersonalizacja (depersonalization) czyli odczłowieczenie. Zatem erozja zaangażowania w pracę. Stale obecne napięcie psychofizyczne prowadzić może do zaburzeń somatycznych objawiających się bólami głowy. który może wystąpić u osób pracujących z innymi ludźmi w pewien określony sposób. o bezsensownym wysiłku. zmęczeniem. ale pośrednio także na jego otoczenie. E. Bilska 2004). wzmożona drażliwość. Zmienność nastrojów. Pracownik jest przeświadczony o marnowaniu czasu. A sam pracownik dostrzegać. nie panować nad emocjami. traktowanie go jako "przypadku". jak określiła Ch. z którą się pracuje. Ponieważ syndrom jest mechanizmem samonapędzającym się i samozasilającym symptomy narastają i powodują rzeczywiste zmiany w osiągnięciach takiego pracownika. Każda z tych sfer wpływa bezpośrednio nie tylko na pracownika. Zaczyna pracować gorzej. Dystansowanie się. bezosobowe. Z czasem w trakcie rozwoju prac nad teorią Christina Maslach coraz częściej określała je jako erozję zaangażowania w pracę (Maslach 2001). funkcjonowania emocjonalnego i w sferze zachowań. powierzchowne i szybkie traktowanie klienta. depersonalizacji i obniżonego poczucia dokonań osobistych. drażliwość.

2009). że im wyżej w hierarchii służbowej znajduje się policjant. Właściwie każda grupa zawodowa jest narażona na wypalenie zawodowe. przy jednoczesnych niskich zarobkach. Badania objęły 3283 policjantów.i od 6 do 15 lat pracy w przypadku depersonalizacji. owa erozja zaangażowania jest odpowiedzią organizmu na długotrwały stres. Stresogenna jest także bezsilność wobec pewnych faktów. ale szczególnie pracownicy. pracownicy operacyjni i ruchu drogowego. częste konflikty i mniejsza wydajność nie pozostaje niezauważona. Takich i podobnych problemów policjant napotyka w swojej pracy wiele.gazeta. bóle głowy. którzy pracują dodatkowo w warunkach wzmożonego stresu i zagrożenia są więcej podatni na wystąpienie syndromu. Okazuje się. przeżywają porażki. Jeśli więcej przepracuje ma prawo do wolnego czasu w równym wymiarze lub rekompensaty wypłacanej przez powiat lub gminę. na bezsenność. że często pracują po godzinach. szukanie 28 . braki w wyposażeniu.dotyczy to wyczerpania emocjonalnego .emocjonalne. Problem dotyczy także pracy w godzinach nocnych czy narzucanych często obligatoryjnie dyżurów we wszystkie weekendy w miesiącu.05. Policjanci często skarżą się na przemęczenie pracą. emocjonalne wyczerpanie i życie pod presją.pl/ . znużenie. Policjanci mają zbyt często do czynienia z wypaleniem zawodowym. Prowadzili je wszyscy psycholodzy zatrudnieni w Policji.policja. Zamartwianie się pracą. To rodzi jeszcze większą frustrację i rozczarowanie. dochodzeniowcy. Najbardziej narażeni na wypalenie zawodowe są mężczyźni służący w pionach prewencji i kryminalnym (najmniej w logistyce) komend miejskich i powiatowych. Są to głównie dzielnicowi. Taką grupą są policjanci. Często policjanci nie potrafią odgrodzić pracy od życia osobistego. niewspółmiernych do wkładanego wysiłku powoduje. Przeciążenie nadmiarem pracy także przyczynia się do niemożności poradzenia sobie z nawałem obowiązków. Mają od 5 do 10 lat pracy . życie w ciągłym zagrożeniu. tym wyżej ocenia własną wartość zawodową i ma mniejszą skłonność do przedmiotowego traktowania klientów (http://www. data wejścia 01. Wypalenie zawodowe. Przychodzi zmęczenie. obwiniając się niejednokrotnie za brak efektów. Tygodniowo policjant może według normy przepracować 40 godzin. Od września 2004 roku do lutego 2005 roku policyjni psycholodzy prowadzili badania dotyczące wypalenia zawodowego policjantów. W rzeczywistości często nie otrzymuje ani rekompensaty ani dni wolnych.

Wypalenie może wynikać z ciągłego zamartwiania się. co z czasem może prowadzić do ich nagromadzenia. bowiem poczucie własnej wartości zależne jest od ich osiągnięć. Wynikać to może z trudności w rozplanowaniu pracy.niejednokrotnie winnych w otoczeniu. Dlatego często bywają nieszczęśliwe. data wejścia: 08. skracając na przykład długość zmian. Z kolei osoby z podwyższonym samokrytycyzmem pracują do całkowitego wyczerpania. 169). Częstą przyczyną mogą być także złe relacje w pracy. niezgodnych z możliwościami. rotację i pracę 29 . urlopy specjalne. zatem podstawową cechą osób z grupy ryzyka. wpierw musi zostać zapalone. dobrowolne i chętne przejmowanie nowych obowiązków i zadań (S. czy zdążyło się ze wszystkim? Nieważne czy zrobiła dużo. spychanie na dalszy plan osobistych potrzeb i interesów. zagrożonych wypaleniem zawodowym jest: angażowanie się w pracę całym sercem. E. duże oczekiwania wobec własnej osoby negowanie własnych granic obciążenia. M. Powstaje zatem pytanie. z drugiej strony wyolbrzymianie problemu. a nadmierny altruizm i zatracanie siebie bywa wyczerpujące (por. dla których odpoczynek jest stratą i marnotrastwem. nigdy nie proszą o pomoc.08. że tylko oni potrafią wszystko zrobić najlepiej. czy mało . Litzke. powoduje irytację. H. a owoce ich pracy nigdy nie są dla nich wystarczająco dobre. Powodem wypalenia zawodowego może być: wybujały perfekcjonizm. że nie można na nikim polegać.osoba z syndromem wypalenia – zawsze będzie czuła niedosyt i lęk. zapewniając dłuższe przerwy. s. czy dobrze wykonało się pracę. szczególnie na linii pracownik-pracodawca. zniecierpliwienie. Praca przestaje przynosić zadowolenie. bo uważają. Postawa „Zosi-Samosi” rodzi w nich przeświadczenie. Bijak. Nie można jednak naprawić całego świata. lub ich bagatelizowanie. jak można uchronić się przed wyczerpaniem zawodowym? Organizacja może odciążyć pracowników.09). stawianie sobie wymagań bardzo wysokich. Schuh 2007. Inną grupę stanowią osoby z kompulsywnym dążeniem do osiągnięcia sukcesu. Dotyczy to także policjantów. Stawianie wymagań przekraczających możliwości i kompetencje pracownika może rodzić frustrację i dezintegrację. czy to zostanie zauważone. perfekcjoniści. a policjant zaczyna traktować innych stereotypowo i bezosobowo. Postawa „naprawiacza świata” często jest spotykana w zawodach polegających na służbie i pomocy innym ludziom. Żeby coś mogło się wypalić. Stawianie sobie zbyt wygórowanych wymagań może prowadzić do zaburzeń w obrazie samego siebie. organizacji czasu pracy.

czy uznania kolegów i przełożonych? Nazwanie problemu pozwoli na ustalenie priorytetów. czy są to np. żeby mogli szybko rozpoznać w sobie nadchodzące zagrożenie i w porę mu przeciwdziałać. s. złe relacje pracownicze. pod względem stylu pracy i jej podziału. zachowując zależność myślenia. nadgodzinami. Koszty wypalenia mogą być bardzo wysokie. dokonać korekty w obowiązkach. Można wyćwiczyć autonomię.) Sami pracownicy natomiast powinni ustalać w swej pracy priorytety i nauczyć się odróżniać wymagania stawiane przez instytucję od obowiązków. indywidualnym preferencjom oraz zainteresowaniom pracowników i zapewnić im tyle autonomii. ale dopadające go uczucie beznadziejności może spowodować frustrację. Pomaga to oszczędzać czas i unikać przeciążenia. W przypadku policjantów niemałą rolę pełnią koledzy. którego nie tylko efektywność spada. Następnym: zdefiniowanie go i odpowiedź na pytanie. Schuh 2007. lub ich przesunięcie w czasie. które sami sobie nałożyli. Jeśli chodzi o kształtowanie własnych struktur. Poważnym problem jest brak asertywności u osób dotkniętych syndromem. jakiego zakresu problem dotyczy. rezygnację z mniej znaczących projektów. W przypadku policjantów oprócz problemów z dniami wolnymi. H. Jednak na problem trzeba i należy spojrzeć także ze strony pracownika. Nie każdy pracownik z tym problem zwróci się jednak o pomoc i radę. od absencji pracowników. Pierwszym krokiem będzie przyznanie przed samym sobą.. depresję i doprowadzić do myśli samobójczych. obawa przed utratą pracy. prowadzenie badań. zapewniając sobie swobodę działania dzięki procesowi uzgadniania celów i dzięki korzystnej interpretacji wytycznych (S. po nierzetelne wypełnianie obowiązków. (. a w rozpoznaniu i leczeniu syndromu psycholodzy. Konieczna zatem jest diagnoza środowiska. to powinna możliwie jak najpełniej wychodzić naprzeciw potrzebom. szkolenia policjantów. z którymi niejednokrotnie musi sobie sam poradzić. 30 . czy w nadgodzinach. Nie da się nawet zweryfikować jak duże straty ponosi pracodawca z tego tytułu.175-176). ile to tylko możliwe. M.w niepełnym wymiarze godzin. dochodzi przecież ciągły stres i niskie. Litzke. pracę ponad siły. że posiada się problem. niesatysfakcjonujące zarobki. To konkretny człowiek z problemami. określeniem jasno zakresu obowiązków. pracownik nie potrafi odmówić i pozwala na dokładanie obowiązków. w końcu pozwoli na wytyczenie drogi wyjścia z impasu..

Data wejścia: 04. Bilska E.05. http://www. G. H. psychiczne. moralne. Warszawa 1994. a w końcu satysfakcjonujące wynagrodzenie.pismo. Wydawnictwo Naukowe PWN. Ale sam początkowy przesiew nie wystarczy.M. Źródła internetowe: Bijak E. 3. konieczne są zmiany.. M.: Psychologia i życie. które spowodują że policjanci będą chętniej patrzeć na mundur i z niekłamaną satysfakcją przychodzić do pracy. Warszawa 2000. 2007. która uwzględniałaby pełne ich predyspozycje zawodowe: fizyczne.php Data wejścia: 03. Gdańsk 2007. Maslach C..gazeta. mobbing i wypalenie zawodowe.pl/index. Wypalenie zawodowe.09.sp2siewierz. L. 2.: Wypalenie się: utrata troski o człowieka [w:] Zimbardo P.policja. 31 . Litzke. Data wejścia: 01. które „koreluje z indywidualnymi osiągnięciami.pl/publikacje/wypalenie.pl/wai..htm. Odpowiednie wyposażenie. na nieumiejętne radzenie sobie z narzuconymi wewnętrznie lub zewnętrznie obowiązkami. nieadekwatnych wyobrażeniach i przecenianych możliwościach. zapobieganie. 175). Schuh H. Oficyna Wydawnicza Branta. .2009 http://www. Warszawa 2000. 3. GWP. ale także ciągłego dokształcania się policjantów i szybkich umiejętności przystosowawczych. oraz uznanie wkładu osobiście wniesionego w sukces firmy w zasadniczy sposób przekładają się na satysfakcję pracownika i jego gotowość identyfikowania się z firmą” (S. Litzke S. mechanizmy.2009 1.netserwer. Sęk H. Wydawnictwo Naukowe PWN. Bibliografia: 1.: Wypalenie zawodowe Przyczyny. 2. Maslach C. mechanizmy. społeczne.niebieskalinia.. w swojej samoocenie. wolicjonalne.: Psychologia stresu.. uregulowany czas pracy.: Wypalenie w perspektywie egzystencjalnej [w:] Sęk H.05. 4. Wydawnictwo Naukowe PWN. Terelak J. Jak Feniks z popiołów czyli syndrom wypalenia zawodowego [w:] Niebieska Linia Nr 4. (2004). Objaśnień inklinacji należy szukać w sobie. Nie każdy temu zadaniu potrafił sprostać i nie każdy będzie potrafił. a dotyczyły nie tylko podniesienia efektywności i wydajności pracy.W ostatnich latach wzrosły wymagania i oczekiwania wobec każdego pracownika. Syndrom wypalenia zawodowego u nauczycieli [w:] http://www.: Stres. zasłużony odpoczynek. Przyczyny. Schuh. Wypalenie zawodowe jest odpowiedzią na stres. także policji. Aby temu przeciwdziałać dobór pracowników do służby powinien być wynikiem dokładnej selekcji kandydatów. zapobieganie.05. Ruch F. s. Bydgoszcz 2001. 5.

32 . od których oczekuje się bliskiego kontaktu ze współpracującymi osobami.niestety – także zarażać kolejne pokolenia pesymistycznym podejściem do ludzi i otaczającego świata.Aleksandra Minczanowska Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytet Śląski Wypalenie zawodowe – konieczność czy tylko jedna z możliwości w karierze nauczyciela Artykuł jest próbą analizy wybranych osobowościowych uwarunkowań wypalenia zawodowego nauczycieli. Osoby te pracują w zawodach. To wszystko oczywiście prowadzi do obciążenia psychicznego i chociaż daje poczucie bliskości. ale również pielęgniarek. koszty emocjonalne takiej pracy mogą stać się trudne do udźwignięcia. które można określić jako „społeczno-usługowe”. Problem ten dotyczy nie tylko nauczycieli. stając się tym samym narażonym na syndrom wypalenia zawodowego. Ich relacje wymagają zaangażowania emocjonalnego. Każdy z nas pragnie. Zatem najbardziej podatnymi na „wypalenie” są pracownicy. satysfakcję i wdzięczność. z chęcią i entuzjazmem podejmować wynikające z niego zobowiązania. Stanowi refleksję nad przyczynami tego syndromu. Wkładamy zatem w nią mnóstwo wysiłku i czasu. spełniała nasze marzenia. psychoterapeutów i policjantów. Staramy się być bardzo silnie zmotywowani. które tkwią w samym nauczycielu i jego środowisku oraz stara się odpowiedzieć na pytanie. jak sobie z nim radzić. ambitni i zaangażowani. by zapobiec dalszemu jego rozpowszechnianiu. Może fascynować swych uczniów. ale i stanowiła dobre źródło utrzymania. ale może . Każdy kto wybiera ten zawód ma bowiem niesamowitą moc sprawczą. radość. Istnieje jednak możliwość przerwania tego negatywnego łańcucha pesymizmu. odpowiedzialności za drugą osobę. dawała satysfakcję. Tą szansą jest możliwość nauczenia się przez nauczycieli optymizmu i świadomego dawania przykładu swoim postępowaniem. personelu więziennego. psychologów sądowych. by jego praca miała sens. troski.

ćwiczenia swoich uczniów i wdrażania ich do przestrzegania norm i reguł postępowania. skuteczne porozumiewanie się w różnych sytuacjach. Zawód nauczyciela cechuje. dodatkowy czynnik wzmacniający stres – wysokie wymagania w zakresie jego roli społecznej. dehumanizowania osób. W roku 1974 amerykański psychiatra H.Wypalenie zawodowe to w ostatnich latach coraz częstsze zjawisko wśród pracowników różnych zawodów. z którymi pozostaje się w relacjach zawodowych. spostrzegania i rozumienia ich indywidualnych uzdolnień i barier. posługiwanie się technologią komputerową i informatyczną. Freudenberger określił „wypalenie zawodowe”. Oczekuje się bowiem od niego wrażliwości na potrzeby uczniów. jako skumulowanie kilku czynników: długo utrzymującego się emocjonalnego wyczerpania. gdyż nauczyciel nie może ograniczyć się do mechanicznego przekazywania wiedzy. Wystarczy rozejrzeć się dookoła i z łatwością można dostrzec nadmiernie obciążonych obowiązkami pracowników i zmęczonych. Rozważania dotyczące syndromu „wypalenia zawodowego” pojawiły się w literaturze psychologicznej we wczesnych latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku. musi on wykazać się również innymi umiejętnościami kluczowymi dla tego zawodu. Jest pewnym stanem upośledzającym nie tylko zawodowe funkcjonowanie człowieka. efektywne współdziałanie i kierowanie zespołem. 33 . ale również jego życie osobiste i rodzinne. gronem pedagogicznym i przełożonymi. umiejętności sprawiedliwego oceniania. takimi jak: planowanie. organizowanie i ocenianie. Oprócz wiedzy przedmiotowej popartej wysokimi kwalifikacjami metodycznymi. braku satysfakcji zawodowej. J. zwane inaczej „wypaleniem emocjonalnym”. obok wspomnianej konieczności zaangażowania emocjonalnego. rozwiązywanie problemów w sposób twórczy. uczenie się. chronicznie zestresowanych przełożonych. pozwalającymi na wysoki poziom merytoryczny nauczanego przedmiotu. umiejętnego motywowania dzieci do pracy. obniżenia poziomu zaangażowania w wykonywaną pracę oraz przewlekłego zmęczenia fizycznego. Oprócz pracy z uczniami od nauczyciela wymaga się również umiejętności skutecznego porozumiewania się z rodzicami. a także dawania im dobrego przykładu. Ale to nie wszystko. Wypalenie zawodowe jest zatem jedną z możliwych odpowiedzi jednostki na chroniczny stres związany z działalnością zawodową.

Okazuje się zatem. co wywołuje liczne trudności w pracy pedagogicznej. Rogersa leży założenie o rozbieżności pomiędzy tym. s. U podstaw koncepcji C. Okazuje się więc. ani ekonomicznym nauczyciela. dostarczanie podstaw do ewaluacji (oceny) zdarzeń. że być dobrym. w systemach przekonań). w strategiach radzenia sobie z problemami życiowymi) (M. 2000. Zgodnie z teorią C. jak: konstruowanie poznawcze (czyli nadawanie znaczenia/sensu naszym doświadczeniom). celach osobistych) i w programach aktywności (np. Rogersa tendencja do samorealizacji jest podstawowym motorem działania jednostki i wyraża się dążeniem do rozwijania własnych zdolności i możliwości. Doliński. by sprzyjało to osiągnięciu ważnych dla człowieka celów. skutecznym i prawdziwym nauczycielem w obecnych czasach nie jest łatwo. że traktowanie osobowości jako systemu poznawczego wiąże się z koniecznością zwrócenia szczególnej uwagi na takie jej funkcje. s. tym bardziej. 562). które dokonuje się przede wszystkim dzięki procesom samoregulacji polegającym na monitorowaniu i „przestrajaniu” własnych emocji i stanów motywacyjnych w taki sposób. Zgodnie z poznawczą koncepcją osobowości przyczyny stałości zachowania i trwałości różnic między ludźmi tkwią przede wszystkim w nasyconych konkretną treścią. D. Kofta. co wpływa na jego zachowanie. 34 . kształtujących się w toku naszego kulturowego doświadczenia reprezentacjach poznawczych (np. w standardach postępowania (przyswojonych normach moralnych. ale także – co jest szczególnie pożądane – wyzwalać inicjatywę i motywować do poszukiwania dróg poprawy efektywności tej pracy. 650). a tym. Samorealizacja to przede wszystkim wychodzenie poza stan obecny i zwiększanie zakresu własnych doświadczeń. w obrazie samego siebie. Wszystko to może wprawdzie zniechęcać do pracy. innych ludzi i samego siebie. Sytuacja ta z pewnością może potęgować nieprzyjemne uczucie stresu i frustracji. Draut-Ruszczak. że wymagania te nie znajdują właściwego odbicia ani w statusie społecznym. zwłaszcza na drodze do samodoskonalenia i samorealizacji. programowanie działań (a więc ustanawianie celów i dobór strategii działań adekwatnych do wymogów sytuacji) i sterowanie przebiegiem działania.Oczekiwania te – i tak już wysokie – ciągle rosną. Okres wieloletnich zmian społecznych i wyzwań edukacyjnych prowadzi do przemian wartości i stylów życia. pomimo że nie jest tego świadomy (K. 2000. czego człowiek świadomie doświadcza (co znajduje się w polu jego świadomej uwagi).

uczuć i pragnień oraz do koncentracji uwagi na sobie jako obiekcie) i wielopoziomowy proces samoregulacji.  standardy dotyczące wpływu w sytuacji organizacyjnej. która jest nie tylko źródłem samooceny. do norm grupowych). Rozpoznawać siebie to poznać nie tylko swoją siłę. Szczególną formą ustosunkowania się do siebie i świata w danej sytuacji jest podmiotowość. mieć poczucie podmiotowości. w których spełniają te standardy (M. wewnętrzny wizerunek siebie). Posiadanie wysokiej samooceny powoduje. własnego udziału w rozwijanej działalności. Marcinkowski. 518). iż jest się podmiotem w relacji ze światem przedmiotowym. że nie mogą być doskonali czy choćby dobrzy we wszystkich aspektach. że jest się kompetentnym. samoświadomość (czyli zdolność człowieka do monitorowania własnych myśli. 139). 1999. Podmiotowość wyraża się nie tylko w sprawstwie. dzięki któremu nasze działanie jest „na bieżąco” korygowane i dopasowywane do standardów wewnętrznych (takich jak cele osobiste) bądź do spostrzeganych oczekiwań innych ludzi (np. przeświadczenie. ale i w poczuciu podmiotowości oraz potrzebie podmiotowości. Dla nauczycieli szczególnie istotna jest samoświadomość. Kukołowicz.  wpływ na przebieg zdarzeń dotyczących otoczenia jednostki. 1993). ale i ograniczenia własnych możliwości.  wpływ na proces tworzenia znaczeń dotyczących otoczenia jednostki. Na poczucie podmiotowości w sytuacji organizacyjnej składa się:  wpływ na proces tworzenia znaczeń dotyczących samego siebie. że podmiot odczuwa pozytywne emocje (przyjemnie jest myśleć o sobie. Potrzeba podmiotowości to podstawa. na której buduje się poczucie podmiotowości (T. Zdają sobie jednak sprawę. 2008.  wpływ na przebieg zdarzeń dotyczących własnej osoby. Tendencja do osiągnięcia samoświadomości przejawia się między innymi skłonnością do samoobserwacji i samopoznania. względnie stały. fizycznie atrakcyjnym itp.Podejście poznawcze skupia się na trzech zasadniczych mechanizmach psychologicznych zapewniających integrację naszej osoby: pojęcie własnej osoby (tzn. Być podmiotem to mieć świadomość własnej roli. s. ale i środkiem uzyskiwania inferencyjnej wiedzy o innych ludziach. to poczucie. poszukiwaniem wglądu w samego siebie i możliwości dookreślenia własnej tożsamości. więc usiłują znaleźć takie obszary własnej aktywności. Jarymowicz. 35 . dookreślenia własnych standardów i celów oraz osiągnięcia niezależności w ich realizacji (M.) i dlatego ludzie niemal zawsze starają się znaleźć coś pozytywnego w obrazie własnej osoby. s.

1983). kontrola poznawcza w sytuacji organizacyjnej. że poczucie podmiotowości. co ich spotyka w życiu (H. zdolność do kontroli emocjonalnej.in. Okazuje się. Sęk. a ponadto. a tym samym są odporniejsze na syndrom wypalenia zawodowego. Przekonanie to z kolei wpływa na to. raczej skłonne do zmiany otoczenia niż do przystosowania się do niego. a także są znacznie odporniejsi na presję) (M. cenią samokontrolę w działaniu. własne normy i wartości. że osoby z wewnętrznym poczuciem kontroli skłonne są większość sytuacji życiowych traktować jako sytuacje zadaniowe do rozwiązania. dążą do sytuacji. 1994). że są w stanie kontrolować następstwa własnych działań. wrogość wobec otoczenia oraz preferowanie biernych strategii radzenia sobie ze stresem (np. 521). 2008. s. względność zadowolenia z wywieranego wpływu ( por. Liczne badania wskazują jednak na pozytywną korelację wewnętrznego poczucia kontroli z siłą objawów wypalenia u nauczycieli: osoby przekonane o tym. uczą się na własnych doświadczeniach. w jakim jest się twórcą zdarzeń i stanów oraz/lub autorem znaczeń jest zgodny z posiadanymi w tym zakresie standardami czy oczekiwaniami (K. Korzeniowski.    oczekiwania dotyczące wpływu w danej sytuacji. by ów wpływ dokonywał się ze zrozumieniem sytuacji i poczuciem możliwości przewidywania następstw (sprawowanie kontroli poznawczej). Do cech dodatnio korelujących z wypaleniem można zaliczyć także: lęk. bardziej odpowiedzialne. które wcześniej miały duże (zbyt duże) oczekiwania co do skuteczności swoich 36 . unikanie sytuacji trudnych). 1983). że nie mają wpływu na to. a nie na kontakty społeczne oraz częściej zabiegają o samodzielność o informację zwrotną o własnej działalności. Można stwierdzić. są odporniejsze na stres i frustracje. to zdanie sobie sprawy. że wypalenie częściej dotyczy osób. że stopień. okazały się bardziej podatne na wypalenie zawodowe. są bardziej zorientowani na zadania. W. aniżeli uważające. jak ludzie działają w rzeczywistości: okazuje się. Ważne jest przy tym. W konsekwencji ludzie tacy zwykle lepiej pracują i odnoszą więcej sukcesów w działalności zawodowej (m. Jednostki te są bardziej realistyczne w działaniu. by owemu wywieraniu wpływu towarzyszyło wewnętrzne przekonanie o angażowaniu się ze względu na własne normy i wartości. Daniecki. które zapewniają więcej kontroli nad otoczeniem i dlatego szybciej awansują i częściej zajmują kierownicze stanowiska. Marcinkowski.

Pozytywnie skorelowane z podatnością na wypalenie było posiadanie przez nauczycieli nieracjonalnych przekonań zawodowych (np. jak pesymista. Optymista napotyka w życiu na takie same przeszkody. by współczesny nauczyciel nauczył się akceptować swoje życie i swoją pracę oraz optymistycznie spoglądał w przyszłość. Warto. ale optymista znosi to lepiej. którzy wcześniej byli bardzo zaangażowani i ich ważną cechą było dążenie do perfekcji. że podatność na to zjawisko nie jest wyrazem słabości charakteru czy braku ambicji. przewidywaniu. lepsze wyjście z danej sytuacji. czyli skłonność do dostrzegania tylko ujemnych stron życia. odsuwania trudności. że nigdy nie jest tak. sprzyjający osiąganiu przez wszystkich uczestników procesu wychowania w szkole i poza nią dobrych wyników kształcenia i wychowania. że istnieje zależność między skłonnością do wypalania się nauczycieli w pracy a płcią (u nauczycieli mężczyzn szybciej występowała skłonność do depersonalizowania uczniów) i poziomem wsparcia społecznego (istotne jest wsparcie ze strony rodziny. 522). Badacze problemu wypalenia podkreślają jednak. aby wszystko było stracone. Optymizm to postawa człowieka wyrażająca się w dostrzeganiu przede wszystkim pozytywnych stron życia. bowiem znaleźć inne.działań zawodowych. Optymizm bowiem to jeden z podstawowych czynników atmosfery wychowawczej. do negatywnej oceny wydarzeń. że przyszłość przyniesie coś nowego i lepszego. Badania wykazały również. a z drugiej – może wywołać poważne zaburzenia psychiczne. Dzięki takiej postawie jest bardziej odporny 37 . chociaż pojawiają się tu różnice: pomoc chętniej przyjmują kobiety. Przeciwieństwem optymizmu jest pesymizm. Podatni na wypalenie są nauczyciele. że spotkają się z pełnym uznaniem ze strony rodziców i przełożonych i że uczniowie są źli zasługują tylko na karę). s. negatywnych oczekiwań związanych z przyszłością. w sposobie myślenia. co o kompetencje emocjonalne (M. bowiem może ono z jednej strony doprowadzić do obniżenia wydajności i efektywności pracy. a mężczyźni jej unikają). współpracowników. Marcinkowski. przyjaciół i uczniów. zamiast ich rozwiązywania. Zjawiska wypalenia nie można lekceważyć. Nauczyciele powinni ukierunkować swoje samodoskonalenie na rozwój swoich kompetencji. Cechą sprzyjającą wypaleniu jest zatem tendencja do unikania. że zawsze będą lubiani i szanowani. przy czym chodzi nie tyle o podwyższanie kompetencji zawodowych. ale sumą powiązanych ze sobą komponentów osobowościowych. 2008. strukturalnych i organizacyjnych. zawsze można.

który pragnie zapobiegać wypaleniu zawodowemu powinien mieć świadomość swej misji. wiary w swe powołanie. czuć się pewnie w swym zawodzie. kto utracił zaangażowanie. Uczymy się jej od rodziców. Optymizmu można się nauczyć i to najlepiej rozpocząć od zaraz. biorąc pod uwagę ich zdolności. że jego praca ma sens i jak pisał J. posiadać pozytywną motywację do pracy. pozbawiony radości i sensu swojej pracy. Osoba taka może jedynie zarażać stresem. siły w pracy. nauczycieli. Okoń. człowieka spełniającego się w swoim zawodzie. jest też tajemnicą powodzenia. Oczekiwał on od nauczyciela nie tylko stanowczości w postępowaniu i stawiania wymagań wychowankom. 1959. pogłębiać „wyuczoną bezradność” i popularyzować pesymizm. Wydaje się. Wzorem dla uczniów nie może być bowiem nauczyciel zestresowany. być uczciwym i szczerym. Dzisiaj istnieje potrzeba nauczyciela Mistrza. narażając ich w ten sposób w przyszłości na gorsze wyniki w szkole. s. która jest źródłem entuzjazmu. wyjaśnieniem faktu. posiadających sztukę przeżywania radości i piękna życia. że w życiu człowieka. że istnieje ogromna potrzeba zatrudniania nauczycieli przeżywających pozytywne stany psychiczne. a potem przekazujemy ją własnym dzieciom. Taka 38 . 36 i 38). ale jest tylko pewną teorią rzeczywistości. ale nie wychowawcą.na przeciwności i odnosi większe sukcesy w pracy niż pesymista. Optymistyczne jest to. Wł. przewodnikiem. może być i jest czasem jakiś jeden nauczyciel (W. kochającym swe życie i uczącym tego swoich podopiecznych. niż można by oczekiwać. że postawa pesymistyczna nie jest wrodzona. ale i wskazywał na wielkość duszy pedagoga jako miarę skuteczności jego działalności wychowawczej. wypadkiem. w pracy. ani ten. Każdy nauczyciel. a także radosnym. który o życiu tym decyduje. Taki nauczyciel będzie tylko przekazicielem wiedzy. Nie wynika również z bezpośrednich kontaktów człowieka z rzeczywistością. postępującego zgodnie z głoszonymi ideałami. momentem. trenerów oraz środków przekazu. energii i satysfakcji. inspiratorem i Mistrzem. Również zdrowie fizyczne pesymistów pozostawia znacznie więcej do życzenia niż u optymistów. która z kolei może doprowadzić w przyszłości do wystąpienia syndromu wypalenia zawodowego. Nie stanie się autorytetem nauczyciel bez chęci. dla którego praca stała się udręką. mającego świadomość. okazującego życzliwość swym uczniom. niespełnieniem. w grupie rówieśniczej. Dawid przepełnionego „miłością dusz ludzkich”. gdyż po porażce szybko dochodzi do siebie i zaczyna działać na nowo. A ostatecznie pesymiści częściej ulegają depresji.

