You are on page 1of 31

WyWiad z dave'em mcKeanem

02 (365) 2013

miesicznik mionikw fantastyki

cena 9 z 99 gr

(w tym 8% Vat)

w sprzeday

od 14 lutego

Publicystyka:
owca potworw Van Helsing i inni wiat Czarownic klasyka od Andre Norton Battlestar Galactica krew, chrom i zy
P RS ZYSKI M E D I A PRSZYSKI

Opowiadania:
Tad Williams
02

M E D I A

2004 Universal Studios. All Rights Reserved


ISSN 0867-132X

9 770867 132305

Paul Melko Pawe Ciewierz

INDEKS 358398

02/2013

04
Do kin niebawem trafi Hansel iGretel: owcy czarownic. Przed nimi byli m.in. Van Helsing, Lincoln, a nawet Jezus.

10
Motyw ewolucji przewija si w SF od zawsze. Bywa, e w tonacji optymistycznej i wzniosej, kiedy indziej za mrocznej i ponurej. Dzisiejsza fantastyka zewolucj w tle znajduje si w fazie pesymistycznej.

DOBRZE, E NIE YWE TRUPY


Podobno znale temat do wstpniaka to dla niektrych redaktorw mka. Odkd jestem naczelnym, a w tym roku min trzy lata, nie przypominam sobie, bym takie mki cierpia. Na moje oko czas dla fantastyki jest znakomity, a wic tematw nie brak. Dowodem, e czas znakomity, jest dla mnie to, e kady, nawet zupenie z fantastyk niezwizany czowiek, chce do niej nawiza, pogrza si w jej blasku, ocieni jej chwa. Oczywicie, nic nie przebije Islandczykw, ktrzy, jak dowiedziaem si z Wysokich Obcasw, a konkretnie z artykuu Witolda Szabowskiego Niewidzialne dzieci Adama i Ewy, konsultuj pono z elfami plan drg krajowych. Do tego brat ministra spraw zagranicznych Islandii w chwilach wolnych od wielkiej polityki prowadzi nie, nie przesyszelicie si szko elfw. Ucz w niej elfich zwyczajw i jzyka, a za dodatkow opat sprawi, e czowiek nauczy si, jak widzie elfy (bo to nie takie proste). Kto to przebije? Kiedy zastanawiaem si, kto przebije Islandczykw z ich mioci do fantastyki, doszy mnie suchy (doszed mnie link brzmi jako gorzej, wic pozostan przy suchach), e opiniotwrczy magazyn W Sieci w jednym z numerw stawia brawurow i intelektualnie stymulujc tez, e Polacy s hobbitami Europy. Tak jest: hobbitami. Ju nie pawiem, nie papug i nie Chrystusem nawet, jak sugerowali poeci, lecz pobratymcami Froda, Bilba, a moe te Peregrina Tuka. Co by nie mwi: teza ryzykowna. Jak by si nie ustawi wobec tych rewelacji: mieszno. O porwnywaniu Jana Pawa II do Gandalfa waham si wspomnie, bo za duy mam szacunek zarwno do postaci realnej, jak i tej zmylonej. Ale te, powiem od razu, desperacki gest publicystw rozumiem. Bo jak o Hobbicie nie wspomnie, kiedy wszyscy Hobbitem yj. I tylko ulga w sercu, e ywe trupy ciesz si mniejszym wziciem. Bo do czego by nas wtedy publicyci chcieli porwna, byle tylko wci by na topie wol nie wiedzie. Jakub Winiarski

6
Czy moemy zczystym sumieniem powiedzie, e dobrze znamy rosyjsk fantastyk? Niele mamy opanowanych klasykw. Gorzej ztwrczoci autorw wspczesnych, zwaszcza tnajnowsz.

12
Po trzech dekadach Maciej Parowski odchodzi na emerytur. Nadal jednak bdzie z nami wsppracowa oczekujcie jego artykuw w bonusowym pdf-ie na stronie www.fantastyka.pl.

PUBLICYSTYKA
2 3 4 6 10 12 14 63 65 72 73 74 77 78

ZAPOWIEDZI AMATOR Jakub wiek OWCA POTWORW: HISTORIA PRAWDZIWA Robert Zibiski ROSYJSKA FANTASTYKA OSTATNIEGO 30-LECIA Pawe Laudaski DARWIN W WIELKIM MIECIE Wawrzyniec Podrzucki FARCIARZ, GRZYBIARZ, CICERONE... Maciej Parowski KOMIKS PRZEYWA ZOT ER wywiad z Dave'em McKeanem RADY DLA PISZCYCH, ODC. 14 Michael J. Sullivan FANTASTYCZNY WIAT DAMSKO-MSKICH ANIMOZJI Mateusz Albin ROZJANIANIE DARK FUTURE Rafa Kosik WYBRYKI PHILIPA K. DICKA Peter Watts INGRESS... Pawe Chechowski BATTLESTAR GALACTICA - KREW, CHROM I ZY Pawe Deptuch DON I WAHADO ukasz Orbitowski

PROZA POLSKA
17 22 31 35

CEN BDZIE SAMOTNO Bernadeta Prandzioch NON SERVIAM Pawe Ciewierz RZEBIARZE WIATA Maciej Musialik LWITKO HERAKLESA Maciej Salamoczyk

Now

Faceb a oo

Fanta sty
n

Polub

ku!

w nastpnym numerze :
MACIEJ PAROWSKI EUKLIDESJA DAvID MARUSEK O maO nie Oszalelimy z radOci
FANTASTYKA WYDANIE SPECJALNE 1/2013 od21 stycznia

PROZA ZAGRANICZNA
39 48 57 61

JESTE TUTAJ? Jack Skillingstead DZIESITA MUZA Tad Williams DZIESI SIGM Paul Melko ZAJCIA W TERENIE Alex Shvartsman

RECENZJE
67

KSIKI 71 FILM 76 KOMIKS

Fot. M. Kowalczuk

Jeste t ym, cO czy tasz


Przy premierach ksikowych warto na starcie wspomnie o tytule, ktry wskoczy w kolejk w Uczcie Wyobrani: Pusta przestrze M. Johna Harrisona, kolejny tom z uniwersum powieci wiato i Nova Swing. Ukae si rwnie druga cz Sagi o Rubieach Liliany Bodoc. Kolejn pozycj wart uwagi moe by Skadany n K.J. Parker, o ktrej/ktrego twrczoci Orson Scott Card napisa, e kandyduje do wielkoci. Kolejna nowo to Przebudzenie Lewiatana Daniela Abrahama i Tya Francka piszcych pod wsplnym pseudonimem James S.A. Corey. Nasi wsppracownicy czytali ju cz tych ksiek, wic zapraszam do dziau recenzji, z ktrego dowiecie si, jakie byy ich wraenia. Jeli chodzi o polskich autorw, mionikw twrczoci Andrzeja Ziemiaskiego ucieszy zapewne dalszy cig Pomnika Cesarzowej Achai. W kinie czekaj nas Hansel i Gretel: owcy czarownic w rolach Jana i Magorzaty polujcych na ze wiedmy zobaczymy Jeremyego Rennera i Gemm Arterton. Z tej okazji w numerze czeka Was artyku Roberta Zibiskiego o Van Helsingu i jemu podobnych. Pka z komiksami tym razem przedstawia si duo ciekawiej. Znajdziemy na niej pierwszy album z kolejnego spin-offu Thorgala: Trzy siostry Minkelsnn. Pojawi si rwnie pierwsza cz Trybunau sw, w ktrym Batman musi stawi czoo potnej staroytnej organizacji. Komiks ten ukaza si w ramach odnowionego uniwersum DC. Przepiknie prezentuje si Murena z grafikami belgijskiego artysty Jeana Dufaux, ktrej akcja toczy si za panowania Nerona. Jerzy Rzymowski

na luty polecamy :
ksiki

Mwi si Jeste tym, co jesz. Mwi si take Jeste tym, co czytasz. Mona to rnie interpretowa. Z jednej strony, dobr lektur wiele mwi o czowieku, jego pogldach i zainteresowaniach. Z drugiej, kada lektura pozostawia w nas lad, jak koo na drodze. Jeli sigamy stale po podobne ksiki z tych samych gatunkw albo po autorw, ktrzy maj pogldy identyczne z naszymi, to tak jakbymy jechali gbok, wyjedon przez innych kolein, z ktrej coraz trudniej ruszy si na boki, skierowa si na inne szlaki. Najgorzej, gdy koleina staje si tak gboka, e nie wida z niej reszty wiata. Pamitam, jak lata temu zdziwiem si, gdy klient przede mn poprosi w kiosku o NIE i Nasz Dziennik. Trudno o zderzenie wikszych skrajnoci. Z czasem zrozumiaem i doceniem logik takiego dziaania. W czasach, gdy zdaniem wielu to, co czowiek czyta, okrela to, kim jest, facet, ktry naraz kupuje NIE i Nasz Dziennik moe by sob. A jak Wy wybieracie swoje lektury?

Fot. J. Lubas

J.S.A. Corey Przebudzenie Lewiatana kryminalna space opera (recenzja wnumerze).

L. Bodoc Saga o Rubieach t. II kontynuacja cyklu argentyskiej pisarki polecanej przez Ursul le Guin.

komiks

film

Thorgal: Modziecze lata #1. Trzy siostry Minkelsnn gwiezdne dziecko w akcji.

Hansel iGretel: owcy czarownic Ja i magosia doroli i maj ostr amunicj.

owca potworw: historia prawdziwa


Robert Zibiski
zecz miaa miejsce w 2007 roku, w maej serbskiej miejscowoci Poarewac. W nocy grupka owcw wampirw wykopaa z grobu jugosowiaskiego dyktatora Slobodana Miloevia i wbia w jego serce koek. I chocia ten akt bezczeszczenia zwok prbowano pniej tumaczy pokrtnie polityczn gr, to oskareni nigdy nie zmienili swoich zezna. Wbili koek w serce Miloevia, bo, jak przystao na owcw wampirw, nie chcieli dopuci, aby powsta on z grobu i znw zabija. Przytaczam t histori nie bez powodu. Wszak tematem przewodnim moich rozwaa maj by owcy potworw, a jake inaczej mona rozpocz tekst o nich, jeli nie w ich rodzinnych stronach? Wierzcie lub nie, ale Bakany s miejscem, bez ktrego figura owcy polujcego na ze stwory zapewne nigdy by si nie narodzia. Co w sumie nie dziwi, biorc po uwag fakt, e stamtd pochodzi take najsynniejszy wampir. Kto sieje wiatr, zbiera burz. Dajesz wampira, warto te od razu poda na niego lekarstwo.

Urodzeni w sobot
owca potworw zazwyczaj urodzony by w sobot, bo tylko ci, ktrzy na wiat przychodzili tego dnia, zgodnie z wierzeniami, zdolni byli ujrze prawdziwe oblicze wampira. Ujrze, a potem zabi, wbijajc w serce osikowy koek. Cho dla pewnoci warto byo jeszcze obci mu eb. Aby wzmacnia swj dar widzenia, czsto musieli ywi si surowym misem owiec zabitych przez wilka, najlepiej podczas peni ksiyca.

Ja i Magosia doroli
Za niewinitka do tej pory uchodzili take Ja i Magosia. Rodzestwo zmuszone poradzi sobie z wystpn wiedm, ktra chciaa schrupa je na kolacj. Ile w tej historii byo prawdy, nie dowiemy si nigdy. Spisujcy j bracia Grimm (przez niektrych take uznawani za owcw potworw, by przypomnie sobie tylko film Terryego Gilliama nieustraszeni bracia grimm) opierali si na wielu materiaach rdowych. Opowie o Jasiu i Magosi siga bowiem redniowiecza i czasw Wielkiego Godu. To wtedy rodzice, pono zmuszeni przez okrutne okolicznoci, mieli zjada wasne dzieci, a potem

Kadry z filmw Van Helsing, Hansel i Gretel: owcy czarownic, Nieustraszeni bracia Grimm i z serialu Supernatural - Nie z tego wiata

Jest jeszcze jeden do istotny szczeg. Najniebezpieczniejszy owca to ten, ktry doskonale zna zwierzyn, na ktr poluje. Ten, w ktrego yach pynie podobna krew. Mg to by p-wampir, p-czowiek, poczty przez nieumartego krwiopijc i kobiet. Najczciej owoc gwatu. Dhampir jak zwano go w Rumunii, w Serbii za vampirovi. Bogobojni Chorwaci, ktry wzbraniali si przed jakimikolwiek kontaktem z tym nasieniem diaba, mieli swoich owcw, zwanych Krsnikami. Nie pochodzili oni z ona zego, lecz take posiadali moc nadprzyrodzon. Nocami opuszczali swe ciaa, by pod postaci biaych drapienikw ciga ze po lasach. W dzie, w ludzkiej postaci, zazwyczaj penili w swych wioskach funkcje medykw lub szamanw. Wielu z nich zarwno wiedz o istotach, na ktre polowali, jak talenty medyczne zdobyo pobierajc nauki magii w Szkole Czarnej Magii w Babilonie. Zdarzao si niestety i tak, e Krsnik odwraca si od dobra. Przy takich indywiduach wity Jerzy, ktry na smoki polowa, jak i nasz Szewczyk Dratewka jedyny prawdziwy owca potworw, o ktrym uczy si w Polsce dzieci w szkoach s niewinitkami, jakich w mrocznym wiecie poda i bani ze wiec szuka.

ROSYJSKA FANTASTYKA
OSTATNIEGO TRZYDZIESTOLECIA PRBA SYNTEZY
Pawe Laudaski

Ilustracja John Zeleznik, fragment okadki Fantastyka Wydanie Specjalne 01/2006 (powie Aleksandra Zoricza Jutro wojna)

Czy moemy zczystym sumieniem powiedzie, e dobrze znamy rosyjsk fantastyk? Niele mamy opanowanych klasykw. Gorzej ztwrczoci autorw wspczesnych, zwaszcza tnajnowsz.
miernoty, rozumiejce fantastyk wycznie jako jedno z narzdzi w subie komunizmu. Wielu autorw nadajcych dotd ton radzieckiej prozie fantastycznej na dugo stracio moliwo publikowania. Modzi, ktrych twrczo nie pasowaa do usankcjonowanych przez wadz schematw, o wydaniu ksiki mogli pomarzy. Gdyby nie nieliczne publikacje prasowe, ich nazwiska nie byyby w ogle znane. Sytuacja zacza si zmienia dopiero z chwil dojcia do wadzy Michaia Gorbaczowa, cho zmiany te stay si zauwaalne dopiero tu przed rozpadem ZSRR. Centralne wydawnictwa obracay si w krgu zaufanych autorw, miych wadzy a niekoniecznie czytelnikom. Twrcy piszcy w sposb odmienny od obowizujcego mieli szans na dotarcie do czytelnikw dziki niskonakadowym ksikom wypuszczanym przez prowincjonalne wydawnictwa oraz czasopismom w rodzaju Uralskowo sliedopyta, Znanije-Siy czy Chimiji i izni. U nas w latach 80. take funkcjonowaa cenzura, cho zapewne nie miaa w zwyczaju ingerowa w tre utworw przepuszczonych ju przez sito swych radzieckich odpowiednikw. Mona zatem zaoy, e nasi wydawcy cieszyli si wzgldn swobod przy wyborze do publikacji tekstw wydanych oficjalnie u wschodniego

I
Pierwszy numer Fantastyki ujrzaem w dniu jego dostarczenia do kiosku w jednej z podwarszawskich miejscowoci. Miaem wtedy nieco ponad jedenacie lat. I cho przemkno mi przez myl, by cz kieszonkowego przeznaczy na pismo z roznegliowan wojowniczk na okadce, to nie poszed za tym czyn i w kultowy, osigajcy potem niebosine ceny na rnego rodzaju giedach numer, do mych rk nie trafi. C jeden z bdw modoci. Moim pierwszym kupionym by wrzeniowy numer z 1983 roku. Byo w nim opowiadanie Rosjanina Wadima Szefnera, Zapiski posiadacza zbw. Podchodziem do niego jak pies do jea, bo cho zaczynaem sw przygod z fantastyk midzy innymi od prozy Strugackich, to do produkcji okrelanych jako radziecka fantastyka szczeglnego afektu nie odczuwaem. Poza wspomnianymi Strugackimi i Buyczowem niewiele ciekawej fantastyki z ZSRR trafiao do rk polskich czytelnikw. To dawkowana wtedy z umiarem fantastyka zachodnia miaa znak jakoci. Radziecka plasowaa si w prywatnych rankingach moich i znajomych czytajcych SF o wiele niej, bowiem w znaczcej czci sprawiaa wraenie, e tylko kraj pochodzenia wyjania fakt jej publikacji po polsku. Z dzisiejszej perspektywy wida, e a

tak le przed rokiem 1982 z radzieck fantastyk tumaczon na polski nie byo. Strugaccy i Buyczow, nieze opowiadania Dymitra Bilenkina (Miasto i wilk, Cinienie ycia), Ilji Warszawskiego (Na atolu Wycieczka do Pennfield, Ucieczka), Sewera Gansowskiego (Dzie gniewu), Wadimira Michajowa (Spotkanie na Japecie), Wiktora Koupajewa (Bilet do dziecistwa), Olgi arionowej (Sonata wa), Leonida Panasienki (Pracownia dla Siqueirosa) i Aleksandra itiskiego (Efekt Brumma), oraz powieci: Piciu na Deimosie wspomnianego Michajowa, Dalekie szlaki Siergieja Sniegowa czy Komisarz Hard i bkitni ludzie Pawa Bagriaka. Cakiem sporo. A wymieniem tylko tytuy, ktre przyszy mi do gowy bez wsparcia pamici notatkami lub lustracj domowej biblioteki.

