You are on page 1of 12

Gra Lecha - Gniazdo Bogw

"[Bogom i przodkom] wybudowano w miecie Gnienie najwaniejsz wityni, do ktrej pielgrzymowano ze wszystkich stron." -- Jan Dugosz (1455) "Lech - w mitologii zachodniosowiaskiej i polskiej syn Pana, brat Czecha i Rusa, eponimiczny heros Lechitw-Polakw." -- Encyklopedia mitologii ludw indoeuropejskich, Andrzej Kempiski

Gra Lecha w Gnienie to historyczne i zwyczajowe okrelenie gnienieskiego Wzgrza Lecha. Wzgrze to, ongi znacznie wyrniajce si z okolicznego krajobrazu - otoczone przez rzeki i jeziora - stanowio idealn lokalizacj dla jednego z najwaniejszych orodkw kultowych dawnych Polan[1]. Naszym przodkom kojarzyo si zapewne z mitologicznym modelem kosmicznej gry domem bogw wyaniajcym si z wd Praoceanu. Jakich bogw czczono zatem na szczytach tej witej gry Polan? Z pomoc przychodzi nam uwana analiza technik chrystianizacyjnych (przede wszystkim inkulturacji[2]) oraz nowy stan bada rde staropolskich.

Lech
Miejsce skd do Gniezna przywdrowa Lech w przekazach mityczny przodek Polan, Pomorzan i Poabian - okrela si bardzo konkretnie. Wg Kroniki Wielkopolskiej miaa to by rzymska prowincja Panonia (obecne tereny Sowenii, Zachodnich Wgier, Austrii w zlewisku Sawy i Dunaju). Na ile to informacja historyczna, a na ile mitologiczna trudno osdzi. Z pewnoci w okresie wielkiej wdrwki ludw i pniej na terenie rzymskiej Panonii pojawiaj si ludy sowiaskie, a na temat przodkw Lechitw staroruski kronikarz Nestor pisze, i przybywszy z okolic naddunajskich "siedli nad Wis i przezwali si Lachami, a od tych Lachw przezwali si jedni Polanami, drudzy Lachowie Lutyczanami, inni Mazowszanami, inni Pomorzanami". Profesowie Jacek Banaszkiewicz, Marek Derwich i Marek Cetwiski uznaj Lecha nie za posta historyczn, ale jednoznacznie mitologiczn[3], za herosa pboga, mitycznego przodka Polakw. W przekazach jest on przecie synem lenego boga Pana, buduje sw siedzib w pobliu gniazda orw na wzgrzu, a od jego imienia zostaje nazwany lud Lechitw i kraina Lechia. Jest wic Lech wyranym odpowiednikiem midzy innymi Romulusa, mitycznego przodka Rzymian, syna boga Marsa i kapanki Westy z rodu Eneasza - od imienia Romulusa zostaje nadana miastu i pastwu nazwa. Pozostajc na gruncie indoeuropejskim - polska badaczka tematyki celtyckiej Janina Rosen-Przeworska zauwaa w swojej "Ikonografii wschodnioceltyckiej", e termin lech powiadczony jest rwnie w jzykach celtyckich i posiada tam interesujce podwjne znaczenie: 1. kamie (por. kultowy cromlech) 2. bohater, heros, przodek. Niebywale pasuje to do naszego Lecha jak i ustanowionego przeze kamiennego sanktuarium w Gnienie. Przejdmy jednak do ladw jakie pozostawi mg na Grze Lecha kult bogw naczelnych, a co jest gwnym tematem niniejszego opracowania. 1

rda staropolskie
Badania wspczesne zdecydowanie odrzucaj hiperkrytyczne, czy wrcz pochopne wnioski prof. Aleksandra Brcknera (przeom wieku XIX i XX). Obecnie religioznawca prof. Andrzej Szyjewski w "Religii Sowian"[4] okrela je wprost mianem "ciekawostki bibliograficznej", a historyk mediewista prof. Krzysztof Bracha w artykule "Tria ydola Polonorum"[5] zwraca uwag na zapomnian Postyll Komiczyka z roku 1405[6]. Badacz ocenia Postyll jako wiarygodn i wan. Wczeniej ju Aleksander Gieysztor wskazuje na konieczno ponownych bada panteonu Polan, okrelajc przy tej okazji Jana Dugosza pierwszym polskim strukturalist i komparatyst[7]. Pamitajmy take, e to Aleksander Gieysztor by w Polsce pionierem nowoczesnych bada nad religi naszych przodkw - jako jeden z pierwszych wskazywa na rda pozakronikarskie, przede wszystkim religioznawstwo porwnawcze oraz przebogat w krajach sowiaskich kultur ludow (legendy, banie i etnografi). Nastpnie uznany badacz prof. Wodzimierz Szafraski w sposb zdecydowany odrzuca, a nawet potpia ustalenia Brcknera wskazujc na niemal stuletnie pitno jakie odcisny na badaniach religii Sowian. Profesor Szafraski uznaje rwnoczenie przekazy o bstwach Polan za wartociowe i wiarygodne[8]. Bdy w rozumowaniu Brcknera zauwaaj take profesorowie Marek Derwich i Marek Cetwiski, bez zbdnych lkw czy oporw badajc przekazy staropolskie.
Strukturalizm - stanowisko metodologiczne w najoglniejszym sensie goszce, e dla zrozumienia pewnych zjawisk niezbdne jest uchwycenie struktury w ktrej one wystpuj, lub budowa takiego modelu, ktry wyjania ich rol w ich rodowisku. Antropologia kulturowa - dyscyplina nauk spoecznych badajca organizacj kultury, rzdzce ni prawa, historyczn zmienno i etniczn rnorodno kultur w celu skonstruowania oglnej teorii kultury.