): Psychologia rozumienia zjawisk społecznych Warszawa 1999. Maliszewski (red.: Poczucie podmiotowości i jego uwarunkowania organizacyjne.): Współczesne kierunki modernizacji dydaktyki.: Wybrane osobowościowe uwarunkowania efektywności zawodowej nauczycieli [w:] A. M. E.osoba powinna być twórcza i fascynować uczniów swoją postawą życiową. W.: Wypalenie zawodowe u nauczycieli. Marcinkowski M. 2.J.): Edukacja wobec zmian społecznych.): Psychologia Tom 2.: Opracowanie i wstęp. Brzeziński. z poczuciem humoru i dystansem do swoich wad. Kofta M. 9. Korzeniowski i in. Kukołowicz T. (red. M. Wrocław1983. Błachnio. L.: Teorie osobowości – podejście psychodynamiczne i humanistyczne. Warszawa 1959 Sęk H. Toruń 2008. Doliński D.: O duszy nauczycielstwa. Wesołowska (red. [w:] J. Toruń 1993. Strelau (red. Półturzycki. Wrocław1983. 5.): Interakcje komunikacyjne w edukacji z perspektywy sytuacyjności i kontekstowości znaczeń. [w:] J. a także wykształcić w sobie umiejętność postrzegania świata w pogodny sposób. Witkowski (red. Drzewowski. 4. Strelau (red. [w:] J. Tom 2. Osobowość nauczyciela. Społeczne i podmiotowe uwarunkowania. [w:] J. M. wiary w siebie i ludzi. Daniecki W. Korzeniowski. 39 . 7. To od takich właśnie nauczycieli młode pokolenie ma szansę nauczyć się optymizmu. Wł. W. Jarymowicz M.: Podmiotowość człowieka. [w:] K. [w:] B. Zieliński. Gdańsk 2000. Daniecki: Podmiotowość jednostki w koncepcjach psychologicznych i organizacyjnych. Korzeniowski K.: O godzeniu wody z ogniem: związki kolektywizmu z indywidualizmem. Gdańsk 2000..: Poznawcze podejście do osobowości.: Zasada podmiotowości w procesie nauczania. Jarymowicz (red.A. 6.): Psychologia. [w:] K. Poznań – Toruń 1994. Schneider. Metateoretyczne ramy teorii. [w:] Dawid J. Draut-Ruszczak K. Wojciszke. Bibliografia: 1.): Podmiotowość jednostki w koncepcjach psychologicznych i organizacyjnych. R. 8. 3. Okoń W.

XX wieku.55) Wprowadzenie Zjawisko wypalenia zawodowego staje się coraz bardziej powszechne. Chodkiewicz. Tucholska. 22.) (G. Dziekan. Zaprezentowane objawy wypalenia zawodowego wskazują na złożone oddziaływanie permanentnego stresu na organizm ludzki i wiele negatywnych efektów tego oddziaływania – od zaburzeń natury psychicznej. To może być ogromna odpowiedzialność. w literaturze przedmiotu wypalenie zawodowe zostało opisane w latach 70.. Maslach (por. S. 2007. s. Jego źródła są różne. 145)”. Staje się bezradny i konfliktowy. pojęcie wprowadzili równolegle i niezależnie H. Celem niniejszego opracowania będzie zaprezentowanie teoretycznych koncepcji wypalenia zawodowego w grupie zawodowej nauczycieli...Alicja Hruzd Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytet Śląski Wyobrażenia i założenia początkującego nauczyciela o specyfice pracy w szkole policealnej TEB-Edukacja Filia w Jastrzębiu Zdroju a zagrożenia wypaleniem zawodowym „Człowiek wypalony to ktoś. że dawniej taki syndrom nie występował. człowiek zaczyna odczuwać permanentny niepokój. 93)..). s. (. 2005. Supranowicz. że nic nie ma sensu. Żyjąc w nieustannym napięciu. 2009. jakiemu poddawany jest pracownik. „Wypalenie to efekt długotrwałego stresu. Zaczyna więc unikać jakiejkolwiek aktywności (. ale też monotonia i rutyna zadań.. J. Popełnia proste błędy (.). nawet jeśli ona go niszczy” (M. Odwołuję 40 . Skalski. na problemy reaguje agresją lub apatią. s. 2006. s. a także odwołanie się do rzeczywistości szkolnej z perspektywy początkującego nauczyciela. do schorzeń somatycznych. Nie oznacza to. W pracy koncentruję się na wyobrażeniach i założeniach.. Wydaje mu się. Freudenberger i Ch. M. jakie wypracował młody pedagog o pracy w szkole.) Na dodatek zaczyna mieć problemy ze zdrowiem (.. kto kocha swoją pracę..

Syndrom ten może występować u osób. zaburzenia układu pokarmowego. przekonania i zachowanie” (Jest to ujęcie Freudenbergera i Northa. H. aktywności psychicznej i fizycznej. Edelwich i A. Koncepcja wypalenia jako kryzysu zawodowego Ch. Brodsky) (por. Maslach wskazuje. W literaturze przedmiotu definiowane jest jako „stan. s. Brak motywacji do wykonywania pracy.M. za: S. Wyczerpanie emocjonalne . s. Maslach twierdzi. żołądka. zawodowe kontakty interpersonalne stają się powierzchowne i sformalizowane. 41 . balansując na granicy swojej wydolności (S. obniżenie nastroju. Depersonalizacja – oznacza dystansowanie się wobec osób z którymi pracujemy. obniżenie zadowolenia z osiągnięć zawodowych – wiąże się z nieuzasadnionym przekonaniem o braku własnych kompetencji. bóle . pojawiają się zaburzenia somatyczne (np. 21-61). 3. cyt. iż w procesie „wypalania się zawodowego” można wyróżnić swoistą strukturę: 1. H. Litzke. które pracują z innymi.M. Litzke. Depersonalizacja staje się metodą radzenia sobie z przewlekłym stresem. drażliwość. 2. przez dłuższy okres przeżywania ciągłego stresu i angażowania całej energii życiowej i który w końcowym efekcie wywiera negatywny wpływ na motywację. Ch. 2007. 167)”. Tucholska. 2007.pleców.się do potencjalnego zagrożenia wypaleniem zawodowym oraz poszukuję uniwersalnych wskazówek jak zapobiegać temu zjawisku. S. Obniżone poczucie własnych dokonań osobistych. depersonalizacja i obniżenie oceny własnych dokonań zawodowych. W obszarze teorii wypalenia zawodowego można wyróżnić wiele koncepcji podkreślających różnorodne przyczyny i charakterystykę zjawiska. Schuh. Wypalenie zawodowe – wybrane koncepcje. 167). ale również z poczuciem zagrożenia (np. że wypalenie zawodowe jest „syndromem. s. Schuh. częste przeziębienia). 2009. perspektywy zjawiska Wypalenie zawodowe nie jest zjawiskiem prostym i jednorodnym. Maslach) oraz koncepcję wypalenia jako narastającego rozczarowania (J.objawy tego typu możemy obserwować w następujących sytuacjach: ogólne wyczerpanie organizmu. który krystalizuje się powoli. chroniczne zmęczenie. W pracy zaprezentuję wybrane teorie – koncepcję wypalenia jako kryzysu zawodowego (Ch. na który składają się wyczerpanie emocjonalne.

dowołam się do tej koncepcji w dalszej części opracowania. Występuje skłonność do przeceniania swoich możliwości. Supranowicz. pracowników socjalnych. Skalski. które mają w swojej pracy kontakt z innymi ludźmi. Frustracja – narastają rozczarowania zawodowe. 50). s. S. częściej występuje „w zawodach o orientacji idealistycznej i altruistycznej” (B. na skutek niesprzyjających warunków pracy” (S. 50). Wzrasta przekonanie. Konsekwencją tego staje się narzekanie i krytykowanie swojej sytuacji zawodowej. Występują tendencje izolacyjne. s. Powierzchowność w kontaktach zawodowych. ale również księży oraz menadżerów i biznesmenów. 4. współpracowników itp. pielęgniarki. Koncepcja wypalenia jako narastającego rozczarowania odnosi się do pracy początkującego pracownika.. że pozostałe grupy zawodowe są pozbawione ryzyka wypalenia się w swoim zawodzie. Towarzyszą temu mało realistyczne oczekiwania i nadzieje. jednak do najbardziej zagrożonych grup osób należą pracownicy sektora tzw. 2009. 3. 39) – syndrom wypalenia częściej pojawia się u osób. s. J. że nic się nie osiągnęło (por. Tucholska. energii i celów. które występują u osób wykonujących zawody skoncentrowane na niesieniu pomocy. pomocowego. Nie oznacza to. Wszystko 42 . Zaprezentowane koncepcje wypalenia zawodowego wskazują złożoność zjawiska. Koncepcja wypalenia jako narastającego rozczarowania zakłada występowanie następujących faz: 1. 2007. nauczycieli. Brodsky ujmują wypalenie jako: „stopniową utratę idealizmu. 55). Stagnacja – faza „zawieszenie broni”.. M. 23-24. wycofanie się z aktywności zawodowej (fizyczne i psychiczne). 2. Edelwich i A. Wkrada się rutyna (S.ze strony szefa). Profesje społeczne – zawody podwyższonego ryzyka? Coraz częściej diagnozowane wypalenie zawodowe może dotknąć niemal każdego. następuje wyciszenie i wzrost krytycyzmu. Apatia – jest wynikiem doznawanych rozczarowań oraz frustracji. Wśród zawodów szczególnie narażonych na wypalenie zawodowe można wskazać: lekarzy. s. s. Entuzjazm – cechuje pracowników w początkowym okresie pracy zawodowej. Tucholska 2009. 2006. policjantów. kuratorów sądowych. w związku z tym. które są następstwem niezaspokojenia potrzeb i pragnień zawodowych. 2009. Tucholska. Śliwerski. M.

Dochodzi do tego niedocenienie wkładu pracy (. do których przypisane są odpowiednie cechy: 1.. którym nie można sprostać (. Skalski. „Długotrwały stres to skutek nie tylko koniecznej w różnych zawodach.. uczniów czy współpracowników. 85-86). Supranowicz. zła organizacja instytucji. 22. Czynniki interpersonalne – emocjonalne zaangażowanie w sprawy innych. zbyt wygórowanych oczekiwań przełożonych i niedostatecznego wsparcia z ich strony oraz ze strony kolegów. niepewność. 2009. 2. 55). relacja pomocy wymagająca umiejętności społecznych.określać proporcje zaspokajania potrzeb – własnych i cudzych. 22). poczucie kontroli zewnętrznej. M. 22). zaangażowania emocjonalnego w wykonywane obowiązki. lecz także przeciążenia pracą. 2003. nieodpowiednia komunikacja w instytucji (Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku. To wszystko sprawia. Wykonywanie pracy w ramach „profesji społecznych” wymaga udzielania pomocy innym ludziom. „Wypalony pracownik traci motywację do dalszego działania i odnoszenia sukcesów” (M. s. Hendler. J. M. przydzielanie pracownikowi obowiązków. że źródła wypalenia zawodowego nie są jednorodne. Mastalerz. Supranowicz. 43 . Chodkiewicz. Leary i A. s. Czynniki indywidualne – niska samoocena. Skalski.zależy od indywidualnych predyspozycji osobowościowych jednostki (por. nadmiernie „wyeksploatowany” w swojej pracy. obciążenia obowiązkami. s. silna motywacja do pracy i in. Możemy wyodrębnić trzy zróżnicowane płaszczyznach. 55-56. s. s. 87). s.). 2009.) czy brak wpływu na podejmowane przez przełożonych decyzje” (M. że pracownik musi zweryfikować i ponownie – bądź po raz pierwszy . 2007. 3. M. Mastalerz. (M. a także narażania się na konflikty. ale bardzo wyczerpującej psychicznie empatycznej relacji z drugim człowiekiem.. 2007. s.. których nie jest w stanie zrealizować w przewidzianym czasie lub za pomocą dostępnych środków.. M. Nawet najbardziej oddany swojej pracy pracownik może w pewnym momencie poczuć się przeciążony oczekiwaniami swoich podopiecznych. Chciałabym podkreślić. Czynniki organizacyjne – nadmierna ilość obowiązków zawodowych. 2006. 2007.

troskliwego i odpowiedzialnego kontaktowania się z uczniami i ich rodzicami. brak czasu na przygotowanie zajęć. zbyt duża liczebność klas.wymagania związane z wykonywaniem zawodu nauczyciela – piętrząca się praca „papierkowa”. Sęk za: J.) Zawód nauczyciela jest zawodem społecznym. 2006. napięcia i niezdrowa rywalizacja wśród nauczycieli.problemy charakterystyczne dla pracy nauczyciela – hałas.uczniowie jako źródło stresu – zachowania agresywne młodzieży (werbalne i niewerbalne). . „W zawodzie nauczyciela efekty pracy są pośrednie. 2006. a gratyfikacje z reguły niepewne i bardzo odroczone w czasie. w którym działa przewlekły stres 44 . którego nadrzędnym celem jest działanie na rzecz dobra uczniów za pośrednictwem bliskich kontaktów interpersonalnych.). . Pyżalski. „Pełnione przez pedagoga role wymagają bliskiego kontaktu interpersonalnego. 6). dużego zaangażowania osobistego. s. że jest to zawód. 23). że jest to zawód absorbujący psychicznie i wyczerpujący” (N. s. duża liczba wolnych dni (w tym także wakacje) (J. (. Argumenty zwolenników tej tezy zamykają się w kilku stwierdzeniach: mniejsza liczba godzin pracy w porównaniu z innymi zawodami. Chodkiewicz.Stres i wypalenie w zawodzie nauczyciela Przykładem zawodu społecznego. Tucholska. 2006. 52). s. ... oporów i sprzeczności.przeciwstawne wymagania i oczekiwania – dyrekcji. 2008. należą do nich: . co sprawia. „Nauczyciele stanowią dobrze wyodrębnioną i w miarę homogeniczną grupę zawodową. konieczność „dorabiania” – podejmowanie dodatkowych prac (korepetycji) itp. Ogińska-Bulik. współpracowników. rodziców oraz uczniów. czujnego. który jest w sposób szczególny narażony na doświadczanie stresu jest zawód nauczyciela (N. 52-53). W potocznym rozumieniu praca nauczyciela traktowana jest jako łatwa. (H. nacechowanych empatią i troską” (S. Czy rzeczywiście jest to praca zawsze łatwa? W pracy pedagoga można wskazać kilka elementów – stresorów – z którymi nauczyciel musi zmierzyć się każdego dnia.. Liczne badania nas stresem pracy w zawodzie nauczyciela pokazały (. Ogińska-Bulik. terminowość wykonywanych zadań. 2009. 93). s. konfrontacje z rodzicami.. s. W interakcje zawodowe typu nauczanie i wychowanie wpisane jest też wiele dodatkowych trudności.

który może mieć poważne konsekwencje: lęki i zaburzenia lękowo-depresyjne” (M.. s. s. 2008. W dalszej części opracowania odwołam się do własnych wyobrażeń i założeń związanych z pracą w szkole. „Uważa się. Pyżalski. Makowska.i występują specyficzne uciążliwości oraz wydarzenia stresowe” (H. warto kontrolować poziom odbieranych przez nas bodźców. Poprawa. Grupa posiada złożoną strukturę. M. 6). Później jednak przechodzi w przewlekły stres. a także studia 45 . dzienne liceum ogólnokształcącym o profilu finansowo – bankowym i gimnazjum językowe). w skład której wchodzą następujące jednostki: spółka akcyjna. Ogólną definicją stresu nauczycielskiego jest stwierdzenie. w większej dawce może być niebezpieczny dla naszego zdrowia. że „zespół wypalenia zawodowego nie pojawia się nagle. Warto podkreślić.A. a także spółki specjalizujące się w konsultingu i marketingu. W związku z tym. 110-113).A. Niewielka ilość stresu działa na nas mobilizująco. 55). 2008. Zachowując optymalny poziom stresu człowiek zapewnia sobie prawidłowy sposób funkcjonowania (J. R. s. Supranowicz. Opole.A. iż jest to „doświadczane przez pedagogów negatywne i nieprzyjemne emocje związane z różnymi aspektami wykonywanej przez nich pracy” (J. 2007.A. przez szkolnictwo policealne i średnie (np. TEB S. to instytucje założone przez Towarzystwo Edukacji Bankowej S. szkoły wyższe w siedmiu miastach (Poznań. studia wyższe na poziomie studiów zawodowych oraz magisterskich. 149-150). Wrocław. Grupa TEB S.A. Grupa TEB S. Skalski. s. jak i humanistycznych) oraz na wielu poziomach szkolnictwa. Toruń oraz Ośrodek Zamiejscowy Wyższej Szkoły Bankowej w Chorzowie). Najczęściej to powolny proces. począwszy od profesjonalnych szkoleń. mobilizuje i pomaga w wykonywaniu zadań zawodowych. s. że życie bez stresu nie jest możliwe” (H. jako instytucja edukacyjna umożliwia kształcenie na różnych kierunkach (zarówno technicznych. Z początku łagodny stres. – charakterystyka profilu działalności Towarzystwo Edukacji Bankowej S. 2006. Bydgoszcz. 2001. Gdańsk. połączony z dużym ładunkiem emocjonalnym i zaangażowaniem w pracę. Dudała. 71). Sęk. powstało w 1994 roku w Poznaniu z inicjatywy grona pracowników naukowo – dydaktycznych poznańskich szkół wyższych.

podyplomowe. a także praktycznie. Poza wspomnianymi formami kształcenia zawodowego. Łączna liczba absolwentów wszystkich szkół i uczelni w grupie TEB S. Działalnością edukacyjną TEB S. Dzięki wieloletniemu doświadczeniu TEB-Edukacja świadczy usługi edukacyjne.A przekracza 70 tysięcy. rozszerza bazę dydaktyczną i rozpoczyna kolejne partnerstwa z renomowanymi instytucjami i firmami. Szkoły kształcą i rozwijają umiejętności językowe. doskonalą kompetencje społeczne.A na poziomie szkolnictwa policealnego. W jego ramach funkcjonują filie prowadzone w 54 miastach. jest tworzenie i dostarczanie oraz rozwój nowoczesnych. zajmuje się wyodrębniony pion organizacyjny TEB-Edukacja. technik informatyk. Głównym celem statutowym działalności TEB S. Odpowiadając a potrzeby rynku pracy w środowisku lokalnym powstały szkoły posiadające uprawnienia szkoły publicznej.A.A. gdzie słuchacze podejmują naukę na kierunku 46 . Otwierane są kolejne filie. np. a także pozwalają zdobyć doświadczenie w zawodach z gałęzi nauk ścisłych. wysokiej jakości usług edukacyjnych. które kształciły również w innych zawodach. dostosowując je do potrzeb słuchaczy oraz zmieniających się preferencji i zapotrzebowania na rynku zawodowym. doradczych i marketingowych w celu podnoszenia konkurencyjności polskiej gospodarki. Kształcenie na poziomie szkolnictwa policealnego rozpoczęła na kierunkach technik rachunkowości i technik ekonomista. pracownik socjalny. technik usług kosmetycznych. Możemy tu wyróżnić „Studium Zdrowia i Urody”. a następnie technik administracji. na 52 kierunkach w całej Polsce. Filia TEB-Edukacja w Jastrzębiu Zdroju – oferta edukacyjna Lokalnie Filia TEB-Edukacja w Jastrzębiu Zdroju swoją działalność prowadzi od 1999 roku. jest różnorodna i wielokierunkowa. technik bezpieczeństwa i higieny pracy. Filia TEBEdukacja w Jastrzębiu Zdroju prowadzi kształcenie słuchaczy w cyklu rocznym w Policealnych Placówkach Niepublicznych. Działalność edukacyjna TEB S. a oferta jest wciąż poszerzana o nowe kierunki.

2007r.A. a także „Studium Edukacji Społecznej”. Łączna liczba absolwentów w jastrzębskiej Filii TEB-Edukacja przekracza 1540 osób. Rozbudowane zaplecze dydaktyczne oraz współpraca z wieloma firmami. W jastrzębskiej Filii prowadzono kursy językowe na różnych poziomach zaawansowania. Najlepszym słuchaczom szkoła przygotowała ofertę edukacyjną. umożliwia słuchaczom różnych specjalności uzyskanie certyfikatów. zdobywając dodatkowe certyfikaty do nauczania nowych treści. oparte na Europejskim Systemie Opisu Kształcenia Językowego). Edukacja ustawiczna nauczycieli Poza edukacją słuchaczy i unowocześnianiem programu nauczania. 47 1 . Wykładowcy Filii mają możliwość współpracy z Partnerami TEB biorąc udział w szkoleniach i kursach. Filia poszerza swoje uprawnienia do prowadzenia kształcenia na różnych kierunkach i w wielu jej formach. Regulamin został przygotowany przez Towarzystwo Edukacji Bankowej S. Ważną sferą prowadzonej edukacji jest działalność kursowa.Wizaż oraz Masaż. które zostało założone przez organ prowadzący.09. szkoła dba również o rozwój swoich pracowników. które realizowane są przez szkołę. Przez edukację ustawiczną nauczycieli. zdobycie profesjonalnych umiejętności w ramach swojego kierunku oraz uczestnictwo w atrakcyjnych inicjatywach.. Jednocześnie szkoła jest autoryzowanym centrum egzaminacyjnym. w ramach którego realizowany jest kierunek Podstawy Psychologii i Socjologii 1. która nie tylko umożliwia zdobycie wyższego wykształcenia oraz poszerzenie zdobytych już wiadomości oraz umiejętności. TELC oraz PEARSON Language Assessments – Systemy egzaminów stworzone przez Radę Europy. w którym słuchacze mogą przygotować się do zdobycia międzynarodowych certyfikatów (np. dodatkowych uprawnień. Działalność szkół niepublicznych szczegółowo reguluje „Regulamin Nr II Obowiązujący słuchaczy szkół niepublicznych bez uprawnień szkół publicznych” obowiązujący od 1. Możliwość dokształcania wykładowców TEB rozwija się dzięki powstaniu Ośrodka Doskonalenia Nauczycieli TEB-Edukacja w Poznaniu.

Jak podkreśla Dyrektor Filii. Korczak-Gomola. zajęcia przygotowywane 48 . W opinii A. przyznaje. Odzwierciedleniem pracy początkujących nauczycieli i ich wysiłku wkładanego w przygotowanie zajęć. Korczak-Gomola. Do współpracy w szkołach TEB zapraszani są młodzi. którzy są bardzo entuzjastycznie nastawieni do pracy. która będzie spełniała wymagania formalne. którzy będą nie tylko teoretykami. A. Dyrektor jastrzębskiej Filii.Sylwetka absolwenta szkoły Sylwetka absolwenta szkoły uzależniona jest od rodzaju i cyklu w jakim odbywała się nauka. szybko uczący się wykładowcy. początkujący wykładowcy są ważnym elementem pracy dydaktycznej szkoły policealnej. angażują się całym sercem w całokształt pracy. jest wysoka ocena ich pracy przez słuchaczy szkoły. przez co z każdym semestrem stają się jeszcze bardziej profesjonalni. Słuchacze szkół dwuletnich z uprawnieniami szkół publicznych otrzymują tytuł technika po pomyślnym zdaniu egzaminu zewnętrznego potwierdzającego kwalifikacje zawodowe. Zdaniem dyrekcji. a umiejętność nauczania zdobywają bardzo szybko. Słuchacze placówek rocznych często traktują okres kształcenia w TEB jako okres przygotowujący ich do kształcenia na studiach. początkujący nauczyciele. ale będzie również spełniała oczekiwania słuchaczy szkoły. którymi zajmują się w szkole. początkująca kadra potrafi czasami bardzo obiektywnie spojrzeć na nowych słuchaczy. że doświadczenie i staż pracy są istotnymi kryteriami zatrudnienia. Kadra dydaktyczna Realizacja wszystkich tych działań jest możliwa przez zatrudnienie odpowiedniej kadry. dlatego też wybierają cykl jednoroczny. rok nauki w TEB traktują jako czas. który pozwala zdobyć wiedzę z interesującej ich dziedziny oraz ułatwić im przejście do kolejnego etapu nauki. ale również praktykami w dziedzinach. Absolwenci rozpoczynający studia wyższe. jakim jest kształcenie uniwersyteckie bądź politechniczne. Szczególnie pożądanymi pracownikami są mobilni. jest również otwarta na rady i wskazówki od doświadczonych już wykładowców. W placówkach rocznych absolwenci otrzymują dyplom ukończenia placówki oraz zaświadczenie o zakresie realizowanego programu nauczania.

W szkole policealnej TEB-Edukacja w Jastrzębiu Zdroju zatrudnieni są zarówno młodzi stażem wykładowcy. Jest to grupa. Słuchacze poznają wiele empirycznych przykładów z pracy wykładowcy. zależą bowiem od kierunku i cyklu kształcenia. który warunkuje przydzielanie zadań dla wykładowców. 2 W badaniu brała udział grupa słuchaczy ucząca się w szkole niepublicznej bez uprawnień szkoły publicznej na kierunku Podstawy Psychologii i Socjologii. Słuchaczy kierunku Podstawy Psychologii i Socjologii sformułowali krótkie wypowiedzi na temat swoich dotychczasowych doświadczeń szkolnych związanych z przyjęciem nowego.przez takich nauczycieli wyróżniają się starannością. które potwierdzają kwalifikacje wykładowców. Jednak niezależnie od stażu pracy. a także często mają możliwość odbycia praktyk zawodowych w instytucjach. uprawnienia oraz licencje (np. Proporcje zatrudnienia początkujących i doświadczonych wykładowców w szkole nie są stałe. jak i już bardziej w swojej pracy doświadczeni. dla niektórych słuchaczy stanowi to szansę na zdobycie pierwszej pracy. Po odbyciu takich praktyk i uzyskaniu na niej dobrych wyników. 49 . Słuchacze rozpoczęli naukę w TEB-Edukacja Filia w Jastrzębiu Zdroju w roku szkolnym 2007/2008. istotnym elementem doboru wykładowców są posiadane przez nich dodatkowe kwalifikacje. która pozwala słuchaczom poznać praktyczne aspekty danego obszaru merytorycznego. Uczniowie o nauczycielach W celu zweryfikowania doświadczeń słuchaczy szkoły policealnej z początkującymi nauczycielami. która umożliwia zostanie egzaminatorem podczas zewnętrznych egzaminów potwierdzających kwalifikacje zawodowe). co również zostaje zauważone i wyróżnione przez słuchaczy. Ich oceny odnosiły się do całokształtu ich doświadczeń edukacyjnych. początkującego nauczyciela. Poza dokumentami. poproszono ich o wyrażanie opinii na temat pracy. osobowości i zajęć takiego nauczyciela 2. cenieni są wykładowcy-praktycy. które reprezentują wykładowcy. Poza przygotowaniem merytorycznym oraz pedagogicznym. pełne kwalifikacje do nauczania danego przedmiotu są pierwszym czynnikiem. licencja egzaminatora Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej.

Słuchacze przyznają. który dają nowym. Biorący udział w zajęciach słuchacze wskazywali zarówno pozytywne. Oczywiście.nauczyciela wzbudza u słuchaczy ciekawość. że spotkaniom towarzyszy również dystans. kiedy uczniowie wydają opinię na temat jego zachowania. uczniowie wskazują. przygotowania zajęć. takie jak umiejętność porozumienia się ze swoimi uczniami („znajduje z uczniem wspólny język”. można wskazać charakterystyczne dla pracy takich nauczycieli cechy pozytywne. że sami nie pozostawali i nadal nie pozostają obojętni na to. czy potrafi zainteresować uczniów. jaki i negatywne cechy pracy nauczyciela. niż doświadczeni nauczyciele. Oprócz elementów o zabarwieniu pejoratywnym. zapał i chęć do pracy. np. którzy wypracowali swój system pracy i najczęściej są „nieugięci” w swoich postanowieniach. podczas której analizuje się jego niepewność i słabości. który stawia pierwsze kroki w swoim zawodzie. to moment. jak i samego prowadzenia zajęć. „zaszczepienia” w nim pasji. czy toleruje spóźnienia na swoje zajęcia. a przemawiają na niekorzyść nauczycieli. którzy rozpoczynają swoją przygodę ze szkołą. próba zainteresowania ucznia swoim przedmiotem. że spotkanie z młodym stażem nauczycielem powoduje u nich zdekoncentrowanie. ale daje im również uczucie pewności siebie. które zostały wyróżnione przez słuchaczy szkoły policealnej. Wśród cech. Udzielający odpowiedzi podkreślają. są bardziej elastyczni. Pojawianie się w szkole początkującego – „nowego” . 50 . Dotyczy ona zarówno podejścia do uczniów. Niekiedy początkujący nauczyciel budzi u ucznia opór oraz lekceważenie. a także prowadzenia tych zajęć. „lepiej się dogaduje”). Ocena słuchaczy wskazuje na duży kredyt zaufania. początkującym nauczycielom. Uczniowie przyznają. chcąc ocenić na ile można sobie pozwolić na jego zajęciach. Uczniowie zaś starają się zrobić na nauczycielu dobre wrażenie. Pierwszy okres jego pracy. Niemal wszyscy uczestniczący w badaniu przyznali. czy skutecznie i w przystępnej formie przekazuje swoją wiedzę? Początkujący nauczyciel poddawany jest stałej obserwacji. uczniowie wymieniają przede wszystkim ich niepewność i stres. że nowego nauczyciela „sprawdza się” i „testuje”. że w szkole pojawia się nowy nauczyciel. że rozpoczynający swoją pracę nauczyciele ustalają nowe zasady.Uzyskane opinie wskazują na dystans słuchaczy do swoich doświadczeń z początkującymi nauczycielami. ich wypowiedzi charakteryzowały się dużym obiektywizmem.