II
Wikszo wymienionych utworw ukazaa si w oryginale w zotym okresie radzieckiej fantastyki, datowanym na lata 60. i pocztek lat 70. minionego stulecia. To okres wzgldnej swobody twrczej, kiedy czujno cenzury bywaa mocno osabiona. w zoty wiek zakoczy si w 1973 r., wraz z przejciem redakcji fantastyki wydawnictwa Moodaja Gwardija przez ludzi posusznych wadzy, literackie

DARWIN W WIELKIM
MIECIE
Wawrzyniec Podrzucki
Motyw ewolucji przewija si w SF od zawsze. Bywa, e w tonacji optymistycznej i wzniosej, kiedy indziej za mrocznej i ponurej. Dzisiejsza fantastyka z ewolucj w tle znajduje si w fazie pesymistycznej.

zieje si tak prawdopodobnie z powodu coraz powszechniej wyraanego przekonania, e dobr naturalny w przypadku czowieka ju nie dziaa. e w swym ewolucyjnym postpie Homo sapiens osign szczyt i dalej s ju moliwe tylko dwie drogi: albo w d, ku zezwierzceniu i skretynieniu, albo do gry, ale jedynie cignc si, niczym baron Mnchhausen, za harcap kontrolowanej inynierii genowej i rozmaitych technosztuczek. Nic dziwnego zatem, e autorzy nie widz sensu w spekulowaniu na temat dalekosinych konsekwencji procesu, ktremu ludzko przestaa podlega. Lepiej skupi kreatywne moce na pisaniu o transhumanistycznych cyborgach, ewentualnie bezmzgich degeneratach w postapokaliptycznej scenerii.

wa jego owocw teraz, nie za milion lat. A ewolucja jest jak lamazarny winniczek, ktry wpez na autostrad wprost pod koa rozpdzonej cywilizacji, wic na pohybel limakowi! Z drugiej za strony, trudno czasem oprze si wraeniu, e ludzko w swej masie jakby naprawd ostatnio durniaa. Wraenie jest na tyle silne, e niektrzy zaczynaj szuka naukowych uzasadnie tego zjawiska.

einstein to cienias
Wspomniany Gerald R. Crabtree opublikowa w listopadowym wydaniu czasopisma Trends in Genetics obszerny artyku pod tytuem Our fragile intellect (Nasz kruchy intelekt, tum. WP). Argumentuje w nim, e z ewolucyjnego punktu widzenia czowiek najlepsze ma ju za sob, gdy pad ofiar wasnego sukcesu. Presja doboru naturalnego, ktry intensywnie i bezlitonie rzebi nasz gatunek przez cay paleolit, znika pod cieplarnianym kloszem cywilizacji. Teraz ta cieplarnia daje nam wszystko: peny brzuch, dugi ywot, wielu zdrowych potomkw, bezpieczestwo i spokj. Wszystko, oprcz ewolucyjnego kopa i selekcyjnego sita, ktre jeszcze kilka tysicy lat temu tak efektywnie oddzielao genetyczne ziarna od plew. A bez takiego sita owe plewy (tj. przypadkowe mutacje w kilku tysicach genw odpowiedzialnych za przymiotnik rozumny) zaczn si gromadzi, z biegiem pokole prowadzc do naszego intelektualnego upadku. Autor publikacji twierdzi, e wiele rodzajw wspczesnych wyrafinowanych poczy-

koniec drogi
Nie wiadomo, kto pierwszy rzuci myl, e ewolucja czowieka stana, o ile nawet nie zacza si cofa. Wiadomo natomiast, e jeli tak opini publicznie wyrazi osoba ze rodowiska naukowego, jak np. prof. Steve Jones z University College London albo ostatnio prof. Gerald R. Crabtree z Uniwersytetu Stanforda, popularne media zaraz to podchwyc i rozdmuchaj do rozmiarw jeli nie Armageddonu, to chocia zaraliwego memu, ktry rozprzestrzenia si, bo trafi na podatny grunt i waciwy czas. Rozwj naukowo-techniczny wci przyspiesza i proporcjonalnie nasze oczekiwania wobec niego rwnie rosn. Pragniemy zmian, wierzymy w zwycistwo rozumu nad przyrod i chcemy koszto-

na intelektualnych niekoniecznie wymaga wikszej innowacyjnoci czy kreatywnoci ni te prehistoryczne. Wynalazek uku, ktry dokona si prawdopodobnie tylko raz ok. 40 000 lat temu, by wedug niego czym co najmniej tak samo kognitywnie skomplikowanym, jak stworzenie jzyka. Tym, na czym dobr naturalny operowa atwo, byy czynnoci pospolite (lecz algorytmicznie zoone), jak budowa schronienia czy techniki owieckie. Natomiast czynnoci algorytmicznie proste, jak np. gra w szachy, s zaledwie efektem ubocznym tego procesu. Crabtree porwnuje pradawnego zbieracza-myliwego, ktry nie by do sprytny, by poradzi sobie z upolowaniem zwierza bd zbudowaniem odpowiednio solidnego domu i jako nieatrakcyjny fajtapa gin bezpotomnie, ze wspczesnym maklerem z Wall Street, ktry ponoszc porak porwnywalnego kalibru, nie do, e nie jest eliminowany, to jeszcze dostaje nagrod i staje si podanym partnerem. Wedug autora to dowd na to, e ostry nacisk selekcyjny naley ju do przeszoci. Krtko mwic, Szekspir, Pascal, Einstein, Kasparow i Steve Jobs to w porwnaniu z pierwszym lepszym jaskiniowcem mentalni sabeusze. Cokolwiek wanego byo do zrobienia, zrobi to Fred Flintstone z ferajn. Nam pozostaje rwnia pochya, po ktrej nieubaganie sturlamy si do idiokracji. A w najlepszym razie do wiata podzielonego midzy paru inteligentnych, lecz zych Morlokw i masy przeszczliwych w swym imbecylizmie Eloi.

10

FARCIARZ, GRZYBIARZ, CICERONE, PIENIACZ, GRABARZ!


Maciej Parowski

Fot. Archiwum Maciej Parowski

Dni Fantastyki, Wrocaw, Centrum Kultury Zamek 2006. Jacek Piekara, Magda Kozak, M.P Dominika Repeczko i ukasz Orbitowski .,

iaem troch szczcia. Marzyem o tzw. wysokiej literaturze, lecz studiowaem na politechnice i braem si za brane mao szacowne, ktre potem nabieray znaczenia. Dobre koniunktury przychodziy same, ale nie od razu umiaem je dostrzec. Pojawiaem si na rnych dziakach w dobrym momentach, gdy ogarnia je prd wznoszcy i zewszd cigno dobre towarzystwo. Te dziaki to Politechnik, Fantastyka, komiks. 40 lat temu w PRL prasa studencka uchodzia za medium niepowane i peryferyjne, ale im bliej Sierpnia 80 tym lepiej byo wida, gdzie gromadz si wolne umysy. By stamtd dobry widok na cuda studenckiej kultury. Teatry, jak STU, smego Dnia, dzkie Sidemki, Pleonazmus, Scena Plastyczna KUL Leszka Mdzika. Kabarety, jak Salon Niezalenych, bardowie jak Jacek Kaczmarski i Przemek Gintrowski. Aktywny ruch DKF, czy buntownicze festiwale winoujskie Famy, festiwale teatru otwartego we Wrocawiu i studenckiego w odzi, festiwale studentw szk artystycznych na lsku i Wybrzeu. Obozy tygodnika ITD dla studenckich dziennikarzy w Soczewce. Tam uzupeniao si artystyczn edukacj, zawierao pokoleniowe przyjanie i czerpao wiedz o Polsce nieobecn w oficjalnych obiegach. W stan wojenny wkroczyem jako 35-letni elekcyjny (solidarnociowy) naczelny Politechnika, z tomikiem modokulturowych i filmowych felietonw oraz cienk para-orwellowsk powieci. W jedn grudniow noc straciem pismo, perspektywy i duo kontaktw jasne byo, e na odrodzenie ruchu w poprzedniej formie wadza nie pozwoli. Wygldao to na totalny krach, a staem na progu najwikszej i najduej trwajcej przygody ycia. Nie tylko swojej.

Andrzej Wjcik i Tadek Markowski, zaoyciele Fantastyki, musieli mnie namawia. Naczelny tygodnika miaby wzi dzia polski w miesiczniku? Co za upadek! Troch znaem mod proz, bo drukowaem j w Razem adnych sensacji. Wjcik, na ktrym wielu wiesza dzi psy, a ktry to wszystko rozkrca, podrzuci mi kilkaset stron ze Spotka w przestworzach zestawianych dla KAW. W padzierniku poszy wybrane stamtd Co wiksze muchy Krzysztofa Lipki i Zabawa w strzelanego Andrzej Drzewiskiego. Do numeru listopadowego wziem Zakad zamknity Andrzeja Ziemiaskiego, ale to jeszcze nie bya Bomba Heisenberga. Pi = 3,13 Andrzeja Zimniaka nie kupiem, bdnie uznajc tekst za beznamitn fizyczno-chemiczn igraszk, a chodzio o metafor wiata, ktry trzeszczy w szwach. Mj wczesny wiat te wyszed z formy. Politechnika nie odwieszano. Fantaci, do ktrych dotarem (Snerg, Boru, Sawaszkiewicz) nie mieli nowych tekstw, miniatur Zajdla zdjli ze strachu koledzy, bo Janusz przedrzenia stan wojenny. Druk gotowych socjologicznych powieci (Zajdla, Oramusa, wikiewicza) wydawa si zagroony. Proza z poczty bya niedobra, ale ju w pierwszym numerze poszed anonsu konkursu na opowiadanie. Bardzo dobry pomys, cho nie mj, jak wiele innych. AD 1982 wierzyem w zawodowcw, bo pierwsze teksty z konkursu traktoway o robotach, rubkach, sprynkach. Dopiero po roku powiedziaem onie, e chyba lubi to, co robi. Koczylimy z Rodkiem i Polchem pierwszego Funkyego Kovala nam si podoba, czytelnicy zaskoczyli od poowy. Przedstawiem w wywiadach dziesitk wydawcw opowiadali o stanie fantastyki i filozofii

gatunku, ale znw to nie ja wymyliem ten cykl. Zaczem od osb, ktre tworzc serie SF nadali gatunkowi kulturow rang. Od Ewy Troszczyskiej z Naszej Ksigarni, potem Lech Jczmyk z Iskier i Czytelnika, Bronek Kledzik z Wydawnictwa Poznaskiego, Janina Zielonko z Iskier, Andrzej Wjcik z KAW, Katarzyna Krzemuska z Wydawnictwa Literackiego, Maria Przybyowska z PIW, Adam Kaska z MON Zbigniew Przyrowski, wielki promotor SF z Modego Technika wystpi na spotkaniu z NF w Mazowieckim Centrum Kultury dopiero w trzecim tysicleciu. Szybko zjawiy si nastpne literackie asy. Andrzej Zimniak, Marek Baraniecki, Emma Popik, Krzysiek Kochaski, Jacek Piekara. W konkursowej poczcie czai si Feliks W. Kres. W 1984 roku mia si odezwa Oramus i pojawi shorty Ziemkiewicza. Oramus, Baraniecki, Zimniak te byli z Politechnika, w tej samej paczce tkwi Mirek Kowalski, spiskowa w Nowej, zatrudni si w Iskrach (a w 1991 wypyn jako wydawca AS-a). W 1986 w konkursie Fantastyki wybuchy gwiazdy Sapkowskiego i Huberatha, jesieni 1989 poczta przyniosa Zot Galer Dukaja. Duo dobrej fantastyki wiatowej cign Rodek, pniej Jczmyk, a ju za wolnoci Dorota Malinowska. Pomagali im, bd kierowali dziaem zagranicznym: Wiktor Malski, Darek Toru, Sawek Kdzierski, Arek Nakoniecznik, Danusia Grska, Anna Dorota Kamiska, Pawe Ziemkiewicz. Marcina Zwierzchowskiego nie byo wtedy na wiecie. Modzi autorzy wyobraaj sobie kierownika dziau prozy jako kaprynego demiurga i przypisuj mu wadz nadludzk. Takie to wadanie jak meteorologa nad chmurami i piorunami.

12

przeywa zot er
Rozmowa z Daveem McKeanem
Micha Chudoliski
Dave McKean (ur. 1963) znany gwnie jako ilustrator, rysownik komiksw oraz projektant okadek, biegy w rnych technikach i formach twrczych. Midzynarodow saw zyska dziki okadkom do komiksowej serii Sandman z DC Comics Vertigo, pniejszym projektom z Neilem Gaimanem oraz ilustracjom do komiksu Azyl Arkham: Powany dom na powanej ziemi Granta Morrisona. Obecnie pracuje nad zbiorem krtkich historii p.t. Exhibitions dla Dark Horse Comics oraz powieci graficzn Caligaro. Niedawno nakadem wydawnictwa Egmont opublikowano jego komiksow antologi Pictures that Tick.

Komiks

Micha chudoliski: kr suchy, e nie lubisz by nazywany artyst. dave Mckean: Zgadza si. Nie przepadam za tym okreleniem i staram si od niego dystansowa. Kompletnie nie wiem, o co w nim chodzi. Mam z tym problem, bo nie mam substytutu. Zazdroszcz troch w tej mierze Wochom, ktrzy w swoim jzyku posiadaj okrelenie creativo. O takim Pasolinim albo Fellinim nie mwi per artysta, dla nich to s creativo. Swoj drog, skoro o tym rozmawiamy, moe w polskim jzyku jest ciekawe okrelenie na twrcw? Mch: obawiam si, e nie wyrniamy si tu niczym wyjtkowym. zazwyczaj mwimy artysta lub twrca, ewentualnie wyszczeglniamy profesje. dMck: Szkoda, e tak robicie. Uwaam to za bd. Nadawanie etykiet spaszcza i ogranicza. Niestety, tak to dziaa w relacjach towarzyskich, spoecznych: jeeli przedstawiasz siebie jako ilustratora, to z miejsca nie moesz by utosamiany z rzemiosem filmowym albo muzyk. Po co ustanawia takie granice? Wol si identyfikowa z gawdziarzem, opowiadaczem historii majcym rne sposoby narracji do dyspozycji w celu ukazania potencjau

danej opowieci. Nie ma dla mnie znaczenia, jakiego medium uywam. Wana jest sama historia, jej clou, puenta. Cz z nich jest lepiej wyraana przez kinematografi, inne za ciekawiej prezentuj si za porednictwem okrelonej muzyki. S rwnie takie, ktre lepiej docieraj do odbiorcy przez kola fotografii albo narracj komiksow. eby mie tego wiadomo, trzeba zna odpowiednie techniki i metody opowiadania. Wtedy otwiera si przed tob caa gama pomysw i idei wartych rozwaenia. Mch: Musiao ci by zatem ciko w szkole, gdzie hierarchizowanie i ustawianie w odpowiednich szeregach jest chlebem powszednim. Jak opisaby w tym kontekcie swoje pocztki? dMck: Od zawsze chciaem opowiada i tworzy. Wszystko zaczo si w dziecistwie, kiedy matka kupowaa mi komiksy. Byem nimi absolutnie zauroczony. Z czasem przekonaem si, e ich magia polega na ograniczeniach formy wiele w odczytaniu komiksu zaley od samego czytelnika. To on kontroluje akcj, jej tempo, poziom napicia i innych emocji. W odrnieniu od filmu, zawsze mona wrci do danej sceny i przeczyta j na nowo. To medium dla wiadomych, zaangaowanych w histori odbiorcw. Std te, idc do szkoy

artystycznej, mylaem jedynie o tworzeniu historii obrazkowych na moich zasadach. Wykadowcy jednak nie godzili si na to. Usilnie chcieli poszerza moje horyzonty na inne aspekty sztuki, inne narzdzi i techniki. Jestem im jednak za to wdziczny. Mch: to w tamtym okresie zetkne si z neilem gaimanem? dMck: Zgadza si. Pamitam nasze pierwsze spotkanie, gdy by modym dziennikarzem, z caych si pragncym y z pisania komiksw na zasadzie lubi to, co robi i zarabiam na tym pienidze. By na tyle przebojowy i sprytny, e w niedugim czasie nawiza kontakt z redaktorami DC Comics, ktrym opowiedzia o swoich planach i ideach zwizanych z komiksami. By to pocztek prac nad naszym pierwszym dzieem, znanym jako Drastyczne przypadki. Tak si rozpocza nasza wieloletnia przyja. Mch: niektrzy kojarz was najlepiej z koraliny albo monumentalnej animacji MirrorMask lustrzana Maska. Moim zdaniem, najbardziej efektywn wspprac nawizalicie przy sandmanie. Jak wspominasz czas tworzenia okadek do tej serii? dMck: Sporo czasu mino od czasu publikowania Sandmana, prawda? Dla

14

proza polska
Nowa Fantastyka 02/2013

17

cen bdzie samotno


Bernadeta Prandzioch
Julia wchodzi do pokoju, drzwi otwieraj si z cichym skrzypieniem wysuonych zawiasw. Popoudniowe soce odbija si od onieonych dachw i wdziera si przez okno. Prababcia ley na metalowym, szpitalnym ku. Jej sylwetka wydaje si nikn pod bia pociel, spitrzon niczym onieone pagrki. ciany, sufit, emaliowana szafka obok ka: wszystko jest nieskazitelne, pozbawione barw, jakby w szpitalu nie byo miejsca na nic, co przypomina prawdziwe ycie. Na dwik krokw staruszka zwraca gow w stron drzwi, jednak nie spaa. Franciszek rzzi z trudem. Jakby tylko na niego czekaa. Julia siada w paszczu na ku, rce ma zajte kwiatami i torebk, wic tylko cauje kobiet w oba pomarszczone policzki. Dzie dobry, babciu. Zawsze tak do niej mwia. Prababciu byo zbyt dugie dla kilkuletniej dziewczynki, wic zwracaa si do niej po prostu babciu. I tak ju pozostao. Kobieta prbuje odpowiedzie na jej powitanie, ale z puc wydobywa si tylko wist powietrza. Nie mcz si, prosz Julia umiecha si uspokajajco. Opowiesz mi wszystko innym razem, co? Dzisiaj dla odmiany ja bd mwi. Julia troch artuje, bo zawsze to ona wanie mwi, prababcia woli milcze. Niechtnie opowiada co niepytana. Tylko daj mi si rozebra mwi Julia. I wstawi kwiatki do wazonu. Podobaj ci si? Nawet pachn, mimo e jest rodek zimy. Mam nadziej, e tak. Wiem, nie s tak pikne jak kwiaty z twojego ogrodu, ale chciaam ci przynie troch wiosny do tego cholernego, trupio biaego pokoju. O, przepraszam. Nie syszaa tego! Zdejmuje paszcz, przerzuca go przez oparcie krzesa. Torebka obok. Kwiaty do soika, penicego rol wazonu. Julia siada na powrt na ku. Chodna do prababci dotyka jej twarzy. Staruszka wpatruje si w ni z czuoci. Julia domyla si, kogo widzi. Tylko ona w caej rodzinie odziedziczya po pradziadku zielone oczy. Tylko ona tak jest do niego podobna. A przynajmniej wszyscy tak mwi. Naraz kobieta odwraca gow, wzrokiem wskazuje na stojce na stoliku pudeko. Stare, blaszane, po kawie Francka. Odkd Julia pamita, prababcia zawsze stawiaa je przy ku i w Parczewie, i gdy na zim przyjedaa do Katowic. Do szpitala take je zabraa. Wic Julia podnosi pudeko ze stolika i otwiera. Nigdy wczeniej do niego nie zagldaa. Na wierzchu czarno-biaa fotografia pradziadka. Mody, postawny mczyzna w biaej koszuli i jasnych spodniach. Nie umiecha si. Stoi powany i patrzy wprost w obiektyw. Jeszcze nie wie, co go czeka. Julia wie. Niewiele, wszyscy w rodzinie niechtnie o tym wspominaj, ale przecie wie. Tylko raz dziadek opowiedzia jej o tamtym grudniowym dniu w czterdziestym pierwszym. Mia wtedy osiem lat. Wszystko dokadnie zapamita. onierzy wpadajcych na podwrze. Cikie buty i gbokie lady na wieym niegu. Krzyki. Sowa, ktrych wwczas nie rozumia. Wrzaski i poszturchiwania, kiedy wyganiali ich wszystkich z chaty. Matk, ktra gono protestowaa, pki potny gefrajter nie pchn jej na ziemi. I nieg, nieg sypicy nieprzerwanie, wdzierajcy si do oczu, osiadajcy na siostrzanych warkoczach, na ich chudych ramionach. Krzyki. Nie rozumia ani jednego, wykrzykiwanego przez Niemcw sowa. Zapamita za to przeraone, zapakane siostry, ktre tuliy si do matki, drc z zimna i ze strachu. Tylko on sta sam, nieruchomo. I kiedy opowiada jej o tym, ponad pidziesit lat pniej, dra tak samo. Julia otrzsa si z zamylenia, podaje zdjcie prababci. Ale jej niepewna do nie potrafi go utrzyma, niewielki prostokt opada na ko. Kobieta nakrywa fotografi, gadzi delikatnie opuszkami zmczonych palcw. O czym myli? Do jakich chwil powraca we wspomnieniach? Do pocztkw? Julia przypomina sobie, e jako kilkuletnia dziewczynka zamczaa prababci pytaniami o dzie lubu. To bya dla niej wtedy najwaniejsza sprawa. Nigdy jednak opowiadana przez prababci historia jej nie zadowalaa, bo ta uparcie powtarzaa, e nic nie pamita z kocielnej uroczystoci. e cay czas odmawiaa w mylach pacierz, eby si nie rozpaka, nie zemdle, nie uciec. A kilkuletnia Julia chciaa opowieci o sukience, gociach, yczeniach, tacach, tylko nie o tych modlitwach klepanych w kko. Pniej przysza codzienno, myli Julia, wpatrujc si w przysonit palcami sylwetk pradziadka. Rodziy si dzieci. A potem przysza wojna. I zabraa pradziadka, a ona musiaa sobie radzi sama, przez tyle lat. I radzia sobie. Wychowaa dzieci, doczekaa si wnukw i prawnukw. Tyle razy powtarzaa im, e jest z nich dumna, jakby ze zdwojon moc: za siebie i za pradziadka. Prababcia zasna, oddech si wyrwna, rzenie ustao. Julia chciaa jej co opowiedzie, ale jeszcze zdy. Nigdzie si nie pieszy, poczeka. Zaglda do pudeka, ktre nadal trzyma na kolanach. Pod kilkoma rodzinnymi fotografiami stosik papierw, wyjmuje je ostronie. Kartka z Auschwitz. Z marca czterdziestego drugiego. Krtkie, pisane jak pod dyktando zdania. Franciszek zapewnia, e u niego wszystko dobrze. Pyta o dzieci i gospodarstwo. Tyle rozumie, jej niemiecki nie jest zachwycajcy. Ale przekaz tego listu jest przecie tylko jeden: wci yj. Potem koperta. Padziernik czterdziestego drugiego. W rodku akt zgonu i poszarpany dowd osobisty pozbawiony fotografii. Otwiera. Wzrost: redni. Twarz: pociga. Oczy: zielone. Znaki szczeglne: na prawym policzku szrama. Skd ta blizna, tego Julia nie wie. I jeszcze jeden list. Z grudniow dat. Ale jak to? Sprawdza jeszcze raz, nie pomylia si. Drugi list, rwnie opatrzony pieczci Postzensurstelle K.L. Auschwitz. Geprft i podpisem cenzora, wysany zosta dwa miesice pniej ni akt zgonu. Dlaczego? Pradziadek napisa ten list jeszcze przed mierci, a tylko wysany zosta z niewiadomych powodw pniej? A moe kto go z obozu wywiz i wysa z opnieniem z innego miejsca, nie wiedzc, e