Rwnie wybitny antropolog kultury prof. Leszek Kolankiewicz wyraa zdziwienie dotychczasowym ignorowaniem staropolskiej Postylli Komiczyka, tym bardziej, e w kluczowym fragmencie nie uwzgldnionej przez Brcknera (fragment opracowany dopiero po roku 1979, a po raz pierwszy wykorzystany do bada w roku 1999). Prof. Kolankiewicz podejmujc si szczegowej analizy imion bstw prapolskich wykazuje ich poprawny i niezwykle archaiczny rdosw. Rwnoczenie uznaje, podobnie jak prof. Szafraski, e ich odrzucanie (wzorem Brcknera) jest bezpodstawne[9]. Za prof. Henrykiem owmiaskim przypomina take, i skuteczna chrystianizacja Polski nastpowaa dopiero na przeomie XII i XIII wieku trwajc przynajmniej do wieku XV (co znaczco uwiarygadnia rda staropolskie). Wreszcie archeolog Tomasz Sawicki, jeden z dyrektorw Muzeum Pocztkw Pastwa Polskiego, stwierdza i co do umiejscowienia pogaskiego kultu w Gnienie relacja Jana Dugosza potwierdza si[10]. ladami tymi poda badacz tematu Grzegorz Niedzielski publikujc seri szczegowo udokumentowanych artykuw[11].
Z technik inkulturacyjnych: "[Natomiast] naley wici wod i skrapia ni owe [pogaskie] witynie, budowa otarze, umieszcza [w nich] relikwie, poniewa, jeli owe witynie s dobrze zbudowane, koniecznym jest, aby byy przemienione z miejsc kultu bokw na przybytki prawdziwego Boga. Aby lud w, widzc witynie swoje nie zburzone, usun bd z serca i Boga [...] poznajc i wielbic z wikszym zaufaniem przychodzi w miejsca, do ktrych nawyk." -- Papie Grzegorz I do Mellitusa, pniej biskupa Canterbury, pocztek VII wieku[2]

Rne rda staropolskie umiejscawiaj w Gnienie kult niebiaskiego boga Jasza/Jessy (jako Jowisza), bogini rolnikw, wadczyni ycia i mierci Marzanny/Marzy (jako Cerery i bogini "marsowej") i Nyji/Niji (jako Plutona) boga obdarzajcego bogactwem oraz przewodnika dusz ludzkich[12]. Jak wskazuje prof. Leszek Kolankiewicz "wszystkie prapolskie idolorum nomina [ac. okrelenia idolw/bstw] maj bardzo archaiczne rdosowy, z reguy praindoeuropejskie, uprawniaj wic do ostronych porwna". Pjdmy zatem t drog. 2

Szczyt niski (ninek)


Najwyszy szczyt Wzgrza Lecha (ponad 120m n.p.m.), jednoczenie wane miejsce witynne, wizane z orodkiem wadzy piastowskiej - ksicej. W fazie przedchrzecijaskiej rodzaj stromego, wyrniajcego si wzgrza z obudow kamienn na caej powierzchni (model ysej Gry?), otoczonego rowami prawdopodobnie o znaczeniu kultowym. Wok konstrukcji odnaleziono naczynia (datowane ju od koca VIII wieku oraz nienaruszone koci zwierzt) wskazujce na skadanie licznych ofiar[13]. W miejscu tym zidentyfikowano take kamienny obiekt o ksztacie podkowy, by moe nawizujcym symbolicznie do ksztatu ksiyca. Lokalne podania jak i kroniki staropolskie mwi powszechnie o istnieniu w tym miejscu wityni pogaskiej. Midzy innymi Jan Korytkowski, kanonik gnienieskiej kapituy metropolitarnej, pisa w roku 1880: "Koci kolegiacki w. Jerzego na zamku, wedug ustnego podania przez Mieczysawa I z pogaskiej wityni przerobiony, by pierwszym kocioem parafialnym w Gnienie, a zarazem kaplic ksic..." Jakiego boga czczono zatem na szczycie niskim? Dotychczasowe hipotezy o kulcie boga Nyji (dokadnie w tym punkcie Gry Lecha) nie wydaj si prawidowe. Kult Nyji (kojarzonego przez Dugosza z zawiatowym Plutonem) naleaoby lokalizowa raczej w obrbie niszej, "cmentarnej" czci wzgrza (tzw. Boej Roli - o czym dalej), natomiast sam szczyt niski poprzez swoja specyfik, dane etymologiczne i praktyk inkulturacyjn (zbudowano w tym miejscu koci w. Jerzego)[14], wskazuje na pierwotne powicenie go bogu niebiaskiemu - patronujcemu Ksiciu i jego druynie (analogicznie jak kult Peruna na Rusi Kijowskiej u ksicia Wodzimierza, czy rzymski Jowisz bdcy rdem wadzy). Na uwag zasuguje rwnie herb Piastw - orze - w wierzeniach indoeuropejskich ptak powicony bogom niebiaskim, symbol wadzy, take ksicej i krlewskiej.

Piecz majestatyczna krla Polski Przemysa II z dynastii Piastw z napisem: "Reddidit ipse potens vitricia signa Polonis" (Sam Najwyszy przywrci Polakom zwyciskie znaki). Warto zauway, e orze i przydomek "Najwyszy" to dawne odniesienia do Gromowadcy, struktura ta czynia przekaz zrozumiaym dla wszystkich poddanych krla, w tym okresie w wikszoci tylko powierzchownie lub w ogle nie poddanych ewangelizacji. Jak podaje Sownik etymologiczny jzyka polskiego nazw szczytu niskiego (ninek) naleaoby wiza z pojciem , niwa, niwiarz. To, jak i stare indoeuropejskie powizanie z pniem ghen-, oznaczajcego bicie, zabijanie[15] (por. piorun/pra od uderzajcy/uderza) ju porednio wskazuje na boga niebios - posta aktywn i zwycisk, patronujc plonom jak poabski witowit czy rzymski Jowisz. 3