Przekraczając mury szkoły wyobrażamy sobie. czy poradzę sobie z oczekiwaniami słuchaczy. niezwykle istotne stają się detale. Tymczasem. w tym przypadku szkolną. mamy wyobrażenia o specyfice pracy w szkole. a także co chcemy osiągnąć w swojej pracy? Myślimy. z rzeczywistością. które z jednej strony przepełnione są entuzjazmem. które związane są z przyjęciem stanowiska. Tabela nr 1 – opracowanie własne Wyobrażenia Pierwsze spotkanie z grupą będzie niczym egzamin – sprawdzian wiedzy. Rozpoczęcie pracy. czego oczekujemy od siebie i naszych uczniów. 51 . do cech.Perspektywa początkującego nauczyciela Zaprezentowano wizerunek początkującego nauczyciela z perspektywy dyrektora szkoły policealnej oraz słuchaczy tej szkoły. jak będą wyglądały nasze zajęcia. a jednocześnie wątpliwościami i obawami. a także próba zaakceptowania/bądź odrzucenia. posiadamy doświadczenie opierające się przede wszystkim na praktykach odbywanych w różnorodnych instytucjach. Jako nauczyciele przychodzimy do szkoły mając określoną wiedzę merytoryczną. kiedy sami byliśmy uczniami. to podjęcie nowego wyzwania. które wskazano. czy chęci i zapał będą szły w parze z możliwościami?! W przygotowanym zestawieniu (Tabela nr 1) widać. kompetencji. co weryfikuje jego początkowe wyobrażenia o wykonywanej pracy. że poza posiadaną wiedzą i doświadczeniem. w jaki sposób zostaniemy przyjęci my oraz nasze zajęcia. jakie efekty ma przynieść nasza współpraca? Zastanawiamy się jakim nauczycielem będę? Co jest dla mnie najważniejsze w tej pracy?! Rozpoczynając pracę wykładowcy w szkole policealnej TEBEdukacja w Jastrzębiu Zdroju na kierunku Podstawy Psychologii i Socjologii. również zastanawiałam się w jaki sposób będę prowadziła zajęcia. które budujemy również w oparciu o swoje osobiste doświadczenia. jest to również weryfikacja oczekiwań. Słuchacze będę „sprawdzać” mnie jako Założenia Będę wykonywała swoją pracę tak dobrze jak potrafię! Do wszystkich zajęć przygotuję się wykorzystując dostępne źródła i materiały. jak odniosą się do nas uczniowie. którą zdobywamy w ciągu wielu lat nauki. należy dodać wyobrażenia i założenia rozpoczynający pracę nauczyciela oraz to. które kształtowały się od czasu.

wykażą się pomysłowością i kreatywnością. a sam przedmiot pozostawi w moich uczniach miłe wspomnienia. Zajęcia pozwolą rozwinąć kreatywne i twórcze myślenie. który słuchacze spędzą na moich zajęciach.). Nie będę robiła tego. niektóre jednak wymagają sprostowania i dopracowania. wiele wyobrażeń i założeń ma możliwość realizacji. który mi pozostanie?! Osoby rozpoczynające naukę.osobę i wykładowcę. Zaangażowanie słuchaczy w omawiane zagadnienie. czego sama nie lubiłam! Zajęcia nie mogą być monotonne. Nie będę prowadziła nudnych zajęć! Moją wiedzę przekażę w sposób przyjemny i interesujący. to przeważnie tegoroczni absolwenci szkół średnich. Słuchacze będą chcieli włączyć się w proponowane im zajęcia aktywizujące. ułatwia im zrozumienie nawet trudnego tematu. Program zajęć musi być urozmaicony i dostosowany do zainteresowań słuchaczy. stwarza warunki do nauki. co było w nich najważniejsze. od których można się dużo nauczyć! Trzeba ich słuchać i rozmawiać z nimi! Słuchacze wybrali ten kierunek świadomie. Forma przekazu wiadomości musi być dostosowana do możliwości i potrzeb grupy. Czas. to aż 45 minut! Co ja zrobię z czasem. zupełnie niezależnymi i często nieprzewidywalnymi prawami. nie będzie czasem straconym! Tyle idealistycznych wyobrażeń. należy je urozmaicać i wprowadzać różnorodne zajęcia aktywizujące. ponieważ interesują się omawianą problematyką. ponieważ tylko wtedy można zainteresować grupę swoim przedmiotem. 45 minut zajęć. a także osobistym doświadczeniom wynikającym ze znajomości różnych form kształcenia (studia dzienne. Słuchaczy należy traktować jak osoby równe sobie. Nauka ma być przyjemnością. 52 . Dzięki specyfice grupy. zaoczne itp. Słuchacze po każdych zajęciach zapamiętają to. bo rzeczywistość szkolna rządzi się swoimi. Szkoła stanowi jedynie etap rozwoju każdego ze słuchaczy. Preferowanymi formami zajęć są ćwiczenia i warsztaty. będą oceniać moją wiedzę merytoryczną i przygotowanie do zajęć. głównym jej zadaniem jest rozwój słuchaczy. Entuzjazm wykładowcy oraz przyjemna atmosfera w grupie panująca na zajęciach. słuchacze będą umieli w sposób praktyczny wykorzystać zdobyte wiadomości. Wiedza zdobyta na zajęciach okaże się praktyczna i użyteczna. Większość słuchaczy będzie kontynuowała naukę w szkołach wyższych. Po zrealizowanym bloku przedmiotowym. co było głównym przedmiotem zajęć.

Zderzenie z wyobrażeniami i założeniami Słuchacze kierunku Podstawy psychologii i socjologii stanowią małą. pragną przygotować się do podjęcia studiów. by niekiedy wprowadzić zmiany do wcześniej zaplanowanego przebiegu zajęć. a także zmieniające się warunki w grupie. zdecydowanie ułatwia mi prowadzenie zajęć. by uwzględnić potrzeby oraz możliwości swoje i grupy. Także pora dnia w której odbywają się zajęcia wymaga dostosowania przebiegu zajęć do ich kondycji i możliwości w danym dniu. aktywnie bierze udział w zajęciach warsztatowych. taki układ również oddziałuje na koncentrację słuchaczy i ich chęć do pracy. a atmosfera na zajęciach zmieni się diametralnie. które wymagają niemal natychmiastowego reagowania i podejmowania decyzji. więc podjęli naukę w szkole policealnej. Przede wszystkim słuchacze są w różnym wieku (w przedziale od 19 do 27 lat. lubi pracować razem. parateatralnych itp. Czasami wystarczy „obudzić” grupę jakimś zadaniem. w taki sposób. mają swoją rodzinę. zdały egzamin maturalny. grupa z którą pracuję. które: nie założyły jeszcze swojej rodziny. które ukończyły szkołę średnią i: nie zdały egzaminu maturalnego. w mniejszych zespołach oraz indywidualnie. Zajęcia w szkole odbywają się w trybie zaocznym. ale nie spełniły one ich oczekiwań. W grupie znajdują się osoby. że grupa osób w wieku 19 lat jest najliczniejsza – 6 osób. a jednocześnie poznają siebie). że niezwykle pomocna staje się elastyczność wykładowcy oraz umiejętność modyfikowania przebiegu zajęć. ważnym czynnikiem warunkującym pracę wykładowcy na zajęciach jest jej integracja i otwartość na propozycje wykładowcy i innych uczestników zajęć. 4 osoby w wieku 21 lat. Taki tryb pracy powoduje. ponieważ chętnie uczestniczy w dyskusjach (które sprawiają. jednak jest ona wewnętrznie bardzo zróżnicowana. 53 . Poza wiekiem słuchaczy różni także sytuacja rodzinna. a zajęcia z poszczególnych przedmiotów zwykle ułożone są w przynajmniej 2godzinnych blokach. 3 osoby w wieku 22 lat i po jednej osobie w wieku 20. z tym. Niewątpliwie. mają swoją rodzinę i dzieci. rozpoczęły studia na wyższych uczelniach. Poza wielkością grupy i jej wewnętrzną strukturą. że lepiej rozumieją omawiane zagadnienia. w ciągu najbliższego roku pragną założyć swoją rodzinę. Mała ilość słuchaczy umożliwia angażowanie w pracę wszystkich słuchaczy. Możemy wyróżnić tu osoby. 24. 27 lat). bo zaledwie 16 osobową grupę.

wielkość grupy.przygotowanie wykładowcy do zajęć. która również może dotyczyć uczniów i nauczyciela. . by uwzględnić potrzeby i możliwości swoje oraz grupy. że poza przygotowaniem merytorycznym. który uniemożliwi prowadzenie zajęć w przewidywany sposób. ale mogą się również wiązać z grupą. Oprócz wymienionych pojawiają się czynniki. chaotyczne prowadzenie zajęć. . .pora dnia. 54 . . w taki sposób. a w sposób znaczący determinuje przebieg zajęć i realizację zaplanowanych treści jest stres jakiego doświadcza niedoświadczony wykładowca. każda osoba „sprawdza się”. zaburzenia koncentracji. . .zdolność koncentracji całej grupy.umiejętności interpersonalne wykładowcy.obecność słuchaczy i ich frekwencja na zajęciach. pytania uczniów. o którym jeszcze nie wspomniałam. Tu można wyróżnić stres nauczyciela i uczniów. które wprawiają nauczyciela w zakłopotanie. które powodują napięcie i utrudniają przeprowadzenie zajęć..umiejętność skoncentrowania na sobie uwagi całej grupy. niektóre predyspozycje osobowościowe i interpersonalne są w tej pracy niezbędne. która będzie sprzyjała uczeniu się).stres wykładowcy. a jeśli nawet nie są. Wymienione czynniki są początkującemu nauczycielowi znane. które determinują przebieg zajęć można wyróżnić: . czy silnie działający stres będzie działał na nią mobilizująco i aktywizująco.zaufanie słuchaczy do wykładowcy.umiejętność modyfikowania przebiegu zajęć.elastyczność wykładowcy (umiejętność dostosowania się do zmiennych warunków i sytuacji w grupie). czy też doprowadzi do paraliżu. w której odbywają się zajęcia. .pomoce dydaktyczne – rzutniki multimedialne. sprzęt komputerowy itp. .integracja grupy.Jednym z najważniejszych czynników. . . mogą być związane z osobą nauczyciela.poczucie humoru słuchaczy i wykładowcy (zdolność wprowadzenia swobodnej atmosfery. Szczególnie na początku swojej pracy w zawodzie nauczyciela. . Wśród innych czynników. .ciekawość i zainteresowanie słuchaczy poszczególnymi zagadnieniami. . Czynniki o których mowa. . to bardzo szybko może przekonać się.

kiedy sami byliśmy uczniami. czy płyta. która zacina się w momencie drukowania pracy zaliczeniowej. że i jemu i uczniom chce się uczestniczyć w zajęciach. w czasie studiów poznajemy narzędzia pracy nauczyciela. by nie przekroczyć zaplanowanego np. to na takie przypadki. Kolejnym elementem. Choć szkoła w której pracuję. którą można szybko wyćwiczyć. Rozpoczynając pracę myślałam. . a także o poszukiwaniu właściwej sali i rzutnika. jakie wymieniono wyżej. z których wykładowcy swobodnie mogą korzystać na zajęciach. zwłaszcza jego zaangażowanie i entuzjazm. kiedy nauczyciel nie jest jeszcze zmanierowany swoimi zasadami. na dyskusję czasu.zmiana poczucia czasu – 45 minut zajęć nie stanowi już nadmiaru czasu. Podejście początkującego nauczyciela do pracy. potrzeba nieco praktyki.: . dziennik. Na szczęście jest to umiejętność. że jeśli dotąd jako studenci czy wolontariusze nie odbywaliśmy praktyk w szkole. który może okazać się w pierwszym okresie trudnością. pedagoga. Zapewne każdy z nas doświadczał kiedyś zjawiska. Do momentu rozpoczęcia pracy w szkole nie sądziłam. lecz ma się poczucie jego braku. pojawiają się również trudności. który stawia w zawodzie pierwsze kroki. w jaki sposób mamy używać tych narzędzi praktycznie! Aby robić to sprawnie. . okazuje się. Jest to okres. kiedy bardzo nam się spieszy. niestety nie mamy wpływu. lecz 55 . niedziałająca winda. np. zapoznanie się z nim. ale należy przyznać. czyli dlaczego ta wtyczka nie działa. że należy bardzo pilnować tego. nie jest znużony swoją pracą i uczniami. jakim posługuje się nauczyciel możemy pamiętać jedynie z okresu. czyli drukarka. z których nie zdawał sobie sprawy i nie zakładał. że godzina lekcyjna. to narzędzie. która zacina się podczas odtwarzania ważnego materiału na zajęciach. ale nikt nie uczy nas. które potocznie określamy „złośliwością rzeczy martwych”. Oczywiście.„złośliwość rzeczy martwych”.W pracy nauczyciela. wtyczka. zapewnia różnego typu pomoce multimedialne. sprawiają. to tylko 45 minut. Co prawda. np. że jest to wystarczający czas. która nie pasuje do naszego komputera. jest zetknięcie z prowadzoną dokumentacją oraz dziennikiem szkolnym.zetknięcie z dokumentacją prowadzonych zajęć. by zdążyć z realizacją programu danego przedmiotu. Tymczasem. nie można traktować w charakterze trudności. by móc zrealizować każde zaplanowane działanie i mieć jeszcze pewną rezerwą czasu. że zaskoczyć mogą nieraz dość banalne i nietypowe okoliczności.

a na przerwach dzielą się swoimi planami i marzeniami. To właśnie dla takich drobiazgów warto spędzać długie godziny pisząc konspekty i przygotowując się na zajęcia. bo wszystko to. Mastalerz.początkujący nauczyciel wpisuje się w pierwszą fazę wypalenia zawodowego. czego nie udało się innym. wynagradzają sami uczniowie. Największym wyróżnieniem w pracy nauczyciela jest to. Czy można zapobiec wchodzeniu w kolejne fazy wypalenia zawodowego? Z pewnością wejście w kolejne etapy nie prowadzi bezpośrednio do wypalenia zawodowego jest bowiem wynikiem doświadczeń zdobywanych w pracy. Powracając do koncepcji wypalenia jako narastającego rozczarowania z całą pewnością można stwierdzić. o czym niektórzy pracujący w zawodzie od dawna już zapomnieli – zapałem.głowę ma pełną pomysłów i planów na to. zajęcia przedłużają się. że – zgodnie z założeniami twórców teorii . może nie ze wszystkim radzi sobie tak. ponieważ nikt nie chce wyjść. Może początkujący nauczyciel nie wie wszystkiego. jak i duchowo-emocjonalnego” (M. że na twarzach uczniów pojawiają się uśmiechy. Profilaktyka zjawiska wypalenia zawodowego opiera się głównie na wiedzy o potencjalnych zagrożeniach. 56 . jednak podnoszenie wiedzy o zjawisku wypalenia zawodowego może doprowadzić do zwiększenia świadomości. zanim nie pozna wszystkich odpowiedzi. a tym samym prowadzi do przeciwdziałania wypaleniu. s. 2009. Początkujący nauczyciel wobec zagrożenia wypaleniem zawodowym – zapobieganie? „Jednym z koniecznych warunków satysfakcjonującej i wydajnej pracy jest zachowanie równowagi pomiędzy wydatkowaniem energii a ładowaniem wewnętrznego akumulatora zarówno biologicznego. wystawiają nauczycielom ocenę z każdej kolejnej godziny zajęć. jak udoskonalić to. czyli „entuzjazm”. czym my angażujemy się w naszą pracę. jakie mają po zakończeniu edukacji w szkole policealnej. świadomości swoich umiejętności i słabości oraz przestrzeganiu elementarnych wskazówek. jak uczniowie na każdym kolejnym spotkaniu nawiązują do zdobytych już informacji. 22). którzy świadomie lub nie. jak robią to jego doświadczeni koledzy i koleżanki. jednak wszystkie braki zastępuje tym.

potencjalnych zagrożeń wypaleniem zawodowym w pracy nauczyciela oraz zaprezentowałam pracę początkującego nauczyciela. że są one skutecznym remedium osłaniającym jednostkę zarówno przed nudą. by nie wypalić się w swojej pracy. Zaburzenia emocjonalne i psychiczne są rezultatem alienacji z naturalnego rytmu życia. że „najbardziej niezawodnym sposobem zapobiegania wypaleniu zawodowemu jest kultywowanie odpowiedniego stylu życia. nr 1 (155). . 2006. s. chciałam podkreślić. Chodkiewicz J. . a przy tym zadbać również o siebie. który przekracza próg szkoły i praktyce musi zweryfikować swoje wyobrażenia i postanowienia dotyczące jego pracy zawodowej.dbanie o nagradzanie swoich pracowników nagrodami w postaci pochwał i premii (za wkład w ich pracę zawodową. Najistotniejszą sprawą jest doprowadzenie w doświadczeniu codzienności do maksimum harmonii i autentyczności. odpoczynek. urlop).poczucie humoru i autentyczność. umiejętność gospodarowania czasem). Ścisłe powiązanie humoru i optymizmu z mechanizmami stresu sprawia. Profilaktyka i Promocja Zdrowego Stylu Życia”. 22).W poszukiwaniu wskazówek mogących uchronić młodego nauczyciela przed wypaleniem zawodowym można wyłonić uniwersalne wskazówki: . 3 Wskazówki przygotowano na podstawie literatury wykorzystanej w niniejszym opracowaniu. [w:] „Remedium.stałe podnoszenie umiejętności komunikowania swoich potrzeb i obaw (np. Chodkiewicz. Podsumowanie W opracowaniu zaprezentowałam teoretyczne podejścia do zjawiska wypalenia zawodowego. 57 .: Skazani na wypalenie?. . trening asertywności. Najbardziej sprawdzonym sposobem na zdrowe życie jest optymizm i humor. .zachowanie dystansu pomiędzy pracą a życiem osobistym.dbanie o przestrzeganie zasad higieny psychicznej (sen. 2006. jak i przed jakościowym i ilościowym przeciążeniem pracą” (Bańka za: J. zaangażowanie) 3. Bibliografia: 1. Reasumując.

tom VI. Profilaktyka i Promocja Zdrowego Stylu Życia”. Psychologiczna analiza zjawiska i jego osobowościowych uwarunkowań. Dudała J. (red.. Supranowicz M. 5. Śliwerski B. 14. 11. [w:] „Businessman Magazine” nr 4 (169). Skalski M.): Podstawy psychologii zdrowia. Pyżalski J. współpraca Hendler A. 7. nr 11 (201). nr 4. Regulamin Nr II Obowiązujący słuchaczy szkół niepublicznych bez uprawnień szkół publicznych” obowiązujący od 1. 13. Wydawnictwo Difin. Sęk H. nr 7-8. Litzke S. Gdańskie Wydawnictwo Pedagogiczne. Źródła – Konsekwencje Zapobieganie. 10.: Stres.: Uwaga stres!.: Wypalenie zawodowe u nauczycieli.): Wypalenie zawodowe.M. Profilaktyka i Promocja Zdrowego Stylu Życia”. Gdańsk 2007. Mastalerz M. Miesięcznik Gospodarczy” nr 4 (120). 2005.2007 r. 12. Warszawa 2006. Przyczyny i zapobieganie. 3. Dolińska-Zygmunt G. (red. 6. Lublin 2009.. 2008. Warszawa 2006. Dziekan G. 9. Ogińska-Bulik N. 2008. [w:] „Wiedza i Życie”. Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku. 2003. 4. [w:] „Remedium.. Gdańsk 2006.2. Schuh H. Wydawnictwo Akademickie „Żak”.A. [w:] „Businessman Magazine” nr 7 (148). mobbing i wypalenie zawodowe. 2009. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. 8. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.: Chory z wypalenia. Wydawnictwo KUL.): Pedagogika. Tucholska S.09.: Stres zawodowy w zawodach usług społecznych.: Wyciskanie cytryny. Regulamin został przygotowany przez Towarzystwo Edukacji Bankowej S. 58 . Wydawnictwo Naukowe PWN. 2007. (red. [w:] „Remedium.: Wypalenie zawodowe – równia pochyła.: Co stresuje nauczycieli?. Wrocław 2001. [w:] „Nowy Przemysł.: Wypaleni do cna. Tom 3: Subdyscypliny wiedzy pedagogicznej. 15. Leary M. Warszawa 2007.

w których najczęściej popełniane są błędy pedagogiczne. Nie ulega w ogóle wątpliwości. koniecznością bycia w stanie gotowości. 59 . plastyczności. Każdy dobry nauczyciel zadając sobie pytania dotyczące jego własnej pracy i postaw. jaki powinien i być moim zdaniem prawdziwy nauczyciel. posiadania własnych poglądów. co jest uważane przez autorytety z dziedzin psychologii i pedagogiki za najistotniejsze błędy nauczycielskie. Nauczyciela powinien znać obszary. W pierwszej sygnalizują sposób. Prezentowanych tekst został podzielony na trzy części. Zawód nauczyciela ulega daleko idącym przemianom. że ogromny wlew na dziecko ma osobowość nauczyciela. Natomiast cechą właściwego podejścia do swojej pracy jest konstruktywna modyfikacja postaw. w jaki pojęcie błędy są rozpatrywane w odwołaniu do nauk pokrewnych pedagogice. Całość zamyka konkluzja mówiąca o tym. Od nauczyciel wymaga się opanowania.Karolina Urbańczyk Koło Naukowe Pedagogów Uniwersytet Śląski Błędy jakich nauczyciel powinien się wystrzegać Wstęp W artykule tym starałam się określić typowe błędy popełniane najczęściej przez nauczycieli. przykuje się mu znaczącą rolę w procesie przemian ludzi i grup społecznych. Oczekuje się od niego zaangażowania. dynamizmu. Naturalnym jest popełnianie błędów. Następnie przedstawię to. Do pożądanych cech osobowościowych nauczyciela należy życzliwa postawa przejawiająca się w ich stosunku do uczniów. co często wiąże się z rezygnacji z własnego życia. oddania się pracy.

daje satysfakcję. opuszczaniu zajęć ( W. s. Zachowanie nauczyciela stanowi rozdzielną całość z jego otoczeniem materialnym i społecznym. Nauczyciel powinien posiadać różne umiejętności. Są one traktowane często jako niezgodność miedzy wiadomościami prawdziwymi i umiejętnościami poprawnym a prezentowanym przez uczniów. Znajdowanie najlepszego rozwiązywania codziennych problemów społeczno zawodowych wymaga właściwego stosowania nabytego doświadczenia. jak również w temperamencie i charakterze ucznia. W szkole są potrzebni przede wszystkim dobrzy nauczyciele. Dobry nauczyciel do impuls do działania. 1984. że początkujący stawiają sobie istotne pytanie: „Czy podołam zadaniom”. Kreatywny nauczyciel stale ulepsza swoją zdolność rozeznania w sytuacji pedagogicznej i umiejętność oddziaływania dydaktyczno-wychowawczego. Istotną kwestią jest problematyka popełnianych błędów. W. „ czy popełnię błędy” „ czy moje błędy zostaną 60 . 55-56). Szewczuk zwrócił uwagę. Od błędów odróżnia się często omyłki. wreszcie w stosunku ucznia do szkoły. rozumienie jego potrzeb i reagowanie na nie w porę. Okoń. a więc w wadliwym funkcjonowaniu procesów nerwowych i poznawczych. Przyczyny błędów są rozmaite. Doskonali się jego intuicja pedagogiczna. w filozofii jest traktowany jako przeciwieństwo prawdy. W literaturze pedagogicznej autorzy najczęściej piszą o błędach uczniowskich. a wśród nich nauczycieli. 1984. Także znakomita znajomość psychiki dziecka. w braku zainteresowań. W psychologii pojęcie błędu rozpatruje się w aspekcie teorii uczenia się. Dokonując psychologicznej analizy startu zawodowego młodych pracowników. w logice natomiast pojawia się w odniesieniu do ludzkiego myślenia (W. które spowodowane są chwilowym brakiem uwagi. Szczególnie wiele kłopotów przysparzają w szkole błędy w wiadomościach z różnych przedmiotów nauczania oraz w umiejętnościach matematycznych i ortograficznych. które spowodowały nieadekwatne odbicie rzeczywistości. Kontakt z dziećmi motywuje go do pracy dydaktyczno wychowawczej.I Pojęcie błędu jest terminem używanym w różnych dziedzinach życia i wiedzy ludzkiej w nieco odmiennym znaczeniu. s. 55-56). Zawód nauczyciel obfituje w sytuacje problemowe. Tkwią one w tych procesach. Okoń. Nauczyciel z powołania podczas pracy w szkole zaspokajają swoje potrzeby. Warunki w jakich pracuje nauczyciel stanowią czynniki i warunkują jakość pracy nauczycieli.

Cz. będą ocenianym. II Młody nauczyciel silnie odczuwa gwałtowną zmianę sytuacji zawodowej. a teraz sam staje się opiekunem. Nauczyciele według tego autora popełniają następujące błędy. za błąd zaś poczytuje nauczycielom przede wszystkim brak realizowania na lekcjach poszczególnych ich części. że umiejętności zawodowe zdobyte w procesie kształcenia nauczycieli Inie będą się należycie rozwijały już w czasie praktycznego wykonywania zawodu. gdy uczniowie nie pamiętają już dawniej opanowanych treści. nie przestrzegają zasady odpowiedzialności celu. Polega to na tym. Autor dostrzegł u młodych pracowników spadek zamiłowania do pracy.  pomijanie najważniejszych skojarzeń. s. osłabić ich energię zawodową i powodować. Te rozbieżności oraz trudności startu mogą nauczyciela zniechęcić.1985. nie podają uczniom tematu lekcji.  nadużywanie pogadanki jako sposobu utrwalenia (Cz.staje się oceniającym. wywołany głownie trudnościami w jej wykonaniu (W. Kupisiewicz 1974. warunków i środków Cz. Kupisiewicza. jako błędy i usterki metodyczne w prowadzeniu lekcji. Na drodze pracy pedagogicznej nauczyciela czyha wiele niebezpieczeństw.  utrwalenie błędnych skojarzeń. s. Spora część przejawów władczego. Szewczuk. 134-136). nauczyciele realizują utrwalenie wiadomości jako ogniwo procesu nauczania popełniają następujące błędy:  nauczyciel kładzie głównie nacisk na pamięciowe opanowanie materiału. lub też sposób ich realizacji niezgodny z zaleceniami dydaktyki. Na przykład nie zaznajamiają uczniów z celami lekcji.  przystępowanie do utrwalenie .dostrzeżone”? i nie zawsze . Regularne zachowanie się uczniów może prowadzić do wytworzenia się przesadnego ograniczenia ich metod i samodzielności. bądź robią to formalnie. przyjmuje na siebie dużą społeczną odpowiedzialność za własne postępy i rozwój dziecka.  mechaniczne prowadzenie powtórek. Kupisiewicz ujmuje problematykę błędów dydaktycznych. odpowiadającym ogniwom procesu nauczania. że do niedawna sam był pod opieką. krępującego stosunku do uczniów rodzi się 61 . niestety mogą sobie na nie udzielić pozytywnych odpowiedzi. 124-130). bezpośrednie przejście z pozycji ucznia na pozycję nauczyciela.

ośmieszanie uczniów. obarcza się. Wpadnięcie zaś w rutynę może być skutkiem uformowania się władczego stosunku nauczyciela do ucznia. że współpraca i współdziałanie wychowanków i nauczycieli w praktyce szkolnej układają się w różny sposób. Poważnym błędem jest częsta u nauczycieli chęć utrzymania dystansu w stosunku do uczniów. Wymienione błędy postępowania wobec dzieci i młodzieży wskazują na to. jest przygotowanie wychowanków do zgodnego współżycia i współpracy. wyrażają się na koncentrowaniu całej uwagi na procesie dydaktycznym. które muszą spełniać mino. komenderowanie. a nie dostrzega w pełni możliwości uczniów nie przynosi zadowalających rezultatów. Tymczasem dostrzega się. że nie odpowiadają one ich zainteresowaniom i nie zaspakajają ich potrzeb. gwałtowność). dzieci i młodzież zadaniami. bardzo często w sposób niewłaściwy. że o wszystkich sprawach decyduje nauczyciel bez powołania się na cel. że nauczyciel tylko przekazuje uczniom wiedzę i ją egzekwuje. 382-396). musi nastąpić znudzenie i obniżenie się motywacji pracy w szkole. Gdy czynności dydaktyczno-wychowawcze stale wykorzystywane są jednakowo. Stosunki te mają często charakter formalny i rzeczowy. że w sytuacji gdy nauczyciel nadmiernie się emocjonuje podlega silnym wzburzeniom czyli tzw. Zbyt często ma również miejsce posługiwanie się autokratycznym stylem pracy z młodzieżą. Praca nauczyciela. Mechanizmy te mogą utrzymywać się w pracy nauczyciela i powodować długotrwałe niepowodzenia. np. Szkoła charakteryzuje się stosowaniem sankcji 62 .z pierwszych dotkliwych porażek wychowawczych. napastliwość. bez modyfikacji. Mogą też pozostać trwałym składnikiem pracy nauczyciela. że przyczyna niewłaściwych stosunków uczniów z nauczycielami tkwi przeważnie po stronie szkoły. Polega to na tym. Baley 1958. a jedynym narzędziem działania wychowawczego jest ocena. jakie ponosi młody nauczyciel w pierwszym okresie swojej pracy zawodowej. Wzorem takich relacji powinny być między innymi stosunki między nauczycielami a uczniami.wychowawczych. czy przyczyny takiego postępowania (S. Często kontakty między nauczycielami a uczniami mają charakter wymuszony. polegającym między innymi na tym. Często tłumaczy się to potrzebą utrzymywania autorytetu. Warto podkreślić. wykluczająca łatwość kontaktów i serdeczność. Jednym z celów wychowawczych. mechanizmom obronnym podnoszenie głosu. s. który powinna realizować szkoła. który liczy tylko na siebie w rozwiązywaniu problemów dydaktyczno .

W świetle teorii informacji stanowi on źródło wiedzy o tym.różnego rodzaju. Nauczyciel odgrywa bardzo ważną rolę w kształtowaniu postępów szkolnych dziecka. 1984. co działa hamująco na uczniów. Oddziałuje również na kształtowanie się określonej sytuacji społecznej uczniów w szkole. że gdy zachodzi taka potrzeba przejawia on gotowość do przyznania się do błędu. a szczególnie w zespole klasowym. poczucie własnej wartości. Wiążą się z tym efekty pracy.  brak ze strony szkoły opieki nad uczniami opóźnionymi w nauce (Cz. Prawidłowe stosunki między nauczycielem a uczniem stanowią podstawę właściwych oddziaływań dydaktyczno-wychowawczych. s. Pedagogiczne przyczyny niepowodzenia uczniów w nauce dzielimy na względnie zależne i względnie niezależne od nauczyciela. 1984. 229-230).” Profilaktyka pedagogiczna zapobiega popełnianiu błędów metodycznych przez nauczyciela. Od jakości jego pracy zależy konkretna organizacja procesu nauczania.  niedostateczna znajomość uczniów. jak i doskonalenia zawodowego nauczycieli. 63 . które stanowią jedną z przyczyn niepowodzeń dzieci i młodzieży w nauce. Zagadnienie błędu dydaktycznego i wychowawczego ma pozytywną stronę. s. co osiągnięto. natomiast celem zabiegów terapeutycznych jest zapewnienie odpowiedniej opieki uczniom opóźnionym w nauce (Cz. Kupisiewicz. odczucie sukcesu wychowawczego. Bardzo ważne w pracy dydaktyczno-wychowawczej nauczyciela-wychowawcy jest to. dotyczących zarówno treści. Czynności profilaktyczne mają nie dopuszczać do powstawania błędów metodycznych. Błędom wynikającym z nieznajomości uczniów przez nauczyciela powinny zapobiegać czynności diagnostyczne. które wyzwalałby aktywność i inicjatywę uczniów. Kupisiewicz. przy stosunkowo rzadkim odwoływaniu się do nagród. a co jeszcze należy osiągnąć. 229-230). metod kształcenia. Błąd różnicuje sukces i niepowodzenia. bowiem orientacja w słabych punktach pracy realnego nauczyciela umożliwia wyciągniecie twórczych wniosków. pozytywna ocena sprzyja efektywności działań. Do względnych zależnych od nauczyciela pedagogicznych przyczyny niepowodzeń szkolnych należą:  „błędy metodyczne popełniane w czasie lekcji przez nauczyciela. zmiany swojego postępowania i niewłaściwego nakazu.

Bibliografia: 1. 2. możliwym do zaobserwowania w codziennym zainteresowaniu nauczyciela. Nauczyciel – wychowawca powinien w swojej pracy kierować się następującymi zasadami: . Nie jest to zainteresowanie czysto poznawcze. Kupisiewicz Cz.: Niepowodzenia dydaktyczne..  zachowanie typu organizacyjnego to znaczy styl pracy z klasą. W literaturze pedagogicznej najczęściej pisze się o błędach popełnianych przez uczniów pomijając tym samym błędy nauczycielskie.: Słownik pedagogiczny. Baley S.Wśród wielu zachowań nauczyciela najbardziej cenione przez uczniów są następujące:  umiejętność i atrakcyjność przekazywania wiedzy oraz umiejętność organizacji procesu dydaktycznego. jako podmiotem swojego postępowania. III W artykule starałam się określić błędy. Warszawa 1974. jak do kogoś . Wydawnictwo WSiP. Wydawnictwo PWN. jakich nauczyciel powinien się wystrzegać. pasje).  stosunek do ucznia -indywidualny. 5. Warszawa 1984. w dążeniu do nawiązywania różnorodnych kontaktów z nimi i znajdowania zadowolenia wówczas. Wydawnictwo PWN. Warszawa 1958.odnosić się do ucznia tak.: Podstawy dydaktyki ogólnej. Wydawnictwo PWN. Zainteresowanie to wyraża się w chętnym przebywaniu z dziećmi i młodzieżą. .  zachowanie ujawniające osobowość nauczyciela (jego zainteresowania.: Strat zawodowy. Dobry nauczyciel interesuje się dziećmi i młodzieżą. 64 . Kraków 1985. 3. Warszawa 1984. Wydawnictwo PWN. Okoń W. Szewczuk W. 4. Kupisiewicz Cz.swój stosunek do wychowanka traktować jako wzór postępowania ucznia wobec innych. na kim mu zależy. gdy kontakty te zaistnieją.: Psychologia wychowawcza w zarysie. Wiąże się ono bardzo wyraźnie z nieobojętnym stosunkiem do dzieci i młodzieży.