22

proza polska

Non serviam
Pawe Ciewierz
Sandrze
Znw mrok zapada; lecz teraz ju wiem, e dwadziecia stuleci kamiennego snu Rozkoysaa w koszmar dziecinna kolebka I c za bestia, ktrej czas wreszcie powraca Peznie w stron Betlejem, by tam si narodzi. W. B. Yeats w tumaczeniu S. Baraczaka ubierajc si przez cay dzie, a potem znowu pojawia si jaki powd do ktni. Sytuacji nie poprawi fakt, e moje szpitalne kamstwo wreszcie wyszo na jaw. Vigil dowiedziaa si, e nie umieram i z jakiego dziwnego powodu miaa mi to za ze. Musiaby j zna, eby zrozumie. Sdz, e jej specyficzne uczucie do mnie doprowadzio do tego, co si stao na kocu. Wiedziaa, e trudno jej by ze mn, a zostawiajc mnie skazuje si na tsknot, bo bya zaborcza, a moe po prostu troch mnie kochaa. Dlatego zaraz po wyjciu z hotelu, kiedy ja spaem gboko obok zasypanego zielem nocnego stolika, Vigil zadzwonia na milicj. Tsknota za skazacem jest wzniolejsza od tsknoty za byym facetem, ktry na przerne sposoby odreagowuje rozstanie. Doniosa na mnie, eby przypiecztowa swoj decyzj. Potem znikna z mojego ycia. Tym razem po raz ostatni. Soneczny blask osiad na czym szklanym i sztucznym. Byszczca struktura zbliaa si do nas i rosa, kiedy podchodzilimy do ldowania. Zdawao si, jakby to rozmyta plama wiata czogaa si ku nam przez poacie tajgi. Struktura nabraa ksztatw lustrzanych krawdzi, stalowych ukw, pord ktrych czasem pojawiay si cerkiewne wiee. Stosik nowiutkich klockw zgubionych w bezkresnej i wilgotnej piaskownicy. W marzncej mawce podchodzilimy do ldowania.

Kiedy stali na wzgrzu tamtego dnia, a wilgotny wiatr zawiewa im prosto w twarz okruchami lodu, na rdzawej, jaowej ziemi, z rafineriami na horyzoncie i bagiennymi rozlewiskami rzek, pod szarym niebem zacignitym jak caun nad zagubionym w syberyjskiej pustce miastem, zrozumieli, kady na swj sposb, po co tu przybyli. Stali si jedcami apokalipsy. Fanatyzm, rozpacz, chaos, kamstwo. aden z nich nie potrafi wybaczy ani sobie, ani innym, a mimo to stali tam rami w rami z wilgoci marznc na policzkach i sercami zamienionymi w kamie. Nieuregulowane rachunki krzywd zbliyy ich do siebie tak bardzo, jak tylko czowiek potrafi by blisko ze swymi wyrzutami sumienia. Przelecieli p wiata rezygnujc ze wszystkiego za sob i beznamitnie rzucajc ycie na szal, eby pozna prawd. I mimo, e ich pytania byy zupenie rne, szukali jednej odpowiedzi. Ten, ktry j zna, by martwy od tak dawna, e jugryjska gleba zapomniaa ju smak jego krwi, ale wszyscy czworo wiedzieli, e to nie jest adne usprawiedliwienie. Wejcia do podziemi bronili im rozkrzyczani, pijani ludzie. Wszyscy czworo wiedzieli, e to adna przeszkoda.

Z okien samolotu, jak okiem sign, odlege, szklanobkitne niebo i brunatna powierzchnia ziemi wyznaczay symboliczne ramy dla niemale nieskoczonej pustki. Skrzyda chwiay si na wietrze rozpdzonym setkami kilometrw otwartej przestrzeni. Leniwe rozlewiska rzek z tej wysokoci wyglday jak sine prgi na ciele planety. adnego miasta, nigdzie w zasigu wzroku. Krople wody na szybie zamarzay natychmiast, kiedy tylko soce schowao si za chmury. Polecono mi, ebym spakowa do plecaka co ciepego amplituda temperatur w cigu dnia sigaa czasem czterdziestu kresek. Wychodzisz z hotelu zim, wracasz latem. W cigu jednego tygodnia przyjazne pitnacie stopni moe si przerodzi w pidziesit poniej zera. Jak nie oszale w takich warunkach? Miejscowi nie wiedzieli. Nigdy nie przyjechabym tutaj z wasnej woli. Byy pikniejsze i cieplejsze miejsca na ziemi, do ktrych mona zwia. Tyle, e moja patologiczna ksiniczka zatroszczya si ju o to, ebym nie mia czasu na ucieczk. Nie mam pojcia, dlaczego to zrobia. To znaczy, wiem dobrze, dlaczego odesza. Kcilimy si prawie codziennie, potem godzilimy si w ku i gadalimy o wszystkim, pilimy wino, palilimy skrty nie

Pierwszy jedziec przyby do Jugry wojskowym samolotem, ktrego obsuga nie miaa o niczym pojcia. Mogli si tylko cieszy, e kto taki wynosi si z kraju. Bo pierwszy jedziec nie robi zbyt dobrego wraenia na ludziach. Jego okaleczona, jednooka twarz powodowaa, e rozmwcy opuszczali wzrok, a gsta zawiesina smrodu i magii towarzyszya mu wszdzie. By tylko czowiekiem, wic musia czasem czu si z tym le, musia czasem czu si samotny. Mimo to wierzy, e jego ofiara nie posza na marne. Drugi jedziec by mistrzem przemocy. Przyby razem z pierwszym, ale by inny. Drugi jedziec nie ukrywa swojego cierpienia, obnosi si z krwawicym sercem jak z tarcz, ktra gwarantowaa, e wiat nie jest ju w stanie niczego gorszego mu uczyni. Dlatego wci na nowo rozdrapywa swoje rany. By moe by to cakiem niezy sposb na egzystencj, ale chyba nie na ycie. Trzeci jedziec by kobiet i nigdy nie znalazby si na tym zapomnianym kracu wiata, gdyby nie dysponowa moc rwn mocy pierwszego. Konkurowali ze sob od zawsze, tak jak na wiecie konkuruje porzdek z chaosem, tyle e w ich przypadku szala zwycistwa nie przechylaa si na adn ze stron. Tym razem sprawa bya zbyt powana, wic zanosio si na trudny sojusz po wielu bitwach, w ktrych ani ona, ani on nie zdobyli przewagi. Moe po wielu latach rywalizacji i nienawici inaczej ju nie potrafili? Moe byli dla siebie stworzeni? Czwarty jedziec mia po prostu pecha.

proza polska
Nowa Fantastyka 02/2013

31

Rzebiarze wiata
Maciej Musialik
Kobieta przytrzymaa Olafowi drzwi windy, widzc go kroczcego pospiesznie w gbi korytarza. Wskoczy do kabiny uwaajc, by niechccy nie przyoy wsppasaerce pkat, skrzan teczk. Dziki wysapa. Umiechna si i skina gow. Drobiazg. Na parter? spyta Olaf, widzc, e aden z guzikw na panelu kontrolnym jeszcze si nie wieci. Tak. Wdusi zero i z ulg opar si plecami o stalow cian. Drzwi si zamkny i winda ruszya. Dopiero wtedy uwiadomi sobie, e w powietrzu unosi si zapach perfum modej kobiety. Korzenny i sodki. Podoba mu si. Ktem oka zerkn ponownie na ssiadk. Nie miaa jeszcze trzydziestki. Nosia oficjalny, dopasowany kostium, nadajcy jej wygld klasycznej businesswoman, ale w zielonych oczach czaio si co figlarnego. Podchwycia jego spojrzenie i ponownie si umiechna, tym razem zrobia to jednak przelotnie, od razu przenoszc wzrok gdzie obok. Nie gap si, bo wyjdziesz na zboczeca w mylach skarci si Olaf. Wtem winda szarpna i zamara w bezruchu. wiato na suficie zamrugao, po czym zgaso, pograjc kabin w kompletnych ciemnociach. Gwatowne hamowanie podcio nogi dwjce pasaerw. Olaf zachwia si i wpad na kobiet, potrcajc j ramieniem. Uch, przepraszam wymamrota, rozpaczliwie, prbujc znale oparcie dla rk. Towarzyszka krzykna, nie wiadomo, czy bardziej przestraszona zderzeniem, czy awari. Dopiero po chwili dobieg z ciemnoci jej gos. Boe, jak si zlkam. Winda si zepsua? Na to wyglda. Co za szmelc. Na ktrym pitrze jestemy? Gdzie midzy czwartym, a trzecim. Cholera, wiedziaem, e lepiej i schodami. Ju mylaem, e wreszcie kto naprawi t puszk, a tu taki numer. W tej ruderze zawsze wszystko si sypie.. Biurowiec, w ktrym si znajdowali lata wietnoci mia ju dawno za sob. Od kiedy wikszo inwestycji przeniosa si z tej podlej dzielnicy bliej centrum miasta, w budynku zagniedzio si kilka podupadajcych firm, ktre w niskim czynszu upatryway sposobu na wyjcie z tarapatw. Byo ich jednak zbyt niewiele, by komukolwiek zaleao na odnowieniu starego, dziesiciopitrowego molocha. Wikszo pomieszcze i tak zarastaa tu kurzem i pajczynami. Ilekro Olaf tu bywa, zawsze zastanawia si jak, u diaba, mona prbowa rozkrca interes w miejscu nadajcym si co najwyej na gigantyczn melin. Teraz mia jednak na gowie inny problem. Odstawi teczk na ziemi, wymaca w kieszeni zapalniczk i po chwili wntrze windy rozwietli saby, chybotliwy pomie. Olaf odnalaz na panelu przycisk alarmu i wcisn go. Spodziewa si syreny, dzwonka, lub jakiegokolwiek dwiku, ale wci panowaa dudnica, blaszana cisza. Zepsuty? spytaa kobieta. A bo ja wiem? Moe gdzie u dozorcy zapalia si lampka na biurku? Oby to wystarczyo. Nie mam zamiaru czeka tu przez reszt dnia. Ani ja odpar Olaf, przygldajc si uwanie drzwiom windy. Te jednak nie byy rozsuwane, lecz otwierane na zewntrz. A to oznaczao, e choby zaprzc do roboty cignik, nie drgn, dopki klatka tkwi na ppitrze. Kilka razy gruchn w nie pici woajc o pomoc, lecz wzbudzi taki rezonans, jakby lina miaa si urwa, a winda run d. Z kolei w pododze, ani w suficie nie byo wida nawet zarysu klapy. Podzieli si tym spostrzeeniem ze wsppasaerk. Czyli co? zachichotaa histerycznie. Siedzimy w tej puszce, dopki kto nie bdzie prbowa wjecha na gr i nie poapie si, e co jest nie tak? Mniej wicej zgodzi si Olaf. Nie mia serca mwi kobiecie, e w budynku jest tak mao interesantw, i prawdopodobnie bd musieli zaczeka, a kto zamknie biuro i bdzie prbowa wrci do domu. A to nastpi najwczeniej za pi godzin. Oby starczyo powietrza pomyla, dla pewnoci wciskajc jeszcze kilkukrotnie guzik alarmu. Z identycznym jak poprzednio, skutkiem. Zakadam, e komrka nie bdzie tu dziaa westchna kobieta, mieszajc doni w niewielkiej torebce. Odnalaza telefon, przez chwil machaa nim w powietrzu w poszukiwaniu sygnau, po czym zrezygnowana wetkna go z powrotem. Klatka Faradaya pokiwa gow Olaf. Ja jestem Karin, mio mi niespodziewanie wycigna rk. Najpierw zdbia, potem niemiao ucisn jej do, a potem oboje wybuchli miechem. Olaf wykrztusi swoje wasne imi, z trudem panujc nad nag wesooci. zy pocieky mu po policzkach. W tym nagym wybuchu uszo z ich obojga cae napicie. Przez chwil mylaem, e mwisz powanie.

lwitko heraklesa
Nowa Fantastyka 02/2013

35

Lwitko Heraklesa
Maciej Salamoczyk
ydw przez Morze Czerwone, rekonfiguracyjne bojowe softboty i zbudowane z metamateriaw oraz tworzyw przeksztacajcych promieniowanie podczerwone roboty juczne Big Dog 2. Podszed do tygrysa. Za kadym razem, gdy spotyka to zwierz byo inaczej ubarwione. Naci delikatnie skr. Musia si spieszy, pki wiato zachodzcego Soca pozwalao na prac. Jakby przeci worek z bkitnymi wietlikami. Pikne niebieskie iskry chodziy po ciele zwierzcia. Tajwaczyk zamkn oczy, poczu e krci mu si w gowie. Zacza go pali skra. Od lat cierpia na jagodzic. Kuru i cholera go nie przeraay. Jagodzica tak. Ockn si, gdy bya ju gboka noc. Gwiazdy rozmieszczone poza krawdzi dachu nakrapiay niebo. Koliberki furkotay wok platformy. Co dziwne, skra go ju nie bolaa. Obmaca swoje ciao wyczuwajc co na ksztat sierci, sigajcej poowy tuowia. Wpatrywa si w niebo szukajc Krzya Poudnia, Scutum (cho to chyba nie ta pkula) i Cruithne drugiego ksiyca Ziemi, z mizernym skutkiem. Nie dostrzeg Ry w gwiazdozbiorze Jednoroca. Szuka rnych asteryzmw i czci czego co dawniej stanowio wiksz cao Kilu, agla i Rufy. Nkay go paszczaki oraz my z rodzaju Coscinocera. Odwin skr z gowy i na chwil wczy lampy zamontowane w kasku. wiato mogo przycign obcych, wic wyczy je niemal natychmiast. Od dawna kryy rwnie pogoski, e tygrys workowaty z australijskiego pwyspu York i Nowej Gwinei to Thylacoleo z terenw dawnego Sahulu. Cho jak do tej pory byy przedmiotem bada kryptozoologw, ktrych fascynoway tego rodzaju zwierzta nazywane kryptydami. Wedug za naukowcw, na podstawie zachowanych szkieletw tego dawnego drapienika znalezionych w jaskiniach Naracoorte i wapiennych zapadliskach Nullarbor domniemany przodek tygrysa z York Thylacoleo carnifex by duym torbaczem, nieco mniejszym od lwa, zblionym wielkoci, a zapewne i trybem ycia do lamparta, znacznie jednak od niego ciszym, gdy mg way nawet 160 kilogramw, podczas gdy lampart nie przekracza setki. Co ciekawe, by wyposaony w trzeci nog kilkudziesiciocentymetrowy ogon, na ktrym w walce mg si podpiera niczym kangury. Mia by typowym przykadem ewolucji zbienej. Workowatym odpowiednikiem duego drapienego kota. Nie mia kw, a zamiast nich wielkie rozbudowane siekacze. W grnej szczce karbowane. Natomiast jedne z przedtrzonowcw przeksztaciy si w dugie amico-krojce zby policzkowe, dziaajce niczym noyce. Posiada te silnie uminione apy, ktre naukowcy nazywali wrcz rkami, ze wzgldu naczciowo przeciwstawny kciuk. apy wyposaone w wielkie chowane szpony, suce do chwytania i wypruwania wntrznoci ofiarom. By wyspecjalizowanym agresorem, o najpotniejszym spord wszystkich znanych ssakw drapienych ucisku szczk. Niektrzy naukowcy sdzili, e w starciu z Thylacoleo wspczesny lew czy tygrys nie miaby szans i torbacz by je zmasakrowa. Wrd jego krewnych wymieniano paanki, koala, wombaty a nawet oposy karowate drzewnice. Tak jak one by torbaczem i nalea do rzdu Diprotodontia dwuprzodzbowcw. Wikszo badaczy jednak sdzia, e tygrys z York, jest egzemplarzem zdziczaej pumy lub nawet jaguarundi przywiezionych tu przez onierzy amerykaskich podczas II wojny wiatowej, a wczeniejsze spostrzeenia odnosiy si do miejscowych dobrze znanych torbaczy. Albo te co bardziej prawdopodobne jak odmian piknej pantery mglistej lub te pantery borneaskiej przywleczon z ssiedniej Indonezji, kotem marmurkowym, wyronitym okazem nieaza wielkiego, form rzadko spotykanego kota jak badia. Sowem nie miano zielonego pojcia czym jest duch z Yorku. Nie wszyscy jednak sdzili, e historia z tygrysem workowatym zakoczy si jak z Rickmatem, gdy Big Foot okaza si zamroon kuk.

Pierwsze opisy tygrysa z australijskiego pwyspu York pojawiy si w latach 70-tych XIX wieku, gdy dotarli tam osadnicy. Wedug opisw zwierz byo znacznych rozmiarw wysokoci 50 70 centymetrw, dugoci ciaa do 1,5 metra plus ogon. Uszy odstajce jak u rysia, rodzaj wibrysw w pyszczku, tawa sier z rzadkimi czarnymi prgami na grzbiecie dopeniay wizerunku. Zauwaony mia zwyczaj przypaszcza si do ziemi. Wydawa guchy ryk, obnaa zbiska, bi ogonem o ziemi jak kot, chocia nos mia bardziej wysunity do przodu ni kotowate. Niektrzy porwnywali go do madagaskarskiej fossy. Uwaano, e jest torbaczem, dla ktrego York i ssiednia Nowa Gwinea stanowiy refugium ostatnie miejsce schronienia. Obdarzony duymi apami, puszystym ogonem z kit i dzikim temperamentem wywoywa dreszczyk emocji u mieszkacw pwyspu. Podczas II wojny wiatowej widywano takie zwierz w trakcie walk o Buna Gona na Nowej Gwinei. A po wojnie, co dziwne w rejonie Brisbane koo miast Gympie i Maryborough, wzdu rzeki Mary. Nazywano go duchem Sahulu, zjaw z Buna Gona, tubylczym okreleniem yarri czy te zmor Leichhardta, gdy niektrzy uwaali, e odpowiada za zaginicie tego poszukiwacza przygd. Nigdy nie dostarczono jego ciaa, cho widywano te zabite zwierz.