Kamienne niebo
Zagadkowe kamienne oboenie szczytu niskiego (najwyszego na wzgrzu) staje si zrozumiae jeli odnie je do dawnych, sowiaskich wierze o niebie: niebo jest wic w polskich wierzeniach ludowych kamienne[16], podczas gdy gwiazdy wiec poprzez powstajce w nim otwory i pknicia[17], moe take przybiera form paacu zbudowanego z kamieni, w tym drogich klejnotw, a Bg by ukara ludzi zrzuca z niebios kamienny grad i pioruny[18]. W micie niebo ma te tworzy analogi do gigantycznego arna, ktrego centralnym punktem byaby piasta koa (rodek koa), majca swoje mityczne odwoanie do legendarnej postaci Piasta-oracza (utosamianego pniej z Piastem-koodziejem) zaoyciela pierwszej polskiej dynastii[19]. Uzupeniajc powysze, tacy badacze jak Tomasz Gamkrelidze i Wiaczesaw Iwanow podkrelaj niezwyky zwizek kamienia i nieba w jzykach indoeuropejskich: w jzyku indoeuropejskim sowo kamie oznacza take niebo - rozumiane jako kamienne sklepienie, por. staroindyjskie asman skaa, kamienne narzdzie, kamienny mot, kamie Gromowadcy, niebo; por. awestyjskie asman kamie, niebo'[20].

Bg Jasza
Na powyszym nie koniec. Wybudowany na szczycie niskim koci (jeden z najstarszych w Polsce), a w szczeglnoci jego wezwanie - w. Jerzego - dostarcza kolejnych wanych danych. Legendarna charakterystyka postaci tego witego - tu badacze waciwie s zgodni - wskazuje na powizanie z wczeniejszym indoeuropejskim bogiem gromowadnym (i zastpowaniem jego kultu). Wizano wic wspomnienie w. Jerzego z wiosennym witem wschodniosowiaskiego Jaryy - boga o cechach gromowadcy[21], a oglnie w krajach sowiaskich z nadejciem ciepej yciodajnej pory roku. Dla przykadu na Morawach lokowano Jerzego wrcz w towarzystwie bstw sowiaskich - tam klucze do wiosennego "otwarcia ziemi" powierza mu bogini Marzanna: "Daam ci je, daam witemu Jerzemu, aby nam otworzy zielon trawin"[22]. Aleksander Gieysztor zauwaa, e data wspomnienia w. Jerzego odpowiada dokadnie(!) rzymskim Vinaliom, kiedy to gromowadny Jowisz zstpowa do rolnikw, proszony o dobr pogod[23].

Herb Jasienicy z limi jesionu (lsk Cieszyski). w. Jerzy w wierzeniach sowiaskich wizany jest z gromowadc. W polskich wierzeniach ludowych drzewo jesion posiada moc odstraszania wy, stanowi to dawn waciwo boga gromowadnego.

Jaki wic bg doznawa szczeglnej czci na wzgrzu niskim? Wedug rde staropolskich gromowadny bg Polan to Jasza/Yassa (imi z najstarszego znanego rda, rok 1405) lub Jesza/Jessa (rda pniejsze), rzadziej okrelany jako Piorun lub Grom, wymieniony po raz pierwszy w roku 1405 jako idola polonorum czyli rodzimy bg polski[24], wizany w kronikach rwnie z Gnieznem[25]. Naley zauway, e przed Dugoszem - z bstw prapolskich wzmiankowany najczciej: Komiczyk (bg Yassa, ywy obrzd/pieni na wiosn - 1405, rdo nieznane A. Brcknerowi!), Statua provincialia (Yassa - 1420), Sermones Cunradi (Yassa/Ysaya 1423), Postilla Husitae przed (Yesse - 1450), Glosa przy S.Adalberti (agyejsze - 1450). 4

Prof. Kolankiewicz wskazuje na znaczcy zwizek imienia Jesza/Jasza ze zwrotem "oby - bg daj" oraz w lad za prof. Szafraskim na zwizek z celtyckim bogiem Esusem. Imi polskiego gromowadcy, podobnie jak rzymskiego Jupitera (i wielu innych bogw niebiaskich), mona wiza take z "jasnoci" czy adoracj typu oby jania [Panie]! (jak zauwaaj J.W. Suliga, G. Niedzielski), a poprzez indoeuropejski rdze *ansu (pan, wadca, bg) z takimi teonimami jak: nordycki Ass, celtycki Esus, sarmacki Uaszo, perski Asza/Asura. Spokrewnione znaczeniowo indoeuropejskie *awes-, aus-, *awsa- (wieci, byszcze) objawia si natomiast w imieniu bliskiego Polanom kaszubskiego boga Jaster, Jastrzebg (jak dotd ignorowanego w komparatystyce, por. staropolskie i staromorawskie "jastny" czyli "jasny") oraz u rosyjskiego boga Usie, Awsie, a na gruncie batosowiaskim u otewskiego boga Jeusens, Jusens, Usinsz. Z powyszymi danymi wspgraj: "yasta" czyli uczta ofiarna w Persji (por. kaszubskie Jastrowe Jodo - wielkanocna wiconka, Jastarnia i bg Jaster), w Indiach uczta ofiarna to "ita", gdzie bg iwa w najstarszych tekstach zwany jest Ian, a "jaas" (yaas) to "blask/zaszczyt" i "sawa/chwaa" jeden z przejaww boga jako Bhagawany - w hinduizmie najwyszej i osobowej postaci Absolutu. Nie bez znaczenia wydaje si take legendarna posta Jasia, Jasieka, Jasienia, Jaszinka z wielu poda i pieni ludowych (por. rda o piewach i tacach dla boga Jaszy). Tym bardziej, e jego partnerk Marysi od dawna uznaje si w badaniach (R. Katii, M. uczyski, J. KrzysztoforskaDoshek) za lad kultu bogini Marzanny[26], a sam Ja/Jasie u boku Marzanny-Marysi wyranie zastpuje w Polsce posta Zielonego Jerzego - pojawiajcego si w analogicznych pieniach innych krajw sowiaskich. Zwracaj uwag takie cechy naszego Jasia jak pochodzenie z rajskiego podwrza (pie Z wysokiego pola), wojownicza i uwodzicielska natura, jego biay rumak, nazywanie Jasia sokoem i orowcem, walka ze mij, czy ofiarowanie Jasiowi dbowych lici (pie Gboka studzienka). Mamy zreszt - dokadnie jak w przypadku ludowego Jerzego bezporednie zestawienie polskiego Jasia i Marzanny. Na lsku Opolskim w momencie, gdy wrzucano Marzann do wody piewano: Puy ze Marzanecko do Pryski, / Przynie n na bezrok na fryski. / Puy ze Marzanecko do Brzega / Bo cie tam Jakowi potrzeba (ze wsi Gosawice pod Opolem, Malinowski 1877, s. 626). Warto doda, e inkulturacyjne[27] zestawienie boga Jasza i witego Jerzego nie byoby czym wyjtkowym. Przywoa tu mona takie poczenia chrystianizacyjne jak Jario i w. Jurij, witowit i wity Wit, Mokosz oraz w. Mokrinja i wiele innych.