że biorąc pod uwagę całkowity wskaźnik wypalenia. 65 . Rola nadziei i jej zasobów Streszczenie W niniejszym artykule przedstawiono możliwość uwzględnienia nadziei i jej zasobów jako ukrytego wymiaru psychologicznego.. Analiza regresji wielokrotnej wykazała. czyli wszystkie jego wymiary równocześnie.Renata Stefańska-Klar Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytet Śląski Ukryte psychologiczne wymiary wypalania się nauczycieli. Analiza na poziomie odrębnych grup specjalizacyjnych wykazała różnice w strukturze wypalenia i związkach wypalenia z zasobami nadziei pomiędzy nauczycielkami przedszkola a pedagogami resocjalizacji. Wyniki korelacyjne i jednoczynnikowa analiza wariancji potwierdziły przewidywania pozytywnego związku pomiędzy nadzieją i jej zasobami a zaangażowaniem osobistym oraz ujemnego . będącego w związku z wypalaniem się nauczycieli. Przedstawiono też wyniki eksploracyjnego badania nad związkiem pomiędzy zasobami nadziei.pomiędzy wyczerpaniem emocjonalnym i depersonalizowaniem. Stefańskiej-Klar a wynikami kwestionariusza Maslach Burnout Inventory w grupie 141 studentów niestacjonarnych kierunków pedagogicznych. lecz już nie depersonalizacji. Na tle licznych wyników badań nad wypaleniem w tej grupie zawodowej i ich analizie. z których większość pracuje w placówkach edukacyjnych lub opiekuńczo-wychowawczych. przedstawiono możliwość włączenia pojęcia nadziei i jej zasobów do rozważań nad wypaleniem zawodowym i jego przyczynowością. mierzonymi kwestionariuszem SPES R. nadzieja jest predyktorem utraty zaangażowania osobistego i w słabszym stopniu – wyczerpania emocjonalnego.

Kallus. Pomimo. Szczególnym.152). Badaniach nad wypaleniem nauczycieli. ekonomiczne. 66 . przy czym w odniesieniu do zawodu nauczyciela w Polsce wymagania te nie są od lat powojennych zgodne ze statusem społecznym tego zawodu (…) wiążą się z wyjątkowo niskim statusem ekonomicznym”. Z badan przeprowadzonych w latach 1991-1993 przez Helenę Sęk i współpracowników wynika. o którym pisze Helena Sęk w innym miejscu (2000a. bd.. jak i osobiste (np. 151). Sęk. wydaje się być fakt. Analiza procesów uruchamianych przez sploty czynników zewnętrznych i wewnętrznych pozwoliła autorce zbudować poznawczy model wypalania się w tej i innych grupach zawodowych (H. Być może stanowi to rodzaj ukrytego wymiaru strukturalnego wypalania się nauczycieli w naszym kraju.. prowadzone na całym świecie.. że wypalenie było częstym tematem badań przez ponad 30 ostatnich lat i że okazało się najbardziej problematycznym i rozległym fenomenem w obrębie zawodu nauczyciela (cyt. za: Hoyos. wskazując na wieloczynnikowe uwarunkowania tego procesu. międzyludzkie. poczucie bezsilności). jak w przypadku innych. polskim uwarunkowaniem zwiększonego ryzyka wypalenia. 2000a s. T. Z badań przeprowadzonych w ostatnich latach w krajach europejskich wynika. Dobrostan tej grupy zawodowej bywa. dlatego uwarunkowania ich dobrego funkcjonowania powinny skupiać społeczną uwagę. s.Wprowadzenie Nauczyciele stanowią kluczowy element efektywnie działającego systemu edukacji. również związanych z rozlicznymi interakcjami. że obciążenie stresem wśród nauczycieli było znaczne i miało tendencję wzrostową (H. co powoduje liczne negatywne skutki. że ponad 50% nauczycieli dotkniętych jest syndromem wypalenia. uważanego obecnie za główny czynnik przedwczesnego wycofywania się nauczycieli z pracy. w większości potwierdzają odkrycia dokonane w zacytowanym studium badawczym. „Zawód nauczyciel jest w każdej formacji ustrojowej państwa na cenzurowanym. 1994). min. Sęk. zdrowotne i związane z procesem edukacji. ujmowany w kategoriach wypalenia (burnout). K. Wśród wyłonionych przyczyn stresu znalazły się zarówno czynniki organizacyjne.

Mimo to powstał konsensus dotyczący trzech podstawowych wymiarów subiektywnego doświadczenia wypalenia. Część z tych zmiennych możemy nazwać ukrytymi wymiarami wypalenia. 1993..s. 1982). jako czynnikowi. osadzone w kontekście złożonych relacji społecznych i obejmuje ono osobistą koncepcję siebie i innych. Maslach jako psychologiczny 67 . w obliczu czynników ryzyka przeciążenia wzmożonym stresem. 3). 1981). a kolejne badania na ten temat doprowadziły do rozwoju wielowymiarowego modelu wypalenia (Maslach C. nie było podstawy do konstruktywnej komunikacji zarówno na temat samego problemu. wypalenie definiowane jest przez C. który może mieć istotne znaczenie w procesie wypalenia i dla wychodzeniu z tego stanu. wypalenie jest rodzajem przedłużonej reakcji na chroniczne. osadzony w rzeczywistości ludzkich doświadczeń związanych z pracą. emocjonalne i interpersonalne stresory związane z pracą . Niniejszy artykuł poświęcony został nadziei i jej zasobom. Pojęcie wypalenia zawodowego Wypalenie zostało rozpoznane przez praktyków jako ważny społeczny problem na długo przedtem. aż po uruchomienie procesu wypalania się. jakim jest wypalenie zawodowe u nauczycieli w innych profesjach. Jest to indywidualne doświadczenie stresu. Bardziej specyficznie. związanych z pomaganiem ludziom. S. Maslach C. jak i jego rozwiązań (Maslach C. aniżeli jako temat wywiedziony z akademickich teorii i badań empirycznych. zanim stało się przedmiotem systematycznych badań naukowych. Zatem funkcjonowało bardziej jako naturalny fenomen..E. Zgodnie z tym modelem. Wskazuje na to sama nazwa: termin "wypalenie się" ma charakter metaforyczny i ma źródła zdroworozsądkowe. 1. Zrozumienie jego roli mogłoby mieć ważny wkład w profilaktykę niekorzystnego zjawiska. a nie akademickie. 1982. i Jackson.. nasza wiedza o tym zjawisku i o czynnikach współuczestniczących w jego powstawaniu jest ciągle niewystarczająca. ze względu na ich niejawny i nierozpoznany charakter. pomimo ścisłych związków z odpornością lub wzmożoną podatnością na wypalenie. Ponieważ używano tego terminu do oznaczania bardzo różnych rzeczy. Szczególnie mało wiadomo o czynnikach mogących pełnić rolę ochronną i zapobiegawczą dla pedagogów i nauczycieli.

Depersonalizacja odnosi się do negatywnej i bezdusznej lub nadmiernie zobiektywizowanej. 68 . Głównymi źródłami tego wyczerpania są przeciążenie pracą i osobisty konflikt w pracy. Personel.. 2. 2000b. że obiektywizacja może przerodzić się w dehumanizację. Wypalenie jako skutek interakcji pomiędzy sytuacją a jej percepcją. Wydaje im się. R. Komponent wyczerpania emocjonalnego reprezentuje podstawowy. To obniżone poczucie autoskuteczności powiązane jest z depresją i niezdolnością do radzenia sobie z żądaniami jakie stawia praca i może być sprowokowane przez brak społecznego wsparcia oraz możliwości zawodowego rozwoju. Istnieje jednak ryzyko. że nie mają wystarczającej ilości energii. Skupienie się na sposobie spostrzegania przez jednostkę sytuacji zostało szczególnie rozwinięte w poznawczym modelu wypalenia (Sęk H. Ludzie czują się wydrenowani i zużyci. Komponent osobistego-zaangażowania reprezentuje wymiar wypalenia związany z samoocenianiem się. będącej w potrzebie w potrzebie. doświadczając rosnącego poczucia nieadekwatności dotyczącej ich zdolności pomagania klientom.syndrom emocjonalnego wyczerpania. Emocjonalne wyczerpanie odnosi się do uczuć podmiotu bycia nadmiernie wyeksploatowanym pod względem afektywnym i wyczerpanym z emocjonalnych zasobów. Zredukowane zaangażowanie osobiste odnosi się do zaniku poczucia kompetencji i bycia produktywnym w pracy. przedmiotowej reakcji na innych ludzi. Greenglas. depersonalizacji i zredukowanego osobistego zaangażowania. E. bez żadnego źródła pozwalającego na uzupełnienie braków. 1999). Radzenie sobie ze stresem. której często towarzyszy utrata poprzedniego idealizmu. Schwarzer. wymiar wypalenia. Komponent depersonalizacji reprezentuje interpersonalny wymiar wypalenia. W tym modelu uwzględnia się interakcję osoby i sytuacji w kategoriach dokonywanych przez nią ocen pracy i zawartych w niej psychologicznych zagrożeń. żeby móc stawić czoła następnemu dniu albo kolejnej osobie. Zwykle rozwija się ona w reakcji na emocjonalne wyczerpanie i początkowo stanowi czynnik samoochronny w postaci poznawczego bufora “obiektywizacji”. oskarża się o nieudolność i obwinia o porażkę. związany ze stresem..

lecz również zachodzącego. mogące spowodować wypalenie. W zastosowaniu do wypalenia. V. 1992.. 1998). że stres wynika ze niedoskonałego dopasowania pomiędzy jednostką a pracą ma długą historię. Idea mówiąca. P. odzyskania sił i przywrócenia równowagi.. będące efektem przeciążeni. Caplan R. W wielu profesjach wiązanych ze służeniem ludziom. Niektóre z najwcześniejszych modeli stresu organizacyjnego i zawodowego skupiały się właśnie na poglądzie o odpowiednim dopasowaniu człowiek-praca (French J.a także ewentualne wypalenie jest rozumiane jako efekt oszacowania poznawczego. Byosiere. To miejsce wówczas. Brak kontroli. 1962. kiedy ludzie mają zbyt niska kontrolę nad wykonywaną przez siebie pracą. prowadzi do obniżenia jakości pracy i powoduje załamanie relacji społecznych. French J. podejście to proponuje.. przy zbyt niskich zasobach własnych. dlatego można mówić o deficytach w zakresie możliwości odpoczynku. Najbardziej oczywiste i najczęściej dyskutowane złe dopasowanie ma związek z przeciążeniem pracą. że im większa rozbieżność lub niewłaściwe dopasowanie pomiędzy człowiekiem a pracą. dopasowania pomiędzy sobą a pracą. L.R... Steuden Z... Ludzie muszą wykonać zbyt wiele w zbyt krótkim czasie.. co skutkuje wzrostem wyczerpania.cit. ten rodzaj przeciążenia jest chronicznym uwarunkowaniem pracy. gdy wymagania związane z pracą przekraczają ludzkie granice możliwości. (op. 1998). mniej lub bardziej doskonałego. Goldberg J. L.. tym większe zachodzi prawdopodobieństwo doświadczenia syndromu wypalenia. nie tylko okazjonalnym stanem pogotowia.. Każdy człowiek odczuwa potrzebę dokonywania wyborów i decydowania 69 . cynizmu i utratą skuteczności.R.. Kahn.) wymieniają następujące obszary niedostatecznego lub zakłóconego dopasowania pomiędzy człowiekiem a pracą. Inne główne niedopasowanie pojawia się w sytuacji. za: Maslach C. Wypalenie. Gordon J. W każdym obszarze natura pracy pozostaje w dysharmonii z naturą podmiotu. D. Harrisom R. zarówno podmiotowych jak i kontekstualnych (patrz Kahn R. dokonanego przez podmiot (Okła W. R. Jeszcze inne podejście konceptualizuje ową interakcję w terminach oszacowania przez podmiot nie tylko siebie i sytuacji pracy. Przeciążenie pracą. Maslach Ch. a kolejne próby teoretyzowania tematu kontynuują naświetlanie ważności czynników stresogennych. 1982)..

co się robi i swojego w tym udziału. który generuje nieustanne uczucia frustracji i wrogości oraz zmniejsza prawdopodobieństwo społecznego wsparcia. nierozwiązany konflikt na tle wykonywanej pracy. komfort. kiedy ludzie tracą poczucie pozytywnego związku z innymi w miejscu swojej pracy. szczęście i humor z tymi. kiedy dzielą ze sobą sukces. gdy w miejscu pracy dostrzega się przejawy niesprawiedliwości. jednak utrata nagród wewnętrznych (takich jak duma z tego. Wszystko to powoduje. przez dokonywanie korekcję zmian w zarządzaniu lub przez wprowadzanie innowacji. Wzajemny szacunek pomiędzy ludźmi jest także kluczowy dla współdzielonego poczucia społeczności (community). Niedopasowanie pojawia się wtedy. Spostrzegana niesprawiedliwość może pojawić się kiedy istnieje nierówność pomiędzy wkładem pracy lub wynagradzaniem. Niewystarczająca nagroda. że robi się coś ważnego i że robi się to dobrze) również może stanowić kluczowy element tego rodzaju niedopasowana. Poważne niedopasowanie pomiędzy osobą i pracą pojawia się wówczas. kiedy ludzie są ograniczani przez sztywne przepisy i ścisłą kontrolę działań w taki sposób. Niesprawiedliwość. za co będzie później oceniany. a także posiadania pewnego wkładu w proces osiągania owych wyników. Niestety. Ludzie prosperują (rozkwitają) w społeczności i funkcjonują najlepiej wtedy. niektóre zajęcia powodują izolację jednych od drugich lub powodują. których lubią i szanują. Sprawiedliwość zawiera komunikat o szacunku i podtrzymuje ludzkie poczucie własnej wartości. Trzeci typ niedopasowania pracy i osoby obejmuje brak odpowiednich nagród za prace. Zaniżona gratyfikacja dewaluuje zarówno pracę jak i pracownika. jakie ludzie wykonują. Jednak równie ważne są nagrody wewnętrzne. jak pensja czy nagrody. To czwarte niedopasowanie pracy i osoby pojawia się wtedy. Główne spośród tych nagród mają charakter zewnętrzny.o tym. związane z wysoką oceną tego. kiedy ma miejsce oszustwo lub kiedy niewłaściwie rozdziela się oceny i promocje. że kontakt społeczny staje się bezosobowy. że pracownicy nie czują się skuteczni ani odpowiedzialni za pojawiające się wyniki. Jednak najbardziej destruktywnym dla społeczności jest chroniczny. że brakuje im możliwości wpływania na to co się dzieje. Załamanie się społeczności. Jeżeli procedury skarg lub dyskutowania rozwiązań nie pozwalają 70 .

Woods. Histon J. 2001.. ogólne uczucie irytacji w odniesieniu do szkoły... W. będą one spostrzegane przez pracownika jako niesprawiedliwe.. Może zdarzyć się. Konflikt ról pojawia się wówczas. Ralph S. konieczność mówienia klientom nieprawdy lub przekazywanie treści. 1986). bóle głowy i palpitacje serca.. 1998. Kyriacou. W pewnych przypadkach ludzie mogą czuć się źle w miejscu pracy. Wypalanie się nauczycieli i jego psychologiczne uwarunkowania Wiele badań wskazuje na następujące wczesne symptomy nauczycielskiego stresu i wypalenia: uczucie jakby się nie było w pracy lub subiektywna utrata aktualnych dni. Inne wczesne badania odwoływały się do konfliktu ról i wieloznaczności roli jako czynników mających wpływ na powstawanie wypalenia (Dworkin A. gdy nauczyciel napotyka sprzeczne oczekiwania dotyczące jego pracy.. co może być poważnym źródłem stresu dla spostrzegającego to pracownika. ze w organizacji obowiązują wzajemnie sprzeczne wartości lub istnieje w niej znaczna rozbieżność pomiędzy wyrażonym w misji stanowiskiem a aktualną praktyką. R. Ważnym odkryciem wcześniejszych badań było. (Bullough Jr. V. 2001). 3. G. uczucie przemęczenia wskutek nawału pracy i związane z otrzymywanymi zadaniami poczucie nieadekwatności. 1998. trudności w koncentracji na zadaniu.. Rotheiler E. poczucie niezdolności do profesjonalnego funkcjonowania w wielu obszarach i faktycznie obniżony poziom możliwości (porównaj: Brown M. 1997). może on wyniknąć z rozbieżności pomiędzy różnymi idealnymi wyobrażeniami na temat dobrego nauczyciela. Konflikt wartości.. Szósty obszar braku dopasowania pomiędzy pracą a osobą pojawia się w sytuacji rozbieżności pomiędzy wymaganiami pracy a osobistymi normami pracowników. Baughman K. bezsenność. zaburzenia trawienia.. z którymi się nie zgadzamy). jakie mieli wchodząc do zawodu. Przykładowo.. Troman.wszystkim zainteresowanym stronom wyrazić swojej opinii. że nauczyciele zagrożeni ryzykiem wypalenia zaczynają spostrzegać swoją pracę jako daremną lub niezgodną z ideałami czy planami. usunięcie się od kolegów lub wdawanie się w konfliktowe relacje z współpracownikami. Niejasność czy 71 . w którym trzeba robić rzeczy nieetyczne lub będące w niezgodzie z ich własnymi wartościami (np.

. M. bywa często analizowane pod kątem związku ze sposobami radzenia sobie podmiotu ze stresem. Ralph S.. W. Wypalenie.2008). którzy mieli skłonność do rezygnacji lub ucieczek ze stresowych sytuacji czuli się bardziej wyczerpani. że nauczyciele. a czasem w dużym stopniu.. Obronne strategie takie jak unikanie lub zaprzeczanie były istotnie skorelowane z wypaleniem. że zjawisko to opiera się na podłożu frustracji. podobnych wynika. Dworkin (1991) uznali wypalenie u nauczyciela za skrajny rodzaj specyficznej zawodowej alienacji.i A. co do jego obowiązków związanych z nauczaniem. perseweracyjne style radzenia sobie. powodowanej przez konflikt wartości i egzystencjalną pustkę. Woods P. szczególnie w zakresie zdolności skutecznego docierania do uczniów. Z badań tych i innych.. Troman G. Baughman K.. że aktywne style zaradcze pomagają zmniejszać stres i redukować wypalenie. Schaufeli W.. jak unikanie rezygnacja lub cynizm (za: Cherniss C. podczas gdy bierne. C. W badaniach tych rozpoznano instrumentalną rolę bezsilności w powstawaniu stresu i jej przydatność w definiowaniu ról zawodowych.. gdy oczekiwania wobec nauczyciela nieustannie się zmieniają lub wchodzą w konflikt z poprzednio podnoszonymi przekonaniami (Bullough Jr. 1998) i w ten sposób są bardziej podatne a nawet nadwrażliwe na rozwój syndromu wypalenia.). 1980. Kyriacou.. mniej skuteczni i w ostrzejszy sposób zdepersonalizowani. są skłonne podejmować niewłaściwe strategie radzenia sobie. Barth (1992) który badał wypalenie wśród nauczycieli. Podobnie. Okazało się. 1998. 1998. G. z uwypukleniem poczucia utraty sensu.. Enzmann D. Jednostki którym nie udaje się skutecznie poradzić ze stresem. R. pokrywa się z kategorią stresu (Łosiak W.. Histon J. Gamsjäger i Buschmann (1999). 19977. 2001. zbadał wpływ różnych stylów radzenia sobie analizując dane 122 nauczycieli.. Brown M. Rotheiler E. D LeCompte. V. jak 72 ...wieloznaczność roli odnosi się natomiast do poczucia zakłopotania czy zamieszania na temat celów czy zachowań podmiotu w roli nauczyciela. A. włączając w to poczucie niepewności... którego obszar semantyczny częściowo.. Znaczenie wyczerpania zarówno fizycznego jak i psychicznego jako czynnika wypalenia wzrasta. którzy badali epidemiologię i przyczyny wypalenia wśród 622 nauczycieli pokazali.

.S. W innych badaniach (Gamsjäger E. 2002).. Sęk H.. M. W. 2005).ucieczka. postulowane jako powodujące wzrost wypalenia to: irracjonalne przekonania lub oczekiwania (Oro L.... spostrzeganie swej pracy jako nieważnej (Pine A.... bez daty). zaliczyć można: destrukcyjne lub w inny sposób trudne zachowania ucznia (Kokkinos C. Padilla. 1994) i kompetencje do radzenia sobie z takim zachowaniem (Evers. postawy związane z pracą i charakterystykę samej pracy bądź organizacji (przytaczam za: Hoyos.. 2003) i umiejętność współżycia z innymi (ugodowość – agreeableness.. Russel. 2002.. płeć i poziom edukacyjny (klasa). E. ruminowanie („przeżuwanie” przykrości i niepowodzeń) a także rezygnacja powodują wzrost wypalenia. Ursua M. Hastings R. jak wiek. Czynniki. przyjazne zachowania i więzi emocjonalne wśród personelu i presja pracy (Dorman J. 2005. Buschmann. Panayiotou G..E. P. Do czynników organizacyjnych powodujących wypalenie. I. Carrasco O. Natomiast odporność (hardiness) (Chan.. 2005. 2000a). Zmienne osobowościowe. (Van Horn J. Odkryli oni również...W. Brouwers A.. zwiększona podatność na zranienia (vulnerability) (Cano G. 73 . w języku „Wielkiej Piątki”) (Cano G.. . W badaniach nad wypaleniem wśród nauczycieli często bierze się pod uwagę zmienne biograficzne.M. Van Velzen (1987) wykazali.1999) wykazano.B. 2003. Bham M. Schaufeli W. P. I tak.. 2005) potwierdzono zachodzenie trójstronnej interakcji pomiędzy zarządzaniem czasem. które negatywnie korelowały z wypaleniem to : wyniki uzyskiwane przez uczniów i własne „inwestycje”. 2004). że dla wypalenia predyktywne są takie cechy nauczyciela.M. T. 2005) korelowały ujemnie z wypaleniem. P. niż nauczyciele rozwiedzieni. .. że pozostawanie w związku małżeńskim działa ochronnie – nauczyciele posiadający współmałżonka byli mniej podatni na wypalenie. wymaganiami pracy i stopniem autonomii w procesie powstawania u nauczycieli stanu emocjonalnego wyczerpania. 2003).. charakterystyki osobowościowe. Sęk H. Carrasco O. Padilla M. W innych badaniach ( Peeters M.. Altmaier i D. Enzmann D.... Kallus K.. Pines A.. jak: liczba doświadczanych przez nauczyciela zdarzeń stresogennych. że z wypaleniem korelowały takie czynniki. Rutte Ch.B. D. 1999). Tomic W. rozmiar uzyskiwanego wsparcia społecznego i pozytywne sprzężenia zwrotne..

Autorzy postulują przeprowadzenie dalszych badań. stresem zawodowym i wypaleniem. Steuden. jak: autoskuteczność. samoocena oraz spostrzegane wsparcie społeczne. koncentrując się na mediacji: autoskuteczność – stres związany z pracą – wypalenie. Schmitz G. O tym typie czynnika ryzyka piszą również W. wymiarami subiektywnego obciążenia zawodowego i subiektywnymi ocenami stresu a rozwojem wypalenia u nauczyciela..) skupili się na roli zasobów osobistych w radzeniu sobie z wymaganiami pracy zawodowej. niż u pozostałych. W jednym z ostatnich badań Schwarzer R. Hallum S. Schaarschmidt i inni (2000. uzyskując potwierdzenie hipotezy o predyktywnym charakterze autoskuteczności dla wypalenia. W innych badaniach (Schwarzer R. (2008) sprawdzali wzajemne relacje pomiędzy autoskutecznością. po przebadaniu około 4000 nauczycieli i uczniów.S. Odkryli również. zwłaszcza w zakresie wyczerpania emocjonalnego.. 1999. że stres związany z pracą (job stres) pełni role zmiennej pośredniczącej pomiędzy autoskutecznością a wypaleniem. Okła i Z. W ostatnich latach zainteresowanie wzbudza problem roli w chronieniu się przed wypaleniem.S. omawiając psychologiczne aspekty wypalania (1998). nauczycielskim idealizmem. płeć. występuje wyższy wskaźnik wypalenia. uwzględniając ich wiek. Autorzy.. 2000) stwierdzono. 2000) w których przeanalizowano wyniki uzyskane od 851 niemieckich nauczycieli . 2002. połączonego z niezdolnością do chronienia się przed stresem. że kombinowane miary skuteczności osobistej i skuteczności kolektywnej były dobrymi predykatorami uleganiu wypalenia w rok później. Badane i kategoryzowane były relacje pomiędzy zasobami osobowymi. Przykładem są badania (Schmitz G. natomiast wypalenie nie było dobrym predykatorem dla skuteczności. Przebadali oni dużą próbę niemieckich i syryjskich nauczycieli (łącznie 1661. liczby lat pracy w zawodzie i pochodzenia narodowościowego (urodziny w Niemczech czy w innym kraju). że u nauczycieli wykazujących typy zachowań A i B. Wyniki potwierdziły oczekiwaną funkcję ochronną w procesie wypalania się przekonania o skuteczności własnej. które wyjaśniłyby charakter mediacyjnej roli stresu w procesie oddziaływania 74 .. takich zasobów osobistych nauczycieli. podzielonych na dwie odrębne grupy badawcze). pokazali.U.

G. Kozielecki. może on służyć do diagnozy wypalenia. Tymczasem jest to czynnik odpowiedzialny za wiele ważnych zmiennych.J. Browers. Konsekwencją takiego podejścia może być pobłażliwy stosunek. jako oznaki rozpoczęcia się procesu rozwoju wypalenia. takich jak 75 . że uwrażliwienie na równość panującą w zespole ma pewien moderujący wpływ na relację pomiędzy przekonaniami o skuteczności własnej a emocjonalnym wyczerpaniem i osobistym zaangażowaniem. Potwierdziło się również. jako wymiaru wypalenia. zwłaszcza wczesnej. W. jej rola jest trudna do uchwycenia. 4. W powszechnym rozumieniu nadzieja nie jest pojęciem naukowym i kojarzy się bardziej z potoczną wizją świata lub myśleniem religijnym. tzn. niż z poważnymi badaniami nad funkcjonowaniem społeczeństwa. gdzie wszelkie zmiany w percepcji skuteczności własnej mogłyby być traktowane. sprzężenie zwrotne. W dwóch obszernych badaniach (A. gdyż w dużej mierze jej definicje dużej mierze pokrywają się z opisem osobistego zaangażowania. 2001. J. jak i do prób uczynienie go przedmiotem badań. zaproponowane w hipotezie. Evers. W przypadku autoskuteczności. Nadzieja i jej zasoby a funkcjonowanie człowieka Ponad dwadzieścia lat temu pojawiło się zainteresowania nadzieją wśród badaczy ludzkiego zdrowia. Badania wskazują także na to. Jednakże. poziom wypalenia pozwolił przewidzieć u nauczycieli zakres w jakim odczuwali oni brak wsparcia ze strony otoczenia. ze względu na trwałe i ważne miejsce konstruktu autoskuteczności w psychologicznym wyjaśnianiu ludzkiego zachowania i dobrostanu. w których odkrywa się jej znaczenie (por. W. Przez ostatnie piętnaście lat nastąpił ogromny wzrost liczby badań w obrębie problematyki nadziei oraz rozszerzenie ich na dodatkowe konteksty społecznego funkcjonowania człowieka. natomiast owe przekonania pozwalały przewidzieć ich poziom wypalenia. zarówno do samego zjawiska nadziei. Tomic. 2006). 2004) ukazano. że spostrzegany przez nauczyciela brak wsparcia ze strony kolegów i zwierzchników ma istotny wpływ na ich przekonania o autoskuteczności dotyczącej uzyskania od nich wsparcia.autoskuteczności na powstawanie wypalenia w obszarach: emocjonalnym (wyczerpanie) i interpersonalnym (depersonalizacja).

myślenie o celu. sytuacyjnym. duchowym. Lazarus R. huśtawka pragnienia. wreszcie rozwój jednostek i społeczności oraz tworzenie przez nie bezpiecznego.. podtrzymujący oraz przywracający.. a także międzyludzkim (Stefańska-Klar R. potrafimy go poznawczo kontrolować. emocjonalnym. rozwojowym. spokój i „niemal pewności”. Nadzieja to konstrukt o rozlicznych konotacjach i denotacjach. Nadzieja bywa subiektywnie doświadczana jako rodzaj przeżycia emocjonalnego. a czasem również generujący ukierunkowanie życia jednostek na różnych jego poziomach: biologicznym/witalnym. 2009a. Ważnym czynnikiem okazuje się sposób konceptualizacji mechanizmów nadziei własnej oraz uogólniona psychologiczna teoria na temat funkcjonowania nadziei u ludzi w ogóle. 2000b. wiara w powodzenie starań lub w pozytywny obrót sprawy. egzystencjalnym. ma on też wpływ na nasze zachowanie). Kozielecki J. łatwość powrotu z uzależnień. noetycznym.. mogą mieć też wpływ na zachowania interpersonalne.poczucie sensu i jakości życia (można tu mówić o obustronnym powiązaniu nadziei i obrazu swojego życia). 2008). Zawartość treściowa oraz cechy formalne prywatnych koncepcji nadziei mają związek z regulacją samopoczucia oraz z funkcjonowaniem jednostki. Proces ten jest dynamiczny. pozytywnie stymulującego i zasobnego w cenne wartości środowiska (R. wiary i zwątpienia lub przeciwnie: jako trwanie w zaufaniu. Snyder C. 1996. 2008. wytrwałość w dążeniu do celów. skuteczność radzenia sobie ze stresem. Zięba M. ma swój aspekt semantyczny i energetyczny (jesteśmy go świadomi. W świetle potocznych definicji nadzieja jawi się jako stan względnie proces. zadaniowym. Trzebiński J. 1997).R. jako optymistyczne oczekiwanie. transgresyjnym. zaradczym.. jakie niesie życie. Stefańska-Klar. 2006. ale także go czujemy emocjonalnie i „cieleśnie”. pokonywanie chorób somatycznych i fizycznych. wpływając między innymi na różną jakość radzenia sobie z rzeczywistością i wyzwaniami.S. Spostrzega się go często w ścisłym związku z religijnym aspektem funkcjonowania człowieka. 1999) lub proces poznawczy (por. odporność na załamanie.). W psychologii stawiamy pytanie o funkcje nadziei rozumianej jako emocja (np. zwłaszcza 76 . jako stan lub dyspozycja.

op. jako wewnętrzny aparat utrzymywania i przywracania równowagi oraz gwarantujący osobie ciągłe podnoszenie się z kryzysów. co obiecane.  proces psychologiczny (marzenie o spełnieniu.  psychologiczny system regulacyjny o zasięgu sytuacyjnym lub globalnym (zróżnicowane układy takich samych elementów. "podstawowa siła życiowa". 77 . ponawianie prób w działaniu) lub przyjmująca postać stosowanej przez podmiot procedury intrapsychicznej (medytowanie życzeniowe. poprawianie samopoczucia i samozachęta do wiary w przyszłość konkretną lub ogólną. Z obszernego materiału stanowiącego odzwierciedlenie prywatnych teorii nadziei 615 osób. bezwarunkowa.. uniwersalna potrzeba sensu i zaufania). oczekiwanie. ufność. jako rudymentarne cechy lub dynamizmy. przekonanie o wysokim prawdopodobieństwie sukcesu lub pożądanego stanu rzeczy. otucha.). zaufanie. przy równoczesnej "nieśmiałej" nadziei. że się nie uda. cit. wiara w to. StefańskaKlar. zaufanie do siebie i świata jako czynników wpływających na osiągnięcie sukcesu lub doczekanie się przewidywanego stanu rzeczy). lub nastąpi upragniony efekt ).w sytuacjach udzielania sobie nawzajem społecznego wsparcia (R.). zdolności. wizualizacja celu. że coś się spełni. głęboka. "organiczna" wola życia. utrzymywanie stanu oczekiwania. działanie w sytuacji trudnej lub beznadziejnej. w wieku od 20-55 lat autorka.. nadzieja jako cnota w chrześcijańskim rozumieniu. stałe myślenie o przedmiocie nadziei.  trwała dyspozycja psychiczna (optymizm życiowy jako cecha osobowości. strategie. . możliwości. czynności.  tendencja behawioralna uzewnętrzniona w zachowaniu (nieustawanie w wysiłkach. obawa. cele. optymistyczne postawy związane z określonymi obiektami. "huśtawka psychiczna" związana z fluktuacją nadziei i rezygnacji w dłużej trwającym procesie). np. wyodrębniła różnorodne sposoby definiowania nadziei W ich świetle fenomen ten rozumiany bywa jako:  stan psychologiczny (emocja. stosując analizę jakościową. dodawanie sobie otuchy. kompetencję do stopniowego wychodzenia z depresji lub/i stale "zasilający" człowieka w chęć istnienia. że spełni się to. że może jednak. zmian celu lub jego redefinicja itp. koncentracja na swoich "mocnych stronach" . euforia. sens jego wysiłków. jak wartości.