Finees pamita, e burty okrtu zdobiy rzebione gowy mithunw. Jaycco Lootey waciciel wielkiego rotorowca

39
Nowa Fantastyka 02/2013

Jeste tutaj?
Jack Skillingstead
mylc o niczym szczeglnym. Byo cicho i spokojnie, przynajmniej na tyle, na ile bywa w tej dzielnicy. Jego bya ona, zamieszkujca parter ich wskiego gniazdka, powinna za chwil si obudzi. Czasem, widzc wiato w oknach lub syszc nad gow odgos jego szurania po nieprzespanej nocy, podchodzia do zamknitych na zasuw drzwi, rozdzielajcych dom na poowy i prbowaa z nim rozmawia. Nienawidzi tego. W mylach traktowa Barbar jako by on, cho tak naprawd nigdy si oficjalnie nie rozwiedli. Rozwd, zgodnie z postanowieniami prawa mieszkaniowego, zmusiby ich do opuszczenia tego wzgldnie przestronnego domu, w ktrym mogli mieszka tylko jako maestwo. Prawda (a przynajmniej to, co Deatry dopuszcza do siebie jako prawd) bya taka, e oboje o wiele bardziej kochali ten dom ni siebie nawzajem. Prawo mieszkaniowe byo jednym z wielu narzdzi, majcych na celu zachcanie ludzi do kontynuowania uwiconej tradycji zawierania zwizkw maeskich. W czasie pierwszego maestwa Deatry nie musia si przejmowa tym prawem, poniewa jeszcze wtedy nie obwizywao, wic jego uwicony zwizek rozlecia si w diaby w jak najbardziej tradycyjny sposb. Zgasi lampk i rozwin elektroniczny zwj Apple VI, wczajc zasilanie. White Echo ju na niego czekaa. Hej wystuka na powitanie. Prawie zasnam jej odpowied pojawia si byskawicznie, jak zawsze. W porzdku, wiem, e jest pno. Chciaem si tylko przywita. Co wanie zrobie. Ale nie odchod jeszcze Cay dzie za tob tskniam. Te za tob tskniem odpisa zgodnie z prawd. Z drugiej strony jednak cieszyo go to, e White Echo, czyli Kimberly nie moga si w tej chwili wspi po schodach i zapuka do jego drzwi. Wszystko w porzdku? zapytaa. Wrcz cudownie. Farkas oberwa. Poci go facet, ktrego ledzilimy i przynajmniej czciowo stao si to z mojej winy. Jak to z twojej winy? Opisa jej pokrtce wydarzenia w kamienicy. Wcale mi si nie wydaje, eby to bya twoja wina stwierdzia Kimberly. Pilnowaem drzwi. Musiaem sta zbyt dugo i Rzenik co wyczu. Zreszt niewane, powiedz lepiej, jak min ci dzie? Zachwycajco i samotnie. Na tym polega ycie w wielkim miecie. Zawsze jest samotne. O zachwyty troch trudniej, ale ty masz do tego talent. Milczaa tak dugo, e zacz si zastanawia, czy nie zerwao im poczenia. Wcale NIE MUSI by samotne odpisaa w kocu. Palce Deatryego zawisy nad klawiatur jak kolibry drce w oczekiwaniu na kwiatowy nektar. Nie chcia si znw pakowa w tak sytuacj. Brian? Przepraszam wystuka po odczekaniu jeszcze kilku sekund. Barbara krci si pod drzwiami. Niech to szlag.

(are You there)

Udawaj, e ci nie ma. Nie mog. Nie spaa ju, kiedy wrciem. Widziaem zapalone wiata. Musiaa mnie sysze. Prawdziwy Krl Kamstw, wirujcych nad jego gow niczym paskudne odpryski osobowoci. W porzdku odpowiedziaa Kimberly. Strasznie mi przykro. Nic si nie stao. Chwila ciszy, a pniej: I tak miaam si ju pooy. Sama, jak zawsze. Zazwyczaj potrafi poprawi jej nastrj, ale tego ranka by zbytnio zmczony. NAPRAWD mi przykro odpisa ze wiadomoci, e mgby si bardziej postara. Musz ju lecie. Branoc. Westchn ciko, wyczajc zwj i wsuwajc go z powrotem do tuby. Wtedy bg spata mu paskudnego figla. Kto delikatnie zapuka do drzwi. Chwil pniej stukanie stao si bardziej natarczywe. Brian? Zrobiam kaw usysza gos Barbary. Odwrci si na krzele i zmierzy drzwi zmczonym spojrzeniem. Czeka w milczeniu, wyobraajc sobie Barbar stojc po drugiej stronie. Nie zapukaa po raz trzeci. Po paru sekundach usysza odgos krokw oddalajcych si po schodach. To mieszkacy skadali si na pensje Deatryego i Farkasa, pracujcych w charakterze parapolicjantw patrolujcych ponur dzielnic konurbacji SeattleTacoma. Oczywicie wcale nie musieli im paci, to w kocu wolny kraj. A paradetektywi wcale nie musieli si przejmowa tym, co si dzieje w niepaccych enklawach, chocia Deatry nigdy ich nie ignorowa i nie mia zamiaru tego robi. Prawdziwa policja opiekowaa si lepszymi dzielnicami i musiaa uwaa na terrorystw, co pochaniao cay jej budet. Deatry wlizn si do laboratorium kryminalistycznego na prawdziwym posterunku policji, gdzie wci mia kilku znajomych z dawnych czasw. Pokaza czarny modu Stuhringowi, przypominajcemu z wygldu krzywk jaja na twardo z spem ubranym w biay fartuch. To Umiowany wyjani technik. W umyle Deatryego pojawio si jakie dawno zapomniane skojarzenie. Pami zmarego? Tak. Go musi by umierajcy, ale powinien jeszcze kojarzy i wykazywa si woln wol. Wtedy go podpinaj i kopiuj wzorzec ladw pamiciowych na jedno z tych urzdze. Koczy si to usmaeniem mzgu, no ale facet i tak ju jest skazany na mier, wic to nie problem. Po wszystkim znw moesz rozmawia ze swoim drogim, ukochanym wujaszkiem, a on bdzie ci odpowiada jak orygina. Zabawki dla klasy redniej. Przez chwil byy modne, potem jednak ludzie uznali, e s raczej odraajce, wic przestali je kupowa.

48

proza zagraniczna

Dziesita muza
Tad Williams
Kiedy poznaem Balcescu, nie zrobi na mnie najlepszego wraenia. Uznaem go za snoba, do tego bardzo zadufanego w sobie. Miaem racj. Do szau doprowadzao mnie choby to, e mwi jak George Sanders, z wykwintnym sznytem, ale ani przez chwil nie wierzyem, e wie, kim by George Sanders. Stare filmy z Ziemi byy dla niego czym zbyt pospolitym. Uwielbia te sucha wasnego gosu, niezalenie od tego, czy rozmwca mia czas go sucha. Tu pan jest, panie Jatt powiedzia ktrego dnia, zatrzymujc mnie na pokadzie obserwacyjnym. Szukaem pana. Mam pytanie. Westchnem, ale niezbyt ostentacyjnie. W czym mog panu pomc, panie Balcescu? Jakbym na dwanacie godzin przed Wzem Rainwater nie mia nic lepszego do roboty, ni odpowiada na pytania fotelika. Przepraszam, tak czasami nazywamy pasaerw. To nieadnie, wiem. Ale nie znosz, kiedy ludziom si wydaje, e to jaki rejs wycieczkowy, i e tylko dlatego, e mam metr dwadziecia wzrostu i nie przeszedem jeszcze mutacji gosu, mog im przynie mikk poduszk albo wysuchiwa opowieci o tym, co bd robi po wyldowaniu. Wielu cywilw nie rozumie, e to Statek Konfederacji Lakshmi, a kiedy jeste na moim statku, nie ma artw. Chopiec pokadowy jest czonkiem zaogi takim samym jak wszyscy inni i mam swoje obowizki. Zapytajcie kapitan Watanabe, jeli mi nie wierzycie. Ten cay Balcescu by do dziwny stary i mody jednoczenie, jeli wiecie, co mam na myli. Nie wypady mu jeszcze wosy i nie by zanadto pomarszczony, ale mia wychudzon twarz, a ca reszt te niezbyt krzepk. Nie mg by o wiele starszy ni mj kumpel Pim, co dawaoby mu trzydzieci par lat, moe czterdzieci, ubiera si jednak jak starzec albo jak kto ze starego filmu wiecie, te staroytne filmy z Ziemi, gdzie ludzie nosz marynarki z atami na okciach, lune spodnie i te zwisajce co na szyi. Wanie, krawaty. Tak si ubiera oczywicie bez krawata. Nie by wariatem, uwaa si po prostu za lepszego ni wszyscy inni. Dawa do zrozumienia, e cho by jakim specjalist od jzyka, czu si artyst. To nie bya kwestia tylko ubra mona byo wysnu taki wniosek take z tego, co mwi, jakiej sucha muzyki. Par razy syszaem j dobiegajc z jego kajuty skrzek przypominajcy marcujce koty, trzaski, jakby kto tuk w ukulele francuskim kluczem. Innymi sowy, rzecz dla ludzi o wyrobionym smaku. Nie sposb nie zauway, panie Jatt, e wok naszego najbliszego przystanku robi si bardzo duo szumu powiedzia, kiedy zatrzyma mnie na pokadzie. Ja jednak minem cztery piercienie Vissera, lecc na Gwiazd Brightmana, i nikt nie robi z tego zamieszania. Skd tyle haasu wok tego jak to si nazywa? Na Wze Rainwater mwi si Wodopj odparem. Moe panu si wydaje, e robimy zamieszanie, ale to miertelnie powana sprawa, panie Balcescu.

(the tenth Muse)

Mw mi Stefan, mody przyjacielu, tak bdzie prociej. A ja bd ci mwi Rolly; syszaem, e inni tak ci nazywaj. Nie mog, prosz pana. Regulamin nie pozwala. Dobrze. W takim razie co powiesz na to? Nazywaj mnie jako zabawnie, na przykad Pan B Omal nie skrzywiem si ze zgroz, ale gwny steward zawsze powtarza, e sygnalizowanie komu zniecierpliwienia jest tak samo nieuprzejme, jak komunikowanie go wprost. Jeli pan pozwoli, bd si do pana zwraca dalej panie Balcescu. Tak jest dla mnie atwiej. Niech panu bdzie, panie Jatt. Dlaczego wic ten Wze Rainwater to taka powana sprawa? Wyjaniem najlepiej, jak umiaem. Szczerze mwic, sam nie rozumiem wszystkich tych politycznych i historycznych zawioci to nie naley do naszych obowizkw. Jak to si czsto mwi wrd nas, zaogantw my tylko latamy. Ale oto, co wiem. Kiedy Balcescu mwi, e lecia do Gwiazdy Brightmana i nikt nie robi zamieszania wok czasoprzestrzennych tuneli, mia racj, ale to dlatego, e wyruszy z ukadu Wagi i ca podr odby przez obszar Konfederacji. Wszystkie piercienie Vissera, ktre mija, byy konfederacyjne. Kiedy jednak wsiad na Lak, eby przelecie z nami z ukadu Brightmana do Col Hydrae, c taka wyprawa wymaga skoku przez przestrze niekonfederacyjn. Skoku, ktry wanie mielimy wykona. Nie koniec na tym z jakiego powodu, ktrego nie umie mi wyjani nawet doktor Swainsea, piercie Vissera w Rainwaterze jest dziwny a raczej taki jest lecy za nim tunel. Czasami trzeba troch poczeka, a warunki bd odpowiednie, wic statki ustawiaj si w kolejce najrniejsze, takie, ktrych nigdzie indziej si razem nie zobaczy: konfederacyjne, x-malkiskie, Bogosawionej Unii, zwyczajni handlarze Rubiey, przepatrywacze-terraformerzy z Przymierza, do wyboru, do koloru. Mwi si na to Wodopj, bo wszyscy si tu, no, dziel. Nawet wrogowie. Nikt nie chce zamkn wza, kiedy oznaczaoby to, e caa flota moe ugrzzn w tym zaktku galaktyki. Dlatego panuje rozejm. Czasami do chwiejny. Kapitan Watanabe opowiadaa, e raz, na pocztku, Konfederacja prbowaa aresztowa jumbo Przymierza przy innym wle, Persakisie, niedaleko Zety Wownika; Przymierze prbowao zama embargo naoone na Malkinw. Persakis zosta zamknity na prawie rok i trzeba byo dwudziestu lat, eby wszyscy si po tym pozbierali, wic teraz panuje powszechna zgoda co do zakazu wrogich dziaa w bezpiecznej strefie wza tak jak drapieniki i ich ofiary wsplnie korzystaj z wodopoju na sawannie. Kiedy ju si tam znajdziesz, jeste bezpieczny. To Casablanca. Wspominaem, e lubi stare ziemskie kino, prawda? Kiedy to wyjaniem, Balcescu wypyta mnie jeszcze, jak dugo bdziemy czeka przy Rainwaterze i kto bdzie czeka razem z nami. Musz powiedzie, e jak na kogo, kto by na pitnastu czy dwudziestu planetach, niewiele wiedzia o polityce i o statkach

proza zagraniczna
nowa Fantastyka 02/2013

57

Dziesi Sigm
Paul Melko
Z pocztku nie rozpoznajemy w tym twarzy. Jedno oko zasonite opuchlizn, wok niego siniak. Nos w skorupie zakrzepej krwi, warga czerwono-czarna, a usta zaklejone tam klejc, ktrej barwa nie odrnia si od jej bladej skry. Na pierwszy rzut oka nie wyglda to jak ludzka twarz. adna twarz nie powinna zerka zza fotela kierowcy. adna twarz nie powinna wyglda tak, jak ta. No wic z pocztku nie rozpoznajemy tej twarzy. Dopiero kiedy jeden z nas j dostrzega, wszyscy si przygldamy. Niektrzy z nas nie widz nawet ciarwki, a my stoimy zmroeni tym, co zauwaylimy. Pomijajc jednego czy dwch pieszych, ulica, przy ktrej znajduje si ksigarnia jest pusta. adna ciarwka nie haasuje na Sandusky Street, aden silnik diesla nie zakca leniwego wiosennego dnia. W niektrych wiatach ciarwka jest tam, obok nas, albo dalej, na ulicy. W niektrych jest czerwona, w innych niebieska, jeszcze w innych czarna. W wiecie, w ktrym dziewczyna spoglda na nas przez szyb, ciarwka ma kolor kasztanowy metalik, a na drzwiach widnieje biay napis Earl. Istnieje tylko jeden wiat, w ktrym dziewczyna unosi pokiereszowan, zakneblowan twarz i spoglda na mnie jedynym zdrowym okiem. Tylko w jednym wiecie Earl siga za siebie i odciga j poza zasig naszego wzroku. W tym wiecie Earl patrzy na mnie, a jego gruba twarz i brzowe oczy s bez wyrazu. Ciarwka zwalnia, a ten ja znika z naszej wiadomoci, odsunity okolicznociami. Nie, nie uywaem swojej potnej mocy dla dobra ludzkoci. Wykorzystywaem j do kradziey wasnoci intelektualnej osoby yjcej w jednym wiecie i przemycania jej do wiata innego. Uywaem niezwykych zdolnoci, by kra piosenki czy ksiki, a potem publikowa je jako wasne w milionach innych wiatw. Nie ostrzegaem policji przed atakami terrorystycznymi, poarami czy trzsieniami ziemi. Nie czytaem nawet gazet. Mieszkaem w miasteczku nazywanym czasem Delaware, czasem Follett, a czasem Mingo, zawsze w tym samym miejscu, na rogu ulic Williamsa i Ripley. yem skromnie w dwupokojowym domu, przed ktrym czasami rosa sosna, a czasami dere, i spisywaem piosenki lub historie poznane w innych wiatach. W tych wiatach, w ktrych ciarwka przejechaa obok nas, spogldamy na tablic rejestracyjn jest obramowana na srebrno, nieco wyej widnieje wizerunek nagiej kobiety i zastanawiamy si, co zrobi. Niedaleko znajduje si budka telefoniczna, na tym albo na ssiednim rogu. Moglibymy zadzwoni po policj i powiedzie Widzielimy dziewczyn tylko raz, a ten z nas, ktry j spostrzeg, ju przepad. Skd moemy wiedzie, e w ktrej z tych ciarwek znajduje si zwizana i zakneblowana dziewczyna? Widzielimy tylko tamt jedn. Cz z nas dostrzega w tym rozumowaniu tchrzostwo. Ju si w to bawilimy. Wiemy, e istnieje nieskoczona liczba moliwoci,

(ten Sigmas)

ale nasz wsplny byt przemieszcza si midzy olbrzymi liczb wielowymiarowych rozkadw prawdopodobiestwa. Skoro widzielimy dziewczyn w jednym ze wiatw, prawdopodobnie istniaa ona rwnie w nieskoczenie wielu innych. I w nieskoczenie wielu bya te bezpieczna. Tak sdz. Wikszo z tych nas, ktrych ciarwka mina, przesza przez ulic do kawiarni. Kilku postanowio rozejrze si za telefonem i ich wybr odczy ich od naszego bytu. Jestem jestemy wszechwiedzcy, przynajmniej w pewnym sensie. Kademu mog zaprezentowa sztuczk, podczas ktrej inny ja otwiera kopert i patrzy, co jest w rodku, dziki czemu ja mog pniej zachwyci publiczno. Zwykle nam si udaje. Jeden ja podglda pierwsz kart w talii, a reszta z nas poprawnie odgaduje. As kier, czwrka trefl, dziesitka trefl. Prawdopodobnie trafimy wszystkie pidziesit dwie karty. W najgorszym wypadku pidziesit. Potrafimy unika wypadkw, wciekych ludzi i samochodw przynajmniej wikszo z nas potrafi. Jeden przyjmuje czasem na siebie cios, eby pozostali mogli pojecha na fali prawdopodobiestwa. Mijajc niektrych z nas, kierowca zmienia bieg, a dry caa ciarwka. Earl, Bill, Tony, Irma spoglda na nas albo nie, i kabina kierowcy znika nam z oczu. Przyczepa jest koloru srebrny metalik. Zawsze. Odczuwam nasz lk. Dzisiaj odpado nas wicej ni kiedykolwiek wczeniej. Decyzja o wykonaniu telefonu zredukowaa nas o szeciu. Reszta zastanawia si, co robi. Kilku zapamituje numer rejestracyjny ciarwki Earla, odchodzi szuka telefonu i znika. Kiedy bylimy mali, mielimy kota, Czekoladk. W kadym wszechwiecie wabi si tak samo. Lubi wdrapywa si na drzewa, cho czsto nie potrafi pniej z nich zej. Raz wszed na sam czubek klonu, o czym dowiedzielimy si dopiero, kiedy zacz histerycznie miaucze. Tata nie chcia wej po niego na drzewo. Poradzi sobie albo Czekalimy tam a do zmierzchu. Wiedzielimy, e wejcie na drzewo le by si dla nas skoczyo. Niektrzy z nas sprbowali i zniknli ze zamanymi rkoma, nogami i nadgarstkami, a nawet skrconymi karkami. Czekalimy, nie wracajc nawet do domu na kolacj. Stay z nami dzieciaki z ssiedztwa niektre lubiy Czekoladk, inne liczyy tylko na jakie widowisko. W pewnym momencie zerwaa si wichura. Widzielimy, jak Czekoladka spada midzy gaziami i uderza o chodnik, amic sobie przy tym krgosup. Poczulimy nag fal smutku, ale reszta z nas skoczya przed siebie z wycignitymi ramionami, a potem zapaa spadajcego kotka, amortyzujc uderzenie. Jak ty to zrobie? zapytano mnie w milionach wiatw. Wtedy zrozumiaem, e jestem inny. Wracamy na chodnik, eby poczeka, a ciarwka przejedzie obok nas, spisa numer rejestracyjny i anonimowo zadzwoni na policj.