Szczyt Boa Rola


Boa Rola to drugi (niszy i bardziej paski) szczyt Gry Lecha, a take kolejne wane miejsce kultu przedchrzecijaskiego. W rejonie tym (obecnie Archikatedra Gnienieska) zidentyfikowano grup palenisk kultowych (w badaniach archeologicznych dr Gabrieli Mikoajczyk)[28]. Najwiksze spord nich oboone byo drewnem, a co charakterystyczne, jego powierzchni odnawiano a czterokrotnie, ukadajc na pokad popiou i wgli nastpn warstw kamieni. I w tym przypadku odkryto resztki naczy ceramicznych, datowanych podobnie jak te pod kocioem w. Jerzego. Czy odkryte paleniska nawizuj do relacji o gnienieskiej wityni Nyji (i/lub Marzanny) powiconej przodkom dawnych Lechitw? Zesp kamiennego kopca na szczycie niskim i tajemniczej drewnianej konstrukcji palenisk na Boej Roli nawizywa moe do powszechnego w Europie ukadu zawierajcego miejsce kultu oraz budynek zebra plemiennych. Dla przykadu u German miejsca te zway si odpowiednio hrg (kamienny kopiec) i hof (hala uczt ofiarnych). Dodajmy, e w okresie pniejszym Boa Rola stanowia rodzaj honorowego cmentarzyska, a nazwa tej lokalizacji jest tradycyjnym, wrcz archaicznym okreleniem cmentarza w Wielkopolsce[29]. Buduje to wyran analogi do przekazw staropolskich. 5

Jednak najistotniejsze informacje zdaje si nie struktura kultowa - wybudowanej w tym miejscu Archikatedry Gnienieskiej; tj. wezwanie Wniebowzicia NMP (w tradycji polskiej Matka Boska Zielna, patronka niw, czsto uwaana wrcz za poowicznie pogask) oraz szczeglny kult w. Wojciecha - Patrona Polski. Wezwanie maryjne pierwszej katedry jest tu szczeglnie istotne gdy dopiero po stu latach od mierci abp. Wojciecha (997r.) w dniu 1 maja 1097 r. w uroczystej konsekracji/dedykacji prezbiterium dodano wityni gnienieskiej wezwanie w. Wojciecha.

Bogini Marzanna
Wspomniana ju powyej Marzanna (rwnie Morana, Marza, Marmuriena) to prawdopodobnie najlepiej powiadczona bogini sowiaska. rda staroczeskie przyrwnuj j do bogi Hekate i Prozerpiny, staropolskie do Cerery i bogini "marsowej" (por. w badanich A.Kempiskiego jej sowacka forma Marmuriena i rzymski, agrarny Mars - Marmor, Mamurius)[30]. Zachowany do dzi obrzd topienia jej wizerunku ukazuje wprost niezwyk ywotno kultu Marzanny u Sowian Zachodnich. Co istotne, rytua ten pierwotnie oznacza mg nie tyle odpdzenie zimy co odnowienie si bogini. Zachowane lady ukazuj w kadym z tych przypadkw zwizki z naczeln wadczyni cyklu ycia i mierci. W samym obrzdzie topienia Marzanny rwnie wanym elementem jest przecie przyniesienie modej gazki, nowego gaika/maika/nowego latka, a wedug niektrych relacji wrcz odrodzonej bogini Dziewanny (J.Lompa, J.Frazer). Obrazuje to moment cyklicznego przechodzenia pomidzy yciem, a mierci. Warto tu doda uwag poczynion przez badaczy Leszka Kolankiewicza i Zygmunta Krzaka - wskazuj oni na czste powtrzenie rdzenia "anna/ana" w licznych imionach bogini Wielkiej Matki na terenie caego Starego wiata.

Grny lsk, kobiety z wyobraeniem Marzanny, przeom wiekw XIX i XX.