 „podstawowa nadzieja egzystencjalna” – można utożsamić ją z wolą życia i „ egzystencjalnego podążania”. jak się wydaje.ufne nastawienie się na pojawienie danego stanu rzeczy lub skłonność do marzenia o tym. trwały i głęboko osadzony w istocie człowieka zasób.  "nadzieja aktywna" . określający styl funkcjonowania jednostki w dłuższych przedziałach czasowych:  "nadzieja bierna " . z drugiej strony – samo posiadanie nadziei „aktywnej” uwarunkowane jest odpowiednim poziomem energetycznym. Dzięki szansom mogącym się pojawić lub przewidywanych w procesie zmian zachodzących w czasie. czy też chodzi o regulację stanów sytuacyjnych. czego się pragnie. stanowi ona wrodzony. Minimalizowanie kosztów subiektywnych i obiektywnych podmiotu oraz regeneracja sił psychofizycznych. jej celem jest.leżąca u podstaw rozwoju oraz energicznego działania. wydaje się mieć związek z gospodarką energetyczna jednostki: z jednej strony nadzieja pobudza produkcję i wydatkowanie energii. Zięba M. a także wzrost obiektywnego prawdopodobieństwa zaistnienia pożądanego stanu. autorka wyróżniła następujące. Zdaniem badanych osób.Nadzieja jako mechanizm psychologiczny spostrzegana jest w kilku różnych wariantach. można by ją nazwać nadzieją rudymentarną w sensie eriksonowskim (por. rodzaj głębokiego przekonania o globalnym sensie i zaufanie do niego bez jakichkolwiek dodatkowych powodów. które odwoływały się do tego rodzaju nadziei. stanowiąca źródło motywacji i celów oraz warunkująca stałe ponawianie prób ich osiągnięcia. np.. lecz można nie móc do niego dotrzeć bądź też nie umieć z niego skorzystać. jest podstawą wigoru. a także z motywacją do stawiania czoła zdarzeniom oraz szukania w nich sensu. w stanach wyczerpania psychicznego i fizycznego trudno wzbudzić w człowieku ten rodzaj nadziei. Trzebiński J. wynikające z obserwacji siebie i innych. 2003). czy mamy do czynienia z poziomem zjawisk ogólnych. natomiast może to my sami 78 .. że praktycznie już nigdy nas ona nie opuszcza.): 1. cit. Nadzieja jako ogólny mechanizm psychologiczny. Ze względu na usytuowanie w kontekście psychiki i życia człowiek. uświadamianie sobie faktu posiadania nadziei jako niezbywalnego „wyposażenia” człowieka powoduje. pasji i wytrwałości w działaniu. rodzaje nadziei (Stefańska-Klar R.. op. którego nie sposób utracić. w zależności od tego.

2009). (Stefańska-Klar R. systemy działania. jak i pozostania w tej samej sytuacji bądź zachowania cech rzeczywistości w stanie dotychczasowym. czy sytuacja ma charakter doraźny (zdarzenie). może ona pełnić zróżnicowane funkcje regulacyjne Wiąże się to z uruchomieniem lub podtrzymaniem czterech odmiennych orientacji psychologicznych. itp. nadzieja dotyczyć może zarówno zmiany stanu rzeczy lub własnej sytuacji. 2009b. Chodzi o szeroko rozumiane zasoby i „punkty oparcia”. lub gdy nadzieja jest potrzebna jako warunek uniknięcia lub pokonania wartości negatywnej). szczególnie w warunkach podtrzymywania lub odzyskiwania. zachowania regulowane przez nadzieję mogą mieć strukturę w większym lub mniejszym stopniu ukierunkowaną instrumentalnie oraz mniej lub bardziej opracowaną przez podmiot na sposób filozoficzny. wiążących się z określonymi typami postaw oraz działań człowieka. przetwarzanie informacji. obniżająca siłę nadziei. głębokimi i powierzchniowymi mechanizmami.. Należą do nich również wyuczone strategie i sprawności podmiotu. które ja generują.z różnych względów możemy być głusi na wysyłane przez nią sygnały. mimo niekorzystnych.   Zależnie od percepcji sytuacji.. a nawet obiektywnie beznadziejnych okoliczności i uwarunkowań (Stefańska-Klar R. W zależności od tego. Istotnym dla każdej prywatnej koncepcji aspektem jest rozpoznanie źródła lub źródeł czynników. Czynniki te można potraktować w kategoriach posiadanych zasobów nadziei. takimi jak emocje. 1998. czy też obejmuje większy zakres czasowy (sytuacja egzystencjalna). Według „psychologów z ulicy” nadzieja opiera się na wewnętrznych i zewnętrznych możliwościach i zasobach. przywracają lub powalają ukształtować. 1997).Nadzieja jako mechanizm kształtowany aktualnie i przybierający postać zależnie od struktury sytuacji: nadzieję można mieć ze względu na coś (gdy jej przedmiotem jest jakaś wartość pozytywna) oraz pomimo czegoś (gdy działa na nas wartość ujemna. 79 . która niesie wyodrębnioną przez podmiot kombinację warunków uruchamiających nadzieję. warunkujących obecność nadziei oraz jej trwanie. związane z operowaniem rozpoznawalnymi przez psychologów. systemy komunikowania się. 1997). 2. struktury i procesy poznawcze. jak również argumenty za zasadnością nadziei i źródła ich generowania (Stefańska-Klar R.

a także opiera się na innych ważnych zasobach związanych z optymalizacją zdrowia i dobrostanu (bazy 80 . ważne dla większości osób badanych.. że w „wariancie mieszanym” jest ono. Tu nadzieja jest wynikiem oceny własnych możliwości i szans tkwiących w sytuacji oraz podlega regulacji poprzez podejmowanie skutecznych działań i kontrolowanie stanu rzeczy. jak i relaksacyjno-paliatywne. Ze względu na to. jednak warto powiedzieć. że nadzieja również stanowi rodzaj zasobu osobistego i społecznego ważnego w radzeniu sobie (por.Opisane wcześniej badanie pozwoliło wyodrębnić trzy główne źródła. tzw. niezależnie od ich płci. aby ja podtrzymać. Nadzieja jako ukryty wymiar wypalania się nauczyciela w świetle badań własnych Biorąc pod uwagę wcześniejsze rozważania. Jest ono traktowane jako wyłączne źródło nadziei i powód do jej tracenia/odzyskiwania przez 7. Hobfoll S. 2006. że nadzieja posiada właściwości zarówno energetyzujące i proaktywne. Wybierane było przede wszystkim przez kobiety. posłużył autorce do skonstruowania narzędzia do pomiaru poziomu osobistych zasobów nadziei. 2005). Ostatnie źródło ma naturę interpersonalną i opiera się na systemie więzi i wsparcia międzyludzkiego. jak również liczny materiał zebrany w późniejszych latach. można dostrzec. s. 6%). będące oparciem dla 15. Kwestionariusz ten został wykorzystany w badaniach prezentowanych w niniejszym artykule. 2009b. 5. a zatem może być brana pod uwagę w rozważaniach nad naturą wypalenia (Stefańska-Klar 2007) . podtrzymywać lub odzyskiwać nadzieję. Kolejne źródło. z których czerpali nadzieję badani.. pozwalająca mieć. Wypowiedzi badanych dotyczących sposobów tworzenia i „zarządzania nadzieją” w swoim życiu. 133-135).cit. Najliczniej wykorzystywane było przez badanych (43.8%) okazała się przestrzeń „sensownej rzeczywistości” czyli obraz świata bądź percepcja sytuacji. przy braniu pod uwagę innych źródeł. podnosić.3% badanych. op. s. 74 -76). w postaci kwestionariusza SPES (Stefańska-Klar R.3% (szczególnie mężczyzn) to przestrzeń własnej celowej aktywności oraz osobiste kompetencje sprawcze. Najczęściej wykorzystywanym źródłem nadziei własnej (33. E. mieszane źródło nadziei stanowiące kombinację źródeł pozostałych. odzyskać lub wytworzyć (Stefańska-Klar R.

emocjonalne. bez formalnego stawiania hipotez. społeczne. Szczegółowo. badania te traktuję jako eksploracyjne. nadzieja jako uogólniony mechanizm. zlokalizowanych na dwóch śląskich uczelniach wyższych: Uniwersytecie Śląskim (wydziały cieszyńskie) i Państwowej Wyższej Szkole Pedagogicznej w Raciborzu. duchowe. W tym artykule przedstawione zostaną wyniki uzyskane w grupie studiujących zaocznie nauczycieli i pedagogów oraz osób angażujących się w taką rolę zawodową jako wolontariusze i aspirujących do jej stałego podjęcia po ukończeniu studiów. Po drugie. wydaje się być także czynnikiem uwikłanym w proces wypalenia i to na dwa sposoby. wydaje się być z natury swej czynnikiem zapobiegającym wypaleniu i ułatwiającym pokonanie tego stanu oraz tzw. Generalnie można się spodziewać ujemnego związku pomiędzy poziomem zasobów nadziei jednostki a jej podatnością na wypalenie zawodowe. uzyskano wyniki pozwalające rzucić nieco światła na to zagadnienie. deficyty w zakresie nadziei (poczucie braku nadziei) lub jej zasobów (poczucie braku punktów oparcia w kryzysie. biologiczne i materialne. w większości pracujące w przedszkolach stale lub dorywczo albo zatrudnione tam jako 81 . powrót (recovery). to głównie kobiety (87 na 1 mężczyznę). poznawcze. co było możliwe. szczególnie gdy dotyczy ona konkretnych domen czy celów jednostki. zabezpieczających . można się spodziewać dodatniego związku pomiędzy poziomem nadziei i jej zasobów a zaangażowaniem podmiotu w pracę zawodową oraz ujemnego związku pomiędzy nadzieją a wyczerpaniem emocjonalnym i skłonnością do depersonalizowania. Studenci kierunku nauczycielskiego. o funkcjach min.studia licencjackie. Po pierwsze. n=88) i oraz II rok pedagogiki resocjalizacyjnej . Grupę badawczą stanowiło 141 studentów niestacjonarnych kierunków pedagogicznych: zintegrowanej edukacji przedszkolnej wczesnoszkolnej (I rok uzupełniających studiów magisterskich. jak i zasoby nadziei. Ze względu na pionierskość tematu. zaniku źródeł lub powodów do nadziei) wydaje się wzmagać ryzyko wypalenia. zlokalizowane w jednostce i w otoczeniu). W jednym z obszerniejszych badań autorki artykułu nad determinantami dobrostanu psychospołecznego. gdyż wśród zmiennych badawczych znalazły się (między innymi) zarówno wypalenie. n=53) .

Maslach Burnout Inventory. 2). 82 . Badani rozwiązywali szereg testów dotyczących różnych cech psychologicznych związanych z dobrostanem psychicznym i radzeniem sobie. że nadzieja zmniejsza poziom wypalenia. Tak więc. nie możemy orzekać o tym. zasoby nadziei okazują się być znaczącym predykatorem wypalenia i jego składowych. będąc tylko miarą związku. Stefańskiej-Klar (2009b. mimo potwierdzenia się hipotezy. jaki studiują. wymagających intensywnych kontaktów z tzw. Ponieważ procedura korelacyjna nie dostarcza informacji o kierunku zależności. gdyż może być tak. Pasikowski T. co wykazała analiza regresji wielokrotnej (patrz tab. świetlice środowiskowe) albo zatrudnione w innych. klientem (banki. jedna z kilku funkcjonujących – por. tzn. co jest przyczyną. korelacja przybiera dodatnią postać w przypadku zaangażowania w pracę. urzędy. autorstwa R. W niniejszym opracowaniu zostaną przedstawione wyniki dotyczące związku pomiędzy tymi ostatnimi miarami funkcjonowania przyszłych nauczycieli. jak i pomiędzy jego poszczególnymi wymiarami. a co skutkiem. bez względu na pierwotną przyczynę. wyczerpania emocjonalnego i depersonalizowania. natomiast ujemną w przypadkach wypalenia całkowitego. nie możemy stwierdzić z całą pewnością.wolontariusze. Niemniej. że w przypadku badanych osób. Współzależność ta ma charakter przewidziany w hipotezie. w tym: MBI mierzący wypalenie zawodowe (polska wersja kwestionariusza. placówki handlowe) lecz aspirujące do zawodu zgodnego z kierunkiem. Studenci resocjalizacji.. W tej grupie było więcej mężczyzn. 2000) oraz SPES – kwestionariusz do badania zasobów nadziei. choć nadal przewagę stanowiły kobiety (stosunek płci wyniósł odpowiednio 19 do 35). to osoby albo pracujące w zawodach o zbliżonym charakterze (więziennictwo. zakłady poprawcze. samo ewentualne wypalenie działa destrukcyjnie na poziom jej zasobów. 2005). Dane zawarte w tabeli 1 wskazują na statystycznie istotną współzależność zarówno pomiędzy zasobami nadziei a wypaleniem zawodowym całkowitym.

00) Utrata zaangażowania Źródło: badania własne 0. oba czynniki są dość silnie. że zaangażowanie osobiste jest 83 .34** 1 -0. Ma to związek z tym. ** p> 0.26* -0.116 0. rysunek 1 pokazuje prostoliniowy charakter tej współzależności). 011 1.61E-05 (<0.377 30.045 F p 3.34** 1 0.54 < 0. 1.001 **** p>0.473 0.796 R – współczynnik korelacji wielokrotnej R kwadrat – współczynnik wielokrotnej determinacji F – wartość statystyki F Z zasobami najsilniej powiązany jest wymiar zaangażowania osobistego (jak ukazuje tab.00 Tabela 2.50** -0.38** -0.Tabela 1.39** 1 0.000) Wypalenie całkowite Emocjonalne wyczerpanie Depersonalizowanie 0.23 6.05.224 0.21* Źródło: badania własne * p>0.03E-06 <0.06 18. Zasoby nadziei jako predykator wypalenia zawodowego u przyszłych nauczycieli i pedagogów – wyniki regresji wielokrotnej (N=141) Wymiary wypalenia R R kwadrat 0.614 0. Korelacje (r Pearsona) pomiędzy wskaźnikami wypalenia a zasobami nadziei u studentów kierunków pedagogicznych (N=141) Z D E W Z Zaangażowanie (Z) Depersonalizowanie (D) Emocjonalne wyczerpanie (E) Wypalenie całkowite (W) Zasoby nadziei (Za) 1 -0.17E-09 (<0. dodatnio skorelowane (r=0.71*** 1 0.95*** -0.212 40.341 0.46** 0.01 *** p>0.000) 3.50.

84 . choć nadal statystycznie istotnym pojawienie się depersonalizacji. ponadprzeciętny.7 15. Całkowite wypalenie jest w tej próbie badawczej wyjaśnione przez nadzieję i jej zasoby w 22%. Poziom zasobów nadziei a zaangażowanie 25 20. w mniejszym stopniu wyczerpanie emocjonalne (około 12%) i w najniższym.32. społecznego i duchowego wsparcia jako czynnika nadziei. że na 78% zmienności wyników MBI wpływ mają inne czynniki. mniej niż przeciętny i niski.9 2 3 4 Poziom zasobów nadziei Źródło: badania własne Z zasobami najsilniej powiązany jest wymiar zaangażowania osobistego (jak ukazuje tab. wyczerpania emocjonalnego i depersonalizacji w zależności od demonstrowanych zasobów nadziei. Poniżej zostały zamieszczone wyniki analizy wariancji przeprowadzonej dla wypalenia w czterech grupach badanych wyodrębnionych ze względu na poziom nadziei: wysoki. 52. Nadzieja i jej zasoby w najwyższym stopniu pozwalają przewidzieć utratę osobistego zaangażowania (jej wynik wyjaśnia prawie 38% całkowitej wariancji tego wymiaru wypalenia). dodatnio skorelowane (r=0.konstruktem częściowo nakładającym się na konceptualizację zasobów nadziei. oba czynniki są dość silnie.9 15 10 5 0 1 18. 67.35.53.7. co oznacza. jak i dotyczące możliwości własnych. Rysunki 1-3 i tabela 3 ukazują średnie natężenia zaangażowania osobistego. Rys. 77. odpowiednio: 90. w ramach której do tych ostatnich zaliczono zarówno przekonania o możliwych źródłach fizycznego. 1. 1.50. pod postacią psychofizycznych kompetencji i motywacji do wkładania wysiłku w osiąganie celów. (średnie wyniki w kwestionariuszu SPES przybrały w tych grupach wartości.3 Zaangażowanie 20 14. psychicznego.

jednocześnie posiadane zasoby nadziei stanowią niezbędną bazę do radzenia sobie z wszelkimi przeciwnościami i wyzwaniami. stąd.rysunek 1 pokazuje prostoliniowy charakter tej współzależności). w ramach której do tych ostatnich zaliczono zarówno przekonania o możliwych źródłach fizycznego. jak i dotyczące możliwości własnych. społecznego i duchowego wsparcia jako czynnika nadziei. Rys. że odzwierciedla ono wprost pewne aspekty funkcjonowania nadziei u badanych osób. pod postacią psychofizycznych kompetencji i motywacji do wkładania wysiłku w osiąganie celów.9 13 11. jest prawdopodobne. psychicznego. że wszelkie zaangażowanie w celowe działanie wymaga nadziei na skuteczną realizację. Ponieważ zaangażowanie osobiste jest wymiarem ściśle powiązanym z samooceną.9 Emocjonalne wyczerpanie Poziom zasobów nadziei Źródło: badania własne 85 . Poziom zasobów nadziei a emocjonalne wyczerpanie 14 12 10 8 6 4 2 0 1 2 3 4 6. można przypuszczać. Tak więc. w tym w zakresie autoskuteczności. że zaangażowanie osobiste jest konstruktem częściowo nakładającym się na konceptualizację zasobów nadziei.5 10. zwykle dzięki stosowaniu pozytywnych i aktywnych strategii). że osoby o wyższych zasobach nadziei będą mieć skłonność do silniejszego angażowania się. zależność pomiędzy zaangażowaniem osobistym i nadzieją może być dwustronna i uwarunkowana podobnymi czynnikami. wzmacniając i wzbogacając jej mechanizmy i zasoby o pozytywne doświadczenia (min. jednocześnie wyższe zaangażowanie dostarcza sprzężenia zwrotnego dla nadziei. jakie mogą stanąć na drodze do celu. ze epizodów skutecznego radzenia sobie. Innymi słowy. Ma to związek z tym. Bierze się to min.2.

W przypadku wyczerpania emocjonalnego (rysunek 2), obserwujemy stopniowy jego spadek w miarę, gdy wzrasta średni poziom zasobów nadziei (przy najwyższym poziomie, emocjonalne wyczerpanie spada gwałtowniej, osiągając najniższą wartość). W tym przypadku ochronna funkcja zasobów nadziei zaczyna mieć znaczenie dopiero po przekroczeniu pewnego ich poziomu, który może się wiązać z kumulacją zasobów o różnym charakterze, lecz również prawdopodobnie z określonymi predyspozycjami osobowościowymi osób tworzących tę podgrupę. Niestety rozmiar tego artykułu nie pozwala na szczegółowe prześledzenie profilów osób wchodzących w skład podgrup, wyróżnionych ze względu na różne zasoby nadziei.
Rys. 3.

Poziom zasobów nadziei a depersonalizowanie
4 3,8 3 2,6

Depersonalizowanie

3,5 3 2,5 2 1,5 1 0,5 0 1 2 3

1,6

4

Poziom zasobów nadziei

Źródło: badania własne

W przypadku depersonalizacji (rys. 3) możemy dostrzec, że dopiero najwyższy poziom zasobów nadziei reprezentuje znaczące zmniejszenie w chłodnym, bezosobowym i niechętnym traktowaniu swoich uczniów lub klientów. Chodzi zapewne o osoby, które wykorzystują wiele źródeł nadziei i sięgają do nich w wyższym, niż pozostali stopniu. Dotyczy to zwłaszcza na opieraniu się na wspierających więzach międzyludzkich i na sensownej rzeczywistości (generującej min. aksjologiczne treści i standardy), co chroni przed deterioryzacją relacji społecznych i zapewnia niezbędne wsparcie, jak również może chronić przed cynizmem. 86

Tabela 3. Wypalenie zawodowe u studentów kierunków pedagogicznych, różniących się poziomem zasobów nadziei – wyniki analizy wariancji Niskie zasoby nadziei (N=25) Mniej niż przeciętne zasoby nadziei (N=47) 15,89 Ponadprzeciętne zasoby nadziei (N=43) 18,72 Wysokie zasoby nadziei (N=26)

Wymiary wypalenia

F

Zaangażowanie osobiste

14,88

20,27

14,73****

Emocjonalne wyczerpanie Depersonalizowanie

13

11,49

10,95

6,92

7,434***

3,84

2,64

2,98

1,62

4,368**

Źródło: badania własne ** p <0,005 *** p <0,0001 **** p <2,28E-08

Wskaźniki wypalenia okazały się także predykatorami dla zasobów nadziei (patrz tabela 3). Analiza regresji wielokrotnej pokazała, że zaangażowanie osobiste, wyczerpanie emocjonalne i depersonalizowanie traktowane łącznie, wyjaśniają wyniki w teście SPES , będącym miarą zasobów nadziei w prawie 28% (R kwadrat = 0, 278; F=17,599, p<0,0000), jednak predykatorem okazały się tylko – w wysokim stopniu - zaangażowanie osobiste (współczynnik beta=1,41, test t Studenta=5,48, p<0,0000) i w słabym stopniu - wyczerpanie emocjonalne (współczynnik beta=-0,418, test t studenta= - 1, 936, p =0,05). Depersonalizacja nie wyjaśniała zróżnicowania zasobów nadziei u badanych osób. Należy dodać, że wyniki analizy ulegają pewnym zmianom, gdy przyjrzymy się ich wartościom i wzajemnym relacjom w grupach podzielonych ze względu na rodzaj studiowanego kierunku. Wówczas okaże się, że nieco inną strukturę wydaje się mieć wypalenie u nauczycielek przedszkola i u pedagogów resocjalizacji, np. te pierwsze rzadziej reagują depersonalizacją, wykazują też wyższe zaangażowanie, niż druga grupa. 87

Innym ciekawym odkryciem jest to, że u nauczycielek przedszkola depersonalizowanie jest ujemnie skorelowane z zaangażowaniem osobistym, a studentów resocjalizacji dodatnio – tak, jakby u tych pierwszych pozytywna ocena siebie i swojej pracy chroniła przed negatywnymi zmianami w traktowaniu dzieci (również potwierdzając przekonanie o ścisłym powiązaniu obu tych wymiarów w ramach wypalenia), a u tych drugich, pracujących w placówkach resocjalizujących bądź w usługach związanych z obrotem pieniędzy lub towarów i pieniędzy, następowało być może wzmocnienie dehumanizacyjnych tendencji, w miarę zaangażowania w osiąganie celów zawodowe i doznawanej satysfakcji z siebie i uzyskiwanych wyników. Zaobserwowałam też inny rodzaj powiązań pomiędzy zasobami nadziei a poszczególnymi wymiarami wypalenia, mierzony w tych dwóch odrębnych grupach badanych. Jest on podobny do tego, który został opisany powyżej w odniesieniu do związków z zaangażowaniem osobistym. Nadzieja silniej koreluje z zaangażowaniem osobistym (dodatnio) i emocjonalnym wyczerpaniem (ujemnie), podobnie jak i z całkowitym wypaleniem u studentów resocjalizacji, niż u nauczycielek przedszkola, jednak tylko u tych ostatnich, ma istotny negatywny związek z depersonalizowaniem oraz z nadmiernym uwikłaniem w rolę zawodowa i relację z podopiecznym. Tak więc z jednej strony wyniki potwierdzają wstępne przypuszczenia, że istnieje związek pomiędzy zasobami nadziei a wskaźnikami wypalenia u przyszłych i aktualnych pedagogów, z drugiej jednak wskazują na konieczność przeprowadzenia badań dokładniej zaprojektowanych, z precyzyjniejszą kontrolą różnych zmiennych i opartych na liczniejszej, a przede wszystkim, z większą precyzją dobranej próbie badawczej. Doprecyzowania wymagają tez pojęcia nadziei i jej zasobów, wykorzystane w przyszłych badaniach, aby łatwiej było analizować i interpretować uzyskane wyniki w świetle wielowymiarowego konstruktu wypalenia zawodowego nauczycieli. 6. Wnioski Generalnie rzecz biorąc, zaprezentowany w niniejszym artykule kierunek badań, uwzględniający rolę nadziei i jej zasobów w powstawaniu i rozwoju 88

wypalenia u nauczycieli, wydaje się obiecujący z punktu widzenia profilaktyki uwzględniającej szerokie powiązania pomiędzy stresem, zdrowiem i osobowością ludzką (por. Ogińska-Bulik N., Jurczyński Z., 2008; Heszen I., Życińska J., 2008). Wydaje się również, że może on dostarczyć interesującego wkładu w obszar wspomagania nauczycieli dotkniętych syndromem wypalenia w jego pokonywaniu i powrocie do zdrowia oraz optymalnego funkcjonowania. Wymaga to jednak stworzenia zadawalającego modelu konceptualnego, obejmującego istotne powiązania przyczynowe w obrębie zjawiska, gdyż mimo istnienia wielości danych i naszego poczucia, że w powstawanie syndromu zdają się być zaangażowane wszelkie możliwe czynniki związane z osoba nauczyciela i jego pracą, nadal nie umiemy powiązać tej wiedzy w jeden spójny i w pełni zrozumiały obraz, dający podstawę skutecznego zapobiegania wypaleniu. Literatura:
1. 2. Barth, A. R., (1992). Burnout among Teachers. Göttingen: Hogrefe. Browers, A., Evers, W. J .G., Tomic, W., (2001)Self-efficacy in eliciting social support and burnout among secondary school teachers. Journal of Applied Social Psychology, Vol. 31(7): 1474-1491. 3. Browers, A., Evers, W.J.G., Tomic, W., (2004). Burnout among Teachers: Students‟ and Teachers‟ Perception Compared. School Psychology International, 25, 131-148. 4. Browers, A., Tomic, W. (2000). A longitudinal study of teacher burnout and perceived selfefficacy in classroom management.Teaching and Teacher-Education, 16(2)Feb 2000, 239-253. 5. Brown, M., Ralph, S. (1998). The identification of stress in teachers. In J. Durham, V. Varma Edds.) Stress in Teachers: Past, Present and Future. (pp. 37-56) London: Whurr Publishers Ltd. 6. Bullough, Jr., R. V., Baughman, K. (1997). "First Year Teacher" Eight Years Later: An inquiry into teacher development. New York: Teachers College Press. 7. Cano, G., Carrasco,O. , Padilla, M. (2005). Personality and contextual variables in teacher Burnout. Personality and Individual-Differences. Vol 38(4), 929-940. 8. Cherniss, C. (1980). Professional Burnout in Human Service Organizations. New York: Praeger

89

(1992). The transformation of the teachers' role at the end of the twentieth century: new challenges for the future. in J. 35-46 13. EBSCO. Kokkinos. E. pp. (1991). UK: Wiley. Palo Alto.Hope: An Emotion and a Vital Coping Resource Against Despair. D. 16(2). 28. Social Psychology of Education. G. Evers.. 1-47. 22. 16. G. (n. L. M. Kokkinos. E. Lazarus R. Hoyos. 53(1). W.. EJ 609 284 12. P. Handbook of industrial and organizational psychology (2nd ed. Kallus. C. (1999). (2001).. Dworkin. Dunnette and L. Hastings R. (2005). (2000). Byosiere. Heszen I. Warszawa. CA: Consulting Psychologists Press. Determinants of Teachers‟ Burnout. Caplan. Esteve. Does Equity Sensitivity Moderate theRelationship Between Self-Efficacy Beliefs and Teacher Burnout? Representative Research in Social Psychology. Harrison. L. 15. Tomic. Retrieved 12 December 2009 http://search. In M. Gamsjäger.). D. Psychologia nadziei. 95-119) London: Whurr Publishers Ltd. K. W. Buschmann.S (1999). 571-650). Correlates of Teacher Appraisals of Student Behaviors. 115-127 17. C. (1986).com 20. Kozielecki J. J. pp. 107-127. 19. Summer. R. The mechanisms of job stress and strain. T. Academic Search Premier. (2006). (2003) The Relationship between Student Behaviour Patterns and Teacher Burnout . Brouwers. 28-35. and Panayiotou. J. Hinton. M. Journal of Social Issues. R. (2005). EJ 622 519 24. A. M. Teacher stress: directions for future research. R. 14.. V... (pp.. Psychologie in Erziehung und Unterricht. Teacher Burnout in the Public Schools: Structural Causes and Consequences for Children.. W. School Psychology International 24(1). pp. French. A.9.ebscohost. Educational Review. Kahn. Burnout risk factors: Stress-recovery-state and coping among teachers. R. 46. R. Present and Future. 21. 23.. Warszawa. 52(2). (1998). 2005. Kahn. Social Research. Wydawnictwo SWPS Academica 18.d. The psychophysiology of stress in teachers. 42 (1). Psychologia zdrowia. French. LeCompte.) Stress in Teachers: Past. Stress in organizations. Varma (eds.. D. A programmatic approach to studying the industrial environment and mental health.. V. W poszukiwaniu pozytywnych inspiracji. A. 10. New York: State University of New York Press. J. Dorman. Giving Up on School: Student Dropouts and 90 . 79-89. Dunham. 1999 25. Życińska J. 281-292. J. Relationship between school and classroom environment and teacher burnout: A LISREL analysis. (1962). Kyriacou. Rotheiler. J. Wydawnictwo Żak. G. P. Psychology in the Schools.). I. Hough (Eds.P. (2003).2008 red. Bham M. R.. 11. 18 (3). Educational Review. Davazoglou. . Dworkin. 197-207..S. (1982). Chichester.