61
Nowa Fantastyka 02/2013

Zajcia w terenie
(the Field trip)

Alex Shvartsman
z otaczajcymi go budynkami i wyjanienie przeznaczenia tych terenw. Potem mielimy wrci na uczelni. Profesor da nam na to godzin. Portal przenis nas w skpane w palcym socu miejsce, pooone kilka krokw od obelisku. Natychmiast rozproszylimy si, rozpoczynajc badania. Nie byo mowy o adnej wsppracy w kocu do wzicia by tylko jeden wakat. Ja zaczem od symboli wyrzebionych na cianach obelisku. Skanowaem je przenonym translatorem. Urzdzenie mielio dane duej ni kiedykolwiek, a ostatecznie nie pokazao adnego wyniku. Nowoczesne translatory s bardzo zaawansowane i maj w pamici tysice struktur jzykowych. Jeli w danym jzyku istnieje jakakolwiek powtarzalno czy przyczynowo, program potrafi j rozpozna. Zdziwiony wycelowaem urzdzenie w oznakowanie umieszczone na jednym z pobliskich budynkw bez problemu je przetumaczyo. Skierowany z powrotem na obelisk translator pracowa przez chwil, a potem znowu si podda. Mgbym przysic, e komunikat Nie odnaleziono znaczenia wywietli si z pewnym zaenowaniem, cho ten model nie posiada akurat zaprogramowanych emocji. Albo informacje na obelisku zakodowano najbardziej skomplikowanym szyfrem, z jakim kiedykolwiek si spotkaem, albo nie by to aden jzyk. Ponad poow przydzielonego czasu spdziem na kombinowaniu przy rozmaitych urzdzeniach, analizujc fragment granitowego obelisku. Do niczego konkretnego jednak nie doszedem, a spojrzawszy na moich rywali, doszedem do wniosku, e znajduj si w podobnej sytuacji. Zrozumiaem, e badajc obelisk, nie wpadn na aden pomys, postanowiem wic rozejrze si za czym innym. Przez pozostae p godziny badaem okoliczne tereny. Kiedy zblia si koniec wyznaczonego czasu, zaczem formuowa teori. Przyczyem si do reszty studentw dopiero w ostatniej chwili. Profesor Quilp teleportowa si rwno o czasie. Archeologia powiedzia, kiedy zebralimy si wok niego jest w tym samym stopniu nauk, co sztuk. Zwyky badacz bdzie analizowa osignicia dawnych cywilizacji. Dobry specjalista rozwika pojawiajce si zagadki, takie jak ta, i wyniesie z nich wiedz. Jednak prawdziwie wielki archeolog to ten, ktry moe polega na swoich uczniach, bo wie, e zrobi to za niego. Kady z pastwa mia moliwo zbadania okolicznych ruin i stwierdzenia, e ich konstrukcja rni si od innych. Pytanie: dlaczego? Chciabym teraz usysze pastwa teorie. Eetal, czy mogaby pani zacz? Oddychajca metanem Eetal wygldaa, jakby wyjtkowo niewygodnie czua si w stroju, ktry umoliwia jej poruszanie si w nieprzyjaznym rodowisku. Ale przynajmniej nie smaya si w tym gorcu. Chyba. Z mojej analizy wynika zacza ostronie e obelisk nie mg by zbudowany przez tych samych obcych, ktrzy wznieli otaczajce go budynki. Konstrukcja, materiay, a nawet wzory umieszczone na cianach wyranie rni si od reszty zabudowy. Moim zdaniem jest to artefakt pozostay po starszej cywilizacji; znajdowa si tu wczeniej albo przeniesiono go w to miejsce jako trofeum. Reszt budynkw wybudowano pniej. Nie mogem uwierzy we wasne szczcie. Eetal bya jednym z najsilniejszych przeciwnikw i zwykle nie popeniaa tego typu gaf. Profesor Quilp zmarszczy czoo, mylc prawdopodobnie to samo, co ja. Czy kto z pozostaych chciaby obali t teori? zapyta neutralnie. Obelisk wzniesiono mniej wicej w tym samym czasie co reszt zabudowy Qorr pospieszy z odpowiedzi majc zawstydzi rywala. To jasne dla kadego, kto zada sobie trud przeprowadzenia badania rozkadu. Mwic to, potrzsn urzdzeniem, ktre okrelao wiek materii na podstawie szkd wyrzdzonych na jej powierzchni przez czynniki pogodowe. Miaem przy sobie podobny przyrzd, tak samo jak pozostali studenci. Eetan wygldaa, jakby chciaa natychmiast si stamtd teleportowa. Jestem Artelliank wydukaa. Przyczyna pomyki bya wic jasna. Wedug religii Artellian wszechwiat liczy sobie zaledwie 50000 lat i jej wyznawcom nie wolno uywa technologii wglowych i rozkadowych, ktre dowodz, e jest inaczej. Nastpna hipoteza, prosz pospiesza profesor Quilp, prbujc odwrci uwag wszystkich od Eetan, a moe po prostu chcc jak najszybciej wydosta si z tego upau. Nevri, student z wymiany z mgawicy Oriona, nie potrafi mwi. Zamiast tego wywietla trjwymiarowe obrazy, a jeli byo to konieczne, take tekst. Na jego projekcji obelisk przedstawiony by jako obiekt kultu tubylcw. Teori t mia poprze fakt umieszczenia go w samym centrum zabudowy. Odniosem wraenie, e Nevri nie mia adnego pomysu, a na przedstawion, zupenie nieprzemylan koncepcj wpad dopiero dziki klsce Eetan. Niezbyt mnie to przekonuje stwierdzi profesor Quilp. Jeli taki obelisk byby typowym obiektem kultu na tej planecie, musielibymy znale ich tutaj znacznie wicej, choby zniszczonych. Z drugiej strony, jeli miaby

lamus

damsko-mskich animozji Mateusz Albin


Amerykaskim wydawcom pisarka fantasy musiaa wydawa si rwnie odraajca, co stereotypowa czarownica o twarzy pokrytej kurzajkami. Pewnie dlatego pod wiatem Czarownic nie podpisaa si adna Alice Mary, tylko Andre Norton.
korzysta z nich mog tylko dziewice, poniewa stosunek pciowy pozbawia czarownic mocy. Nic dziwnego, e za najskuteczniejsz metod zneutralizowania istoty magicznej uchodzi gwat. To zreszt nie koniec damsko-mskich animozji w twrczoci pisarki.

Fantastyczny wiat

rawdziwe nazwisko autorki musiao ustpi pod maskulinistyczn presj, podczas gdy na kartach powieci czytelnicy poznali wiat, w k tr ym to kobiet y dysponuj ogromn moc. Ta zawia geneza daa pocztek rwnie pokrconemu cyklowi, na ktry zoyy si trzy serie i kilka pokanych zbiorw opowiada.

Poza granice wiata


A wszystko pocztek miao w bardzo niemagicznych realiach. Otwierajca cykl powie wiat czarownic z 1963 roku przedstawia nam Simona Tregartha, cakowicie zwyczajnego szpiega, walczcego podczas II wojny wiatowej, ktry musi upora si z troch mniej zwyczajnym, ale zupenie przyziemnym problemem. Ot Simon ma na karku grup zych ludzi, ktrym zalaz za skr tak bardzo, e ci postanowili pozby si go raz na zawsze. Jedynym ratunkiem dla Simona wydaje si zniknicie i tak wanie si dzieje. Z pomoc przychodzi mu Jorge Petronius, naukowiec zarabiajcy na ukrywaniu ludzi. Petronius opowiada Simonowi o Niebezpiecznym Tronie,

artefakcie otwierajcym bramy midzy wiatami. Wedug jednej z teorii mia on by legendarnym Sige Perilous, pustym miejscem przy okrgym stole, przeznaczonym przez samego Merlina dla miaka, ktry powrci ze witym Graalem. Chocia fantastyczna opowie nie robi na onierzu duego wraenia, zdesperowany korzysta z zaoferowanej pomocy. W ten sposb Tregarth trafia do ogarnitego wojn miejsca, ktre bliniaczo przypominaoby nasze redniowiecze, gdyby nie obecno magii. Czy jest to inna planeta, czy miejsce zupenie poza nasz rzeczywistoci? Tego bohater si nie dowiaduje, ale wkrtce zdaje sobie spraw, e jego obecno w tej rzeczywistoci nie jest przypadkowa, poniewa odkrywa u siebie zdolnoci magiczne. Norton, jakby prbujc dyskutowa z Ziemiomorzem Ursuli K. Le Guin, przedstawia wiat, w ktrym uwaa si, e talent magiczny jest dostpny wycznie kobietom. Mao tego,

Krajobraz staroytnych ruin


Najstarszym ludem na wiecie Czarownic jest Stara Rasa, ktra jako pierwsza odkrya tajemnic Talentu. W trakcie swojej podry Simon poznaje dzieje tej staroytnej cywilizacji i jej stopniowego upadku, spowodowanego niekoczcymi si wojnami i ciarem wasnej przeszoci. ywo opisana historia wiata Czarownic lubi zatacza koa. Chocia krajobraz znacz staroytne ruiny i pozostaoci po konfliktach, to niegdy urodzajne ziemie zasiedlaj kolejne rasy (tak Norton okrela rne frakcje ludzi). W otwierajcej cykl historii Norton przedstawia Estcarp, pierwszy z krajw tego wiata, rzdzony przez matriarchaln rad czarownic. W nastpnych powieciach czytelnicy zwiedzili kolejne regiony i poznali ich

65

Il. Tomasz Maroski, (c) Wydawnictwo Nasza Ksigarnia .

PrszyskiMediaSp.zo.o.ul.Rzymowskiego28,02697Warszawa

PReNuMeRATWYKuPISZ,
WPACAJCOdPOWIedNIKWOTNAKONTO:

76114019770000254261001006
LuBPRZeZSTRONINTeRNeTOW www.ksiegarnia.proszynski.pl

ZA A Y S d PRe u e A Y: N M R T
PRENUMERATA RoczNA NF FWS NF+FWS

prenumeratnaleyzamawiazconajmniejmiesicznymwyprzedzeniem odpierwszegozamawianegonumerunaokres12miesicy; reklamacjenaleyzgaszawcigudwchmiesicy; kosztymanipulacyjnezwizanezdokonaniemwpatywbankulubnapoczcie ponosizamawiajcy.

84,00

32,00

108,00

MASZ PYTANIA? zadzwo: (22) 27 81 727 napisz: Prszyski Media Sp. z o.o., ul. Rzymowskiego 28, 02697 Warszawa lub prenumerata@proszynskimedia.pl

PACISZZA8NuMeRW,dOSTAJeSZ12!
uprzejmie informujemy, edokonujc wpaty, wyraacie Pastwo zgod naumieszczenie swoich danych osobowych wbazie danych Prszyski Media Sp. zo.o. wydawcy Nowej Fantastyki, zsiedzib wWarszawie, ul. rzymowskiego 28, oraz nakorzystanie znich iprzetwarzanie wcelach marketingowych ipromocyjnych. Prszyski Media Sp. zo.o. moe udostpni te dane innym podmiotom wcelach dotyczcych promocji produktw tych podmiotw. Podanie przez Pastwa danych jest dobrowolne iprzysuguje Pastwu prawo dostpu dotreci swoich danych oraz ich poprawiania. Prszyski Media Sp. zo.o. zapewnia ochron danych zgodnie zustaw zdnia 29.08.1997r. oochronie danych osobowych (tekst jednolity Dz. u. Nr101 z2002r., poz. 926 zpn. zm.).

CeNAROCZNeJPReNuMeRATYNOWeJFANASTYKITYLKO

84Z.

historia, ktra zachwycia

UrsUl K. le GUin
faNtasy Nareszcie w polsce!
Najlepsze hiszpaskojzyczNe

Mieszkacy yznych ziem od dawna czekali na przybycie zapowiedzianych przez gwiazdy okrtw. Magowie nie potrafili jednak odczyta, czy przybysze to bracia, ktrzy setki lat temu odpynli na stary kontynent i teraz powracaj, czy te wrogowie pragncy zawadn now ziemi? Nie mieli pojcia o potwornej grozie, jak zgotuj im najedcy.

www.proszynski.pl
Wydawcadooywszelkichstara,abydotrzedospadkobiercwautoragrafikizamieszczonejnastronie6niniejszegoczasopisma. uprzejmieprosimywszystkichzainteresowanychokontakt,celemdopenieniaformalnociprawnych.
Wy aePrszyskiMediaSp.zo.o. d j ul.Rzymowskiego28, 02697War za a s w Prezeszarzdu: Ma iejMakowski c DziaPromocjiiReklamy: ArturKaczorek,tel.222781717 arturkaczorek@proszynskimedia.pl Drukioprawa: ORTISSp.zo.o., 86050SolecKujawski,ul.Brukselska8 Kolporta: Firma2M,tel.226077910 magdalenaszwed@firma2m.pl ReDAKcjA: jakubWiniarski redaktornaczelny jakubwiniarski@fantastyka.pl MaciejParowski ojciecredaktor maciejparowski@fantastyka.pl Michacetnarowski DziaLiteraturyPolskiej michalcetnarowski@fantastyka.pl MarcinZwierzchowski DziaLiteraturyObcej marcinzwierzchowski@fantastyka.pl jerzyRzymowski DziaPublicystyki jerzyrzymowski@fantastyka.pl
Redakcjaniezwracamateriawniezamwionych, wpublikowanychtekstachzastrzegasobieprawo dodokonywaniazmianiskrtw.Zatrereklam nieodpowiadamy.

Ad res re dAkcji:
ul. Rzymowskiego 28 02697 Warszawa Telefon 22 27 81 792 Faks 22 27 81 775

IrinaPozniak DziaGraficzny,tel.222781734 irinapozniak@proszynskimedia.pl


STALIWSPPRAcOWnIcy:
Wojciechchmielarz,jakubwiek,Pawe Deptuch,ArkadiuszGrzegorzak,Agnieszka Haska,RafaKosik,joannaKuakowska, KamilLesiew,WaldemarMiakiewicz,Rafa liwiak,ukaszOrbitowski,BartomiejPaszylk, PrzemysawPieniek,PiotrPiekosz,jerzy Stachowicz,Michaelj.Sullivan,PeterWatts.
czytylkonamjeremyRennerkojarzysizMaliniakiem zczterdziestolatka?

e -m Ail:
nowafantastyka@fantastyka.pl

www.fAntAstyk A.pl

Copy i htbyPrszyskiMediaSp.zo.o.,War za a2013 rg s w

In eKS358398 D

PLISSn0867132X

giganci
juw y a zed spr

fantastyki

o swiatach rwnolegych
Wyrusz na wyprawe w gab dugiej ziemi!

w penej przygd powiesci

SFX

Prawdziwy triumf wyobrani! The Independent Genialna. io9.com


patroni medialni
www.proszynski.pl

chmurki za miedz

LiSt mioSny do mary SheLLey


pawe Deptuch
Frankensteins Womb jako odpowied na pytanie o inspiracje i hod dla prekursorki SF.

nany i zasuony pisarz, Brian W. Aldiss twierdzi, e ksika Mary Shelley Frankenstein to pierwsza prawdziwa i penoprawna powie science fiction. Jak dowodzi, nie do, e jej bohater wiadomie odnosi si do wczesnych teorii i odkry naukowych, to sama historia miaa (i nadal ma) olbrzymi wpyw na literatur i kultur masow, inspirujc twrcw i przyczyniajc si do rozwoju gatunku. Nie mona odmwi mu racji. Liczba adaptacji, wariacji, pastiszw i nawiza wydaje si nie mie koca, a i nazwiska artystw korzystajcych z dziedzictwa Shelley (m.in. Tim Burton, Danny Boyle, Kenneth Branagh czy Ridley Scott) zdaj si potwierdza tez Aldissa. Cegiek do tej kolekcji dooy rwnie Warren Ellis, bezkompromisowy scenarzysta komiksowy, wielokrotnie podejmujcy w swych dzieach tematy zwizane z transhumanizmem. Histori opowiada z punktu widzenia Mary Wollstonecraft-Godwin, podrujcej przez Zwizek Niemiecki wraz z przyszym mem (Percym Shelleyem) i kuzynk. Ich celem jest willa Diodati nad Jeziorem Genewskim i spotkanie towarzyskie z Georgeem Byronem. Nim jednak tam dotr, robi przystanek przy niesawnym zamku Frankenstein, niegdy zamieszkiwanym przez Johanna Dippela gonego pisarza, teologa i alchemika. Nieposkromiona ciekawo Mary prowadzi j przez labirynty ruin, w ktrych napotyka Potwora, echo dawnych wydarze,

a zarazem zwiastuna rewolucji naukowej. ywy, czy te eteryczny (niczym duchy z Opowieci Wigilijnej) ukazuje jej przeszo Dippela prbujcego rozwika tajemnic kamienia filozoficznego, eksperymentujcego z elektrycznoci i ludzkimi zwokami oraz przyszo, w ktrej elektryczno wykorzystywana jest do monitorowania akcji serca pacjentw i przywracania ich do ycia. Przez filozoficzny dialog i monolog oraz nawietlenie pewnych faktw z jej wasnego ycia prbuje przygotowa j na nadejcie przyszoci, ktrej ma by ona zarzewiem. Ellis w swej opowieci odnosi si nie tylko do biografii Mary, ale te do jednego z przypuszcze, jakoby inspiracj do stworzenia Frankensteina bya domniemana wizyta na zamku i niechlubne eksperymenty Dippela. wiadomie czy nie, popiera twierdzenie Aldissa, przedstawiajc pisark jako Prometeusza, w ktrym da ludzkoci nowe spojrzenie na nauk, jednoznacznie przyczyniajc si do powstania science fiction jako gatunku. Frankensteins Womb mona potraktowa jako bardzo osobisty list miosny Warrena Ellisa do Mary Shelley, gdzie autor oddaje hod prekursorce i wyraa swoje uwielbienie dla jej dokona. Otacza j aur niesamowitoci i chyba podwiadomie, jako twrca rwnie poruszajcy si w stylistyce SF, zdradza swoj zazdro o tak przeomowy debiut. Krytycy za oceanem bardzo chodno przyjli ten album, zarzucajc scenarzycie zbyt monotonn narracj, mao fascynujc histori i brak jakichkolwiek zwrotw akcji i napicia. Mam jednak wraenie, e jemu nie zaleao na dogodzeniu publicznoci, a jedynie na uzewntrznieniu podziwu dla Mary Shelley i wpywu jej dziea na ca kultur. Zrobi to w jedyny moliwy sposb: konstruujc spokojn, nostalgiczn, intymn histori. Moe Ellis nie byszczy tutaj tak, jak w innych swoich przecie rwnie przeomowych i znaczcych dzieach, ale dziki temu, tak naprawd gwiazd w tym albumie okazuje