Wykonywane do dzi wyobraenie Marzanny, tradycyjnie ze somy zboowej. Fot. Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu ( mwmskansen.pl )

Posta Matki Boskiej byaby wic najodpowiedniejsz by wpisa si (i wypiera) tak istotny kult bogini rodzimej. Naley tu zaznaczy, e a do wieku XVI imi Maria wymawiano w Polsce jako Marza i wymowa taka bya zwalczana przez Koci[31]. Ks. Jan Winiewski w swojej 6

pieczoowicie przygotowanej "Monografii dekanatu Ieckiego" z 1911 roku stwierdza, i nazwa miejscowa witomarz (miejscowo u stp kieleckiej ysej Gry, rwnie miejsce staroytnych targw) pochodzi od pierwotnego kultu sowiaskiej bogini Marzanny[32]. Co ciekawe, wzniesiony w witomarzy koci (wiek XI) posiada wezwanie identyczne z gnienieskim Wniebowzicia Najwitszej Marii Panny czyli Matki Boskiej Zielnej. Na koniec dodajmy, e kult bogini Marzanny (nazywanej take Marz) lokuj w Gnienie kronikarze staropolscy: Maciej Stryjkowski i Marcin Bielski, ktry w roku 1551 pisze: "Mars zwali Marz / t potym naszy Marze albo Mrzne / [] topili w wodzie vbrawszy iako cowieka pierwey w Gnienie / potym po wsich wszdzie", a jego syn Joachim, sekretarz Zygmunta III Wazy dodaje: "Marzana, tak bym rzek, e to by bg Mars". Prof. Leszek Kolankiewicz wskazuje tu ostronie, i gnienieskie zestawienie bogini Marzanny i boga Nyji jako pary zawiatowej nawet traktowane jako fantazja byoby jednak poprawne mitologicznie[33]. Wrd innych religii wywodzcych si z tego samego co sowiaski - praindoeuropejskiego etnosu - wyaniaj si przecie analogiczne pary bstw (np. Prozerpina i Pluton). Tu naley od razu doda, e w lskich obrzdach powiconych Marzannie pojawia si jej partner Marzaniok, w sowackich Dadko, a na uycach notowani s Wodny Mu Nikus i Wodna Panna - a ta zaprasza do ich zawiatowego paacu... Piknego Jerzego (Kolberg, uyce).

Bg Nyja
Nyja - bg zawiatw, dawca bogactwa (por. Pluton i Weles), opiekun i przewodnik dusz, to jedyna (obok bogini Dziedzileli) posta Olimpu Dugosza zaakceptowana przez hiperkrytycznego Aleksandra Brcknera. A to za spraw (znanej temu badaczowi) niezalenej wzmianki Jakuba Parkoszowica[34] oraz polskim porzekadom ludowym "pjdziesz ty do Nyje" i "bydli w Nyi"[35]. O bogu Nyji wspominaj: Komiczyk (1405, bstwo Nija), Parkoszowic (1440, Nija), Dugosz (1455, gnienieski bg Nyja jako Pluton). Przypomnijmy, e Aleksander Brckner nie zna wspomnianej powyej Postylli Komiczyka, przekazu starszego o niemal pwieku od wzmianki Parkoszowica. Czy uwzgldniajc o wiele starsz od traktatu Parkosza Postyll (czy te jej kluczowy dla nas fragment) obszedby si Brckner askawiej z panteonem prapolskim i kronik Jana Dugosza?

Postacie rogate, tzw. "kozioki": pierwszy od lewej Lednica (okres nieznany) i dwa z Opola (wiek XI).

Aby wykaza inkulturacyjn rol postaci w. Wojciecha i zastpowanie nim kultu boga Nyji, lechickiego wadcy zawiatw, naleaoby odnale zwizki witego Wojciecha z bogactwem i hodowl byda (por. staroruski zawiatowy bg Weles/Woos), z sam krain zawiatw, przewodzeniem duszom, wykaza powizanie Wojciecha ze zwierztami o symbolice chtonicznej/podziemnej (gady, pazy itp.), zjawiskami wizanymi (w wierzeniach sowiaskich) z form przejcia do zawiatw tj. ogniem, wod, niegiem, czy wreszcie z przeciwstawieniem gromowadcy. Cho moe si to wydawa nieprawdopodobne, ale wszystko to bez wyjtku funkcjonuje (nawet do dzi) w polskiej kulturze ludowej. 7

Ludowy wity Wojciech patronuje wic (co niezgodne z jego oficjaln charakterystyk) hodowli byda: "Na witego Wojciecha woowa pociecha", w Karpatach w patronat przybiera nawet form uroczystego wyprowadzenia stad owiec zwanego Redykiem i co istotne, ju w samym Gnienie mamy do czynienia z powiconym witemu jarmarkiem, zwanym bydlcym lub koskim: "Jarmarkw odbywa si w Gnienie 8, [...]. Najwikszy i najzacniejszy jarmark jest w maju, trwajcy om tygodni, na ktry przybywaj ludzie z bardzo dalekich okolic. Najwaniejszym przedmiotem handlu s konie i bydo, ktre tylko przez cztery tygodnie kupuje si i sprzedaje. (...) W czasie tego znakomitego jarmarku (w maju na w. Wojciecha) jest bardzo piknie. (...) Najpikniejszy widok przedstawia las w pobliu miasta, w ktrym si ludzie ze wsi i z odleglejszych miasteczek zatrzymuj na noc, by bydu, prowadzonemu na jarmark da wypoczynek. (...) i spostrzega si mnstwo ogni w lesie, (...) [a] przy ogniskach wida tysice ludzi, ktrzy skracaj sobie czas jedzc, pijc, piewajc, taczc, gwidc i bawic si rozmaicie" (przekaz z roku 1623) [36] Nastpnie w. Wojciech okrela czas koca zimy: "Gdy przed Wojciechem grzmi, dugo jeszcze zima ni", wreszcie uwaany jest za wadc bocianw, w wierzeniach zachodniosowiaskich nosicieli dusz ludzkich: "W dzie Wojciecha witego ptaki przylatuj jego", wreszcie same bociany w Polsce powszechnie zwane s "Wojtkami"[37]. Idc dalej, "bocian-Wojtek" (nosiciel dusz ludzkich) na czas zimy rezyduje w zawiatowej krainie dusz - Wyraju, a przybywajc na wiosn przynosi ostatni nieg. W legendach nie potrafi upilnowa powierzonych mu przez Boga gadw (ktre rozchodz si po wiecie), za kar zostaje strcony na ziemi, w jednym z wariantw nawet pod most. Mao tego, bocian walczy z orami (ptakami gromowadcy), posiada moc ukarania krzywdzcych go ludzi podpaleniem domostwa ale i przysparza szanujcym go ludziom wszelkiej pomylnoci.