Peeters. C.Available at:http://www. W: H. Beverly Hills. 40. stres a zdrowie. D. (1998).html. 19. Job stress and burnout (pp. 32. (1982). Maslach Ch. 35. mechanizmy. Russel. Rutte. Steuden Z. Okła W.P.32). Arold. (1998) Psychologiczne aspekty zespołu wypalania. Journal of Occupational Health Psychology. 10 (1). Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne. Teacher irrational beliefs and their relation with educational uneasiness. A.de/personality/ bewaeltigung-d. The measurement of experienced burnout. Professional burnout: Recent developments in theory and research (pp. [10. Vol 16(1) 2005. 27. 34. The Burnout Companion to Study and Practice: 91 . Altmaier i Van Velzen (1987) Russel. 54 (7). Job-Related Stress.potsdam.B. H. Journal of Applied Psychology. (2005). Warszawa. (2008) Psychologia stresu. 99-113.. U. Pines. 39. Applied and Preventive Psychology 7:63-74 28. T.. Clinica-y-Salud. Ergebnisse und Schlussfolgerungen aus der Potsdamer Lehrerstudie]. Ch. E. (1987). (1993)..). D. Journal of Occupational Behavior.uni. Sęk (red) Wypalenie zawodowe.. Enzmann. U. C. Teacher Burnout: A psychodynamic existential perspective. S. Warszawa. Maslach.. (2008) Osobowość. M. (1998) Prevention of burnout: New perspectives. U. 29-40).. 64-75. Wydawnictwo Naukowe PWN.M. Understanding burnout: Definitional issues in analyzing a complex phenomenon. Teachers‟ Coping with Demands. Oro. 36.. (2005).W.. E and Van Velzen. In W. CA: Sage. L. Kieschke. Teachers and Teaching: Theory and Practice. 29.). 30. (2002). 72.2003]. C. Tom 1. Time Management Behavior as a Moderator for the Job Demand-Control Interaction. Schaufeli. PÄDAGOGIK. Roczniki Psychologiczne.psych. Vol 8 (2): 121-140. 31. Wydawnictwo Difin. Ogińska-Bulik N. Jackson. 37. Schaufeli. B. Washington DC: Taylor & Francis. zapobieganie. (2000) Polska adaptacja kwestionariusza Maslach Burnout Inventory. (2000). In W. 45-64. (2002). 269-274.Teacher Burnouts. Warszawa. 33. Jurczyński Z.. Maslach. Social Support and Burnout Among Classroom Teachers. Marek (Eds. [Belastungssituation von Lehrerinnen und Lehrern.. (1981). 2. S. W. Pasikowski T. Paine (Ed. 8-13. M.]. Maslach. Przyczyny.11. California: Corwin Press. [Die Bewältigung psychischer Anforderungen durch Lehrkäfte. Stressful Situations of Teachers. Goldberg J. Maslach. ED 340 809 26. Łosiak W. Schaarschmidt. Newbury Park. 38. D. C. Ursua. Burnout: A multidimensional perspective. Altmaier. Schaarschmidt.

Stefańska-Klar R.”. Conceptualizing. S. Ratajczak (red): Bezrobotni w okresie przemian. (2000 b) Wypalenie zawodowe u nauczycieli. R. Wydawnictwo Naukowe PWN. Katowice. Schwarzer.S. Snyder. 14. (2000).Jg. tendencji i naprawlenija razwitja socjalnoj sfery. W: H. Poznań-Toruń. Przyczyny.. A. Understanding and preventing teacher burnout: A sourcebook of international research and practice. Warszawa. & A. M. 49. and Nurturing Hope. R. 57. Przyczyny. 52. 53. Schmitz. Schwarzer. 355-360. (1997) Psychologiczne mechanizmy nadziei. 44. Zeitschrift für Pädagogische Psychologie. Zeitschrift für Sozialpsychologie. (1998) Prywatne koncepcje nadziei a problem radzenia sobie w sytuacji utraty pracy. G. Sęk (red) Wypalenie zawodowe. (2000).R. (1995). 42. Wydawnictwo Naukowe PWN.. 30. G. Schmitz. Can self-efficacy protect against burnout? A longitudinal study in ten German states.S. Sęk H... EDYTOR. Społeczne i podmiotowe uwarunkowania. Hallum S. Witkowski (red) Edukacja wobec zmiany społecznej. Orlova (red) Puti. 92 .ACritical Ananlysis. Can selfefficacy protect against burnout? A longitudinal study in ten German states. E. Stefańska-Klar R. 12-25. Huberman. G. 51. 49 – 67. Psychologie in Erziehung und Unterricht. W: A. 48 (1). Sęk (red) Wypalenie zawodowe. C. W: J..M. (2008 )Perceived Teacher Self-Efficacy as a Predictor of Job Stress and Burnout: Mediation Analyses Applied Psychology: An International Review. (1994) Wypalenie zawodowe u nauczycieli. (2000 a) Uwarunkowania i mechanizmy wypalenia zawodowego w modelu społecznej psychologii poznawczej. Wyd. 48. Psychologie in Erziehung und Unterricht. Warszawa. Heft 4. 6. Schwarzer. Perceived Self-Efficacy of Teachers: Longitudinal Findings with a new Instrument. zapobieganie. Schwarzer R. NY. Collective Efficacy of Teachers: A LongitudinalStudy in Ten German States. G. Stefańska-Klar R. Teacher burnout from a Social-Cognitive Perspective: A Theoretical Position Paper. grup i społeczeństw. mechanizmy. (2000). Heft 1. 48 (1). Sęk H.. 46. Can self-efficacy protect against burnout? A longitudinal study in ten German states. 74-87. In R. 41. 49 – 67.P. zapobieganie. (1999). „Człowiek i przyroda. 49 – 67. 45.Philadelphia: Taylor & Francis Inc. Schmitz. Sęk H. Schmitz. (2008) Nadzieja a funkcjonowanie jednostek. Vandenberghe. Schmitz. New York. (1999). S. . Journal of Counseling and Development. UŚ. L. 73. Greenglas. R. Psychologie in Erziehung und Unterricht. W: H.. 43. 48 (1). (Ed) (1999). G. Measuring. mechanizmy. Strategie zaradcze i wzorce pomocy psychologicznej . US: Cambridge University Press 47. UO „WGU” im P. 262-274. (2000). Brzeziński. S. 152171. Jg. 50. W: Z. 1997.

2003. 91108. D. Uniwersytet Jagielloński. 55. Enzmann.B. Cieszyn.. „Wypalenie zawodowe problemem współczesnego nauczyciela”. 54. P. 59.. Trzebiński J. Zakopane. Maszerova..E. 58. 2001 Troman.M. Woods.. W: Żyć wspólnie: odkrywać Innego. New York: Routledge/Falmer. 1999 Van Horn. Kraków 22-25. W: Stefańska-Klar R. tom 2 nr 1. Witebsk. Oficyna Wydawnicza Impuls ISBN 83-7308-604-8 57. 29 (1). Primary Teachers' Stress. Stefańska-Klar R. 93 . Referat na VII Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej Sekcji Psychologii Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego „Psychologia zdrowia: konteksty i pogranicza” .2005. J. Woods. (1999). 30-38. (red) Komunikowanie się a jakość życia człowieka. Schaufeli. WEiNoE. przeciwdziałać zniewoleniu. 10. (2009b) Nadzieja i jej zasoby jako czynnik dobrostanu w perspektywie życia człowieka. oddala czy zbliża? W poszukiwaniu adekwatnych metod badania zjawiska zwanego ludzką nadzieją.09.. Troman. (2007) Ukryte psychologiczne wymiary zawodowego wypalania się nauczycieli. (2009a) Nadzieja i jej przestrzeń komunikacji. XXXII Zjazd Naukowego Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. realizować wspólne cele. Stefańska-Klar R. Schaufeli.12. Van Horn. Journal of Applied Social Psychology. Uwarunkowania psychologiczno-społeczne. Psychologia Jakości Życia. Stefańska-Klar R. 5-33 60. Teacher burnout and lack of reciprocity. 15 – 17 maja. Racibórz. strata i rozwój. Referat na konferencji Koła Naukowego Pedagogów UŚ. (2001). G. 56. W. Stefańska-Klar R. Zięba M. Wydawnictwo Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Raciborzu. Enzmann. (2005) Czy nadzieja nas różni czy upodabnia. Nadzieja.

Stankiewicz. szerokopasmowego dostępu do cyfrowej globalnej wioski. Rozwój aplikacji technologii informacyjnej (IT) spowodował jednocześnie ogromny wzrost liczby użytkowników sieci na całym świecie. ze wzrostu ilości przyłączeń do relatywnie taniego. 2004. K. utylitarnym. społeczeństwa rolniczego i industrialnego za podstawowy produkt przyjmuje informację. Społeczeństwo informacyjne Cechą charakterystyczną współczesnego społeczeństwa żyjącego w epoce postindustrialnej jest nieograniczony dostęp do informacji m. min. permanentnie rośnie jego znaczenie w obszarze pozyskiwania informacji i wiedzy oraz komunikacji 94 . Sytuacja ta wynika z wielu czynników. 2007. Internauci wykorzystują cyfrową pajęczynę głównie w celach pozyskiwania danych poprzez przeglądanie stron WWW (por. 407). a do jej szybkiego pozyskiwania i dystrybucji wykorzystuje się światową infrastrukturę informatyczną (por. pedagogicznym. Tomczyk. 12-13). To właśnie ona stała się najbardziej poszukiwanym towarem. Ostatnie piętnastolecie to intensywny rozwój narzędzi wykorzystujących możliwości jakie daje globalna cyfrowa sieć. Nowy zinformatyzowany typ społeczny w odróżnieniu od swoich poprzedników.Łukasz Tomczyk Uniwersytet Śląski w Katowicach Internetowe poradnie w służbie współczesnego pedagoga Streszczenie Artykuł ma na celu zaprezentowanie funkcjonowania internetowych poradni psychologiczno-pedagogicznych we współczesnym społeczeństwie informacyjnym. Rozważania zostały poświęcone wykorzystaniu skomputeryzowanych form poradnictwa w zakresie pomocy psychologicznej oraz jako narzędzi ułatwiających praktykę edukacyjno-wychowaczą. socjologicznym. Ł. Treść uwypukla zjawisko udzielania porad psychologicznych w dobie digitalizacji życia codziennego w zakresie: technicznym.in. s. Od chwili pojawienia się możliwości bezproblemowego przyłączenia do Internetu. s. dzięki jednemu z największych wynalazków XX wieku jakim jest Internet.

Siemieniecki. iż przeciętny polski pedagog swobodnie korzysta z zasobów globalnej sieci.: pedagogikę specjalną (diagnostykę. dzięki funduszom płynącym z Unii Europejskiej. 2007. Wśród polskich internautów znajdują się również polscy nauczyciele. które w swych programach umieszczają zagadnienia związane z zaawansowanym wyszukiwaniem i gromadzeniem materiałów edukacyjnych z Internetu. 270) przeprowadzonych przez Radę Monitoringu Społecznego wynika. zarządzania edukacją.117). językowe i kulturowe (M. 41). wzbogacanie procesów wychowania. 2008. Batorski.społecznej. 2008. Można więc śmiało stwierdzić. Z badań „Diagnoza społeczna 2007” (por.in. s. pokonując bariery czasowo-przestrzenne. Młodzi pedagodzy już na studiach wyposażani są w podstawy obsługi komputera w aspekcie wzbogacania procesów edukacyjnych o możliwości jakie oferuje IT. którzy z racji swojego zawodu. Dobrym przykładem tego typu edukacji. Wolska-Długosz. Zachodzące za jego pośrednictwem procesy porozumiewania się zyskują nieznane dotąd rozmiary. W chwili obecnej finansowanie dokształcania kadry pedagogicznej odbywa się m. wspomagania badań edukacyjnych oraz poradnictwa (por. 95 . Istota funkcjonowania internetowych poradni psychologicznych a współczesny pedagog Zastosowanie technologii informacyjno – komunikacyjnych w pedagogice od wielu lat jest zjawiskiem powszechnym. Najczęściej z dobrodziejstw globalnej wioski korzystają osoby młode oraz z wyższym wykształceniem. B. rewalidację). Wszelkiego rodzaju strony internetowe występujące w różnych formach są zatem realnie dostępnym środkiem wzbogacającym pracę z uczniem oraz umożliwiającym rozwiązywanie własnych problemów związanych z wykonywanym zawodem. s. natomiast 42% używa Internetu.in. nauczania i uczenia się. natomiast starsza część grona nauczycielskiego nabywa niezbędne umiejętności w procesie edukacji ustawicznej. są szkolenia realizowane na terenie całej Polski przez firmy zajmujące się pozyskiwaniem w/w środków. iż 51% polskich gospodarstw domowych jest wyposażonych w komputer osobisty. D. terapię. pomocnych w toku działań oświatowych. a także wymagań cywilizacyjnych muszą wykorzystywać w praktyce nowoczesne technologie informatyczne. Różnorodność wykorzystywania narzędzi informatycznych obejmuje wiele obszarów m. s.

241-242). gdzie wymagane jest uzyskanie specjalistycznej porady psychologiczno–pedagogicznej. Fakt powstania takiej organizacji wirtualnej związany jest ze swoistymi cechami komputerów osobistych jako środków umożliwiających komunikację.  instytucja. będąc m. Powszechnie stosowana informatyka przekształciła zakres i tempo komunikacji. przesyła. 2005. o czym świadczy m. środkiem kształtującym poglądy. narzędziem symulacji i modelowania.Internetowe poradnie to nowy twór instytucji mających na celu udzielanie porad psychologicznych. Barge. Przyjmuje się. że bogatsze media umożliwiają bardziej skuteczne komunikowanie się niż te uboższe. iż internetowa poradnia może być wykorzystana przez pedagoga w dwojaki sposób jako:  źródło informacji służące do ulepszania pracy z uczniem. przetwarza oraz preparuje dzięki technikom komputerowym. Internetowe poradnie psychologiczne to zjawisko mało znane. źródłem informacji. lecz prężnie rozwijające się. Zatem rodzaj wybranej komunikacji będzie w istotnym stopniu warunkował efektywność i znaczenie poradnictwa internetowego (por. wzmacniają albo zmieniają informacje pochodzące z naturalnych nośników informacji w digitalne odpowiedniki. jej wysłaniem a odebraniem). 2007. w której można uzyskać fachową poradę dotyczącą niwelowania negatywnych skutków ubocznych związanych z pracą w jednostce oświatowej (otrzymanie informacji na temat radzenia sobie 96 .H. Spitzberg. bądź wskazówek w celu dalszego prawidłowego postępowania. że informacje potrzebne w praktyce zawodowej oraz życiu prywatnym: pobiera.in. B. Przejawy porozumiewania się zapośredniczonego przez Internet obejmują charakterystyczne parametry takie jak: szybkość (czas odstępu między wytworzeniem wiadomości. przyrządem ułatwiającym doskonalenie umiejętności (por. Oleksy. Komputer osobisty wraz z łączem Internetowym pełni w chwili obecnej różnorodne funkcje. którego wyznacznikiem jest to. Powstanie tego typu instytucji powiązane jest z kreowaniem się nowego rodzaju społeczeństwa definiowanego jako informacyjne. s. interaktywność (możliwość równoczesnej wymiany informacji – tryb synchroniczny) oraz kompletność (zakres połączenia niewerbalnej i emocjonalnej treści wiadomości). J. s. 154).in. J. Warto zauważyć. P. Morreale. pedagogicznych na masową skalę przy wykorzystaniu nowoczesnych technik komunikacyjno-informacyjnych.K. S. przechowuje. liczna liczba stron związanych z omawianą tematyką dostępnych w sieci. Media technologiczne tłumaczą.

1 28.8 99. że zdalne poradnictwo psychologiczno – pedagogiczne.0 2000/01 226. zasługuje na szybkie narzędzie służące uzyskiwaniu niezbędnych informacji potrzebnych do efektywnej pracy z uczniem. które za środek przekazu informacji wybiera zdecentralizowaną sieć komputerową ma szansę na dynamiczny rozwój i może stać się skutecznym narzędziem w codziennej pracy pedagogicznej.2 11. wraz z coraz większą powszechnością. 2007.5 114.1 9. s. s. Poradnictwo internetowe jest zjawiskiem stosunkowo nowym. Tabela 1. 232) Rozważania dotyczące zagadnienia mnogości i różnorodności problemów napotykanych przez jedną z najliczniejszych grup zawodowych w Polsce.9 2005/06 187.2 45. iż tak liczna branża świadcząca bardzo odpowiedzialną misję społeczną. ilości aktywnych zawodowo nauczycieli (łącznie: 521. natomiast z drugiej onieśmiela. z jednej strony zaciekawia.w sytuacjach mogących wpływać na stan zdrowia psychicznego poprzez różnego rodzaju stresogenne czynniki typowe dla specyficznego profilu pracy).7 13.0 44.5 12.6 67.4 70. Wobec powyższego podziału internetowe poradnie psychologiczne mogą służyć współczesnemu pedagogowi na dwóch płaszczyznach: zawodowej oraz prywatnej.7 X 54.) w roku 2006/2007 można stwierdzić.2 Źródło: (Główny Urząd Statystyczny. Jednak z upływem czasu. skłaniają do wniosku.1 100. 2007. Liczba polskich nauczycieli w tysiącach Wyszczególnienie Podstawowe Gimnazja Zasadnicze zawodowe Licea ogólnokształcące Licea profilowane Technika Uczelnie wyższe 1995/96 323.5 X 34.1 34.4 2006/07 186. 97 .4 47. dostępnością i biegłością wykorzystania możliwości Internetu tego typu e-usługi będą cieszyły się coraz większą popularnością (A. W Polsce konsultacje internetowe są wciąż mało obecne w świadomości społecznej.3 114.6 48.6 X 61. Jak każda nowość wyzwala w potencjalnych odbiorcach dwie skrajne postawy.5 79.5 tys. Analizując dane Głównego Urzędu Statystycznego nt.5 49. 354). Dworak-Matras.

Internetowe poradnie psychologiczne w aspekcie ekonomicznym funkcjonują jako: zarejestrowane firmy prowadzące działalność gospodarczą. stowarzyszenia o charakterze non-profit nastawione na działalność wolontarystyczną. Korzystając z globalnych zasobów internetowych można wyróżnić następujące typy poradni psychologicznych.  strony internetowe zawierające informacje tematycznie powiązane z zagadnieniami psychologicznymi.  samopomocowe fora internetowe tworzące grupy dyskusyjne pozbawione opieki superwizora. instytucje z III sektora pozyskujące finanse na działalność z programów grantowych. 98 . III sektora).  prywatne bezpłatne dla wybranych grup zawodowych oraz społecznych (najczęściej prowadzone przez instytucje z tzw. własnych potrzeb i umiejętności dzięki różnego rodzaju testom dostępnym w sieci. powstanie tego rodzaju komunikacji w Internecie datuje się równocześnie z jego powstaniem). będąc również formą samokształcenia w danej dziedzinie.  ogólnodostępne działające jako fora internetowe bądź grupy dyskusyjne moderowane przez profesjonalnych psychologów. Nowoczesne technologie informacyjno-komunikacyjne ułatwiają funkcjonowanie pedagogów o różnych specjalizacjach. gdyż:  zwiększają potencjalną możliwość dostępu do fachowej informacji uwzględniającej zapotrzebowanie różnych typów zawodów. poniżej zaprezentowano typologię stron WWW świadczących usługi. traktujących swoją pracę jako hobby. dzieląc je na:  płatne ogólnodostępne (prowadzone przez wyspecjalizowane firmy świadczące usługi poradnictwa psychologicznego). bądź zawierające treści psychopedagogiczne pomocne w toku pracy wychowawczo – kształcącej.  listy dyskusyjne (najstarsza forma internetowej grupy dyskusyjnej zajmująca się wąską tematyką. zbiór bezinteresownie działających ludzi niepowiązanych instytucjonalnie.Typy internetowych poradni psychologicznych oraz ich specyfika Na podstawie przeprowadzonej analizy stron internetowych o tematyce związanej z e-poradnictwem.  stwarzają możliwość lepszego poznania siebie.

in.     pozwalają na uzyskanie informacji. indywidualnego wyboru i możliwości podejmowania decyzji. wśród których można wymienić poniższe cechy:  umożliwienie uzyskania porady bez względu na miejsce i czas. 355-356). zaplanować i kontrolować działalność edukacyjno-wychowawczą. s. a więc w większości przypadków bezpłatne. mistrzem w danej dziedzinie) jest z jakiegoś powodu utrudniony bądź niemożliwy.  uwarunkowania ekonomiczne pozwalają zaoszczędzić klientowi czas potrzebny na dotarcie do placówki stacjonarnej oraz zniwelowania dodatkowych kosztów związanych z udzieleniem porady. usystematyzować. dają możliwość kontaktu z innymi doradcami. W trakcie użytkowania internetowych poradni psychologicznych pojawiają się także negatywne aspekty do których zalicza się m. psychoterapeutą. porady czy informacji. stacjonarnym modelem poradnictwa.  rozszerzenie skali pozyskiwania wyszukiwanej informacji obejmującej tysiące witryn internetowych.  konsultacje w trybie on-line mogą być jakościowo dobrym substytutem konsultacji „gabinetowej”. 2007. gdy kontakt z osobą znaczącą (doradcą. których liczba w ostatnim czasie lawinowo narasta. ułatwiają wymianę wiedzy. pobudzają indywidualną aktywność osoby szukającej wsparcia. przez co zanika poczucie osamotnienia wobec sytuacji kryzysowej.  wyszukiwanie informacji przebiega w sposób relatywnie prosty pod warunkiem posiadania odpowiednich kompetencji z zakresu wykorzystania narzędzi technologii informacyjnej.: 99 . Blaski i cienie użytkowania internetowych poradni Internet jako medium przekazu informacji ma wiele zalet w porównaniu z tradycyjnym. pomagają zorganizować. doświadczeń (A.  tworzenie się grup wsparcia w Internecie nie pozostawia nauczyciela samego z istniejącym problemem. zachęcają do samodzielnego i niezależnego ich poszukiwania. wspierają planowanie osobistego rozwoju.  porady w postaci tekstu są ogólnodostępne. Dworak-Matras. dając jednocześnie poczucie „anonimowości”.

 brak certyfikacji poradni psychologicznych funkcjonujących w Internecie skutkuje tym. Płatna poradnia psychologiczna „Internetowa poradnia psychologiczna” z Poznania składa się z zespołu psychologów i terapeutów. Technologia informacyjna mimo wielu pozytywnych wymiarów niesie ze sobą również negatywne skutki.  brak rozmowy z psychologiem w czasie realnym. gdzie komunikacja odbywa się w trybie asynchronicznym. w którym nauczyciele praktycy oraz studenci wymieniają się swoimi dostrzeżeniami z zakresu pracy w jednostce oświatowej. Techniki komputerowe w swej specyfice stają się narzędziem pozwalającym na sformułowanie i przedstawienie aktualnych problemów z którymi wzmagają się różne grupy społeczne. w sposób ułatwiający szybsze zrozumienie oraz utrwalenie przekazywanych informacji w pamięci odbiorców (M. W ostatnim przypadku zostaje ukazana jedna z najpopularniejszych polskich stron internetowych tworzonych przez nauczycieli dla swojej grupy zawodowej. które z powodzeniem każdy pedagog może wykorzystać w swojej pracy zawodowej jak i życiu prywatnym. może prowadzić do uzyskania niewystarczającej bądź błędnej porady. brak możliwości zweryfikowania rzetelności umieszczonych informacji na stronach internetowych. iż porada została udzielona przez wykwalifikowanego specjalistę z doświadczeniem. Koszowy. że nie można przyjąć za pewnik. z tym. Przykłady polskich internetowych poradni psychologicznych Poniżej zaprezentowano trzy różne typy poradni internetowych. że jest to możliwe tylko przy 100 . s. które jednak przy zastosowaniu odpowiednich działań oraz świadomym wyborze oferty poradniczej oddziaływają w znikomym procencie na jakość e-usługi. Pierwszy z nich jest komercyjnym przedsięwzięciem. 2005.  długotrwały proces oczekiwania związany z realizacją usługi jest nieefektywny ze względu na chęć szybkiego rozwiązania problemu. 67). Drugi przykład przedstawia forum dyskusyjne działające przy uczelni wyższej. zawierająca materiały pomocne w doskonaleniu kompetencji oraz rozwiązywaniu problemów pojawiających się w działaniach edukacyjno – wychowawczych. w razie potrzeby istnieje także możliwość wprowadzenia w hipnozę. Ich praca przebiega przy wykorzystaniu zaawansowanych technik psychoterapii.

brak asertywności i pewności siebie. mrowienie. opinie. nadmierny stres. Nad ich poprawnością czuwa 101 . następnie dokonać wpłaty na konto firmowe w wysokości 35 zł podając w tytule przelewu adres e-mail. zaburzenia snu. Forum dla nauczycieli W połowie 2007 roku na forum Wydziału Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego został założony dział „Terapia pedagogiczna”. rozstanie. poczucie niskiej wartości. 2008). brak zrozumienia i akceptacji ze strony innych ludzi. alkoholizm i przemoc w rodzinie. utrata planów na przyszłość. Po zaksięgowaniu wpłaty na koncie odpowiedź na list wysyłana jest na adres mailowy klienta w ciągu 1 – 2 dni. brak satysfakcji życiowej. ciężar. kłopoty szkolne. Każda kolejna odpowiedź wiąże się z ponowną opłatą (por. Na dzień dzisiejszy strona składa się z kilkudziesięciu dyskutantów – głównie praktykujących nauczycieli. obawa przed przyszłością. nieśmiałość i zagubienie. Przyczyną powstania tejże społeczności dyskusyjnej skupionej wokół zagadnień pedagogiczno – psychologicznych było uruchomienie nowego kierunku studiów podyplomowych „Terapia pedagogiczna” sfinansowanych z Europejskiego Funduszu Społecznego. ścisk. objawy somatyczne na tle psychologicznym – drżenie. nieporozumienia i brak akceptacji. zawroty głowy. wymieniających się spostrzeżeniami na tematy związane z problematycznymi sytuacjami. Aby skorzystać z usług poradni należy: przysłać list drogą elektroniczną zawierający możliwie dokładny opis problemu czy sytuacji. jedzenie napadowe). konflikty małżeńskie. zwolnienia możliwe do uzyskania poprzez osobistą wizytę w gabinecie lub wysłanie dokumentu listem poleconym na adres klienta po uprzedniej rozmowie telefonicznej i wpłynięciu należności na konto. Instytucja służy pomocą ludziom dotkniętym różnymi problemami. strata bliskiej osoby. anoreksja. Forum od kilku miesięcy rozrasta się intensywnie i obecnie obejmuje ponad 1000 wypowiedzi w 70 tematach. depresje. dotyczącymi złożonej rzeczywistości szkolnej. brak celów w życiu.osobistej wizycie w poradni. niespełniona miłość. konflikty z dorastającym dzieckiem. Poradnia wydaje zaświadczenia. lęki. załamania. W szczególnych przypadkach placówce przysługuje prawo odmówienia wystawienia dokumentu bez podania przyczyny. ucisk. bóle. poczucie wewnętrznej pustki. takimi jak: zaburzenia jedzenia (odchudzanie. brak samoakceptacji. bulimia. chroniczne znużenie i zmęczenie codziennością. Strona internetowej poradni psychologicznej z Poznania.

W chwili obecnej stronę www. 2008).pl – mający na celu umożliwienie szerokiej grupie nauczycieli podzielenie się swoimi doświadczeniami. czasu oczekiwania na odpowiedź etc.literka. skali problemu. s. Wobec czego sam zainteresowany może dokonywać wyboru e-usługi poradniczej dopasowanej do jego predyspozycji. 2417 konspektów lekcji. a sam zainteresowany taką e-usługą może w dość prosty sposób zrzucić z siebie bagaż rzeczywistości. O jego popularności mogą świadczyć statystyki oglądalności. iż skomputeryzowana przestrzeń komunikacji społecznej daje nowe możliwości w aspekcie poradnictwa. 230 planów rozwoju zawodowego. gdyż korzystając z omówionych przypadków zgromadzonych przez doświadczonych nauczycieli mogą zapoznać się ze specyfiką problemów dotykających jeden z najliczniejszych zawodów w Polsce (Forum dyskusyjne Wydziału Etnologii i Nauk o Edukacji. w których można wyodrębnić znaczną grupę osób związanych z edukacją studentów kierunków pedagogicznych oraz pokrewnych. Poprzez ekran monitora łatwiej nawiązywać kontakt pomiędzy udzielającym porady i jej odbiorcą. Stawiska. Wirtualna przestrzeń pozwala na zachowanie anonimowości. 120 programów wychowawczych. nieograniczoną wewnętrznymi barierami pojawiającymi się w kontaktach bezpośrednich (N. Podsumowanie Podsumowując rozważania warto podkreślić. 653 programy autorskie. 2008. Przedstawione forum komunikacyjne w trybie asynchronicznym jest bardzo dobrym źródłem informacji dla pedagogów. W dobie ciągłego rozwoju społeczeństwa informacyjnego 102 . która daje swobodę wypowiedzi. 297 analiz przypadków oraz 4200 innych publikacji o tematyce psychologiczno – pedagogicznej (Serwis internetowy literka. studentów kierunków pedagogicznych oraz rodziców. Przedstawione w artykule przykłady internetowych poradni ukazują różnorodność funkcjonowania e-instytucji pod kątem możliwości wynikających z komunikacji elektronicznej oraz rodzajów działań poradniczych. Strony internetowe o profilu psychologicznym dla nauczycieli W kwietniu 2002 roku powstał serwis internetowy Literka.pracownik naukowo-dydaktyczny Uniwersytetu Śląskiego. 2008).pl miesięcznie odwiedza przeszło 300 000 internautów. Serwis udostępnia 206 projektów dydaktycznych. 245).

literka. że „instytucje” doradczo – pomocowe. Poradnictwo online. 6. [w:] B. Tom II. Globalna cyfrowa sieć jest w tym przypadku tylko i wyłącznie nośnikiem informacji. prowadząc jednocześnie ciągłą analizę pozytywnych i negatywnych skutków z nimi związanych. podobnie jak w przekazie tradycyjnym papier (książka). Cieszyn 2005. Internet zdominował pośrednio i bezpośrednio wiele dziedzin życia przeciętnego człowieka. Taksonomia zastosowań technologii informacyjnej w edukacji. „ETHOS”. Bibliografia: 1. Lublin 2005. Warszawa 2007. Siemieniecki B.należy dostrzec potencjał e-organizacji. Należy także zaznaczyć. Warszawa 2007. Główny Urząd Statystyczny: Mały Rocznik Statystyczny Polski.K. Współcześnie coraz częściej dostrzegalne jest zjawisko przetransponowania realnych instytucji w cyfrową cyberprzestrzeń. 3..pl/topics. Pedagogika medialna. Aktualnym zagadnieniem staje się również dyskusja nad wątkiem wprowadzenia certyfikacji stron internetowych świadczących usługi psychologiczne w celu profesjonalizacji e-poradnictwa... Komunikacja między ludźmi. aby medium informatyczne zdehumanizowało procesy pomocowe. Poradnictwo między etyką a techniką. 4.. Serwis internetowy literka: http://www. w przeciągu najbliższych kilkunastu lat będą coraz intensywniej się rozwijać. 7.pl/. [w:] A. Forum dyskusyjne Wydziału Etnologii i Nauk o Edukacji: http://forum. Koszowy M.html. PWN.edu. [w:] T. Oleksy J. Panek (red.).). Morreale S. Kraków 2007. zarówno pod względem ilościowym jak i jakościowym. fala dźwiękowa (rozmowa) czy sygnał wizyjno – foniczny (telewizja). P. Uwarunkowania i konsekwencje korzystania z technologii informacyjnokomunikacyjnych [w:] J. 103 .). stan z 8 grudnia 2008. T. Informatyka w edukacji i kulturze.us.).W. 2.. Styczeń (red. Rada Monitoringu Społecznego. PWN. Czapiński. ów megatrend potwierdza zjawisko występowania internetowych poradni psychologicznych. Wydawnictwo KUL. 8. stan z 8 grudnia 2008. Osoba w społeczeństwie informacyjnym. Barge J. Impuls. a głównym czynnikiem decydującym o jakości i wykorzystaniu eusług jest człowiek. 9. 5.H. Siemieniecki (red. Katedra Edukacji Informatycznej Uniwersytet Śląski. Informacja – prawda – społeczeństwo. Dworak-Matras A.. Warunki i jakość życia polaków. Warszawa 2008. Mitas(red. Diagnoza Społeczna. Efektywne wykorzystywanie komputera w edukacji zintegrowanej zagrożeniem pozycji zawodowej nauczyciela..weinoe. iż nie można dopuścić do tego. nr 69-70. Warszawa 2007. Spitzberg B.. Batorski D. Wirtualne poradnie psychologiczne występują w różnych formach. Drabik-Podgórna (red. Zakład Wydawnictw Statystycznych. Na podstawie analizy zagadnienia można stwierdzić. [w:] V.).