chmurki za miedz

si by Marek Oleksicki, ktry pokaza wszystko, co najlepsze w swym arsenale twrczym. Album narysowany dla Ellisa to debiut Marka na amerykaskim rynku. Wycisn ze scenariusza wszystkie soki i wspaniale wpisa si w ponury i tajemniczy klimat opowieci, mimo e musia ogranicza si jedynie to statycznych kadrw. Nada jej bardzo gotyckiego charakteru czyli takiego, w jakim zosta stworzony Frankenstein z wielk pieczoowitoci oddajc wszystkie szczegy zarwno samego zamku, otaczajcej go przyrody, jak i postaci. Scena z pdzc karet kipi enigmatyczn groz, za pierwsze spojrzenie na potwora jest tyle przejmujce, co mocno zapadajce w pami. Z kolei kadry z eksperymentujcym Dippelem to prawdziwy majstersztyk, z ktrego a wybuchaj wulkany energii. W szczeglnoci uwag naley zwrci na design samego potwora, zmczonego sw egzystencj, dwigajcego na barkach ciar dowiadczenia, pooranego zmarszczkami rozkadu, z oczami zbitego psa. Cudownie niepokojcy i mrocy krew w yach. Oleksicki, za oceanem pochwalony i doceniony, pokaza si z najlepszej strony dopisujc przepikne post scriptum pod listem Ellisa, a take wzbogacajc fachowe portfolio, ktre by moe zaowocuje kolejnymi zleceniami na tamtejszym rynku. Cho Frankensteins Womb nie jest dzieem wybitnym, przeomowym, ani nawet rozrywkowym, pozostawia po sobie dobre wraenie i mie uczucie satysfakcji. Na pewno doceni je Brian Aldiss i wszyscy ci, na ktrych swoje pitno odcisno dziedzictwo Frankensteina.
FRANKENSTEINS WOMB. Scenariusz: Warren Ellis, rysunki: Marek Oleksicki. Avatar Press 2009. Cena 6,99$

dvd

edgar aLLan poe detektyW


FiLm dodatki
Kruk. Zagadka zbrodni to spadkobierca takich filmw jak Siedem czy Kolekcjoner koci, gdzie morderstwo nie jest celem samym w sobie, a zabjca realizuje swoje cele, pogrywajc sobie z pocigiem. Rnica polega na tym, e opowie toczy si w poowie XIX wieku, kiedy o profilerach nie byo mowy, a metody ledcze mocno odbiegay od tego, co znamy obecnie nie odczuwa si tego obserwujc dochodzenie Fieldsa i Poego. Wypada tu przypomnie, e to wanie u tego pisarza w Zabjstwie przy Rue Morgue pojawi si pierwszy detektyw w historii literatury, Auguste Dupin, bez ktrego zapewne nigdy nie powstaby Sherlock Holmes. John Cusack wygldem dobrze pasuje do roli Poego, jednak nie udwign psychologicznej zoonoci swojego bohatera targanego emocjami, borykajcego si z alkoholizmem, sfrustrowanego. To wszystko niby jest w scenariuszu, ale wida, e to gra aktorska; nie czuje si autentyzmu. Luke Evans i Alice Eve, wcielajca si w ukochan pisarza Emily, maj swoje lepsze i gorsze chwile. Z obsady najlepiej wypada Brendan Gleeson wcielajcy si w nieprzyjaznego Poemu ojca dziewczyny, kapitana Hamiltona. Film McTeiguea nie jest jednoznacznie zy, ale raczej mocno nierwny. Przed premier, ze wzgldu na podobiestwo tematyki, liczyem na to, e bdzie on ekranizacj powieci Frobeniusa i szkoda, e tak si nie stao, poniewa byaby ona znacznie lepszym materiaem na fabu.

Film mcteiguea jest mocno nierwny. edgar allan poe, posta skomplikowana, wci czeka na godn kreacj.
Zagadkowe epizody z ycia synnych pisarzy stanowi dobr poywk dla twrcw, ktrzy skadaj swoisty hod, czynic ich bohaterami twrczoci gatunkowej. Tak byo m.in. z Charlesem Dickensem, o ktrym pisa Dan Simmons w Droodzie i z Arthurem Conan Doylem (Sherlockista Grahama Moorea). Tajemnica ostatnich dni Edgara Allana Poego bya podstaw wietnej ksiki Poka wam strach Nikolaja Frobeniusa. Podobne motywy pojawiaj si w filmie Kruk. Zagadka zbrodni w reyserii Jamesa McTeiguea. W Baltimore zaczyna grasowa morderca, ktrego zbrodnie inspirowane s utworami Poego (John Cusack). Detektyw Fields (Luke Evans) prosi pisarza o pomoc w ledztwie. Niebawem sprawca rzuca pisarzowi wyzwanie i wciga go w okrutn rozgrywk o najwysze stawki.

Jerzy Rzymowski

KRUK. ZAGADKA ZBRODNI (The Raven). Reyseria: James McTeigue. Scenariusz: Ben Livingston, Hannah Shakespeare. Muzyka: Lucas Vidal. Wystpuj: John Cusack, Luke Evans, Alice Eve. USA / Wgry / Hiszpania 2012. Dystrybutor: Kino wiat.

publicystyka

Od redakcji: to nie s klasyczne recenzje. raczej puszczone troch na ywio impresje i pewna zabawa form, ktra w wykonaniu marcina orlika (oruena) zwrcia uwag uytkownikw strony fantastyka.pl i moj. a poniewa marcin wybiera ciekawe tytuy i zabiera si od nich w niezwyky sposb, warto zaprezentowa go tutaj szerszemu gronu odbiorcw. Jeli te inne recenzje przypadn Wam do gustu, zagoszcz tu na duej. Zapraszam do lektury i komentowania. Jerzy

Marcin Orlik
eWoLucJa diaba W oparach abSurdu, cZyLi poWrt WoLanda aLbo noWa diaboLiada WitaLiJa rucZinSkiego
A co by byo, gdyby? W Moskwie, za czasw Buhakowa, pojawi si Woland ze swoj wit. Co mogoby si zdarzy, gdyby powrci podczas najwikszych przemian w systemie komunistycznym? W oparach absurdu Wraenie, jakie wywara na mnie ksika Witalija Ruczinskiego mona porwna z wraeniem, ktre wywoayby dwa geriatryczne wie grajce katanami w ping-ponga na korcie US Open. Absurd momentami wycieka spomidzy stronic, by przyj form motka i silnie uderzy czytelnika w potylic. Widoczne s wpywy zachodniej literatury i kinematografii, niektre zdania wywoay we mnie wraenie, e czytam ksik Terryego Pratchetta, a krlicza cz fabuy nasuwa skojarzenia z twrczoci brytyjskiej grupy komikw, szczeglnie z filmem Monty Python i wity Graal. W cieniu Buhakowa Absurd w kadej formie zawsze witam chlebem, sol i gumowymi kaczuszkami. Ale (uwaga: tautologiczny kasztan!) zawsze musi by jakie ale. Oczywicie, znalazo si i w tym wypadku. Z reguy denerwuje mnie bezporednie zwracanie si do czytelnika w ksice. Owszem, bywaj wyjtki, jednak w tym wypadku jest irytujce, a do tego autor postanowi poprowadzi mnie za rczk przez wikszo odwoa do Buhakowa, a umwmy si: raczej nikt nie signie po kontynuacj Mistrza i Magorzaty nie przeczytawszy najpierw uwaga Mistrza i Magorzaty, prawda? Ksika w porwnaniu z dzieem Buhakowa wypada blado ale, moim zdaniem, nie jest to miarodajne porwnanie. Nie mwi, e jest le jest inaczej. Diabe w bardzo ludzkiej skrze Czytajc, nie mogem si powstrzyma od nieustannego porwnywania fabuy i bohaterw do tych z Mistrza i Magorzaty. Niby ci sami, a jednak inni, mogoby si zdawa, e przemijajcy czas odcisn swoje pitno na Wolandzie i jego wicie. Zgina gdzie nieprzenikniona aura, ktr wok siebie roztacza, aura tajemniczoci i pewnoci siebie. Rzeczy, ktrych domylalimy si u Buhakowa, u Ruczinskiego powiedziane s wprost. Wolandowi zdarza si te myli, bywa mu zimno i moe straci panowanie nad sob. Powiem wprost: to czego brakuje Wolandowi Ruczinskiego, to klasa. To ten trudny do zdefiniowania aspekt Wolanda sprawia, e stawa si intrygujcy jako posta w Mistrzu i Magorzacie, e mona go byo polubi. Jego wita rwnie ulega czasowi. Czy jest to zy diabe? Nie sdz; to raczej diabe naszych czasw. Czyta, nie czyta? Wielbicielom Mistrza i Magorzaty powiem: jeli oczekujecie tego samego, co dostalicie od Buhakowa, to nie dostaniecie tego w tej ksice. Dostaniecie co innego, pewien ersatz. Co do nie-wielbicieli Mistrza i Magorzaty, najpierw przeczytajcie Buhakowa ponownie, a potem przemylcie w kcie swoje zachowanie. A potem, jeli chcecie, zabierzcie si za Ruczinskiego. Nie mog wypowiedzie si w kategoriach dobre / niedobre. Ruczinski otwarcie przyznaje w tekcie, e wie, e to, co napisa, na zawsze pozostanie w cieniu Mistrza i Magorzaty. Podobnie jego bohater Jakuszkin nigdy nie bdzie Mistrzem, co zgodnie stwierdza Woland ze wit. Krtko mwic: inne czasy, inny diabe.

moLekuLarne piWo dLa FiLoZoFa Zen, cZyLi makSym i Fiodor Wadimira SZynkarioWa.
Kiedy filozofi zen zmiesza si z du iloci rosyjskiego alkoholu destylowanego na domowy sposb, dostaje si Maksyma i Fiodora Wadimira Szynkariowa. Oto grupka sympatycznych rosyjskich pijakw, inteligentnych na opak, pakujca si w rne tarapaty. Brzmi znajomo, komu si nagle przypomnia polski pisarz zwany Pilipiukiem? Powiedziabym, e to co podobnego, tylko e innego. Japoskie pudeko formy w dobrej formie Cytujc Szynkariowa, mona powiedzie, e nawet o dziele literackim nie mona wydawa sdw na podstawie zawartych w nim sw. Paradoksy przewijaj si przez tekst w zdumiewajcym tempie, a fabua co chwil wskakuje w inn form: zaczynamy od aforyzmw, by po chwili przeczyta haiku na transporter opancerzony,

publicystyka

dramat i scenariusz niekolorowego filmu niemego, poskaka dalej po formach i skoczy na dzienniku jednego z bohaterw. Przy okazji wspominaem, e cao jest uoona achronologicznie? Trzymajc t ksik, miaem wraenie, e to mae, japoskie pudeko, ktre po okrelonej sekwencji ruchw otworzy si przed czytelnikiem. ycie (picie) wedug Zen Oto Maksym, krzewiciel buddyzmu zen spod pota, dumnie dziercy w rce butelk wdki i tumaczcy filozofi swoim uczniom od butelki: Pewnego razu Maksym spyta, w czym, zdaniem Piotra, zawiera si sens zen. Zen powiedzia Piotr, ktry lubi porwnania subtelne, lecz niedalekie to sztuka nala dwie pene szklanki wdki z jednej wiarteczki. Z pustej dorzuci Wasyl. Maksym przenis wzrok na Fiodora. I wdki nie wypi rzek Fiodor. Maksym z zadowoleniem kiwn gow, powiedziawszy: I do szklanek nie nala.

Takie cige wykrzywianie filozofii zen (ale czy na pewno wykrzywianie, czy tylko niezwyke podejcie?) strasznie mnie bawio, cho przy niektrych, powaniejszych przykadach, zmusio mnie do zastanowienia. Maksym jest postaci komiczn i tragiczn jednoczenie, niesamowicie inteligentn i bezdennie gupi jednostk, pijakiem o trzewym osdzie rzeczywistoci. Jego towarzysz Fiodor i uczniowie Piotr i Wasyl, mimo niesamowitych moliwoci przyjcia w siebie dowolnej iloci wdki, pozostaj jego godnymi kompanami do rozmowy i do kieliszka. Czytajc, musiaem cay czas zestawia obraz pijaczka spod potu z geniuszem, czy potencjalne przeciwiestwa w jedn cao. To czyta, nie czyta? Zalecam i polecam, popijajc z durszlaka domowy samogon. Ksika jest wielowarstwowa, z kadym kolejnym spotkaniem znajdowaem co nowego. Troch absurdu, cige przekraczanie formy i tre, ktra zmusza do mylenia czego chcie wicej? Wedug Szynkariowa zapewne jeszcze buteleczki.

bardZieJ pokrcony ni Jego WSy, cZyLi moJe Sekretne ycie SaLvadora daLi
Nie przepadam za czytaniem biografii, szczeglnie autobiografii. Jestem po prostu do nich uprzedzony i uwaam, e najlepszym sposobem na poradzenie sobie z autobiografi to zobaczy okadk, po czym zakopa na dziewi miesicy w mikkim torfie i przerobi na podpaki. Ot co. Ale w przypadku autobiografii Salvadora Dali postanowiem ostronie odstawi opat i przyjrze si jej bliej. Zakasaem rkawy, chwyciem za dugopis i z ostronoci jaskiniowca, ktry po raz pierwszy widzi ogie i prbuje go dotkn, delikatnie szturchnem okadk. W przeciwiestwie jednak do biednego jaskiniowca i ku wasnemu zdziwieniu, nie sparzyem si. Zrozumie Salvadora Nie spodziewaem si, by osoba pokroju Salvadora Dali, z inklinacjami do cigego szokowania i ekshibicjonizmu, miaa jakie ycie sekretne. T ksik traktuj jako psurrealistyczny, czciowo achronologiczny portret namalowany sowami. Autor opisuje swoje ycie poprzez kolejne obrazy, ktre kojarzy z okrelonymi uczuciami. Lubi si nad sob zachwyca, ksika a pcznieje od ego, a mimo to czyta si j przyjemnie. To, co mnie jako czytelnika zaintrygowao, to sposb, w jaki Dali opisuje swoje spojrzenie na wiat. Oprcz tego mona te pozna rda inspiracji, a liczne anegdoty z dziecistwa, wieku dorastania i czasw najintensywniejszej pracy malarza dostarczaj przedniej rozrywki. Ksik chonie si poprzez kolejne obrazy, i nie mam na myli tych, ktre Dali namalowa, ale te, ktre Dali pozwala czytelnikowi namalowa samodzielnie we wasnej gowie. Salvador Bliej Ksik mona traktowa jako swoisty autoportret malowany sowem. Mona zajrze do gowy autora i odkry, e zamieszkuje j gwnie Salvador Dali. Sam autor lubi przechyli palet i wyla swoje emocje i przeycia na czytelnika, pozwalajc, by pozna jego sposb mylenia o wiecie i ludziach, a przy okazji chce udowodni, e Dali jest wielki, chocia wszyscy ju to wiedz. Dali nie chce widzie siebie jako kolejnej postaci powizanej z malarstwem jego intencj byo bycie poza wszystkim, a moe nawet bycie poza bytem, a jednoczenie definiowaa go ch nieustannego wpywania na otaczajcy wiat. Salvador Dali Uywajc maych obrazw, maych punktw ze swojego ycia, Dali, niczym Seurat i Monet, tworzy wikszy, impresyjny i ekspresyjny obraz swojej osobowoci i wydarze, w ktrych mia okazj bra udzia. Na ten chaos na wp wyraonych uczu i przemijajcych obrazw chciaoby si spojrze bliej. Cho czasem, i tak jest w tym wypadku, lepiej patrze Dali. To czyta, nie czyta? C, zastanawiam si, komu by to poleci? Z pewnoci wszystkim, ktrzy podziwiaj Salvadora i jego twrczo. Tym, ktrzy chcieliby zajrze do jego gowy. Mionikom malarstwa i pianki kaszkowej w rodowisku elektrycznym. Omal nie zapomniaem. Tak, czyta.

publicystyka

o znw rozdzia z drugiego tomu moich Map Pana Boga. Obrazy, ale kompletny. Chodzi o danie wiadectwa wielkiej nieocenzurowanej ju fali kina, jaka wylaa si na Polsk po 1989 roku i o poszukiwanie w tej fali fantastycznych paranteli i powinowactwa. Moj obsesj byo i jest wizanie fantastyki z yciem, jak robi King w krytycznej summie Danse Macabre. Nie wszystkim to si podoba, wielokrotnie oprotestowywano tzw. rozmywanie konwencji w krytyce i doborze prozy, cho zdawao mi si, e to fantastyk wzbogaca. Ten rozdzia ma w oryginale 36000 znakw, ale do ksiki poszo tylko 24000, redaktorka, skdind bardzo przytomna osoba, bronia jak lwica fantastycznej ortodoksji. A e akurat dostaem miejsce w wydaniu PDF, powiedziaem O.K., cao puszcz sobie gdzie indziej. Rzeczywisto jest wana w fantastyce, bo z konwencjonalnej gry moe uczyni sztuk. To nie od razu byo oczywiste, ale takie mylenie dao przecie ywotno fantastyce socjologicznej. Kiedy znajd i poka tu swj wywiad z profesorem Aleksandrem Jackiewiczem z Politechnika z 1975 roku na temat kina w ogle. Jest ciekawy mimo (moe przez to?), e perspektywa fantastycznego w ogle si w nim nie pojawia. Wielka zmiana, inwazja fantastyki na jzyk sztuki ruszya par lat potem. Pasjonujce jest przygldanie si takim momentom chwil przed przeomem. Z festiwalami warszawskimi bya jeszcze ta ciekawa okoliczno, e zaleao nam na odbiorcach, jacy tam przychodzili, ciekawych wiata, sztuki, ktrzy kochali kino , w ogle. A e Andrzej Brzezicki robi festiwalowe katalogi, wic w latach 93 2003 mielimy w tych katalogach reklam NF, a oni mieli j u nas, co dawao nadziej na poszerzenie krgu czytajcej pismo publicznoci.

przekraczanie granic
Maciej Parowski

Festiwale

Ju w 1989 roku, po wielkim politycznym przeomie, przyszo oywienie w kinach i kinie. W 1991 roku funkcjonoway jeszcze Konfrontacje Filmowe zacna, cho elitarna inicjatywa, wymylona w gbokim PRL-u. Na pierwszy plan jednak zacz stopniowo wychodzi tzw. Warszawski Tydzie Filmowy (zorganizowany po raz pierwszy w 1985 roku), ktry w 1991 roku zamieni si w Warszawski Festiwal Filmowy, a potem w Warszawski Midzynarodowy Festiwal Filmowy. W kinach trwaa rado nazwania, rado wolnoci; filmy niosy wiadectwo zmiany wiata i nowe typy poznania. W filmie, w plastyce byo to wszystko wyraniejsze ni w literaturze, a w kadym razie na pewno powszechniej odbierane. Fantastyka, ktrej obfitoci dowiadczalimy ju wczeniej, zdawaa si zjawiskiem z innej dziaki ni festiwalowe kino artystyczne, czy jak mwiono, autorskie. Miesicznik Fantastyka na przeomie lat 80 i 90, poza recenzjami nowoci Doroty Malinowskiej, praktycznie nie mia wasnej szkoy krytyki filmowej. Waciwie dopiero w Nowej Fantastyce zjawiy si

szkice i wywiady omawiajce filmow fantastyk bez gatunkowych kompleksw i cenzuralnych ogranicze. Sprawozdania ze wspominanych festiwali take daway szans na szersze spojrzenie. Pisalimy je z Dorot Malinowsk osobno, dzielc si filmami, lub wsplnie, jak relacj z Festiwalu Fantastycznych Filmw w hiszpaskim Sitges A.D. 1994. Wypatrywalimy dokona bliskich naszej dziace, wpisywalimy fantastyk w kontekst kina w ogle, szukajc pokrewiestw bd punktw wsplnych. Co prawda, ju podczas Konfrontacji 79 okazao si, e ozdob elitarnej imprezy moe by fantastyczny Stalker Andrieja Tarkowskiego1, ale bardzo dugo ogldano to kino oddzielnie, nie badajc przesa kulturowych czy politycznych. Nazywanie wielu zjawisk byo utrudnione take z tego powodu, e nie docierao do Polski wiele znaczcych tytuw. Trzeba byo przemian 1989 roku, eby obejrze tak rne filmy jak owca jeleni Michaela Cimino, Na srebrnym globie Andrzeja uawskiego, Rce do gry Jerzego Skolimowskiego, Pnoc, pnocny zachd Alfreda Hitchcocka czy Zardoz Johna Boormana.
1 Szczciarze, ktrym udao si zdoby wiosn 1973 roku konfrontacyjne karnety, mogli obejrze mistrzowsk i skandalizujc jak na owe czasy Mechaniczn pomaracz Stanleya Kubricka. Pniej ozdob Konfrontacji byway takie fantastyczne hity jak Bliskie spotkania trzeciego stopnia czy E.T Stevena Spielberga.