Bocian to w wierzeniach polskich dawca pomylnoci i przewodnik dusz. Cechy te odpowiadaj ladom kultu sowiaskiego/indoeuropejskiego boga zawiatw, ktrego witym zwierzciem mg by (take) bocian.

Co interesujce, przybycie duszy (pocztego dziecka) przedstawiane jest jako wycignicie (przez bociana) aby z mokrade (por. woda i bagna jako brama zawiatw), przeniesienie jej na dach domu i wpuszczenie dziobem poprzez komin do rodka domostwa (dzib bociana w wierzeniach ludowych posiada symbolik falliczn). Std do dzi tak popularne wierzenie (u Sowian Zachodnich) o bocianie przynoszcym dzieci[38]. I dalej, czy polskie przysowie "Kle, kle, Wojtu, kle, kle, twoja matka w piekle" wskazuje na dawn relacj Nyji i Marzanny? Z pewnoci "bocianWojtek" jawi si tu jako lad yczliwej postaci pana zawiatw, co wymagaoby jednak dalszej, odrbnej analizy religioznawczej. 8

Rwnie oficjalna charakterystyka postaci witego Wojciecha wskazuje na zastpowanie kultu dawnego, cyklicznie odradzajcego si boga o cechach chtonicznych. W tym kontekcie szczegow analiz legendy w. Wojciecha daje nam Grzegorz Niedzielski w swojej "Mitologii plemion prapolskich"[39] wykazujc szereg wyranych analogii mitologicznych z bstwem zawiatowym, a ktre trudno podejrzewa o przypadkowo. Szczeglnie chodzi tu o sceny podry i mierci witego. Tutaj przypomnijmy jeszcze wyrany strukturalny zwizek Wojciecha z chodniejsz por roku: translacja relikwii (wyniesienie z grobu do otarza) witego Wojciecha odbywa si wraz z nastaniem jesieni: 20 padziernika - wg wiedzy ludowej jest to czas pojawienia si na nieboskonie Plejad i Oriona - gwiazd (uwaga) czonych przez lud ze w. Wojciechem. Nastpnie, w roczniku hildesheimskim rok 1000 okrela si jako rok w. Wojciecha mczennika czasu Postu Czterdziestodniowego[40]. Po czym 23 kwietnia (zachd "wojciechowych" Plejad i Oriona w wierzeniach ludowych!) odbywa si w Gnienie do dzi uroczysta procesja obrazujca pogrzeb witego.

Para bogw zawiatowych - Persefona i Hades na tronie.

Na uwag zasuguje take powizanie kultu Wojciecha z pomorskim bogiem Trzygowem, ktry to w badaniach powszechnie wizany jest (przede wszystkim) ze stref zawiatow. W Szczecinie, na gruzach zniszczonej (w wyniku misji chrystianizacyjnej) wityni Trygawa pobudowano koci wanie pod wezwaniem witego Wojciecha. Z jednej strony moe to by odczytywane jako patronowanie piastowskiej misji chrystianizacyjnej na Pomorzu, jednak z drugiej zachodzi wyrana zbieno strukturalna. Ponadto gaz Trygaw z pomorskiego Tychowa - otoczony cmentarzem - do dzi nosi inskrypcj przeciwstawiajc sobie wierzenia chrzecijaskie i rodzime w odniesieniu do wdrwki dusz[41]. Z obszaru Polski znane s podobne gazy lub kamienie w. Wojciecha, np. w wielkopolskim Budziejewku albo w kujawsko-pomorskim Strzelnie czy Leosi gdzie kamie wrcz zwie si zamiennie w. Wojciecha lub Diabelcem(!).

Gazy Trygaw, w.Wojciech i w.Wojciech-Diabelec fot. www.tychowo.pl i Wikipedia

Pamitajmy przy tym, i nie mona interpretowa kultu w. Wojciecha wprost jako kultu dawnego boga lechickich Polan - inkulturacja nie jest bowiem prostym zastpieniem dawnych wierze nowymi. Dopiero szereg "egzotycznych", ludowych skojarze w. Wojciecha z wodami, bydem, ptakami itd. oraz znajomo metody chrzecijaskiego inkulturowania wierze rodzimych (w zestawieniu z historyczn hagiografi i dokumentami o yciu witego) daje badaczom odpowiednie narzdzie do szczegowych analiz, a w szczeglnoci przesiewania i wyuskiwania elementw zwizanych z dawnymi wierzeniami.

Oczywicie to nie wszystkie lokalizacje kultowe jakie mona by w Gnienie podejrzewa o pochodzenie przedchrzecijaskie. Na uwag zasuguje chociaby koci pod wezwaniem witego Michaa, ktrego posta jak wykazuje badacz tematu Grzegorz Niedzielski mona z powodzeniem wiza z postaci ady-Swaroyca[42], koci witych Piotra i Pawa (lad kultu Lela i Polela?) czy jezioro Jele, ktrego symbolika tak poprzez nazw jak i wody nawizuje w wierzeniach sowiaskich do sfery chtonicznej. Opracowanie: Kazimierz Perkowski, Dawid Walkowiak, Mariusz Malinowski (www.BogowiePolscy.net 2012)