Wizja czy Rzeczywistość?. Wrocław 2008. Stawiska N. 13.pl. Magazyn społeczno – kulturalny. [w:] „Kwadrat”.10. Stankiewicz K. M. Akademia GórniczoHutnicza.). Rola Informatyki w naukach ekonomicznych i społecznych. 11. 12. stan z 8 grudnia 2008. Społeczeństwo informacyjne. [w:] L. Tomczyk Ł. Grysa (red.). e-społeczeństw. nr 6/2007. Wpływ Internetu na percepcję wiarygodności informacji. Ekultura. Płonka-Syroka.. Wyższa Szkoła handlowa. Tom I. Staszczak (red.). Strona internetowej poradni psychologicznej z Poznania: http://www. Zeszyty Naukowe 8. Wolska-Długosz M. (Nie)Bezpieczny Internet. Kielce 2008.si2. [w:] K. e-nauka.. H. Rzeczywista nierzeczywistość. [w:] B. 104 . Internet – przyszłość komunikacyjna?. Kraków 2004... 14. Arboretum. Haber (red.

Piotr Biesiada Joanna Raj
Sekcja Bibliograficzna Koła Naukowego Bibliotekoznawców przy IBiIN UŚ

Wypalenie zawodowe w ujęciu egzystencjonalnym i etycznym
W dzisiejszym świecie człowiek coraz częściej odczuwa niepokój i popada w apatię. Zamyka się w nierealistycznej rzeczywistości, doznaje pustki i zmęczenia. Staje się zagubiony, traci nadzieję i zamyka się w lęku. Współczesny człowiek jest znużony i wyczerpany, codzienne bombardowany jest setkami informacji ze świata zewnętrznego, na które musi odpowiedzieć. Zobowiązany jest do funkcjonowania z pełnym zaangażowaniem, musi być wydajny, musi wiedzieć, rozumieć oraz dać z siebie wszystko. W przeciwnym razie stanie się bezwartościowy i z dużym prawdopodobieństwem zastąpiony przez kogoś, kto z łatwością podejmie się nowych wyzwań (por. A. Karoń-Ostrowska, 2005). Człowiek przeistacza się stopniowo w maleńki trybik wielkiej maszyny, zatraca swój jednostkowy wymiar i podmiotowość. Współczesne realia każą nam bowiem stawiać na wydajność i efektywność. Gdy młody człowiek rozpoczyna karierę zawodową jest pełen zapału i świeżych pomysłów. Jeśli jednak w jego życie zakradnie się rutyna to w niedługim czasie zniszczy ona jego młodzieńczą pasję i doprowadzi do kryzysu, który określany jest mianem „wypalenia zawodowego” (pojęcie wprowadzone po raz pierwszy przez H. J. Freudenberg, 1974) Na gruncie psychologii wypalenie bywa rozumiane jako stan fizycznego i psychicznego wyczerpania, jaki powstaje na skutek przeciążenia pracą dla innych czy też przeciągających się konfliktów w relacji z bliźnimi. Osobę „wypaloną” ogarnia cały zespół negatywnych uczuć, które wpływają na jej codzienne zachowanie w życiu osobistym, rodzinnym, zawodowym i społecznym. Są to: znużenie, zniecierpliwienie, irytacja, gniew, poczucie niezrozumienia i krzywdy, poczucie bycia wykorzystywanym itp. (A. KarońOstrowska, 2005, s. 38).

105

Z powyższej definicji wynika, że człowiek doświadczający wypalenia zawodowego nie jest w stanie funkcjonować prawidłowo w życiu zawodowym jak i osobistym, nie potrafi również cieszyć się swoją pracą, nie sprawia mu już ona przyjemności, a wręcz odwrotnie, staje się ona przyczyną fizycznych dolegliwości oraz huśtawki nastrojów. Istotną kwestią w rozważaniach nad problemem wypalenia jest zwrócenie uwagi na jego wymiar duchowy oraz intelektualny. Wypalenie dotyka bowiem nie tylko fizycznej strony naszego życia, ale także, a może przede wszystkim, jego sfery duchowej. Sytuacja, w której człowiek traci nadzieję staje się początkiem poważnego kryzysu, z którym musi się zmierzyć. Problem utraty nadziei oraz prób władania nad innymi w relacjach współbycia i współpracy ukazuje fragment tekstu księdza Józefa Tischnera4 pt. „Ludzie z kryjówek”: „Niekiedy coś niedobrego dzieję się z ludzką nadzieją. Nadzieja jakby malała w człowieku, a wraz z tym maleje również przestrzeń jego życia (…). Człowiek, zamiast kroczyć swoją drogą, czuję się zmuszony szukać gdzieś w przestrzeni kryjówki dla siebie. W kryjówce tej chroni się przed światem i przed innymi. Przyszłość nie obiecuje człowiekowi nic wielkiego. Pamięć przeszłości podsuwa mu pod oczy same doznane porażki, przestrzeń nie zaprasza do żadnego ruchu. Wprawdzie w kryjówce nadzieja nie znika bez reszty, ale maleje do tego stopnia, że staje się jedynie nadzieją przetrwania. Człowiek w kryjówce wierzy, że nosi w sobie jakiś skarb. Skarb ten stara się schować głęboko. Sam staje przy schowku i waruje (…). Ku wszystkim ludziom zbliżającym się do kryjówki kieruje podejrzenie, że zbliżają się po to, by go okraść i zniszczyć” (J. Tischner, za: A. Karoń-Ostrowska, 2005, s. 39-40). Ksiądz Tischner podejmuje w powyższym fragmencie bardzo ważny problem zagubienia człowieka w relacjach z bliźnimi. Człowiek, który styka się na co dzień w swej pracy z ludźmi staje często przed poważnym zagrożeniem utraty chęci i motywacji do pomagania innym oraz przebywania z nimi. Pomiędzy nim, a ludźmi z którymi i dla których pracuje powstaje zapora. Człowiek „wypalony” czuje wewnętrzną bezsilność, czuje, że nie potrafi już współpracować i pomagać. Powstaje w nim przekonanie, że jego starania są bezcelowe. Znudzony i zmęczony zamyka się w kryjówce swego wewnętrznego lęku przed drugim
4

Urodzony 12 III 1932 r. w Starym Sączu, zmarł 28 VI 2000 r. w Krakowie. Katolicki duchowny i filozof. Profesor PAT w Krakowie. Od 1981 r. prezes Instytutu Nauk o Człowieku w Wiedniu.

106

człowiekiem. Zdaje się przy tym nie zauważać, że wokół kryjówki rozpościera się przestrzeń nowych możliwości, z których kiedyś czerpał swe natchnienie. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na wpływ współczesnej kultury w procesie wypalenia. Sytuację tą diagnozuje Antoni Kępiński 5 w książce pt. „Psychopatie”: „Współczesne warunki naszej cywilizacji utrudniają przyjęcie odpowiedzialności za siebie i za otoczenie, utrudniają też wyładowanie tendencji twórczych, postawa konsumpcyjna zdecydowanie przeważa nad postawą twórcza. Człowiek nie jest skłonny do obdarzania uczuciami pozytywnymi świata, który jest mu obojętny, a nawet wrogi” (A. Kępiński, za: A. Karoń-Ostrowska, 2005, s. 41). Zgodnie z powyższym fragmentem można stwierdzić, że współczesny świat nie jest przyjazny ludziom reprezentującym postawę twórczą. Wszyscy uczestniczymy bowiem w przysłowiowym „wyścigu szczurów” zapominając przy tym co jest dla nas najważniejsze. Konsekwencją przewagi postawy konsumpcyjnej nad postawą twórczą jest stopniowa degradacja wartości, zniechęcenie do podejmowania nowych wyzwań oraz mechanizacja ludzkiego zachowania. W starciu z taką rzeczywistością trudno nie zatracić indywidualności oraz poczucia własnej wartości. Nic więc dziwnego, że człowiek w obawie przed światem szuka swej własnej kryjówki, w której mógłby się schronić. Z powyższych rozważań wynika, że najważniejszą przyczyną wypalenia w ludzkiej działalności dla innych i z innymi jest to, co Victor Emil Frankl6 nazwał pustką egzystencjalną, a mówiąc inaczej pustką wewnętrzną. Jest to przede wszystkim poczucie braku sensu i celu życia, swoiste życiowe wyobcowanie i wykorzenienie. Człowiek dźwiga więc balast własnych doświadczeń, a wszystkie obowiązki traktuje jako zło konieczne, z którym musi się zmierzyć. Nie potrafi stawiać już przed sobą nowych wyzwań, ponieważ nie wierzy w ich sens ani możliwość realizacji. Jednym słowem traci życiową orientację pozwalającą mu stwierdzić po co i dokąd zmierza. W jego uporządkowane dotychczas życie wkrada się egzystencjalny chaos, czego dowodem jest utrata wypracowanego systemu wartości. Niejednokrotnie jest on popychany przez przypadkowe odruchy i popędy. Ponadto nie widzi sensu
5

Urodzony 16 XI 1918 r. w Dolinie, zmarł 8 VI 1972 r. w Krakowie. Psychiatra i profesor Akademii Medycznej w Krakowie. 6 Urodzony 26 III 1905 r. w Wiedniu, zmarł 2 IX 1997 r. w Wiedniu. Austriacki psychiatra i psychoterapeuta.

107

Co więcej. Osoby te stykając się na co dzień z innymi ludźmi muszą wykrzesać z siebie dużo entuzjazmu. a nie tylko tym najbardziej potrzebującym oraz chęć brania udziału w procesie rozwoju uczniów. s. psychiatrzy czy osoby pracujące z trudną młodzieżą to zawody najbardziej narażone na możliwość zawodowego wypalenia. Problemy innych ludzi stają się ich własnymi. które w swej pracy zajmują się kontaktami z ludźmi. 39). Czynników powodujących wypalenie wśród przedstawicieli tych profesji jest bardzo wiele. Nauczyciele. W każdej sferze jego aktywności towarzyszy mu wewnętrzna pustka (por. jak osoba z takim bagażem problemów może pomagać innym ludziom? Odpowiedź jest prosta. Ponadto każdy z nich chciałby zróżnicować i zindywidualizować swoje lekcje. praca ta często okazuje się być niewdzięczna. Wszystkie te aspekty powodują. Niektóre z nich są charakterystyczne i nieuniknione. s. Augustyn. kolegów. którzy udzielają im pomocy (por. kuratorium. 2006. W realizacji wymienionych celów przeszkadza im konieczność ciągłego pośrednictwa pomiędzy interesami uczniów. 39). a przede wszystkim słuchać. nie może. 2006. gdy ludzie zajęci własnymi sprawami nie są w stanie myśleć z wdzięcznością o tych. rodziców. iż praca z ludźmi staje się trudna i wyczerpująca. programów nauczania itd. s. zaangażowania i zainteresowania zarówno ich osobą. jak i problemami. J. jak i zawodowej. ale przede wszystkim musi w tym celu uruchomić swą wewnętrzną motywację. pochłaniając człowieka bez reszty. że sytuacja wypalenia zawodowego występuje szczególnie często u osób. konieczność ich oceny. Jeśli weźmiemy pod uwagę zawód nauczyciela – wychowawcy to do takich czynników należeć będą: pragnienie wczucia się w przeżycia swoich uczniów. do momentu aż człowiek nie jest już w stanie ich więcej przyjąć. 42). kierownictwa szkoły. Muszą umieć z nimi rozmawiać. 2006. Problem ten jest o tyle ważny.dalszego samodoskonalenia w sferze osobistej. Jeśli więc nauczyciel postanowi 108 . Powstaje pytanie. bez której wykonanie tego zadania staje się niemożliwe (J. jednak liczebność klas nie pozwala im na to. Augustyn. chęć pomagania wszystkim. czego ograniczeniem jest konieczność utrzymywania granic i dystansu. J. Zamierzając pracować dla innych osoba ta nie może bowiem liczyć tylko i wyłącznie na doświadczenie i narzędzia zdobyte w toku swego starannego wykształcenia. Augustyn.

Zdaniem Iwony Chrzanowskiej 7 współczesny nauczyciel powinien: „dążyć do osiągnięć. która pracuje na rzecz bliźniego. Fengler. co zaufali Panu. 109 . Fengler. odzyskują siły. Biblia Tysiąclecia. 2001. 7 Doktor habilitowany nauk humanistycznych w zakresie pedagogiki o specjalności pedagogika. s. 2001. otwartym. 155-157). ekspansywnym. nagradzanie samego siebie oraz zatrzymanie myślenia” (por. bez znużenia idą” (Pismo Święte Nowego i Starego Testamentu. Ta charakterystyka zdumiewająco dobrze pasuje do stanu określanego w literaturze mianem superman” (J. z Księgi Izajasza: „On dodaje mocy zmęczonemu i pomnaża siły omdlałego. w pewien sposób. Fengler. Wśród terapeutycznych systemów należy wymienić: „autoterapię. regulację bliskości. chwieją się słabnąc młodzieńcy. 2000. za: T. Jednakże . dziennika. 29-31). 152-154). 2001. pod wpływem tych wszystkich stresogennych czynników. 157). Żaden jednak nauczyciel. przerodzi się stopniowo w zniechęcenie i wyczerpanie. Iz 40. jak i mających podobne działanie . lecz ci. J.osoba ta . a w końcowej fazie stanie się bezpośrednią przyczyną wypalenia. s. Osobom. doświadczenie sztuki i wyrażanie się przez nią.które pozwalają człowiekowi odreagować stres związany z pracą zawodową. twórczym. otrzymują skrzydła jak orły: biegną bez zmęczenia. mieć poczucie kompetencji. doświadcza wypalenia. a także być zaangażowanym i superaktywnym. Natomiast pośród metod. być ambitnym. zdolność do kooterapii. pozytywne myślenie. J. Istnieje wiele metod . lekturę. techniki relaksacyjne i aktywizujące. przebywanie w samotności na łonie natury oraz podsumowanie dnia” (por. Kierownik Katedry Pedagogiki Specjalnej Uniwersytetu Łódzkiego. s. doznania przepływu. Zbyrad. 2005. pomagają pozbyć się osobie doświadczającej stresu „złych emocji” zaliczyć można: „pisanie listu. nawet najlepszy nigdy nie będzie supermanem. warto bowiem dbać o swój rozwój intelektualny i duchowy. 100). s. Chociażby dał z siebie wszystko to towarzyszący mu na początku entuzjazm. s. które stosowane regularnie. rywalizującym. modlitwę. Chrzanowska. Każda osoba. Chłopcy się męczą i nużą. które doświadczają wypalenia pragniemy zadedykować słowa zaczerpnięte z Pisma Świętego.zarówno należących do ściśle terapeutycznych. Wszystkie wymagania stawiane nauczycielom są dla nich źródłem poważnego stresu.postępować w zgodzie z własnym sumieniem i przekonaniami oraz spróbuje podjąć własną inicjatywę w niedługim czasie czeka go rozczarowanie (J.nie powinna poddać się temu stanowi.

Poznań 2000 Z b y r a d T . 110 . Pismo poświęcone duchowości” 2005. nr 5 (4/2005) 2. [w:] „Społeczeństwo i Rodzina. . 3. 4. Gdańsk.Bibliografia: 1. nr 3 (32) Pismo Święte Nowego i Starego Testamentu. Wypalenie w pracy zawodowej. 5. Stalowowolskie Studia Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego” 2005. [w:] „Zeszyty Karmelitańskie. Refleksje egzystencjalnoduchowe. Wypalenie w relacjach międzyludzkich. LXXVI (2006) F e n g l e r J . . 2001 K a r o ń . Biblia Tysiąclecia. Pomaganie męczy. . Przegląd teologiczno-duszpasterski” 2006. r. A u g u s t y n J . Wyd. . 5. [w:] „Homo Dei. Wypalenie zawodowe jako syndrom zawodów służebnych.O s t r o w s k a A . Człowiek kształtujący siebie w dramacie wypalenia. nr 4 (281).

w którym uczestniczą w roli czynników zewnętrznych różne środowiska społeczne. który jako osoba 111 . który odrzuca jakąkolwiek ascezę i poświęcenie dla innych.Natalia Maria Ruman Uniwersytet Śląski Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Wydział Teologiczny Triada wychowująca: Rodzina . ale także i właściwe porozumiewanie się w obrębie każdej z tych przestrzeni. takich zjawisk jak: rozprzężenie moralne. materializm praktyczny. emancypującej się spod norm etycznych. a przy tym jakże odmienną rolę. negatywne skutki techniki. W tym kontekście zaczyna rodzić się wiele pytań i wątpliwości. kryzys zaufania w stosunku do prawdy. od stałych przekonań i religii. Oprócz elementów pozytywnych. w tym – pytanie zasadnicze – o kierunek wychowania w warunkach obserwowanego kryzysu prawdy i moralności w sferze gospodarczej oraz społecznej i jednostkowej. trzecie główne źródło oddziaływania wychowawczego stanowi Kościół. przy jednoczesnym rozumieniu tolerancji jako prawa do wszystkiego. oparta na skutecznej komunikacji i porozumieniu. pełniącej w procesie wychowawczym ważną. Wychowawcy coraz częściej dostrzegają z zaniepokojeniem społeczny rozwój. brak poczucia odpowiedzialności. Z punktu widzenia wychowania chrześcijańskiego. brak szacunku dla wartości religijnych i społecznych. Relatywizm propaguje model człowieka wyzwolonego od prawdy i moralności. kryzys autorytetów. z którymi dziecko ma do czynienia. dostrzega się także rodzaj efektu prymitywizacji współczesnych społeczeństw. kryzys międzyludzkiej solidarności. bierność. a niejednokrotnie akcentowanie jako wzorców zachowania wśród młodzieży. zbytnie rozbudzenie postawy konsumpcyjnej. oprócz środowiska domowego i szkoły.Kościół – Szkoła w aspekcie pedagogiczno-teologicznym a wypalenie zawodowe Wstęp Wychowanie to złożony proces. brutalność egoistycznej ekonomii. Dla harmonijnego rozwoju osoby ważna jest współpraca pomiędzy tymi środowiskami.

pedagogów. Wolność moralna. „Nie ma sprzeczności między posłuszeństwem a wolnością” – pisał Jan Paweł II – najważniejszą formą posłuszeństwa jest posłuszeństwo wobec odkrytej prawdy. w której wiele napisano i powiedziano o człowieku – jest epoką humanizmu i antropocentryzmu. na której następuje budowanie wspólnoty wychowującej. KOŚCIÓŁ. rozumiana jako posłuszeństwo wobec praw dyktowanych przez własne sumienie. jest ona również epoką największego utrapienia człowieka. stanowi integralną część człowieka i sprzyjanie rozwojowi religijnemu przez stosowną edukację religijną powinno również wchodzić w zakres służby pedagogicznej (J. Wychowanie ma być wymaganiem. Kościół) – to trzy pola rzeczywistości. Człowiek potrzebuje wychowawców. Mimo to. s. stanowi bezwzględny cel wychowania. 112 . by wychowywano go do miłości. Jasińska. epoką deptania ludzkich wartości jak nigdy przedtem” (F. 2007. 105-107). Człowiek jest istotą samorealizującą się. Świat szkolnictwa musi sobie zdać sprawę z tego. w nim najpełniej wyraża się wolność człowieka. aby mógł rozwinąć się wszechstronnie. dlatego młody człowiek musi zaufać moralnym autorytetom (K. która przeciwstawia się wolności człowieka. bez takiego odniesienia do prawdy wolność staje się chaotyczna. że to. Celem wychowania jest pomoc w osiągnięciu dojrzałości moralnej. W takim klimacie łatwo przychodzi niektórym ponowoczesnym ideologom wychowania reprezentować pogląd. co religijne i duchowe. s. 40). Adamski. epoką niepodejrzewanych dotąd degradacji człowieka. zamkniętą całością i indywidualnością. 117-119). potrzebne są. 2006.tolerancyjna nie ocenia negatywnie nikogo ani niczego. by człowiek żył w Prawdzie i Wolności. 1989. Epoka nasza jest bez wątpienia epoką. ale opartym na miłości. paradoksalnie. człowiek o dobrze ukształtowanym sumieniu jest posłuszny odkrytej prawdzie i tylko człowiek wolny może być człowiekiem posłusznym. koniecznie trzy społeczności w jego wychowaniu: RODZINA. Van der Vloet. Dziecko rodzi się jako niewolnik własnych potrzeb i w procesie wychowania osiąga wolność. dotyczącego jego tożsamości i jego przeznaczenia. s. Te trzy podmioty są dotknięte przez zjawiska kryzysowe. że najwyższą barierą rozwoju cywilizacyjnego jest właśnie chrześcijańska koncepcja wychowania. PAŃSTWO. Przedstawiając poglądy na temat wychowania należy przytoczyć słowa Jana Pawła II: „Może jedną z najjaskrawszych słabości obecnej cywilizacji jest nieodpowiednia wizja człowieka. Trzy podmioty (Rodzice. Szkoła.

Wzmacnia poczucie godności. osobistym trenerom. s. Psycholodzy alarmują: rodzice przestają wychowywać swoje dzieci. Wyobraźnia. Rodzice często boją się odmawiać czegoś swoim dzieciom. Rozwiązywanie problemów według własnego projektu kształtuje osobowość proaktywną. ale i atmosferze wychowania rodzinnego. Zaniedbania w tej sferze przynoszą opłakane skutki. że dziecko nie znajduje w otoczeniu najbliższych osób zrozumienia i zainteresowania.budowanie wspólnoty wychowującej to zadanie bardzo ważne nie tylko z pedagogicznego punktu widzenia. lecz w odczuciu ludzi myślących nad przyszłością kraju to zadanie najważniejsze. Jednostka nabywa w sposób naturalny wiadomości w toku zdobywania osobistego doświadczenia. uczy kontroli emocjonalnej i odpowiedzialności moralnej. Często dzieje się tak. Obecnie koncepcja edukacji nie odpowiada ani aspiracjom indywidualnym. 1995. coraz częściej oddają je do wychowania innym: szkole. Uczeń staje się podmiotem. Przypomina trochę wygasły już wulkan. Zamieniają ucznia odbiorcę w ucznia sprawcę. W takim systemie maleje rola przekazu werbalnego. jak wiele zawdzięcza młode pokolenie tym pomysłowym i ofiarnym ludziom. 113 . Ambitni nauczyciele zrywają z biernym przekazywaniem wiedzy i uciekają się do nowoczesnych metod kształcenia innowacyjnego. zapobiega zjawisku „NiL” – nuda i lęk. gdyż system edukacyjny często zawodzi i jego niepowodzenia stają się szansą kształcenia sprawców i twórców. nauczyciel i uczeń są partnerami. ani oczekiwaniom społecznym. kółkom zainteresowań. ani wymogom cywilizacyjnym. fantazja. rozwija motywację i osobowość. Rozważania – dylematy i nadzieje Młodzi ulegają nie tylko wpływom szkolnej edukacji. intuicja i metafora znajdują miejsce w szkolnej ławie. w toku bezpośredniego kontaktu z rzeczywistością. monolog zmienia się w dialog. Rusiecki. 111-115). atmosferze życia publicznego. Takie postępowanie wymaga nie tylko pasji ale odwagi. Wychowanie bez miłości jest często otwarciem młodemu człowiekowi drogi prowadzącej do deprawacji i demoralizacji (M. wyznaczać granice. Nie zawsze doceniamy. nie chcą uchodzić za surowych. gdyż w jego domu zabrakło miłości. postawom upowszechnianym przez media. zwyczajom obecnym w społeczeństwie i polityce.

gdy oczekuje się od jednostki (nauczyciela) takich form aktywności zawodowych. godzą w tradycyjne ideały i wartości. Piotrowska. wymagające zaangażowania emocjonalnego. Oni bowiem. Osoby pracujące na rzecz innych i z innymi należą do grupy szczególnego ryzyka wypalenia zawodowego. konflikt wartości – gdy dochodzi do rozbieżności między wymogami stawianymi w pracy a osobistymi standardami jednostki. zbyt duże obciążenie pracą. s. 305. nie jest zainteresowanych wprowadzeniem reform i modernizacji w oświacie. Jednak wielu ekspertów i pedagogów. Kozielecki. wymaga opanowania nowych metod nauczania. kształcenie samodzielnych sprawców niż biernych odbiorców. 18-19). umiejących wykorzystywać swoją wiedzę w zmieniającej się cywilizacji. 2001. Z drugiej strony modyfikowanie systemu uczenia wymaga wielkiego nakładu energii ludzkiej. Innowatorzy według konserwatystów to buntownicy. brak sprawiedliwości. Mając w rękach środki masowej informacji i środki władzy. s. a także życie w czasach gwałtownych przemian społecznych stanowi źródło ich frustracji. nie tylko przekazują wiedzę. podejmujących czyny ryzykowne. ale także stwarzają odpowiednie warunki do prawidłowego rozwoju człowieka. aby non omnis moriar. które nie przystają do jej systemu wartości (S. zdolnych do alternatywnego i plastycznego myślenia. aby obraz świata starszej generacji i jej system ocen zostały przyjęte przez kolejne pokolenia. Taki konserwatyzm pedagogiczny ma swoje źródła. niedostateczne wynagrodzenie. biorą ogromną odpowiedzialność za kształcenie i wychowywanie młodego pokolenia. poszukującego i problemowego (J. 114 . 1996.Postuluje się wychowanie ludzi otwartych na nowe problemy. Źródłem wypalenia zawodowego może być zbyt duże obciążenia pracą. wymaga zmiany dogmatycznego systemu myślenia. mimo werbalnych deklaracji. brak kontroli i współdecydowania – gdy pracuje się w chaotycznych warunkach – wtedy możliwość dokonywania wyborów i samodzielnego rozwiązywania problemów jest ograniczona. Wielość i różnorodność ról oraz powinności współczesnego nauczyciela. 311). 2006. 31-37). Dotychczasowy system dąży. nawiązując bliskie kontakty interpersonalne. rozpad wspólnoty – gdy ludzie tracą sens i gotowość podtrzymywania pozytywnych relacji interpersonalnych na terenie pracy. blokują oni wszelkie próby budowania bardziej nowoczesnego systemu edukacyjnego. s. Wszelkie próby rozwoju innowacyjnego wywołują zagrożenie i lęk. Tucholska. prowadząc niektórych do syndromu wypalenia zawodowego (M.

To odczłowieczenie.intelektualizacja – sposób rozwiązywania sytuacji trudnej poprzez racjonalizacje stosunków z uczniami (duży dystans emocjonalny) .zmiana sposobu widzenia ucznia. chłód. to pozwala na mniejsze zaangażowanie się w relacje z drugim człowiekiem.obniżone zadowolenie z osiągnięć zawodowych – przejawia się spadkiem poczucia własnej kompetencji i wydajności pracy. a po wyjściu ze szkoły na innych formach pracy . gdzie jest ciągły kontakt z ludźmi (uczniami) i zaangażowanie w ich problemy. Kędracki.przeżywanie problemów ze sfery życia zawodowego w sytuacjach np. Wypalenie zawodowe jest zjawiskiem istotnym zarówno w wymiarze indywidualnym. jak i społecznym. Model wypalenia siebie jest wielowymiarowy. To świadoma lub nieświadoma forma ochrony siebie przed dalszym eksploatowaniem. . Specyficzne techniki emocjonalnego dystansowania się są następujące: . . którego nie można bagatelizować.izolowanie sytuacji – czyli koncentrowanie się na czynnościach pracy. jest to przede wszystkim problem zawodowy i w znacznym stopniu ponoszą za niego odpowiedzialność 115 . Świątoniowska. Nie jest on wyrazem słabości charakteru czy braku ambicji. w relacji z uczniami może przejawiać różne formy zachowań agresywnych np. professional burnout syndrome) – jedna z wielu możliwych reakcji organizmu na chroniczny stres związany w pracą w zawodzie nauczycielskim. za którym skrywa się brak ciepłych uczuć . bezsenność. spowodowany nadmiernymi zadaniami stawianymi jej przez fizyczne lub społeczne środowisko pracy (M. s.wyczerpanie emocjonalne – zniechęcenie do pracy. 1998. To stan wyczerpania jednostki. jest próbą zwiększenia psychicznego dystansu wobec osoby. a także zmianami somatycznymi: chroniczne zmęczenie. obniżoną aktywnością. mniejsze zainteresowanie sprawami zawodowymi.Syndrom wypalenia zawodowego – (ang. stosowanie niewybrednych epitetów. pesymizmem. ból głowy. uprzedmiotowienie.depersonalizacja – jest związana z obojętnością i dystansowaniem się wobec osoby. zwłaszcza widoczna w terminologii ustnej – słowa będące parawanem. s. werbalna. 41-43). 83-85). rodzinnych (E.wycofywania się – niedostępność fizyczna i komunikacyjna dla ucznia . stałym napięciem psychofizycznym. 2007. Uwzględnia trzy podstawowe dymensje: . utraty wiary we własne możliwości. cynizm. sformalizowaniem kontaktów.

wartości i norm oraz pełnienie szeroko rozumianej funkcji terapeutycznej. za pomocą różnego rodzaju form jawnej i ukrytej przemocy. 2006. Uczeń nie lubi szkoły. troska o dobro wychowanków. przełożonymi i gronem nauczycielskim. Nauczanie i wspomaganie rozwoju wymagają także umiejętności skutecznego porozumiewania się z uczniami. forma ukryta – lekceważenie oddziaływań wychowawczych. Celem działalności nauczycielskiej jest przede wszystkim realizowanie. 22-23). dyscyplinowaniem trudnego ucznia. 47). przekazywanie społecznie cenionych wzorców. 47). obojętność. również zadań wychowawczo-opiekuńczych.struktury organizacyjne. Samobójstwo autorytetu występuje. w krzykach. Wypalony nauczyciel stanowi poważne niebezpieczeństwo dla działalności współczesnej szkoły. groźbach). częstokroć szlachetnych celów wychowawczych. problemy natury moralnej oraz materialnej niejednokrotnie przyczyniają się do powstania zmęczonej sylwetki współczesnego nauczyciela. polega ona na wymuszaniu. rodzicami. Sytuacja polskiego nauczyciela w obliczu zmian w systemie edukacyjnym oraz całego szeregu z tym związanych okoliczności może przyczynić się do zwielokrotnienia zjawiska wypalenia zawodowego. Do normalnych praktyk w szkole zajmujących się wychowaniem zalicza się: akty agresji nauczycieli wobec dzieci (nazywa się to wymierzaniem kary. sprzyjającymi wypaleniu są m. Złożoność pracy nauczycieli niesie za sobą duże obciążenia psychiczne. W stanie wypalenia zawodowego może to być nie tylko utrudnione i mniej efektywne. obok funkcji dydaktycznej. pośrodku których stoi dziecko. s. gdy rządzący i wychowujący tracą właściwy sens i cel spełnianego obowiązku. gdy przestają służyć ideałom 116 . Codzienna praca. przemoc jest również w szkole. Oczekuje się od nauczyciela wrażliwości na potrzeby uczniów. s. 2006. Dodatkowymi czynnikami społecznymi. krytykują ją również rodzice. formą obrony autorytetu nauczyciela). Tucholska. 2009. zdezorientowane i pełne lęku. są to dwa wrogie obozy. konflikty z uczniami. Piotrowska. spostrzegania i rozumienia ich indywidualnych uzdolnień i barier. Jak dowodzą badania z socjologii. s. Kula. Wymaga działań prewencyjnych. kary psychiczne (znęcanie emocjonalne w postaci odrzucenia ucznia. rywalizacja pomiędzy nauczycielami a tym samym niewłaściwe relacje interpersonalne (E. destrukcyjnie wpływając na rozwój wychowanków. ignorancja.in. niejednoznaczność roli nauczyciela. skoncentrowanych na zmianach organizacyjnych i strukturalnych (S. ale wręcz niemożliwe (M.