publicystyka
Teraz wida, e tamten okres burzy i naporu si skoczy, emocje opady, zalegoci zostay obejrzane, a filmy, ukadane ju bez ekstazy na gatunkowych pkach w podgatunkowych przegrdkach, nie maj takiego wpywu na wyobrani i rozumienie wiata, jak kiedy. tyle e z 1940 roku), autor Jabberwocky, Brazil, Przygd barona Mnchhausena czy wreszcie pokazanego na festiwalu The Fisher King. Take nasz Krzysztof Kielowski w reprezentujcym na Festiwalu Polsk i Francj Podwjnym yciu Weroniki okazuje si badaczem niesamowitego, w tym przypadku tajemniczej gry fatum, wolnej woli, przypadku i przeznaczenia. W Weronice zadziwiajce jest uczenie si jednej psychicznej bliniaczki od drugiej, z ktrych jedna mieszka w Krakowie, a druga w Paryu. Odnajduj w tym pokrewiestwo z fantastyk, na przykad z ksik Boba Shawa Czowiek z dwch czasw i filmem W poszukiwaniu mioci, ktry powsta na jej podstawie. Ale i Kielowski poszukuje w tym kierunku nie od dzisiaj. Zaczyna jako dokumentalista, uwany obserwator rzeczywistoci, ale ju w Przypadku i Bez koca znajdowa pod realn powok dziwne zwizki osb i zdarze na tym i tamtym wiecie. Moe taki eklektyzm to dobra droga dla dzisiejszego kina? Luca Bessona, autora Wielkiego bkitu, ocierajcego si o fantastyk, przedstawiono na Festiwalu filmem Atlantis. Po kosmosie gwiezdnym, po kosmosie wewntrznym, odkrywanych przez filmowcw i pisarzy SF, Besson odsania dla nas pikny i urzekajcy kosmos podwodny. Przebudzenie, rewelacyjny film Penny Marshall, przypomina skromne arcydzieo SF film Charly Ralpha Nelsona. Chodzi o ekranizacj synnej noweli Daniela Keyesa Kwiaty dla Algernona, opowiadajcej o czowieku umysowo niedorozwinitym, ktry poddany kuracji farmakologicznej normalnieje, potem przemienia si wrcz w geniusza, by w krtkim czasie znw wpa w umysow ociao. A jednak za spraw tego medycznego cudu ze wszystkimi stao si w tym filmie co nieuchwytnie dobrego. W Przebudzeniu odzyskuj wiadomo wieloletni katatonicy. Co ciekawe, film opowiada o zdarzeniu autentycznym z 1969 roku, czyli majcym miejsce krtko po premierze Charlyego. ycie naladuje sztuk, a kino realistyczne chodzi po ladach fantastyki! Czy to nie wspaniae odkrycie!

Jesieni 1991 roku odby si Warszawski Festiwal Filmowy przegld najnowszych tendencji i dokona kina autorskiego, wito filmu, impreza dla rasowych kinomanw, oczekujcych od X Muzy nie tylko pustej rozrywki. Na plakacie Festiwalu znalaza si znana z naszych amw praca Wojtka Siudmaka kosmiczne donie obejmujce kryszta. Imprez otworzy uroczysty pokaz Gabinetu doktora Caligari, synnego ekspresjonistycznego horroru z 1919 roku. Film wywietlono w Teatrze Wielkim z towarzyszeniem Berliskiej Orkiestry Kameralnej. Codzienn ozdob festiwalu bya za retrospektywa Nicolasa Roega, reysera wytrwale flirtujcego z szeroko rozumian fantastyk, autora m.in. Nie ogldaj si teraz, Czowiek, ktry spad na Ziemi, Eureka, Bahostka, Tor 29, Wiedmy. SF wchodzi na salony? Moe niezupenie, ale mionik SF znalaz na Festiwalu wiele dla siebie. Roeg to jeden z twrcw uprawiajcych bardzo osobiste kino autorskie. Akcj wyszukanych pod wzgldem plastycznym filmw prowadzi na granicy szalestwa, a czsto poza ni. Proponuje widzom kino tajemnicy, obsesji, perwersji. Odsania swe wiaty, prowadzc narracj nielinearnie, mnoy tropy, odczytania i tajemnice, a jednak za kadym razem daje fascynujce widowisko. Roeg to typowy chiski Smok urodzony w 1928 roku, podobnie jak Dick. Tacy widz wiat inaczej, nam za wrczaj przepustki do swych szalonych, fantastycznych wizji. Bahostka opowiada w lekkim tonie o niemajcym miejsca w rzeczywistoci spotkaniu Einsteina, Marylin Monroe, jej ma Joe DiMaggio i senatora McCarthyego, znanego komunoercy. Eureka jest dziwn, mroczn, pen cudw opowieci o czowieku, ktry znalaz skarb i ginie z rki kochanka swojej crki. Czowiek, ktry spad to na pozr klasyczna SF, opowiedziana w stylu pop, o przybyszu z gwiazd, ktry montuje u nas kapitalistyczne przedsibiorstwo, szarpie si, kocha, patentuje wynalazki, by wspomc swoj bezwodn planet. Gwn rol, manierycznie, ekshibicjonistycznie, jakby dwupciowo, bo zgodnie ze swoim estradowym emploi, gra tu David Bowie. Roeg, artysta eksperymentalny i ekstrawagancki, potrafi wykorzystywa idoli rocka: ju w jego debiutanckim Performance gra Mick Jagger, a w Bad Timing Art Garfunkel. Klasyczna SF daje nam dzi powtrki, jej twrcy szukaj dopiero nowych drg. Roeg znalaz je i wykorzystuje od dawna, ukazujc tajemnicz podszewk rzeczywistoci, ale wcale nie jest w tym twrczym zajciu samotny. Filmowcw posugujcych si fantastycznoci jako filozoficzn metod i artystyczn przypraw byo na Festiwalu wicej. Na pewno naley do nich Terry Gilliam (rwnie Smok,

1991

I ten Festiwal Warszawski zainaugurowano klasyk kina SF. Uczt filmu autorskiego rozpocz uroczysty pokaz Metropolis Fritza Langa. Przepowiadalimy z Dorot Malinowsk rok temu w pofestiwalowych relacjach, e tak bdzie.

1992 *

W tzw. faszywych dokumentach Petera Greenawaya, jak Kronika wypadkw2, w jego skonnoci do symetrii, katalogizowania, budo2 Posugujc si technikami paradokumentalnymi, reyser stworzy niepowtarzaln galeri 92 postaci ofiar niewyjanionych zdarze. Niektre z sekwencji trwaj zaledwie kilka sekund, ale wszystkie ukadaj si w apokaliptyczn mozaik, katalog typw ludzkich, w ktrych rzeczywisto miesza si z sennym koszmarem, a dominujcym elementem jest zagadkowa skonno bohaterw do utosamiania si z ptakami. Muzyk do filmu napisali

publicystyka
wania sytuacji sztucznych, symbolicznych, w operowaniu cytatem, malarskim pastiszem, ironi, poetyk alegorycznego koszmaru, w ktrym zdarzaj si rzeczy niemoliwe, jest jednak co z fantastyki. Nie standardowej, jarmarcznej, lecz tej, ktr mia na myli stary Irzykowski, mwic o wprawianiu w ruch pewnych wadz duszy. Dodabym, zwaszcza wadz intelektu. Greenaway opowiada swoje prawdy o wiecie, o czowieku, budujc sytuacje przerysowane, na pograniczu sztucznoci. Sugeruje istnienie w rzeczywistoci zwizkw magicznych, cho niedorzecznych. Wszystko to s zabawy bliskie fantastyce. Natomiast bez trudu przyjdzie mi zaanektowa do fantastycznego bractwa film Delicatessen Jean-Pierre Jeuneta i Marca Caro. To film absolutnie wariacki, bliski science fiction, cho utrzymany w zdecydowanie francuskim, nie amerykaskim stylu. Zrazu rzecz wyglda na ponur zapuszczona kamienica na przedmieciu, w niej rzenik-kanibal i jego wygodniali klienci, a zarazem (z czego nie zdaj sobie sprawy) ofiary. Czas nieokrelony, orwellowski, po jakiej wojnie czy pogromie. Potem zamienia si to w szalon gonitw gagw, sytuacyjnych nieporozumie; pojawia si galeria zadziwiajcych typw, kamienica trzsie si od zabawnej grozy, a widownia pka ze miechu. Znalazem w tym filmie odwoania do Brazil, Poncego wieowca, Rodziny Addamsw i do wczesnych, powojennych filmw francuskich. Wszystko utrzymane w tonacji buffo, z tajemniczymi i zaprzysigymi wegetarianami egzystujcymi w kanaach; z artyst cyrkowym o przemiesznej gbie, zakochanym z wzajemnoci w crce rzenika, ktry dybie tymczasem na jego ycie; ze zwariowan a wyrafinowan samobjczyni, ktrej nie udaj si wymylne targnicia na ycie; z facetem hodujcym w pokoju tysice ab; z finaow scen zbierania si wody w azience tak, e zakochani pywaj z gowami pod sufitem. si wic w krainie stronniczego prawdopodobiestwa, ergo fatum, czyli losu, ktry ju wyda swj wyrok. Panowie R. i G. (interpretatorzy Szekspira zwracaj uwag, e s oni nierozrnialni), wpltani midzy krla i Hamleta, kami, klucz, lecz czy mogliby tego nie robi? Jeden z nich bez przerwy konstruuje jakie turbinki, wiatraczki, kukieki wygldajce bardzo wspczenie. Stoppard mnoy sygnay i anachronizmy, R. i G. z niezwyk znajomoci rzeczy dyskutuj o teorii prawdopodobiestwa, ktra narodzi si dwiecie lat pniej. S wic winiami losu i szekspirowskiej wersji, czy moe, gdyby mieli charakter zdoaliby zachowa si godziwiej? No i czy w kadym wariancie tej historii musz straci ycie? Stoppard i Greenaway tworz daleko poza gettem SF, a jednak korzystaj z fantastyki na rne sposoby, moglibymy si od nich wiele nauczy. Warto o tym pamita, wyruszajc do kina, bo czyste arcydziea SF w rodzaju owcy androidw trafiaj si raz na dziesiciolecie.

Lata 80. w kinie to eksplozja fantastyki i SF. Mielimy wwczas w repertuarze filmy Stevena Spielberga, Georgea Lucasa, Ridleya Scotta, Johna Landisa, Roberta Zemeckisa, Wolfganga Petersena, Petera Hyamsa Ta fala z opnieniem dociera dzi do telewizji; fantastyka obaskawiona, wyprowadzona z getta, wchodzi w rodzinny obieg spoeczny. Nie ma tygodnia, eby w telewizji nie odgrzano, a to Czarownic z Eastwick, a to Fahrenheita 451, a to Gremlinw czy Tronu; posiadacze kablwek mogli posmakowa nawet Powrotu z pieka. Takie wielkie wiczenie wyobrani (a moe fantastyczne pranie mzgw?) musiao wpyn na kino artystyczne, kino autorskie. Na wiecie i u nas. Ale na pocztek zauwamy inn prawidowo. Z pitnastu filmw

Wiosna 1993

A za drzwiami czeka z siekier niedoszy teciu/ludojad. Pikny, szalony film, zdradzajcy ju od czowki mistrzowskie opanowanie kamery; rzecz wyluzowana, na pewno nie tania i w oczywisty sposb europejska. To ju drugi, po Nikicie Bessona, film francuski przywracajcy wiar w odrodzenie kina nad Sekwan.

Troch trudniej, ale czeg si nie robi dla arcydzie, zaliczy w poczet filmowej fantastyki film Toma Stopparda Rozenkrantz i Guildenstern nie yj. Stoppard dokona eklektycznej, jeli chodzi o czas akcji, trawestacji Hamleta, by zabawi si z Szekspirem troch tak, jak Sapkowski z Tristanem i Izold w Maladie. Ogldamy histori Hamleta poprzez losy jego faszywych przyjaci. Wiemy, e jestemy w teatrze, ale to teatr jest prawda, a wiat gr. S w tym filmie elementy niepokojce i bliskie fantastyce, sugerujce, e rzecz dzieje si w ekscentrycznym wymiarze probabilistycznym i czasowym. Film otwiera scena, w ktrej bohaterowie rzucaj znalezion monet kilkaset razy pod rzd i wychodzi im reszka. Znajdujemy
Michael Nyman oraz Brian Eno. (opis filmu na portalu FilmWeb, autor: Gonia). W innym paradokumencie z tego samego roku, Act of Good, pokazuje Greenaway z czarnym humorem relacje ludzi, ktrzy przeyli uderzenia pioruna. Twrcy filmu Ciekawy przypadek Benjamina Buttona musieli oglda t krtkometrawk.

Konfrontacji Filmowych A.D. 1993 a siedem opowiada o kopotach twrcw, rzecz jest znamienna. A na koniec wiata Wima Wendersa dzieo nierwne, popltane, najblisze konwencji SF, w jednej z warstw traktuje o rejestracji snw, o ich tworzeniu dla innych. Bohater Wendersa stworzy umoliwiajcy takie cuda wynalazek dla niewidomej matki. I eby go jej przekaza, a take pojedna si z ojcem przemierza p wiata, wdaje si w kryminaln intryg o wymiarze globalnym, a nawet kosmicznym. Przy czym okazuje si, e wracanie do snw wasnych i cudzych powoduje uzalenienie. Jestemy u rde metafory, ktra charakteryzuje kino. I u rde przemian, jakie kino wywouje w naszym yciu. Historie i ycie doskonale si wykluczaj mwi Wenders, w ktrym z esejw, przedrukowanym w materiaach Konfrontacji s niemoliwe, lecz nie potrafimy bez nich y. Czyli w wyniku ogldania filmw i telewizji zaczynamy y w wiecie nierzeczywistym. W wiecie widowiska, ktrego gwn treci czy spraw zaczyna by kwestia powstawania widowisk. A jedynym wartym uwagi problemem recepta na sporzdzenie dobrego widowiska. A gwn gr gra konwencji. Nazywamy to sytuacj postmodernistyczn. W Krzyku kamienia Wernera Herzoga montuje si sztuczn gr w hali sportowej, czynic alpinizm cyrkiem. Albo za spraw kamer i helikopterw sprowadza

publicystyka
si autentyczn gr do mieszkania telewidza, ktry obserwuje zmagania alpinisty z wiatrem, zmczeniem, zamieci nien i si cienia, jakby to byo o krok, na wycignicie rki. Oczywicie zjawiaj si tsknoty. Za autentyzmem, za czym pierwotnym, nieskaonym cywilizacj. U Herzoga pojawi si zamylona Indianka, Wenders u kresu podry przez kontynenty zajrzy na antypody do Aborygenw. Oni i Indianka co do mwi, nadaj jakie sygnay, ale nieczytelne. Chodzi bowiem o znak, kulturowy cytat, o manifestacj wydziedziczenia. Cywilizacja odrzutowcw skurczya wiat, coraz mniej nieskalanej egzotyki, coraz dalej do miejsc, w ktre mona by uciec od siebie. Pozostaje ucieczka w szalestwo. I w fantastyk. Poza Wendersem najblisze dziaki SF s utrzymane w poetyce sennego, wrcz narkotycznego koszmaru Barton Fink braci Coenw i Nagi lunch Davida Cronenberga, nakrcony wisielczego humoru. Moe przez swoj kracowo, bolesn dosadno w ukazaniu zagubienia czowieka, nawizuj te filmy dobry kontakt z widowni, take t niezainteresowan fantastyk. Wydaj si wspczesne i na temat. Opowiadaj o bohaterach, ktrzy utracili kontrol nad rzeczywistoci.

Kiedy 7 padziernika 1993 roku rusza w Teatrze Wielkim w Warszawie maraton wiatowego kina autorskiego, dwiecie metrw dalej, w kinie Kultura, odbywaa si premiera reyserskiej wersji owcy androidw. Dosownie biegncy po ostrzu, inaczej owca robotw (oficjalny tytu, ktry si nie przyj), to film o przekraczaniu granic psychologicznych, uczuciowych midzy robotem (androidem) a czowiekiem. Ambitne kino science fiction czsto w to gra.

Jesie 1993

na podstawie powieci Burroughsa. Oba szalone. I bardzo dickowskie, wizjonerskie, niezwykle intensywne, cho jednoczenie otwarte. I jak to u autora Ubika bywao niedomknite logicznie. Tytuowy Barton Fink, dramaturg spoeczny, prowincjusz o ciasnym umyle, daje si uwie machinie Hollywood i w Los Angeles pisze scenariusz o zapanikach. W hoteliku przez cian mieszka jego nowy powiernik i przyjaciel, ktry okae si maniakalnym morderc. Starszy pisarz/scenarzysta, wzorowany na Faulknerze, udzielajcy Bartonowi porad, to pijaczyna, kobieta pisarza zginie w ku Bartona zaszlachtowana. Pisanie scenariusza nie idzie, Barton nie ma pojcia o zapasach, cho przyjaciel/morderca paroma nelsonami i rzutami na podog wykada mu reguy tej mskiej sztuki. W dodatku oywa dziewczyna z plakatu wiszcego w pokoju Bartona, ale nie odpowiada na jego pytania. Impetyczny producent figura straszna i groteskowa doprowadza niefortunnego scenarzyst do obdu czoobitnym uznaniem poczonym ze stanowczymi daniami dowodw postpu pracy. W finale hotel ponie, morderca ratuje ycie Bartona i ten wdruje pla z pakunkiem pod pach, najpewniej jest w nim gowa nastpnej zamordowanej kobiety, i spotyka nad wod dziewczyn/ muz z plakatu. Fink nie sprosta Hollywood, niewykluczone, e cz z koszmarw, ktre obejrzelimy, zdarzya si naprawd. Cho moe to produkt zgorczkowanej wyobrani scenarzysty, bezgranicznie samotnego wobec zadania nad siy. W Nagim lunchu wizje s rwnie wariackie, ale maj bardziej czytelny gatunkowo rodowd. Bior si z narkotykw, z rnych uywek, midzy innymi z tego proszku uywanego do tpienia karaluchw. Bohater, alter ego Williama S. Burroughsa (bitnika, narkomana, pisarza-wizjonera, deklarujcego skonno do SF), pracuje przy deratyzacji, przypadkiem zabija on, prbuje pisa, pod wpywem narkotykw rozmawia z karaluchami i z zadziwiajcymi potworami, ktre mianuj go swoim agentem cznikowym. Zamieniaj si mianowicie pod jego rk w maszyny do pisania i ka stuka raporty z tajemniczej interzony. Wiele w tym filmie fizjologicznego brudu, upokorzenia i upadku ona zdradza bohatera na jego oczach, on z kolei oddaje si homoseksualistom za pienidze. Ale wiele tu te, zwaszcza w kontaktach z widziadami, zadziwiajcego,

Na festiwalu te bya fantazja, tylko innego rodzaju. Zaczo si od obrazoburcy. Peter Greenaway pokaza Dziecitko z Macon, film wizyjny i witokradczy, w ktrym, jak na ateist, socjalist, Anglika i feminist przystao, zaatwia porachunki z Kocioem Katolickim. Sparafrazowana historia witej rodziny zostanie odegrana przez trup teatraln na dworze Cosimo Medici. Rzeczywisto miesza si z fikcj, cudowne dziecko moe odwrci nieurodzaj, jaki spada na burgundzkie miasto Macon w XVII wieku. Faszyw matk i prawdziw dziewic jest siostra chopca, na ekranie (w teatrze?) miesza si dworski i kocielny ceremonia, nastpuje wielostopniowa prba zawaszczenia i zmanipulowania cudu. Greenaway z rozmachem ateusza i plastyka, ktry po mistrzowsku czuje barok, miesza z botem i dziewictwo Maryi, i histori Kocioa, i mistyk Krzya. W finale dziecitko zostanie rozszarpane na relikwie, faszywa matka wielokrotnie zgwacona podczas teatralnego spektaklu, ktry zamienia si w rzeczywisto, a caa historia jest utopiona w czowieczym demonizmie i fantastycznym, i nie do koca czytelnym, bo wielowykadalnym, dajcym si oczywicie uniwersalizowa na humanistyczn mod, ale propagandowo do wrednym i jednoznacznym. Dobro jest wykorzystywane, zo nie bywa karcone powiada na konferencjach prasowych Greenaway. Mam to za cwany parawan, bo co sobie Brytol powintuszy z katolicyzmem i Przenajwitsz Panienk, to jego. Polacy, nie dajcie si ogupi! zawoa po pokazie filmu w Teatrze Wielkim jeden z widzw, co reysera zdziwio, a cz naszej prasy prbowaa przedstawia jako chamstwo. Oczywicie niesusznie, gdyby na przykad nasz Grzegorz Krlikiewicz (podczas festiwalu bya retrospektywa jego twrczoci) pojecha do Londynu i tam pokaza film robicy z krlowej angielskiej kurw i szmat (tu Krlowa Korony Polskiej, tam angielska, chodzi mi o skal prowokacji), a nikt z widzw nie sprbowaby pisn miabym Anglikw za waw.

*
Ciekawsz atrakcj festiwalu bya twrczo hiszpaskiego reysera Pedro Almodvara, specjalizujcego si w komplikacjach uczuciowych i sytuacyjnych przydarzajcych si prostytutkom, transwestytom, maniakom, homoseksualistom, porywaczom kobiet, uwodzicielom Brzmi to dziwnie, ale nie jest Almodvar naturalist ani skandalist czystej wody, to raczej poeta, surrealista, humanista kina. Swoich bohaterw pokazuje z sympati i potrafi zmusi widza, by ich polubi. Otoczony wasn ekip, wraliwy i czuy wobec postaci-dziwakw, ktrymi zaludnia ekran, buduje wiaty i opowieci nierzeczywiste: w filmie Zwi mnie chopak porywa dziewczyn, wizi j, ale jego uczucie sprawia, e rzecz koczy si inaczej ni trzydzieci lat temu w pospnym Kolekcjonerze. Z kolei w Prawie podania homoseksualna zaborcza, agresywna mio i niewierno doprowadzaj do morderstwa. W Wysokich obcasach tematem wariackiej fabuy s komplikacje uczuciowe crki i matki, midzy ktre zaplcze si pewien mczyzna. W filmach Almodvara jest wiele ewangelicznej mioci, wspczucia, cho te i radosnej, nieodpowiedzialnej tolerancji wobec postaw ajdackich. S to fantazje na temat mioci, seksu, wiernoci. S to melodramaty podszyte ironi i filmy erotyczne, przeamane moraem. Jeszcze bardziej dosowne przekroczenie bariery pci znale mona w dokumencie Jennie Livingston Pary ponie. Ten plon picioletniej pracy i wybr 77 minut z 70 godzin zanotowanych na tamie daje na ekranie oszaamiajc parad odmiecw, przebieracw-gejw i transwestytw, ktrzy bawi si podczas dorocznych bali w Harlemie i Bostonie. Oto prawdziwy fantastyczny pejza ludzki i zbir niemoliwych sytuacji midzyludzkich, to znaczy tak jest dla wikszoci z nas, siedzcych przed ekranem. Dla tych na biaym prostokcie to wito, ich Boe Narodzenie, Wigilia, ich lub i ycie... Zaakceptowa to czy odrzuci? A co zrobi z kultowym we Francji filmem Szalone noce Cyrila Collarda, pokazujcym wielk mio (wasn), wielk witalno i wielk nieodpowiedzialno bohatera i autora zarazem, ktry z mioci fizycznej czyni sztuk, ze zmiany partnera regu, a w dodatku jest chory na AIDS? I na t chorob umiera, by moe zaraajc innych, ktrzy wystpili z nim przed kamer.

kanej wrcz odrzuconej. O ask przebaczenia, pojednania ze sob i innymi nie mie nawet baga Zy porucznik, bohater filmu Abla Ferrary. Przekupny, narkotyzujcy si, absolutnie zdemoralizowany policjant staje tu wobec fenomenu mczestwa i witoci. Brutalnie zgwacona przez wyrostkw zakonnica nie zoy doniesienia, nie zezna przeciw swoim oprawcom, wybaczy im Policjant nie moe tego zrozumie, szarpie si, w kociele ma widzenie i kci si z Chrystusem o sens swego ycia, ktre uwaa za cakowicie zmarnowane. I tu si myli, w najgorszym upadku czowiek moe odzyska godno, odgi si, jeli zechce, poprosi, jeli pierwszy wykona gest. Czystej fantastyki byo tym razem niewiele. Co innego w jzyku, w poetyce skrajnoci, w tajemniczej aurze, jak na przykad w wyestetyzowanym Orlando Sally Potter, na postawie minipowieci Virginii Woolf, opowiadajcej o istocie przekraczajcej granice epok, wieku i pci (znowu!). Mona by tu te zaliczy blad kalk Czarownic z Eastwick czarn, sensacyjn komedi Oszust Stephana Elliotta z Philem Collinsem jako demonicznym agentem ubezpieczeniowym. Ja czekaem z branow niecierpliwoci na Wittgensteina, film Dereka Jarmana o synnym logiku i filozofie. Niestety, mimo intelektualnego baletu intrygujcych postaci, wygaszajcych teatralnie filozoficzne kwestie na czarnym tle, komplikacje i finezje myli i osobowoci filozofa zaznaczyy si na ekranie skrtowo. Gdyby lew potrafi mwi, nie potrafilibymy go zrozumie twierdzi Ludwig Wittgenstein. To fakt, atwiej je rozumie, kiedy pokazuj pazury i gronie otwieraj paszcze I tak byo z caym Warszawskim Festiwalem. To kino mwio jzykiem gestu, buntu, przerysowania, prowokacji byo jednym wielkim woaniem o akceptacj innoci. O odczarowanie, oddemonizowanie rnych przekltych rodowisk, ekstrawaganckich postaw, rl, wreszcie, cho sowo to nie jest en voque, zbocze. Czy kino zawstydzi si kiedy, e odegrao tak rol? Czy pokazao nam czowieka w odmiecu, czy przeciwnie, sprbowao z pochej odmiennoci uczyni zasad? Pomagao si lepiej zrozumie czy skuteczniej znienawidzi? Dao podstawy cywilizacji tolerancji czy nadkruszyo fundament cywilizacji powinnoci i odpowiedzialnoci? Ju jest pewne, e nie odegrao roli skutecznego porednika midzy skrajnociami. Lepiej bowiem wychodzi filmowcom rekonstruowanie przey prostytutki (Domenica Petera Kerna) ni zrozumienie sensu pwiekowej

Nie lubi Szalonych nocy, podziwiam Gr pozorw Neila Jordana, autora pamitnej Mony Lisy. W jego Grze jest i poczucie odpowiedzialnoci za innych, i wina, i odkupienie. Jest mio, ktra wydaje si niemoliwa (kobieta okazuje si transwestyt), a jednak speni si, dwie osoby uratuj sobie ycie i wywiadcz wiele dobrego. Jest te film Jordana przewrotn analiz magii pci, opowieci o tym, jakimi rodkami si j buduje. Nie ma w tym filmie wulgarnoci ani zoliwej prowokacji; jest krzepice przesanie o dobru w czowieku, ktre moe si ujawni w przedziwnych sytuacjach i wcieleniach. Bohaterom Gry pozorw dana jest, bo ja wiem moe naley nazwa to ask? U Greenawaya mamy problem aski straconej, sfaszowanej, zbru-

przygody z totalitaryzmem trzydziesto paro milionowego narodu (Maa apokalipsa Costy Gavrasa, na podstawie Konwickiego). Taka jest natura dzisiejszego kina, zafascynowanego skrajnociami natury genitalnej i obyczajowej. A co do sensu polskiej przygody z totalitaryzmem c, sami przestajemy j rozumie. Jak Pekosiski, bohater filmu Krlikiewicza, jak Marek Piwowski, ktry naiwnie sdzi, e moemy wyrwna skomplikowane rachunki z dziejami i wiatem jego Uprowadzeniem Agaty.

Uczestnictwo w warszawskich festiwalach jest podszyte paradoksalnym napiciem. Zrazu cieszy moliwo ogldania kina autorskiego

1999

83

z rnych stron wiata, krconego z pominiciem regu hollywoodzkiej sztampy. Gdzie tak w poowie festiwalu spostrzegamy, e czego nam chwilami brakuje. Zaczynamy podejrzewa, e moe niektre z chwytw kina popularnego nie s do koca ze. Zabawne, e co najmniej paru reyserw festiwalowych musi myle podobnie. Przyapujemy ich przecie na hollywoodzkiej dramaturgii, na wymuszonych happy endach, sentymentalizmie, tanim burzycielstwie i socjalnym chciejstwie. W tym wszystkim jest te cz prawdy o naszych duchowych potrzebach, o porzdku opowiadania i odbierania opowieci. Pewnie nie powinno wic dziwi, e w Highway society Miki Kaurismkiego serce chorej, piknej i bogatej dziewczyny moe zdoby tylko gbur i plebejusz. e w nowoczesnym, jeli chodzi o sposb filmowania Mifune Dogma 3 Srena Kragh-Jacobsena panienka na godziny, ktra nasika burujowi na dywan, okae si blisza bohaterowi ni ona, crka

bogatego przemysowca. Mity dobrego rzezimieszka, zego arystokraty, czystego jak za Kopciuszka z burdelu oka si niezniszczalne. Czystej fantastyki jak zwykle nie byo na festiwalu za wiele. Terry Gilliam pokaza tym razem Las Vegas Parano, psychodeliczno-deliryczn podr przez Stany, jak dziennikarz muzyczny odbywa ze swym adwokatem. Rzecz powstaa na podstawie kultowej autobiografii Huntera S. Thompsona z 1971 roku. W filmie, nadto bezkrytycznym wobec bohaterw, zarejestrowano narkotyczne klimaty i wizje, czasem pokrewne SF, szalonych lat kontrkultury. Mionicy fantastyki znajd w chaotycznym dzieku Gilliama barwny przypis do odlotowej i wielkiej, te autobiograficznej, powieci Dicka Przez ciemne zwierciado, opowiadajcej o tych samych czasach i obyczajach. Obiecujcy, nieszablonowy, fantastyczny Pi Darrena Aronofskyego, nagrodzony ju na festiwalu filmowym w Sundance w 1998 za reyseri, to kino eksperymentalne, czarno-biae, nerwowe, modziecze. Take zapowied oryginalnej wyobrani i talentu, kojarzca si odlegle z podobnie kiedy wyzywajc Gow do wycierania Davida Lyncha. Ten film pjdzie do zwykych kin, by czarowa m.in. fantastw. Natomiast tylko na festiwalu mona byo obejrze rosyjski film Potwory i ludzie, te czarno-bia, stylow fantazj w realiach Petersburga tu przed rewolucj, sporzdzon przez Aleksieja Baabanowa, autora pamitnego Brata. Tytuowymi potworami jest tu para wokalistw, modych, sympatycznych braci syjamskich o azjatyckich rysach; ludzie za to przedstawiciele marginesu, okrutnicy, zboczecy, przestpcy dysponujcy pewn moc socjaln, wic uruchamiajcy w ogarnitym dekadencj miecie filmowy biznes porno. W haaliwym i wystawnym Cyruliku syberyjskim Nikity Michakowa znajdziemy za odwieczn rosyjsk dusz, odmalowan duo bardziej sentymentalnie ni w Potworach, i wtek tragicznego romansu piknej amerykaskiej awanturnicy z rosyjskim kadetem. Wreszcie mamy tam brzytw-golark, tytuowego cyrulika, fantastyczn maszyn do wyrbu syberyjskich lasw. Rzecz nie jest a tak cudowna i wypracowana, jak olbrzymi, kroczcy pojazd w amerykaskim steampunkowym Bardzo dzikim Zachodzie Barryego Sonnenfelda, ale te robi wraenie fantastycznego urzdzenia, wzitego jakby prosto z Vernea albo nie z tej Ziemi.

Inteligentne kino autorskie ma dziwny stosunek do zdobyczy kina gatunkw. Jeli na 19. Warszawskim Midzynarodowym Festiwalu Filmowym pojawiay si chwyty typowe dla ekranowej fantastyki, to w filmach nie z naszej pki. W 24 Hour Party People Michaela Winterbottoma, angielskiej opowieci o klubie Hacienda i muzycznej scenie Manchesteru ukazano z werw mechanizmy telewizji, perwersje i wielko clubbingu oraz muzyki lat 80. Nieoczekiwanie, w narkotycznej scenie

2003

publicystyka
na dachu, legendarnego zaoyciela Haciendy oblegaj gobie, po czym przeksztacaj si w UFO i zaczynaj go ostrzeliwa. Podobny wtrt w postaci wojownika ninja (plus sekwencj trikw niczym z Matriksa) ogldamy w palestyskiej Boskiej interwencji. Film Elii Suleimana jest komedi, dzieje si na posterunku granicznym, ludzie z obu stron kochaj si, handluj, dzieciaki rozrabiaj, onierze rewiduj i szykanuj, jak w yciu. Ale grasujcemu po okolicy witemu Mikoajowi i szybujcemu w grze balonikowi z wizerunkiem Arafata nie poradz. Fantastyk jako wzmacniacz ekspresji i marzenia naley oczywicie zaakceptowa. W niemiecko-amerykaskim, feministycznym do blu Teknolust ekscentryczna panna biogenetyk kopiuje sam siebie, pozyskujc podstpnie sperm (?!). Niestety, ten udajcy SF film autorski jest tak niedorzeczny, e trudno poj jak odtwrczyni z Orlando, Tilda Swinton, moga wzi w nim udzia i w dodatku wygasza podczas kocowych napisw natrtne moray. Granic umownych (i dosownych, jak w Boskiej interwencji) byo na festiwalu wicej. W niemiecko-polskich wiatach ogldamy Subice, ostatni posterunek na rubiey Unii Europejskiej. Mrowi si tu Ukraicy, Niemcy, Polacy, Rosjanie, kbi ajdactwa i wielkoduszno, interesy i kanty, wielkie nadzieje i jeszcze wiksze przekrty. Czy inspirujce dzi autorw fantasy emocjonalne napicia na kracach rzymskiego imperium wyglday podobnie? Niewidzialne granice biegn w poprzek spoecznoci szkolnej z gonego Sonia Gusa Van Santa, filmie-rekonstrukcji strzelaniny w amerykaskim liceum Columbine. Jedyne seminarium merytoryczne w Soniu, jedyna lekcja, to wykad powicony tolerancji dla homoseksualizmu. Masakrze to nie zapobiego. Podzielona jest spoeczno Niemiec, ukazana w filmie Wrzesie, obserwujcym reakcje niemieckiej (wieloetnicznej) spoecznoci na tragedi World Trade Center. Duo dzieli mieszkacw chorwackiej kamienicy w Miych martwych dziewczynach Dalibora Matania wiekowo, obyczajowo, religijnie, pciowo. Bohaterkami s tu dwie lesbijki przeladowane przez religianckiego macho i strasznych mieszczan. Rnice mentalnoci Francuzw i Kanadyjczykw sentymentalnych i starych, ale jarych (bo pamitajcych parysk wiosn 68 i jej zwodnicze hasa), oraz ich nastpcw, wyrachowanych, sprawnych manipulatorw, bada Denys Arcand w Inwazji barbarzycw. Dziel wiat te opcje polityczne i wynike z nich inne widzenie rzeczywistoci, co pokazuje norweska nowelowa, byskotliwa parodia rnych wyborczych programw Wikszo ludzi mieszka w Chinach. Spoeczno wizienn, dramatycznie podzielon na miczakw i grypsujcych twardzieli, ogldamy w filmie Symetria naszego Konrada Niewolskiego. Nikt w tych filmach nie jest do koca u siebie, nikt nie moe czu si pewnie. Poruszamy si po dziwnym terytorium, konstatuj twrcy, przemieszczaj si po nim grone alieny albo zostali zrzuceni obcy agenci. Moe to by wasne, zbaamucone dziecko, maonek, kochanek, zasymilowany ssiad/emigrant, zakompleksiony kolega z klasy, kumpel z celi, mia dziewczynka z puszk do kwestowania w doniach. Z takiej perspektywy nawet spotkanie z toczcym luz z pyska smym pasaerem Nostromo mogoby w niektrych przypadkach wyglda na bezpieczniejsze.

Zo jest wkalkulowanym przez twrcw, staym elementem czy skadnikiem wiata, ktrego waciwie ju si nie zwalcza, tylko wchodzi si z nim w ukady. Kino mojej modoci byo inne. Inna te bywa fantastyka filmowa kino z definicji mitologiczne, baniowe, oniryczne gdzie takich rzeczy (jeszcze, na szczcie) si nie odpuszcza. Oswojenia dzisiejszego wiata dokonuje si przez odlot, dewiacj, popkultur. Fanatycy kina, pokazani w amerykaskiej Kinomanii Angeli Christlieb i Stephena Kijaka dokumencie o maniakach ogldajcych zastraszajc ilo filmw, za nic sobie maj konflikty lokalne i globalne, spdzaj w kinach kilkanacie godzin dziennie, wiczc si w trudnej logistyce zgrania terminw projekcji z posikami, oddawaniem moczu, snem i moliwoci przemieszczania si po miecie. Organizatorzy zaprosili na seans podobnych rodzimych dziwakw. Starsza, troch zagubiona para dostaa brawa od modszych, cho nie a tak szalonych mionikw X Muzy. Spytaem realizatork, czy chciaaby, ebymy wszyscy byli tacy. Opowiedziaa zdecydowanie No pewnie! Bohater American Splendor autentyczny rysownik kultowych komiksw, dziwak i geniusz Harvey Pekar, grany tu przez aktora, ale przywoywany te na ekran osobicie, opowiada histori swego ycia i zmagania si z chorob przy pomocy szalonych undergroundowych plansz. Byoby fajniej, gdyby owo popkulturowe przekroczenie saboci dokonao si za spraw komiksu stricte fantastycznego, ale i tak jestemy w tym aktorskim, a zarazem reporterskim (i rysunkowym), filmie jak najbardziej u siebie. Intrygujc prb przekroczenia duchowych granic poprzez mitomani znajdziemy w Niebezpiecznym umyle Georgea Clooneya. Chuck Barris, twrca i producent tandetnych telewizyjnych randek w ciemno, jako cichy morderca na usugach CIA, to pomys z postmodernistycznej fantastyki jakiego Jacka Inglota albo Tomasza Pitka. e praca wywiadowcza moe by bazenad, ostrzegali Graham Greene i John Le Carr; e telewizja jest bazenad zabjcz dla ducha, wiemy sami. Barris w zmylonej biografii poczy to, i wyszo co wicej ni ekspiacja czy art. Cho rzecz jest zbyt skadna, zbyt zgrabnie ukada si w wiadectwo szalestw naszego podzielonego wiata, by moga by od pocztku do koca autentyczna.