Przypisy:
[1] Wzgrze Lecha - dzi mniej rozpoznawalne ze wzgldu na zniwelowanie terenu miasta po poarze Gniezna z 1819 roku, a take powsta zabudow. Polanie - plemiona prapolskie, szerzej Lechici, historyczne okrelenie plemion lechickiej grupy jzykowej z obszaru Sowiaszczyzny Zachodniej. [2] Inkulturacja, wg jej przeciwnikw wrcz rodzaj akulturacji. Stosowana w trakcie misji chrystianizacyjnych. W teologii chrzecijaskiej inkulturacja oznacza proces zakorzenienia Ewangelii w rnych kulturach i wierzeniach, m.in. z wykorzystaniem narzdzi jzykowych tych wierze i kultur. Wedug Relacji Kocowej Nadzwyczajnego Synodu Biskupw w 1985 r. - inkulturacja to "wewntrzne przeksztacenie autentycznych wartoci kulturowych przez ich integracj w chrzecijastwie i zakorzenienie chrzecijastwa w innych kulturach." Jest to mechanizm wykorzystywany od wiekw, dla przykadu przytoczmy tu list papiea Grzegorza I do Mellitusa, pniej biskupa Canterbury z pocztku VII wieku: "[Natomiast] naley wici wod i skrapia ni owe [pogaskie] witynie, budowa otarze, umieszcza [w nich] relikwie, poniewa, jeli owe witynie s dobrze zbudowane, koniecznym jest, aby byy przemienione z miejsc kultu bokw na przybytki prawdziwego Boga. Aby lud w, widzc witynie swoje nie zburzone, usun bd z serca i Boga prawdziwego poznajc i wielbic z wikszym zaufaniem przychodzi w miejsca, do ktrych nawyk." [3] M. Derwich, M. Cetwiski, Herby, legendy, dawne mity, KAW 1989 oraz J. Banaszkiewicz, Polskie dzieje bajeczne mistrza Wincentego Kadubka, Wrocaw 1998. [4] A. Szyjewski, Religia Sowian, Krakw 2003. [5] K. Bracha, Tria ydola Polonorum na Zielone witki w krytyce kaznodziejskiej pnego redniowiecza, [w:] Sacrum pogaskie - Sacrum chrzecijaskie. Kontynuacja miejsc kultu we wczesnoredniowiecznej Europie rodkowej, Wydawnictwo DIG, Warszawa 2010. [6] http://www.bogowiepolscy.net/postylla.html (czerwiec 2012). [7] A. Gieysztor, Mitologia Sowian, Warszawa 1986, str. 145-152. [8] W. Szafraski, Pradzieje religii w Polsce, Warszawa 1979, str. 355-386, oraz W. Szafraski, Prahistoria religii na ziemiach polskich, Wrocaw 1987.

10

[9] Ostrono wynika z miadcej krytyki Brcknera jest jednak niezrozumiaa w wietle rde pitnastowiecznych, ktre przecie wszystkie bez wyjtku charakteryzuj owe imiona expressis verbis jako nomina idolorum, okrelajc ich imiona jako idola [bstwo], diabolos, wreszcie w duchu humanistycznym deos et deas, a wic - tak czy inaczej - jako bstwa. Dlaczego mielibymy kwestionowa te kwalifikacje rdowe?" L. Kolankiewicz, Dziady. Teatr wita Zmarych, Warszawa 1999, str. 257-467, str. 433. [10] T. Sawicki, Wczesnoredniowieczny zesp grodowy w Gnienie, [w:] Gniezno w wietle ostatnich bada archeologicznych. Nowe fakty. Nowe interpretacje, pod red. Zofii Kurnatowskiej, Pozna 2001, str.92 [11] G. Niedzielski, Jassa - polaski bg niebios. G. Niedzielski, ada - wdz i bg wojny czy stranik adu i prawa? Artykuy dostpne na stronie: http://www.bogowiepolscy.net (czerwiec 2012). [12] T. Sawicki, Badania przy kociele w. Jerzego w Gnienie, [w:] Gniezno w wietle ostatnich bada archeologicznych. Nowe fakty. Nowe interpretacje, pod red. Zofii Kurnatowskiej, Pozna 2001, str. 165 [13] T. Sawicki, Badania przy kociele, str. 180 [14] Inkulturacja patrz przypis [2] [15] Aleksander Brckner, Sownik etymologiczny jzyka polskiego, Warszawa 1985, str. 662-663, rwnie na www.Etymologia.org (czerwiec 2012). [16] "podczas gdy kopua niebieska obraca si, niekiedy traktowana jako kamienna, a gwiazdy i soce i byskawice wiec przez otwory lub pknicia" - A. Gieysztor, Mitologia, s. 84, oraz D. Simonides, Dlaczego drzewa przestay mwi, Nowik 2010, str. 15. [17] A. Gieysztor, Mitologia, s. 84. [18] J. Bartmiski, Sownik stereotypw i symboli ludowych (Kosmos), Lublin 1996, str. 85-118. [19] M. Cetwiski, M. Derwich, Herby, legendy, dawne mity, Wrocaw 1987, m.in. str. 51. [20] M. Mazurkiewicz, Kamie piorunowy w polszczynie i kulturze ludowej, [w:] Jzyk a Kultura, pod red. J. Anusiewicza i J. Bartmiskiego, CPBP 1988. [21] A. Gieysztor, Mitologia, str. 108-111 ; oraz Andrzej Kempiski, Encyklopedia mitologii ludw indoeuropejskich, Warszawa 2001. [22] Na Morawach z okazji obrzdu topienia Marzanny pytano j w pieni, gdzie zapodziaa klucze, a wtedy odpowiadaa: "Daam ci je, daam witemu Jerzemu, aby nam otworzy zielon trawin", patrz: Tomiccy J. I R., Drzewo ycia. Ludowa wizja wiata i czowieka, Warszawa 1975, str. 184 185; [23] A. Gieysztor, Mitologia, str. 110 ; [24] http://www.bogowiepolscy.net/postylla.html (czerwiec 2012) i L. Kolankiewicz, Dziady, str. 257-467; rda historyczne: Postylla Komiczyka (ur.1370, zapis: 1405-1412) - bg Yassa, ywy obrzd na wiosn); Statua provincialia (1420) - Yassa; Sermones Cunradi (1423) - Yassa/Ysaya; Postilla Husitae przed (1450) Yesse. Glosa przy S.Adalberti (vita ~1450) Agyejsze; Roczniki Dugosza (1455) - bg Jowisz-Jessa; Kronika Miechowity (1521) Jessa; Kronika Polska[] Stryjkowski (1574) Jessa; Kronika Gwagnina (1578) -Jossa. [25] T. Sawicki, Badania przy kociele, s. 165. [26] M. uczyski. Semantyka obrzdw wiosennych zwizanych z Marzann i Jary (Prba rekonstrukcji prasowiaskiego tekstu,w: Respectus Philologicus, 10(15)/2006, oraz J. Krzysztoforska - Doshek, Prasowiaskie rda nowszej poezji polskiej, Krakw 2000. [27] Inkulturacja patrz przypis [2] [28] T. Janiak, Relikty romaskiej konfesji w. Wojciecha w katedrze gnienieskiej, [w: ] Gniezno w wietle ostatnich bada archeologicznych. Nowe fakty. Nowe interpretacje, pod red. Z. Kurnatowskiej, Pozna 2001, str. 131 [29] J. Karowicz, Sownik gwar polskich, t. I, Krakw 1900, str. 109 [30] L. Kolankiewicz, Dziady, str. 257-467 ; Marcin Bielski 1551 (Marza - bogini "marsowa", por. jej sowacka forma Marmuriena); A. Kempiski, Encyklopedia mitologii ludw indoeuropejskich. Warszawa 2001; A.Pater, Czeskie glosy w Mater Verborum, St. Petersburg 1878. [31] A. Brckner, Sownik etymologiczny , Etymologia.org: "Marja, u ludu do XVI wieku Marz, co koci acin wytpi, tak. e tylko w kilku nazwach miejscowych (witomarza) i rolinnych (marzymita) ocalaa. Zdrobniae Masia [ros. Masza] (u Reja nieraz, gonna Ma-siat, co na posugach-gonach biega)[...] Od Marji i Ma-rjany nie odrnimy. Marzona, Marzaneczka, w pieni obrzdowej na Zachodzie, przy topieniu Marzony w niedziel rodopostn (albo inn blisk), t sam nazw otrzymaa; odmiana u Czechw w Marzen nie dowodzi niczego; cay obrzdek przeniesiono do Czech i do nas w XIV wieku dopiero z pobliskich Niemiec" (uwaga, kontrowersyjny pogld Brcknera o pnym, niemieckim pochodzeniu obrzdu topienia Marzanny w wietle obecnego stanu wiedzy nie jest ju do utrzymania).

11

[32] J. Winiewski, Monografie dekanatu Ieckiego [w:] Monumenta dioecesis sandomiriensis, J.K.Trzebiski, Radom 1911, str. 438; patrz rwnie: http://www.milaparila.pl (czerwiec 2012). [33] L. Kolankiewicz, Dziady, str. 274 W wietle logiki mitologicznej fantazja ta jest, by tak rzec, prawidowa. [34] M. Kucaa, Jakuba Parkosza traktat o ortografii polskiej, Warszawa 1985, str. 47, 68, 98 (cz.2) [35] A. Brckner, Mitologia sowiaska i polska, Warszawa 1980, "Natomiast Nyja, tj. Pluton moe istotnie by resztk pogask", http://pl.sventevith.com/mitologia-%C5%BAr%C3%B3d%C5%82a-jej-polskie (czerwiec 2012) [36] Akta burmistrzowskie z r. 1623, Archiwum Poznaskie - w: Gniezno, dr. S. Karwowski, Pozna 1892 r., str. 94; Pod koniec XIX w. w Gnienie odbyway si: "dwudniowe jarmarki kramne, na bydo i konie 4 lutego, 29 lipca, i 28 padziernika, jednodniowy 29 kwietnia i piciodniowe kramne 30 kwietnia." [37] Z informacji Muzeum Etnograficznego im. Marii Znamierowskiej-Prfferowej w Toruniu, http://www.etnomuzeum.pl/pl/na-swietego-wojciecha-duza-z-przyslow-pociecha (czerwiec 2012). [38] Wszystkie informacje etnograficzne za: A.W. Gra, Bocian w sowiaskich wyobraeniach ludowych [w:] Gadki z Chatki nr 74 i 75, Lublin 2008. Patrz take: http://www.gadki.lublin.pl (czerwiec 2012). [39] G. Niedzielski, Krlowie z gwiazd. Mitologia plemion prapolskich, Sandomierz 2011, str. 225-238. [40] G. Labuda, wity Wojciech w dziaaniu, w tradycji i w legendzie, [w:] wity Wojciech w polskiej tradycji historiograficznej, wyboru dokona i opracowa Gerard Labuda, Warszawa 1997 [41] W pierwsz niedziel 1874r. wzniesiono na nim drewniany krzy z figur ukrzyowanego Chrystusa. Figura jest dzieem rzebiarza Wilhelma Theodora Achtermanna (1799-1884), zostaa odlana w berliskiej odlewni eliwa przez Moritza Geia. Pod krzyem znajduje si tablica z czterowierszem, ufundowana przez Hansa-Hugo von Kleista-Retzowa z Kikowa i Hugo von Kleista-Retzowa z Tychowa. Autorem czterowiersza jest ten pierwszy. Tekst w tumaczeniu na j. polski brzmi: "Bawochwalstwo i grzech pokryway kraj ciemnoci, zanim Jezus przez swoj mier przynis wiato i ycie. On umieci Trygawa pod kamieniem, zamykajc go. I prowadzi swoje dzieci w ramiona Ojca". Obecnie, corocznie w dzie Wszystkich witych kamie uywany jest jako otarz na ktrym odprawiana jest Msza. [42] G. Niedzielski, Jassa - polaski bg ,

12