Wiara nie powinna być dla niego tylko sprawą czysto – prywatną. miłość i otwarcie na wartości. By odnieść sukces wychowawczy rodzice muszą współpracować ze szkołą. jak Mistrz Chrystus pokazał swoim uczniom najlepszą drogę rozwiązania trudnych zadań – pokazał im jak żyć przykładem własnej ofiary. dobra i ładu. To nie nauczyciel powinien starać się o to. Fundamentem odniesień do wychowanka. ale zobowiązaniem do dawania świadectwa w kontakcie z uczniami i rodzicami. jednakże nie włączają się w działalność szkoły. Szkoły i Kościoła może wyprowadzić młode pokolenie na właściwą drogę ku pełni człowieczeństwa. Do współpracy ze szkołą powinien się również włączyć Kościół. 7-9). a zaczynają tylko panować narzucając innym własną wolę oderwaną od prawdy. ten hojnie też zbierać będzie” (2Kor 9.i ludziom. te instytucjepodmioty wychowujące powinny być świadome swoich zadań i możliwości.23). połączona z wytrwałością i stałością działania: „Cierpliwy do czasu dozna przykrości. kierunek ich działań powinien wskazywać na aksjologiczny wymiar człowieka (B. i od niej oczekują wsparcia. Fijałkowska. z nadzieją że nasza praca zaowocuje w przyszłości. ten i skąpo zbiera. zgodnie z biblijną zasadą: „Kto skąpo sieje. ale później radość dla niego zakwitnie” (Syr 1. otwartość i szczerość. Antidotum na wypalenie zawodowe to dekalog wychowawcy: W relacji wychowawczej zawsze występuje sprzężenie zwrotne. ale uczniowie powinni dorastać do nauczyciela i przerastać go. która może jedynie wspomagać rodziców. aby stało się możliwe by 117 . Kryzys autorytetu zaczyna się od grzechu przeciwko prawdziwej miłości Boga i człowieka. Należy cierpliwie inwestować przez długi czas w wychowanków. zagubionego we współczesnej rzeczywistości. s. trzeba wiele delikatności. o który w swoich encyklikach zabiegał papież Jan Paweł II.6). 2005. jest zaufanie. Połączenie wspólnych sił: Rodziny. Następnie należy okazać wychowankowi szacunek. Można być popularnym i wymagającym. Rodzice liczą na pomoc szkoły. który nauczył się najpierw pytać o sens życia i świata. nawet gdy nie widać natychmiastowych skutków. powinno być miejsce na dialog. a ich obecność stanowi główne ogniwo procesu dydaktyczno-wychowawczego. żeby być godnym swoich uczniów. kto zaś hojnie sieje. ważnych dla młodego człowieka. gdyż w niej powinno być miejsce na refleksje dotyczące spraw egzystencjalnych. Drugim przykazaniem jest cierpliwość wychowawcy. Nauczyciel musi być sam człowiekiem.

Cholewa. refleksja. Wspólnota ma charakter stosunków miedzy osobowych bezpośrednich z głębokim akcentem emocjonalnym. Wiara jest potrzebna wówczas.2). Bezinteresowność i oddanie musi charakteryzować zachowanie wychowawcy „Paście stado Boże. Wychowanie nie dzieje się tylko 118 . Emocjonalny aspekt wspólnoty rodzinnej jest niepowtarzalny w innych grupach społecznych. tym bardziej kontakt z Bogiem osiąga swoją głębię. Należy żyć tym czym żyją wychowankowie.z głębi serca wychowanka wydobyć dobro i pomnożyć je (M. Im bardziej wychowanie religijne jest zespolone z wychowaniem integralnym. Potrzebne są w posłudze wychowawczej rozeznawanie. strzegąc go nie pod przymusem. s. intymnym i niezastąpionym środowiskiem dla poczęcia. ale z własnej woli. Odczytywanie prowadzenia przez Ducha Świętego – trzeba aby wychowawca zachował duchową wrażliwość i odczytywał w jaki sposób Duch św.14) (M.2). gdy napotykamy trudności na naszej drodze. które jest przy was. są synami Bożymi” (Rz 8. że wychowawca pragnie jego dobra i wzrostu. 37-39). Rodzina. że wszystko możemy w Tym. Cholewa. Prawda i miłość – to kolejne przykazanie – podopieczny musi być przekonany. nie ze względu na brudny zysk. pragnie prowadzić jego podopiecznego. Szóstym przykazaniem dla wychowawcy jest zdolność do empatii. Dziecko poprzez proces swojego rozwoju przyjmuje sposób swojego postępowania i myślenia swoich domowników. do wczucia się w sytuację podopiecznych „Jeden drugiego brzemiona noście i tak wypełniajcie prawo Chrystusowe” (Ga 6. Flp 4. rozwoju i wychowania dziecka. Następnie należy budować ducha wiary u siebie i wychowanków. 2001. Rodzina jest naturalnym. dzielić ich radości i strapienia. musi wcześniej nastąpić więź zaufania. który nas umacnia (por. s. by samemu nie tracić nadziei i podtrzymywać ją u wychowanków. po Bożemu. jako pierwsze środowisko wychowawcze Rodzina stanowi pierwsze i zasadnicze środowisko wychowawcze. Tworzą się w niej określone formy regulujące zachowania jej członków oraz role i pozycje wytwarzające wzajemne wymagania i oczekiwania. 2001. Równowaga między wymaganiami a serdecznością – to konieczność zindywidualizowanego podejścia do ucznia.13). gdyż właśnie w rodzinie formuje się postawa wiary i rozwój życia religijnego. 41-42). ale z oddaniem” (1 P 5. słuchanie i modlitwa: „Albowiem wszyscy ci których prowadzi Duch Boży. unikanie schematycznego podejścia.

s. gdyż obejmuje wychowanie fizyczne. 63). on nam daje miłość i prawdę (S. 2006. które wyrabiają trwałe nawyki zachowań. cnoty chrześcijańskie. aby sprzyjała całemu osobistemu i społecznemu wychowaniu dzieci. społeczne. Godność i odpowiedzialność rodziny chrześcijańskiej jako „Kościoła domowego” mogą być przeżywane jedynie przy nieustannej pomocy Bożej. Środowisko rodzinne stwarza sytuacje wychowawcze. Bagrowicz. By uniknąć trudności na polu wychowawczym. gdyż to na nich spoczywa obowiązek wychowania chrześcijańskiego dziecka. zachowanie prawa moralnego zawartego w Dekalogu (J. potrzebnych wszelkim społecznościom”(nr 3). a to znaczy że bez Chrystusa nic nie możemy w życiu uczynić. naszą drogą. on jest Przewodnikiem. s. Dzieci mają prawo do dobrego wychowania. Wychowanie uważał papież za prawdziwe apostolstwo. że najważniejsza jest rola rodziców. 2007. „Do rodziców. które są konieczne do stopniowego dojrzewania ich osobowości z punktu widzenia chrześcijańskiego i kościelnego” (J. poprzez które wychowujący (rodzice) rodzą swoje dziecko powtórnie w znaczeniu duchowym. 225-227). moralne oraz religijne. Świętość jest powszechnym powołaniem ochrzczonych.w bezpośrednim odniesieniu do dziecka. Wychowanie w rodzinie jest wielostronne. W nim również znajdziemy odniesienie do wychowawczego posłannictwa rodziny. Jan Paweł II napisał: „Misja wychowawcza wymaga. Pada tam jedna z najpiękniejszych definicji wychowania: „Wychowanie jest przede wszystkim obdarzaniem 119 . Bagrowicz. 2007. Suwiński. jeżeli wyprosi się ją w pokornej i ufnej modlitwie. bowiem należy stworzyć taką atmosferę rodzinną. w których szczególnie trudnym jest obowiązek wychowania a jednak trzeba podejmować ten podstawowy wysiłek. przepojoną szacunkiem i miłością do Boga i ludzi. podkreśla. która zawsze zostanie udzielona. Święta Rodzina jest początkiem tylu innych świętych rodzin. lecz głównie przez całokształt sytuacji domowych. Żyjemy w czasach. Dlatego rodzina jest pierwszą szkołą cnót społecznych. W międzynarodowym roku rodzin Ojciec Święty skierował „List do rodzin”. należy wychowywać po chrześcijańsku. w których dziecko bierze udział. ażeby rodzice chrześcijańscy ukazali dzieciom wszystkie te treści. prawdą i życiem. Uchwała Soboru Watykańskiego II (1963-1965) w „Deklaracji o wychowaniu chrześcijańskim”. pokonywać zagrożenia płynące ze świata. 231-233). s.

1518). Katecheza Dobrego Pasterza jest oparta ani nie na doświadczeniu ani nie na doktrynie. bo przez wychowanie – jak dalej pisał Ojciec Święty – rodzice stają się uczestnikami ojcowskiej a zarazem macierzyńskiej pedagogii Boga samego (J. poszukiwaniu oparcia i Absolutu (J. Sartre). Wilk. na wydarzeniach. a kto nie uwierzy będzie potępiony” (Mk 16. dążeniu do doskonałości. Zdybicka). Instynkt religijny człowieka jest funkcją jego natury rozumnej tak jak oddychanie jest funkcja natury biologicznej organizmu (J. a ten z kolei obdarza ich całą nowością i świeżością człowieczeństwa.19) oraz misję zbawienia dusz. 295-297). Makselon) (K. więc i nauczajcie wszystkie narody udzielając im chrztu w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. jest wyrazem potrzeb człowieka i próbą rozwiązania jego problemów egzystencjalnych (Z. s. Uważają. Wychowanie religijne nie może być oderwane od wychowania kształtującego osobowość dzieci i młodzieży. Pastuszka). czyli jego nauczanie. filozofowie czy socjologowie prezentują w tej sprawie wiele interesujących stanowisk ważnych dla pedagogiki i wychowania. P. pozwala utrzymać stan równowagi nie tylko pomiędzy człowiekiem i światem a także utrzymać stan równowagi wewnętrznej (J. lecz na kerygmacie. Rodzice obdarzają swym dojrzałym człowieczeństwem nowo narodzonego człowieka. czyli macierzyństwa duchowego. Przejawia się on w pragnieniu szczęścia. różni psychologowie. będzie zbawiony. czyli w Dobrej Nowinie Jezusa Chrystusa. Katecheza taka stanowi wyjątkowo skuteczną formę socjalizacji w ramach tradycji i wspólnoty katolickiej. zaleconą przez Chrystusa w słowach: „Idźcie. Obecność Kościoła Kościół ma misję nauczycielską.16). w którym przyszło na świat Królestwo Boże. Ostrowska. 1994. s. Współczesna katechetyka widzi to rozwiązanie w katechezach kerygmatycznych. Durkheim). poszukiwaniu prawdy.człowieczeństwem. że religia: jest niezbędna dla normalnego życia człowieka (E. Jest mowa o powołaniu. co wam przekazałem” (Mt 28. jest nieomylne w zakresie prawd objawionych oraz praw moralności. uczcie je zachowywać wszystko. które „tu i teraz” są dla nas 120 . Tu już nie ma mowy o prawie do wychowania. 1998. Misterium Kościoła. gdyż „Kto uwierzy i przyjmie chrzest. które ze sobą przynosi na świat”. którą Kościół katolicki obejmuje w jej pełni. obdarzaniem dwustronnym.

6-7). do świętości. Nie chodzi o opowiadanie o tym. Wychowując innych należy wychowywać siebie. o jakich mówi Maria Montessori. błędy. wieku dorastania (adolescenta). która objawia się teraz (S. wypalenie zawodowe. Cavalletti. emocje muszą być poddane kontroli. ukazując inne aspekty i zaspakajając potrzeby dziecka. Od miłości. Przypowieść w pełni zaspokaja potrzeby właściwe trzem fazom rozwoju. Jako osoba wierząca – katecheta – uczy się wytrwałości. jakim jest zaspokojenie fundamentalnej potrzeby. Religijność rozbudzona u dzieci obrazem Pasterza. Bok. wytrwale dążyć do doskonałości i pomagać w dążeniu do doskonałości innym. 57-61). Skoro Mistrz powiedział: „Przykazanie nowe daję wam. czy tzw. która wyróżnia się od większości innych form wychowania religijnego. okresu wyczulenia na heroizm. potknięcia powodują rozgoryczenie a często także zniechęcenie.bo kochać to znaczy powstawać”. Wtedy ukazana opiekuńczość. ale której celem jest „przeobfite” życie Zmartwychwstałego. rozwija się i uzupełnia w miarę wzrastania dziecka. „ciągle zaczynać od nowa…. 2001. która strzeże do miłości przebaczającej. Rozwój ten jednak dokonuje się w oparciu o pewny fundament. młodzieńca i dorosłego. Aby do dojrzałości zmierzali wychowankowie. Niepowodzenia uczą pokory. będzie wzrastać w miarę. tak Ja was umiłowałem” (J 13. jak również będzie On nam wyznaczał drogę niepozbawioną trudności. 1987. Raz rozpoczęta relacja z Dobrym Pasterzem nigdy się już nie skończy. lecz jest to raczej głoszenie odwiecznej miłości ku nam. Wszelkie niepowodzenia. byście się wzajemnie miłowali. Wszelkie konfliktowe sytuacje powinno się rozwiązywać z rozwagą.34). jak będzie rosło dziecko. późniejszego dzieciństwa (fanciulleza). okresu wyczulenia na moralność. Kunowski. wczesnego dzieciństwa (infanzia). które nie mogą być apodyktyczne i pozbawione wyrozumiałości (D. miłość Pasterza wyda się przebaczająca. Tylko mądrze wiernie i wytrwale miłując można rozbudzić w kimś potrzebę i wole miłowania innych. s. którą Erikson nazywa „potrzebą bycia czyimś dzieckiem” (need for affiliation) (S.Dobrą Nowiną. Jest to opcja fundamentalna. okresu wyczulenia na opiekuńczość. 2006. co wówczas się wydarzyło. Postawa miłości wiąże się ze stawianiem wymagań. s. należy okazywać im wiele miłości. Najważniejsze jest przekonanie o tym. 17-25). tego że ciągle trzeba nad sobą pracować. że porażka nie jest czymś trwałym 121 . a w końcu do imitatio Christi. trzeba „rodzić się” na nowo do coraz to doskonalszej formy człowieczeństwa. s.

i niezmiennym i warto podejmować wysiłek. dobre i piękne!” – tak mówił Jan Paweł II (A. 2). 269). żeby jej uniknąć (I. aby tam. w której dokonuje się edukacja. Szkoła powinna być wspólnotą nauczycieli mistrzów i uczniów. Człowiek staje się Ja w kontakcie z Ty – pisał Martin Buber. prowadzi za sobą wychowanków. 122 . ale w umiejętność poruszania się w niej. Nauczyciel. Wszystkie aspekty wychowania muszą być coraz bardziej zintegrowane. Edukacja ma pomagać „uczącym się. gdzie żyją z każdym dniem doskonalili się jako ludzie. Wiąże się z rozchwianiem ładu aksjonormatywnego. s. gdzie wychowawca. ale nie może stać się aspektem jedynym. czy kryzysem wartości. istota ludzka bez powiązania z Drugim (Bogiem i ludźmi) nie jest w ogóle człowiekiem (A. dobru i pięknu. I dzięki nim także sam niejednokrotnie do prawdy się zbliża. by coraz bardziej <byli> a nie tylko <mieli>. Rola wychowawcza szkoły Według G. któremu towarzyszy poczucie labilności w świecie wartości. Nauczanie szkolne jest jednym z aspektów Edukacji. Rynio. 265-269). s. jako mistrz już idący ku prawdzie. Wszyscy – rodzice. Jest to szczególnie ważne dziś. Aby był dobrym przewodnikiem powinien wiedzieć jak ustrzec uczniów przed światem antywartości i prowadzić swoim postępowaniem pomóc osobie w osiągnięciu panowania nad własną wolnością. wychowawcy. s. „Wychowawca” nr 11/2006. Rynio. musi być poparte świadectwem ich życia” (fragment przemówienia do uczestników sympozjum europejskiego na temat „Wyzwania Edukacji” 3 VII 2004. Powinni też pamiętać. Kerschnsteiner: „Świadome urzeczywistnianie wartości w kimś jest wychowaniem innych”. Dzierzgowska. nauczyciele. 2007. Pierwszym warunkiem owocności spotkania jest zawsze akceptacja drugiego człowieka. 1999. co prawdziwe. grupy duszpasterskie powinni zaangażować się we wspólną pracę na rzecz Edukacji młodzieży. jest postawiony przed koniecznością wprowadzenia uczniów nie tylko w rozumienie otaczającej ich rzeczywistości. „filozof dialogu”. Dzięki jedności procesu wychowawczego osobowość i życie młodego człowieka stają się coraz bardziej spójne. 1999. s. „Niech młody człowiek stopniowo przyswaja to. że to czego nauczają. I-VI). jako instytucji społecznej i nauczyciela. gdy mamy do czynienia z załamaniem się autorytetu szkoły. Rodzice i nauczyciele powinni uszanować godność dziecka.

. Jest w posiadaniu zdolności współodczuwania. Włodarski. s. Rola pedagoga ogranicza się do zadbania o maksymalny rozwój wychowanka. Wiedza. 23).Od nauczyciela oczekuje się kompetencji w dokonywaniu wyborów i ocen.jak i wychowaniu. Jest to odpowiedzialność nie tylko wobec ucznia. 1992. że nauczyciel uczy nie tylko o tym.. jakie ich młodzieży chowanie”. jak w tym świecie funkcjonować. Musi on mieć świadomość.Wykorzystując swoją wiedzę i doświadczenie nauczyciel powinien zrobić wszystko. modyfikować własne sposoby działania. Nauczanie jest procesem indywidualnym i zależy od osobistych właściwości i możliwości nauczyciela. iż wszystkie jego 123 . by dotrzeć do jednostkowych przypadków w odpowiedni sposób. Dzięki temu jego nauczania będzie skuteczne. Empatia potrzebna jest zarówno w nauczaniu . jaki jest świat. 14). uczciwość i poważanie dla pracy. jest to też odpowiedzialność wobec społeczeństwa" (Z. innowacyjnie. Na tym polega jego odpowiedzialność. przekazywanie dzieciom wiadomości wpartych o narodowe korzenie. Nauczyciel musi tu uznać nadrzędność potrzeb ucznia nad swoimi. Nadal aktualne jest powiedzenie z XVIII w. Pamiętać należy. humanitarna edukacja wpajająca tolerancję. Każdy z tych procesów ma bowiem na celu rozwój wychowanków. troska zarówno o progres osobowości własnej jak i uczniowskiej. Ważne jest. Do obowiązków zawodowych nauczyciela zalicza się skrupulatne wypełnianie zadań dydaktycznych i opiekuńczo-wychowawczych. by ocalić tą osobowość” (I. którą przekazujemy uczniom nie może być celem samym w sobie. powinien on mieć osobistą i wyrobioną świadomość spraw ważnych. wolność. Być otwartym na dialog z uczniami.: „Takie będą Rzeczypospolite. Osobowość nauczyciela oscyluje między prestiżową wielkością a rzeczywistym poczuciem niższości. a także wiedzy. Jest ona przyczynkiem do ich rozwoju. Wychowawca winien podchodzić do swej pracy niekonwencjonalnie. Skuteczny wychowawca świadomie działa korzystając z własnych zasobów intelektu i uczuć.wychowawcze. Jutro naszej cywilizacji będą tworzyć dzisiejsze dzieci. Wojnar. dla pełnego i wszechstronnego rozwoju młodego pokolenia. za swoje umiejętności dydaktyczno . „Jest więc nauczyciel odpowiedzialny za swój warsztat pracy. samodzielnie rozwiązywać zagadnienia z praktyki życia szkoły. Tu właśnie mówimy o kompetencjach nauczyciela. Ma to oczywiście związek z dobrem oraz realizowaniem właściwych środków pobudzających rozwijanie się podopiecznego. 1982. nie zapominając o jego podmiotowym w tym procesie uczestnictwie. ale też. s.

Tolerancja oznacza w tym przypadku wspólne przekonanie.Proces indywidualizacji jest konieczny. Młodzież naszych czasów kształtuje swój świat pod wpływem różnego rodzaju mediów. Prawo nauczyciela i ucznia do poszukiwania prawdy i jej głoszenia. Należy znaleźć kompromis. tak ze względu na różne potrzeby emocjonalne. jednak ma prawo ją głosić i być jej „świadkiem”. powinno być zagwarantowane w każdym programie edukacyjnym i wychowawczym. spajanych głębokim szacunkiem dla drugiego człowieka. o ile wszyscy jej członkowie będą właściwie rozumieli swoje zobowiązania. Więckowski. Misja szkoły powinna opierać się na fundamencie jakim jest poszukiwanie. że nikt nie może się czuć posiadaczem prawdy. poznawanie i przekazywanie prawdy (W. . a nie nauczyciel. 84-87). odczuwania jego potrzeb. która łączy wspólnotę szkolną jest prawda w szczególności prawda o sobie i ona staje się kryterium pozwalającym kierować procesami nauczania i wychowania. Więzią. Istotą prawdziwego procesu wychowawczego jest stosunek „człowieka do człowieka”. s.. rodzice. to wtedy w szkole będzie zachowana wolność i wychowanka i wychowawcy. tak aby mógł ją narzucać innym. Ta różnorodność będzie spajała wspólnotę szkoły. który nie burzyłby fundamentalnych wartości a równocześnie nie był zamachem na wolność jednostki. Jedynie poprzez takie postępowanie może przemierzać wspólnie z podopiecznym „szlak wiedzy”. z poszanowaniem wolności sumienia. Praca z uczniem winna byś dostosowana do jego inteligencji” (R. Wspólnotę wychowującą szkolnej rzeczywistości stanowią również trzy podmioty (nauczyciele. które ujmowane są w dialogu. Pedagog powinien posiąść umiejętność współpracy z uczniem. akceptowania jego zachowań.działania zawodowe pozostawią trwały ślad w postawach wychowanków. 2007. Zakończenie Pedagogika przyszłości – to bycie w pobliżu drugiej osoby. Z tego powodu Jan Paweł II nieprzerwanie nauczał prawdziwej tolerancji. wychowanie ma szanować wolność i samostanowienie wychowanków. która domaga się poszanowania wolności wychowania) zamiast wzrastać 124 . który uważa że ją poznał. Pozostawiony sam sobie (zgodnie z zaleceniami antypedagogiki. w rezultacie dyskusji i analizy. Nie zawsze w tym świecie umie wybierać. Starnawski. uczył tolerancji dla różnic. 17). jak i intelektualne dzieci. uczniowie). 1996. s.

Gadacz. oprócz radości i poczucia sensu życia jakie nam daje. Prawdziwym chrześcijaninem jest ten. Potrzebni mu są przewodnicy – pedagodzy. 1991. Gdy będziemy spełniać przykazania. wzajemne zaufanie. Wtedy możemy się czuć wypaleni. Młode pokolenie staje się podmiotem przeobrażeń społecznych i kulturowych. wiara w powodzenie wysiłków wychowanka. Zasadą wychowawców w szkole powinny być życzliwość i dialog. Człowiek spełnia się więc w swym człowieczeństwie stając się darem dla innych. Uczynienie ze swego życia „daru dla innych” zależy jednak od naszej decyzji (T. dobra i prawdziwego pokoju.w człowieczeństwie. Tylko przykłady skutecznie przekonują i pociągają. s. gdzie będzie się kształtowało poczucie wspólnoty wychowawczej. Młodzi ludzie wyrażają poczucie zagubienia i chaosu. Staje ono przed koniecznością wyboru określonych wartości i ukształtowania własnej tożsamości. Taki jest najgłębszy sens życia ludzkiego. Olbrycht. We wszystkim co robi pedagog ma on być człowiekiem sumienia. trudem i poświęceniem. 2007. co my z siebie dajemy. Odwoływanie się do wartości wychowawczych Ewangelii może i powinno wzmocnić budowanie wspólnoty nauczycieli z jednej. Wartości składające się na aksjologię szkolną powinny być akceptowane prze społeczność szkolną: pracowników. 61 – 65). karłowacieje i degraduje się jako człowiek. uczniów i rodziców i deklarowane w formalnych dokumentach ogólnoświatowych (K. w której nikt nie wie czy zdoła 125 . Skoczylas. 91. Taka sytuacja wymaga nieustannej troski o nowy model szkoły. Misja nauczyciela powinna być traktowana jako powołanie. przez przyjęcie pedagogii Jego miłości. to w ten sposób przyczynimy się do wzrostu miłości w świecie. którą tworzyć będą nauczyciele. 461). Aby więc mogła powstać wspólnota wychowująca należy zaprosić do tej wspólnoty Jezusa – Pedagoga. aby stać się nie tylko mistrzem w przekazywaniu słowa. s. którzy towarzyszą mu w rozwoju z miłością i cierpliwością. Miłość. Inaczej grozi nam nieuchronna katastrofa. rodzice i uczniowie oraz przedstawiciele Kościoła (K. a rodziców i uczniów z drugiej strony. Postawą „non serviam” (nie będę służył) przekreślamy swoje życiowe szanse. Tędy wiedzie droga do cywilizacji miłości i życia – jedynej drogi postępu i rozwoju ludzkości. 2005. łączy się także z ofiarą. kto umie naprawdę miłować. współdziałanie. Miarą naszego sukcesu jest to. co głosi. ale przede wszystkim autentycznym świadkiem potwierdzającym własnym życiem to. 97). a jednocześnie ze stanowczością i poczuciem realizmu. s.

4. Wychowanie dziecka do życia Eucharystią. cz. 11. „Nowa Szkoła” nr9/2005. Konieczne jest społeczne wsparcie….. „Szkoła Zawodowa” nr 4/1998. „Nowa Szkoła” nr 2/2006. Encyklopedia Pedagogiczna. Akademickie „Żak”. 10. Tucholska. Rynio A. 9.. Rynio (red. Piotrowska M. Świątoniowska M. Fundacja Uniwersytecka KUL. „Pastores” nr 12/2001. 27. Rola rodziny w religijno-moralnej edukacji młodzieży. KUL. Jana Pawła II wizja wychowania.. Stalowa Wola 1999. „Ateneum Kapłańskie” nr 149/2007. Ostrowska K. Wyd. Wyd. Tucholska S. VI. Środowisko wychowawcze szkoły katolickiej. 4/1996. Wyd. [w: ] A. Kerygmatyczna realizacja odnowy wychowania chrześcijańskiego.. Zagadnienia wybrane. 16. „Przegląd Psychologiczny” nr 3/2001.ocalić siebie i bliskich. Żyjemy wspólnie na jednej ziemi i poczujmy się wezwani Chrystusowym przykazaniem miłości do współodpowiedzialności i braterstwa. Rynio (red. Syndrom wypalenia zawodowego. nr 43/1991. 3. Piotrowska M. „Edukacja Dorosłych” nr 1/2/2006. [w: ] A. Edukacja humanistyczna. „Ateneum Kapłańskie” nr 148/2007. 6. Wyd. Bok D.. Kula E.) K.. 12.. 7. Rusiecki M. Bagrowicz J. „Żak”. Fijałkowska B. 15. Warszawa 2007. Stopa. „Ateneum Kapłańskie” 147/2006. „ETHOS” nr 3/2006. 14. Bibliografia: 1. Skoczylas K. 18. 20.. Wychowanie jako spotkanie osób. 126 . Adamski F. 2. Dekalog wychowawcy.. Wypalenie zawodowe. Potencjał duchowy dziecka. „Wychowawca” nr 10/2006. Wyd. Kraków 2001. Wychowanie do prawdy – powinnością szkoły. Lublin 1987. Jasińska K. Kędracki E. Stalowa Wola 1999. Suwiński S..). Posłuszeństwo i wolność w wychowaniu. Kultura między sacrum a profanum. 2. Lublin 2009. Aksjologia szkoły katolickiej.. Pedagogika katolicka.. S.. Wypalenie zawodowe u nauczycieli a rola wsparcia społecznego. WAM... 23. Z Biblią przez życie. Młodzieży chowanie – sprawa całego społeczeństwa. Olbrycht K.). System chrześcijańskiego wychowania. Zagadnienia wybrane. Cholewa M.. Apostolstwa Modlitwy. Warszawa 1996. Gdańsk 1998. Instytut Pracy Nauczycielskiej.. (przekł. „Znak”... Rynio A.. 5. 8. Fundacja Uniwersytecka KUL. „Życie Szkoły”. Kozielecki J. Starnawski W.. Kunowski S. „Dyrektor Szkoły” nr 3/2007. Cavalletti S. 21. Człowiek wielowymiarowy. Kielce 1995. Cristiny Maslach koncepcja wypalenia zawodowego: etapy rozwoju. „Częstochowski Biuletyn Oświatowy” nr 1/2006. Wyd. Więckowski R. Jak moja praca mnie wychowuje.. t.. Wypalenie się zawodowe nauczycieli. 25.. W poszukiwaniu wartości. 19. „ETHOS” nr 75/2005. 13. Wypalenie zawodowe nauczycieli.. Wyd. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Gadacz T. 24. Wyd. 26. Dzierzgowska I. 17. Pedagogika katolicka. 22. Wypalenie zawodowe u nauczycieli. Szkoła w wychowaniu moralnym. „ETHOS” nr 75/2006.. Kraków 1989. Wyd.

Wojnar I.. Wartości kultury a osobowość nauczyciela. Człowiek jako wychowawca i nauczyciel..28. 30. (red. 3/1982. M. 31. tłum. Żerańska. 29. Wilk J. „Nasza Szkoła”. Warszawa 1992. Bydgoszcz 1994. 127 . Vloet J. Wychowanie w rodzinie od starożytności po wiek XX. „Communio” nr 3/2007.. Rodzina jako podstawowe środowisko wychowawcze w świetle doktryny Kościoła katolickiego. Włodarski Z. [w:] Jundził J.). Miejsce religii w wychowaniu – na rzecz religijnego wychowania w szkole..

com 128 .KOŁO NAUKOWE PEDAGOGÓW Uniwersytet Śląski w Katowicach Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie ul.cieszyn@gmail. Bielska 62 43-400 Cieszyn mail: knp.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful